Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 3853 3902569 3849770 2026-07-08T10:10:25Z Panasko 146730 [[Kategorija:Organski polimeri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902569 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Verifiedfields = changed | verifiedrevid = 455012160 | Hemijski spoj = Kevlar | OtherNames = | Strukturna formula = [[Datoteka:Kevlar-3D-balls.png|200px|]] | ImageSize1 = 250px | ImageName1 = Ball-and-stick model of a single layer of the crystal structure | ImageFile2 = | ImageSize2 = 250px | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo = 24938-64-5 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|changed|chemspider}} | ChemSpiderID = NA }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = [-CO-C₆H₄-CO-NH-C₆H₄-NH</sub>-]_n }} }} [[Datoteka:Aramid fiber2.jpg|mini|Zlatnožuta aramid vlakna (Kevlar).]]'''Kevlar''' je vrsta jako otpornog sintetičkog vlakna (fibera), otkriven [[1960te|1960-ih]] godina u kompaniji [[DuPont]]<ref>Stephanie Kwolek, Hiroshi Mera and Tadahiko Takata “High-Performance Fibers” in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry 2002, Wiley-VCH, Weinheim. doi:10.1002/14356007.a13_001</ref>. Ovaj materijal je pet puta izdržljiviji od [[metal (hemija)|metal]]a i dobro podnosi visoke temperature. Zbog svoje hemijske strukture Kevlar je veoma lagan pa se zbog toga koristi u prozvodnji dijelova aviona, svemirskih raketa i satelita, kao i bolida [[Formula 1|Formule 1]]. Zbog svoje izdržljivosti, Kevlar se također koristi i u proizvodnji pancirnih košulja. Dva naučnika iz kompanije DuPont za čije ime se veže otkriće Kevlara su [[Stephanie Kwolek]] i [[Herbert Blades]]. == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.kevlar.com/ Kevlar početna stranica] * [http://www.pslc.ws/macrog/aramid.htm Aramidi] * [https://web.archive.org/web/20071013195943/http://designdictionary.co.uk/en/kevlar.htm Kevlar - rječnik dizajna. Ilustrovani članak o Kevlaru] * [http://www.matweb.com/search/SpecificMaterial.asp?bassnum=PDUKEV29 Matweb material properties of Kevlar] * {{US patent|5565264}} * [http://www.lbl.gov/MicroWorlds/Kevlar/index.html Kevlar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213649/http://www2.lbl.gov/MicroWorlds/Kevlar/index.html |date=3. 3. 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20091103042718/http://web.mst.edu/~wlf/Synthesis/kevlar.html Synthesis of Kevlar] * [http://www.ngcc.org.uk/DesktopModules/ViewDocument.aspx?DocumentID=1003 Aberfeldy Footbridge over the River Tay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002183457/http://www.ngcc.org.uk/DesktopModules/ViewDocument.aspx?DocumentID=1003 |date=2. 10. 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20110612170300/http://plastics.inwiki.org/Kevlar Kevlar] at Plastics Wiki {{DuPont}} {{Vlakna}} {{Commonscat}} [[Kategorija:Vlakna]] [[Kategorija:Američki izumi]] [[Kategorija:Organski polimeri]] h44coo2lj355kwwjnevf71ztnimin0a 0 4387 3902535 3897074 2026-07-08T09:48:04Z Akir-toj 182441 3902535 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Ismet Mujezinović | slika = Ismet Mujezinović portret.png | opis_slike = | datum_rođenja = 2. decembar 1907. | mjesto_rođenja = [[Tuzla]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1984|01|07|1907|12|02}} | mjesto_smrti = Tuzla, SFRJ | nacionalnost = | obrazovanje = [[Akademija likovnih umjetnosti u Zagrebu]] | supružnik = | period = | vrsta_umjetnosti = slikarstvo, crtež | djela = ''Portret Romana Petrovića'' <br> ''Portret Marije'' <br> ''Nošenje ranjenika'' | utjecao = | utjecali = | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Ismet Mujezinović''' je bio jugoslavenski i [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] slikar, rođen u [[Tuzla|Tuzli]] 1907. godine. Završio je likovnu akademiju u [[Zagreb]]u, a po njenom završetku boravi u [[Francuska|Francuskoj]] i pohađa kurs historije umjetnosti na univerzitetu [[Sorbona]]. == Biografija == Prvi put je izlagao u [[Beograd]]u 1930, a imao je izložbe širom bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]] i u inostranstvu. Na temu [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|NOB]]-a izradio je veliki broj uljanih [[Kompozicija (likovna)|kompozicija]] i crteža. Mujezinovićevi radovi nalaze se po [[Umjetnička galerija|umjetničkim galerijama]], [[muzej]]ima, javnim zgradama nekadašnje Jugoslavije i u privatnim zbirkama. Učesnik je NOB-a od 1941. Iza sebe je ostavio crteže, [[akvarel]]e, [[Grafika|grafike]] i platna, nastala u periodu od 1925. do kraja osme decenije 20. vijeka. Bio je član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web|url=https://enovosti.ba/ismet-mujezinovic/|title=Ismet Mujezinović biografija – Jedan od najvećih bosanskih i jugoslavenskih slikara|date=3. 3. 2022|website=enovosti.ba|access-date=20. 9. 2023}}</ref> Od trenutka kada je ušao u umjetnički život pa do kraja njegovog života smijenila su se tri različita razdoblja novije historije kojima odgovaraju tri jasna perioda i opusa Ismeta Mujezinovića: prvi – koji traje od prve samostalne izložbe 1926. do 1941. pun promjena, sazrijevanja, djelovanja na više područja, period humanističkog i ideološkog opredjeljenja i kolorističkog procvata koji se završava 1941, izbijanjem [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]; zatim ratni, koji traje četiri godine. I treći, poslijeratni, period ciklusa, široke društvene afirmacije, period plodnih godina rada. Nerijetko se kao prva i značajna djela Ismeta Mujezinovića pominju portreti seljaka, staraca, slikani [[pastel]]om, sada rasuti po privatnim zbirkama i muzejima i galerijama. U oktobru 1926. priređuje prvu samostalnu izložbu u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Prvu značajnu cjelinu slika, s historijsko-kritičkog aspekta, sačinjavaju platna naslikana u tada aktuelnoj konstruktivnoj formi, a među ovim ono najbolje u okviru takvog shvatanja Mujezinović je postigao na portretima porodice Čaldarović, slikanim 1927. za vrijeme ljetnih ferija u [[Bijeljina|Bijeljini]]. Dvije godine boravka u [[Pariz]]u, od 1931. do 1933, ne mogu se pratiti na uobičajen način iako je Mujezinović tada, kao i prije i kasnije, bio veoma produktivan. Nije mnogo slikao. Proširio je svoje interesovanje na druge oblasti naročito na [[književnost]], [[pozorište]] i [[film]], studirao historiju [[umjetnost]]i. Prije povratka u Sarajevo, gdje će se nastaniti od 1936, Mujezinović se zadržava u Zagrebu, na Akademiji 1933. i u [[Split]]u 1935. Tokom desetak godina djelovanja, kretanja i traganja od Pariza, Zagreba, Bijeljine, Splita, [[Gradac (Hrvatska)|Gradca]], [[Tuzla|Tuzle]], Beograda do Sarajeva i odlaska u NOR, Mujezinović je u tom periodu stvorio dvije jasne cjeline: jednu čine brojni crteži izrazitog kvaliteta i aktuelnosti, a drugu slike nastale iz potrebe da se zadovolje mecene, klijentela, sredina i ublaže sopstvene materijalne potrebe. U predratnom opusu, javlja se treća linija u njegovom slikarstvu. To je bio poetski [[Realizam (likovna umjetnost)|realizam]], pa intimizam i kolorizam koji prosto rastapaju socijalnu i idejnu sadržinu dovodeći do čistog kolorističkog slikarstva, ne promjenom stava, koliko nekim dualističkim procesom do smjene angažovane umjetnosti, umjetnošću boje, - do "l’art pour l’arta". Prve slike iz rane 1945. najčešće s temom zbjega slikane su nekom svježom zelenom gamom u neoromantičnom duhu koji podsjeća na predratne slike. Na prvim izložbama ULUBiH-a, njegovi crteži, studije i slike privlače najveću pažnju. Mujezinoviću su zamjerili, nasuprot ostalim, da slika “jakim bojama”, u živom koloritu. Od 1947. usredsredio se na jednu veliku temu: "Prelaz preko Neretve", kojoj će sve ostalo biti podređeno. Završavajući veliki ciklus "Prelaz preko Neretve" sa još jednom isto tako velikom slikom Ustanka, Mujezinović je završavao i svoj boravak u Sarajevu koje napušta 1953. i preseljava se u Tuzlu. Jedan je od osnivača [[Srednja škola primijenjenih umjetnosti Sarajevo|Škole za likovne umjetnosti u Sarajevu]], grupe [[Collegium Artisticum]] i [[Udruženje likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine|Udruženja likovnih umjetnika]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. U njegovu čast, jedna ulica u Beogradu, općina [[Novi Beograd]], dobila je ime ulica Ismeta Mujezinovića.<ref>[http://beograd.mapa.in.rs/ulice/ismeta-mujezinovica-novi-beograd Ulica: Ismeta Mujezinovića - Novi Beograd, Beograd (mapa Beograda)]</ref> Umro je u [[Tuzla|Tuzli]] 7. januara 1984. godine. == Djela == * ''Žetelice'' * ''Užina na radilištu'' * ''Portret Marije'' * ''Portret [[Roman Petrović|Romana Petrovića]]'' * ''Kurir'', crtež perom, tuš * ''Portret maršala Tita'', linorez u boji * ''Prelaz preko Neretve'' * ''Proboj'' * ''Nošenje ranjenika'' * ''Prsa u prsa'', crtež == Nagrade == * '''1979.''' - [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]]; == Literatura == * Ismet Mujezinović, ''Serija likovne monografije'', Ljubljana 1985. * Ismet Mujezinović i Meša Selimović, ''Spomenici, znakovi ljudskog trajanja'', Tuzla 1999. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.uluhkdnapredak.com.ba/mainpages/pov_ismetmujezinovic.html Napredak - Ismet Mujezinović] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220849/http://www.uluhkdnapredak.com.ba/mainpages/pov_ismetmujezinovic.html |date=4. 3. 2016 }} {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Mujezinović, Ismet}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački umjetnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački slikari]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Rođeni 1907.]] [[Kategorija:Umrli 1984.]] [[Kategorija:Jugoslavenski umjetnici]] [[Kategorija:Jugoslavenski slikari]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade AVNOJ-a]] f0ffaa7mzpzrxxn2uicc202tae1qkcl 0 5955 3902556 3798441 2026-07-08T10:07:11Z Panasko 146730 [[Kategorija:Staklenički plinovi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902556 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Ethan Lewis.svg|150px]] [[Datoteka:Ethane-3D-space-filling.png|150px]] | Hemijski spoj = Etan | Druga imena = | Sumarna formula = C₂H₆ | CAS registarski broj = 74-84-0 | Kratki opis = bezbojni gas | Molarna masa = 30,07 g/mol | Agregatno stanje = gas | Gustoća = 1,212 kg/m³ | Tačka topljenja = −182,76 °C | Tačka ključanja = −88,6 °C | Pritisak pare = 3,9 GPa pri 21 °C | Rastvorljivost =dobra u [[etanol]]u, slaba u [[voda|vodi]] | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 1|F = 4| R = 0| O = }} }} '''Etan''' je [[Hemija|hemijski]] spoj, koji ima forumulu C₂H₆. To je alkan, tj. alifatski ugljikovodik. Pri normalnom [[Pritisak|pritisku]] i [[Temperatura|temperaturi]], etan je [[plin]] bez boje i okusa. To je najjednostavniji alkan, koji ima više C atoma u strukuri. Etan je važan [[Industrija|industrijski]] spoj, jer se krekiranjem prevodi u etilen. Industrijski etan se dobija iz prirodnog gasa, te u rafinerijama [[Nafta|nafte]]. Hemijski se može sintetizirati Kolbovom elektrolizom. {{Stub-hem}} {{Commonscat|Ethane}} [[Kategorija:Alkani]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] 3kov4b2t9t8l2m6k4p50ewmyg9ce14v 0 6792 3902561 3849896 2026-07-08T10:07:49Z Genetičar-10 183396 /* Broj gena */ 3902561 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Gene.png|mini|desno|Prikaz kojim se objašnjava sekvenca DNK koja sadrži genetičku informaciju]] '''Gen''' je osnovna materijalna i funkcionalna jedinica genetičkog materijala, odnosno biološkog nasljeđivanja. Čini ga nukleotidna sekvenca koja sadrži genetičku informaciju za sintezu određenog [[protein]]a, tj. formiranje određene karakteristike u interakciji sa okolinom. Određeni gen zauzima specifično mjesto na hromosomu - [[lokus (genetika)|''genski lokus'']]. Pojmove [[fenotip]] i [[genotip]] u [[nauka|nauku]] je uveo [[Danska|danski]] [[botanika|botaničar]] Wilhelm Johannsen ([[1905]].), a iz genotipa je izveden gen.<ref>Krebs J. E., Goldstein E. S., Kilpatrick S., T. (2014): Lewin's Genes XI. Jones & Bartlett Publishing, Burlington, {{ISBN|978-1449-65985-1}}.</ref><ref>Lawrence E. (1999): Henderson's Dictionary of biological terms. Longman Group Ltd., London, {{ISBN|0-582-22708-9}}.</ref><ref>King R. C., Stransfield W. D. (1998): Dictionary of genetics. Oxford niversity Press, New York, Oxford, {{ISBN|0-19-50944-1-7}}; {{ISBN|0-19-509442-5}}.</ref><ref>Lincoln R. J., Boxshall G. A. (1990): Natural history - The Cambridge illustrated dictionary. Cambridge University Press, Cambridge, {{ISBN|0 521 30551-9}}.</ref> Geni su transkripcijski aktivni dijelovi [[molekula|molekule]] [[DNK]], veličine od nekoliko stotina do nekoliko hiljada [[nukleotid]]nih parova. Prosječna dužina gena obično se kreće između 600 i 1800 parova nukleotida. Procjenjuje se da lanci ljudske DNK u svakoj [[ćelije (biologija)|ćeliji]] sadrže ukupno oko tri milijarde nukleotidnih parova. Dokazano je da određeni dugi, ponavljajući dijelovi, lanaca [[DNK]] svih organizama, pa tako i čovjeka, nisu genetički aktivni ([[Mikrosatelit|repetitivne sekvence]]). Pored toga, mnoge cjeline genetičke šifre se ponavljaju u manjem ili većem broju molekula DNK i njihovih dijelova. Sveukupnost organizacije i funkcije ljudskog organizma, uključujući sve ono što je osobeno i za ljudsku vrstu i fantastične razmjere individualne različitosti, određuje oko 30.000 gena, što je oko 2% našeg ukupnog genetičkog potencijala. Paradoks između veličine i složenosti kontrole i organizacije ljudskoga genoma ostvaruje se tzv. alternativnim [[Prerada RNK|splajsing]]om. To je pojava da nekoliko različitih gena (i do 6) zauzima zajednički [[prostor]] na [[DNK]] molekuli (vidi: [[Bioinformatika]]). == Struktura i varijacija == Na svakom lancu [[DNK]] geni su raspoređeni linearno, tj. u jednolinijskom nizu koji isključuje mogućnost preklapanja njihovih dodirnih dijelova ([[triplet]]a). Također, stabilno svojstvo svakog gena jeste da on uvijek zauzima isto mjesto, odnosno isti dio molekule DNK. To stalno fizičko mjesto određenog gena označava se kao [[lokus (genetika)|genski lokus]]. Dio [[DNK]] (gen) koji zauzima taj lokus može biti istovjetan kod svih pripadnika iste [[vrsta|vrste]] [[organizam]]a ili se može javiti u dvije ili više varijanti, koje se označavaju kao [[alel]]i ([[alel]]ogeni, alelomorfi). Aleli nastaju promjenom ([[mutacija|mutacijom]]) određenog ishodišnog oblika odgovarajućeg gena (“divlji tip” gena), koji je obično i najčešći. Aleli se međusobno mogu razlikovati samo po jednom ili više parova azotnih baza (ili tripleta), od čega zavise obim i priroda njihovih funkcionalnih razlika. Ako posmatrani gen ima samo dvije varijante, riječ je o alelnom paru, dok se tri ili više varijanti istog gena označavaju kao multipli aleli. Bez obzira da li se javlja u jednom, dva ili više alelnih oblika, jedan gen uvijek kontrolira istu [[osobina|osobinu]] ili skupinu osobina u čijem nasljeđivanju učestvuje. Naprimjer, [[čovjek|ljudsku]] [[osobina|osobinu]] “viđenje crvene boje” kontrolira alelni par s genskog lokusa koji je (redovno) smješten na istoj (“svojoj”) poziciji DNK spolnog [[hromosom|hromosoma X]] (a stalan je raspored i njemu susjednih lokusa). Jedan od pripadajućih alela određuje normalnu sposobnost viđenja ove boje, dok je drugi “odgovoran” za odsustvo te sposobnosti (“sljepilo za crvenu boju“). Četiri [[krvna grupa|krvne grupe]] [[ABO sistem krvnih grupa|ABO sistema]] (''A'', ''B'', ''AB'' i ''O'') genetički kontrolira jedan gen, čiji se lokus uvijek nalazi na lancu [[DNK]] onog [[hromosom|hromosoma 9]]. Taj gen se javlja u tri glavne alelne varijante, tj. ovo svojstvo kontroliraju [[multipli aleli]]. == Priroda djelovanja == Svaka normalna ljudska jedinka u svojim ćelijama nosi kompletnu genetičku informaciju svoje vrste, dobivenu spajanjem jajne ćelije i spermatozoida. Prema tome, svako od nas za svaku nasljednu osobinu (izuzimajući [[spolno vezano nasljeđivanje|spolno vezane]]) nosi po dva alela, od kojih jedan potječe od oca, a drugi od majke. Ako posmatramo jednu osobinu čije ispoljavanje kontrolišu samo dva alelna gena, pa jednog označimo sa ''A'', a drugog sa ''a'', možemo zaključiti da se oni javljaju u tri kombinacije ([[genotip]]a): ''AA'', ''Aa'' i ''aa''. Budući da ''AA'' i ''aa'' imaju homogenski sastav, označavaju se kao [[homozigot]]i (''homo'' od grč. ''homois'' – jednak, isti), dok se heterogenski sastav genotipa ''Aa'' imenuje kao [[heterozigot]] (grč. ''heteros'' – drugi).<ref>Alberts B., Johnson A., Lewis J., Raff M., Roberts K., Walter P. (2002):Molecular biology of the cell, 4th Edition Garland Science, New York, {{ISBN|0-8153-3218-1}}.</ref><ref>Hartl D., Jones E. (2005): Genetics: Analysis of genes and genomes, 6th Edition, Jones & Bartlett, New York, {{ISBN|0-7637-1511-5}}.</ref> Općepoznato je da se interakcija alelnih gena manifesuje u fenotipskom ispoljavanju heterozigotnih genotipova. Postoje tri osnovna oblika tog međudejstva: [[dominantnost]]–[[recesivnost]], [[kodominantnost]] i [[intermedijarnost]]. Veoma je mali broj gena koji učestvuju u kontroli samo jednog svojstva, a izgleda da je još manji broj osobina koje su kontrolirane alelima samo jednog gena. Pojava da jedan gen svojom aktivnošću utječe na formiranje više osobina organizma označava se kao [[polifenija]] ([[plejotropija gena]]). Kao izrazit primjer takvog djelovanja može poslužiti složeni skup posljedica aktivnosti gena koji je odgovoran za [[anemija srpastih eritrocita|anemiju srpastih eritrocita]] (drepanocitozu). Primarna osobina koju gen uvjetuje je sinteza (nenormalnog) hemoglobina S, čija pojava ima niz lančanih posljedica u mnogim osobinama: srpasti eritrociti, anemija, poremećaj niza vitalnih funkcija[[srce|srca]], [[jetra|jetre]], [[slezena|slezene]] i [[koštana srž|koštane srži]], [[psihologija|mentalnih sposobnosti]] itd. Složenost genetičke kontrole nasljednog dijela promjenljivosti može biti veoma različita; od svojstva koja su pod kontrolom samo jednog gena, manjeg broja ili mnoštva gena. Na osnovu toga, sve osobine možemo podijeliti na [[monogensko nasljeđivanje|monogenske]] (grč. ''monos'' – sam, jedan, jedini), [[oligogensko nasljeđivanje|oligogenske]] (grč. ''oligo'' – nekoliko) i [[poligensko nasljeđivanje|poligenske]] (grč. ''poli'' – mnogo). [[Monogensko nasljeđivanje|monogensko]] i [[oligogensko nasljeđivanje]] su posebno karakteristični za kvalitativne osobine, odnosno nasljednu kontrolu alternirajuće promjenljivosti. [[Poligensko nasljeđivanje]] ([[poligenija]]) se odnosi na najrašireniju pojavu da se razvoj pojedinih [[fenotip]]skih osobina ostvaruje uz sadejstvo većeg broja gena. Takve gene nazivamo [[Poligensko nasljeđivanje|poligenima]], a osobine koje oni kontroliraju označavaju se kao poligenske. Poligensko nasljeđivanje je karakteristično za [[osobina|kvantitativnu (kontinuiranu) promjenljivost]]. Osnovni oblik [[interakcija gena|interakcija nealelnih gena|interakcije nealelnih gena]] u poligenskom skupu je sabiranje (''adicija'') pojedinačnih, obično malih učinaka svih pripadajući alela u zajednički (zbirni) izraz posmatranog svojstva<ref>Krebs J. E., Goldstein E. S., Kilpatrick S., T. (2014): Lewin's Genes XI. Jones & Bartlett Publishing, Burlington, MA, USA.</ref>. * '''[[Fenotip]]''' – sva mjerljiva ili uočljiva morfološka i fiziološka svojstva organizma nastala kao rezultat interakcije genotipa i okoline. Svojstvo može biti vidljivo kao npr. ravna kosa ili boja [[cvijet]]a dok neka svojstva zahtijevaju provođenje posebnih testova da bi ih identificirali, posebno kada je riječ o biohemijsko-fiziološkim i čulnim svojstvima (npr. ''krvna slika'' i određivanje krvnih grupa različitih sistema). * '''[[Genotip]]''' – predstavlja sveukupno biološko nasljeđe jedinke. To je skup svih gena nekog organizma. Genotip neke jedinke nije uvijek vidljiv u fenotipu. == Broj gena == [[File:Human genome by functions.svg|thumb|600px|Protein-kodirajuće komponente ljudskog [[genom]]a. kategorizirane prema funkciji svakog produkta (prikazani broj i procenat svih gena). Rane procjene broja gena u [[čovjek|ljudskom]] [[genom]]u, na bazi slijeda oznaka, počivale su na mogućnosti da ih ima od 50 do 100 hiljada, dok se današnje procjene kreću oko ~20.000 kodirajućih sekvenci]] Nakon realizacije Projekta „Humani genom“ ([[Projekt ljudskog genoma]]), sekvencioniranje ljudskog i drugih genoma je pokazalo da je broj gena koji kodiraju [[protein]]e mnogo manji (~20 000 – [[čovjek]] , [[miš]] i [[vinska mušica]] i ~13 000 – valjkasta glista i 46,000 – riža).<ref>Yu J., Hu S., Wang J., et al. (2002):|A draft sequence of the rice genome (Oryza sativa L. ssp. indica).Science, 296 (5565): 79–92.</ref><ref>Carninci P., Hayashizaki Y. (2007): Noncoding RNA transcription beyond annotated genes. Curr. Opin. Genet. Dev. 17 (2): 139–44.</ref> Ove [[protein]]-[[kodon|kodirajuće]] sekvence čine do 1–2% [[čovjek|ljudskog]] genoma.<ref>Claverie J. M. (2005): Fewer genes, more noncoding RNA. Science, 309 (5740): 1529–1530.</ref> Veliki dijelovi genoma se transkribiraju u [[intron]]e, retro[[transpozon]]e i naizgled veliki niz nekodirajućih [[molekula]] [[RNK]].Ukupni broj [[protein]]a ([[Zemlja (planeta)|Zemaljski]] [[proteom]]) je procijenjen na oko 5 miliona sekvenci.<ref>Iratxeta C. et al(2007): Towards completion of the Earth's proteome. Nature EMBO reports, 8 (12): 1135–1141.</ref><ref>Palidwor G., Navarro M. A.: http://www.nature.com/embor/journal/v8/n12/full/7401117.html.</ref> == Također pogledajte == * [[Velika količina podataka]] * [[Genetički kod]] == Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.youtube.com/watch?v=bzYAbeuYzTk Nauka 50: Gen (RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal)] [[Kategorija:Genetika]] ol8rog8ymkrirf09h8z1owb3diykxqc 3902564 3902561 2026-07-08T10:09:04Z Genetičar-10 183396 /* Također pogledajte */ 3902564 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Gene.png|mini|desno|Prikaz kojim se objašnjava sekvenca DNK koja sadrži genetičku informaciju]] '''Gen''' je osnovna materijalna i funkcionalna jedinica genetičkog materijala, odnosno biološkog nasljeđivanja. Čini ga nukleotidna sekvenca koja sadrži genetičku informaciju za sintezu određenog [[protein]]a, tj. formiranje određene karakteristike u interakciji sa okolinom. Određeni gen zauzima specifično mjesto na hromosomu - [[lokus (genetika)|''genski lokus'']]. Pojmove [[fenotip]] i [[genotip]] u [[nauka|nauku]] je uveo [[Danska|danski]] [[botanika|botaničar]] Wilhelm Johannsen ([[1905]].), a iz genotipa je izveden gen.<ref>Krebs J. E., Goldstein E. S., Kilpatrick S., T. (2014): Lewin's Genes XI. Jones & Bartlett Publishing, Burlington, {{ISBN|978-1449-65985-1}}.</ref><ref>Lawrence E. (1999): Henderson's Dictionary of biological terms. Longman Group Ltd., London, {{ISBN|0-582-22708-9}}.</ref><ref>King R. C., Stransfield W. D. (1998): Dictionary of genetics. Oxford niversity Press, New York, Oxford, {{ISBN|0-19-50944-1-7}}; {{ISBN|0-19-509442-5}}.</ref><ref>Lincoln R. J., Boxshall G. A. (1990): Natural history - The Cambridge illustrated dictionary. Cambridge University Press, Cambridge, {{ISBN|0 521 30551-9}}.</ref> Geni su transkripcijski aktivni dijelovi [[molekula|molekule]] [[DNK]], veličine od nekoliko stotina do nekoliko hiljada [[nukleotid]]nih parova. Prosječna dužina gena obično se kreće između 600 i 1800 parova nukleotida. Procjenjuje se da lanci ljudske DNK u svakoj [[ćelije (biologija)|ćeliji]] sadrže ukupno oko tri milijarde nukleotidnih parova. Dokazano je da određeni dugi, ponavljajući dijelovi, lanaca [[DNK]] svih organizama, pa tako i čovjeka, nisu genetički aktivni ([[Mikrosatelit|repetitivne sekvence]]). Pored toga, mnoge cjeline genetičke šifre se ponavljaju u manjem ili većem broju molekula DNK i njihovih dijelova. Sveukupnost organizacije i funkcije ljudskog organizma, uključujući sve ono što je osobeno i za ljudsku vrstu i fantastične razmjere individualne različitosti, određuje oko 30.000 gena, što je oko 2% našeg ukupnog genetičkog potencijala. Paradoks između veličine i složenosti kontrole i organizacije ljudskoga genoma ostvaruje se tzv. alternativnim [[Prerada RNK|splajsing]]om. To je pojava da nekoliko različitih gena (i do 6) zauzima zajednički [[prostor]] na [[DNK]] molekuli (vidi: [[Bioinformatika]]). == Struktura i varijacija == Na svakom lancu [[DNK]] geni su raspoređeni linearno, tj. u jednolinijskom nizu koji isključuje mogućnost preklapanja njihovih dodirnih dijelova ([[triplet]]a). Također, stabilno svojstvo svakog gena jeste da on uvijek zauzima isto mjesto, odnosno isti dio molekule DNK. To stalno fizičko mjesto određenog gena označava se kao [[lokus (genetika)|genski lokus]]. Dio [[DNK]] (gen) koji zauzima taj lokus može biti istovjetan kod svih pripadnika iste [[vrsta|vrste]] [[organizam]]a ili se može javiti u dvije ili više varijanti, koje se označavaju kao [[alel]]i ([[alel]]ogeni, alelomorfi). Aleli nastaju promjenom ([[mutacija|mutacijom]]) određenog ishodišnog oblika odgovarajućeg gena (“divlji tip” gena), koji je obično i najčešći. Aleli se međusobno mogu razlikovati samo po jednom ili više parova azotnih baza (ili tripleta), od čega zavise obim i priroda njihovih funkcionalnih razlika. Ako posmatrani gen ima samo dvije varijante, riječ je o alelnom paru, dok se tri ili više varijanti istog gena označavaju kao multipli aleli. Bez obzira da li se javlja u jednom, dva ili više alelnih oblika, jedan gen uvijek kontrolira istu [[osobina|osobinu]] ili skupinu osobina u čijem nasljeđivanju učestvuje. Naprimjer, [[čovjek|ljudsku]] [[osobina|osobinu]] “viđenje crvene boje” kontrolira alelni par s genskog lokusa koji je (redovno) smješten na istoj (“svojoj”) poziciji DNK spolnog [[hromosom|hromosoma X]] (a stalan je raspored i njemu susjednih lokusa). Jedan od pripadajućih alela određuje normalnu sposobnost viđenja ove boje, dok je drugi “odgovoran” za odsustvo te sposobnosti (“sljepilo za crvenu boju“). Četiri [[krvna grupa|krvne grupe]] [[ABO sistem krvnih grupa|ABO sistema]] (''A'', ''B'', ''AB'' i ''O'') genetički kontrolira jedan gen, čiji se lokus uvijek nalazi na lancu [[DNK]] onog [[hromosom|hromosoma 9]]. Taj gen se javlja u tri glavne alelne varijante, tj. ovo svojstvo kontroliraju [[multipli aleli]]. == Priroda djelovanja == Svaka normalna ljudska jedinka u svojim ćelijama nosi kompletnu genetičku informaciju svoje vrste, dobivenu spajanjem jajne ćelije i spermatozoida. Prema tome, svako od nas za svaku nasljednu osobinu (izuzimajući [[spolno vezano nasljeđivanje|spolno vezane]]) nosi po dva alela, od kojih jedan potječe od oca, a drugi od majke. Ako posmatramo jednu osobinu čije ispoljavanje kontrolišu samo dva alelna gena, pa jednog označimo sa ''A'', a drugog sa ''a'', možemo zaključiti da se oni javljaju u tri kombinacije ([[genotip]]a): ''AA'', ''Aa'' i ''aa''. Budući da ''AA'' i ''aa'' imaju homogenski sastav, označavaju se kao [[homozigot]]i (''homo'' od grč. ''homois'' – jednak, isti), dok se heterogenski sastav genotipa ''Aa'' imenuje kao [[heterozigot]] (grč. ''heteros'' – drugi).<ref>Alberts B., Johnson A., Lewis J., Raff M., Roberts K., Walter P. (2002):Molecular biology of the cell, 4th Edition Garland Science, New York, {{ISBN|0-8153-3218-1}}.</ref><ref>Hartl D., Jones E. (2005): Genetics: Analysis of genes and genomes, 6th Edition, Jones & Bartlett, New York, {{ISBN|0-7637-1511-5}}.</ref> Općepoznato je da se interakcija alelnih gena manifesuje u fenotipskom ispoljavanju heterozigotnih genotipova. Postoje tri osnovna oblika tog međudejstva: [[dominantnost]]–[[recesivnost]], [[kodominantnost]] i [[intermedijarnost]]. Veoma je mali broj gena koji učestvuju u kontroli samo jednog svojstva, a izgleda da je još manji broj osobina koje su kontrolirane alelima samo jednog gena. Pojava da jedan gen svojom aktivnošću utječe na formiranje više osobina organizma označava se kao [[polifenija]] ([[plejotropija gena]]). Kao izrazit primjer takvog djelovanja može poslužiti složeni skup posljedica aktivnosti gena koji je odgovoran za [[anemija srpastih eritrocita|anemiju srpastih eritrocita]] (drepanocitozu). Primarna osobina koju gen uvjetuje je sinteza (nenormalnog) hemoglobina S, čija pojava ima niz lančanih posljedica u mnogim osobinama: srpasti eritrociti, anemija, poremećaj niza vitalnih funkcija[[srce|srca]], [[jetra|jetre]], [[slezena|slezene]] i [[koštana srž|koštane srži]], [[psihologija|mentalnih sposobnosti]] itd. Složenost genetičke kontrole nasljednog dijela promjenljivosti može biti veoma različita; od svojstva koja su pod kontrolom samo jednog gena, manjeg broja ili mnoštva gena. Na osnovu toga, sve osobine možemo podijeliti na [[monogensko nasljeđivanje|monogenske]] (grč. ''monos'' – sam, jedan, jedini), [[oligogensko nasljeđivanje|oligogenske]] (grč. ''oligo'' – nekoliko) i [[poligensko nasljeđivanje|poligenske]] (grč. ''poli'' – mnogo). [[Monogensko nasljeđivanje|monogensko]] i [[oligogensko nasljeđivanje]] su posebno karakteristični za kvalitativne osobine, odnosno nasljednu kontrolu alternirajuće promjenljivosti. [[Poligensko nasljeđivanje]] ([[poligenija]]) se odnosi na najrašireniju pojavu da se razvoj pojedinih [[fenotip]]skih osobina ostvaruje uz sadejstvo većeg broja gena. Takve gene nazivamo [[Poligensko nasljeđivanje|poligenima]], a osobine koje oni kontroliraju označavaju se kao poligenske. Poligensko nasljeđivanje je karakteristično za [[osobina|kvantitativnu (kontinuiranu) promjenljivost]]. Osnovni oblik [[interakcija gena|interakcija nealelnih gena|interakcije nealelnih gena]] u poligenskom skupu je sabiranje (''adicija'') pojedinačnih, obično malih učinaka svih pripadajući alela u zajednički (zbirni) izraz posmatranog svojstva<ref>Krebs J. E., Goldstein E. S., Kilpatrick S., T. (2014): Lewin's Genes XI. Jones & Bartlett Publishing, Burlington, MA, USA.</ref>. * '''[[Fenotip]]''' – sva mjerljiva ili uočljiva morfološka i fiziološka svojstva organizma nastala kao rezultat interakcije genotipa i okoline. Svojstvo može biti vidljivo kao npr. ravna kosa ili boja [[cvijet]]a dok neka svojstva zahtijevaju provođenje posebnih testova da bi ih identificirali, posebno kada je riječ o biohemijsko-fiziološkim i čulnim svojstvima (npr. ''krvna slika'' i određivanje krvnih grupa različitih sistema). * '''[[Genotip]]''' – predstavlja sveukupno biološko nasljeđe jedinke. To je skup svih gena nekog organizma. Genotip neke jedinke nije uvijek vidljiv u fenotipu. == Broj gena == [[File:Human genome by functions.svg|thumb|600px|Protein-kodirajuće komponente ljudskog [[genom]]a. kategorizirane prema funkciji svakog produkta (prikazani broj i procenat svih gena). Rane procjene broja gena u [[čovjek|ljudskom]] [[genom]]u, na bazi slijeda oznaka, počivale su na mogućnosti da ih ima od 50 do 100 hiljada, dok se današnje procjene kreću oko ~20.000 kodirajućih sekvenci]] Nakon realizacije Projekta „Humani genom“ ([[Projekt ljudskog genoma]]), sekvencioniranje ljudskog i drugih genoma je pokazalo da je broj gena koji kodiraju [[protein]]e mnogo manji (~20 000 – [[čovjek]] , [[miš]] i [[vinska mušica]] i ~13 000 – valjkasta glista i 46,000 – riža).<ref>Yu J., Hu S., Wang J., et al. (2002):|A draft sequence of the rice genome (Oryza sativa L. ssp. indica).Science, 296 (5565): 79–92.</ref><ref>Carninci P., Hayashizaki Y. (2007): Noncoding RNA transcription beyond annotated genes. Curr. Opin. Genet. Dev. 17 (2): 139–44.</ref> Ove [[protein]]-[[kodon|kodirajuće]] sekvence čine do 1–2% [[čovjek|ljudskog]] genoma.<ref>Claverie J. M. (2005): Fewer genes, more noncoding RNA. Science, 309 (5740): 1529–1530.</ref> Veliki dijelovi genoma se transkribiraju u [[intron]]e, retro[[transpozon]]e i naizgled veliki niz nekodirajućih [[molekula]] [[RNK]].Ukupni broj [[protein]]a ([[Zemlja (planeta)|Zemaljski]] [[proteom]]) je procijenjen na oko 5 miliona sekvenci.<ref>Iratxeta C. et al(2007): Towards completion of the Earth's proteome. Nature EMBO reports, 8 (12): 1135–1141.</ref><ref>Palidwor G., Navarro M. A.: http://www.nature.com/embor/journal/v8/n12/full/7401117.html.</ref> == Također pogledajte == * [[Velika količina podataka]] * [[Genetički kod]] *[[Hipoteza jedan gen - jedan enzim]] == Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.youtube.com/watch?v=bzYAbeuYzTk Nauka 50: Gen (RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal)] [[Kategorija:Genetika]] l3rd3w808cuc0uspso47k5tpegplcus 0 6795 3902486 3798554 2026-07-08T01:03:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902486 wikitext text/x-wiki {{Infokutija operativni sistem | naziv = Microsoft Windows | logo = Windows logo and wordmark - 2021.svg | screenshot = | opis = | website = {{URL|microsoft.com/windows}} | razvijatelj = [[Microsoft]] | skupina = | izvorni_model = [[Closed source software|Closed]] / [[Shared source]] | zadnja stabilna verzija = | kernel = Hibridni | korisnički interfejs = [[Windows shell]] | licenca = [[Microsoft|MS]]-[[EULA]] | radno stanje = | platforme = [[ARM arhitektura|ARM]], [[IA-32]], [[Itanium]], [[x86-64]] | metoda nadogradnje = [[Windows Update]], [[Windows Anytime Upgrade]], [[Windows Store]], [[Windows Software Update Services|WSUS]] | upravljanje paketima = [[Windows Installer]] (.msi), [[Windows Store]] ([[APPX|.appx]])<ref>{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/windows/apps/hh464929.aspx|title=App packages and deployment (Windows Store apps) (Windows)|publisher=Msdn.microsoft.com|date=|access-date=5. 4. 2014}}</ref> }} '''Microsoft Windows''' (ili '''Windows''') jeste metaporodica [[GUI|grafičkih]] [[operativni sistem|operativnih sistema]] koje razvija, nudi i prodaje [[Microsoft]]. Sastoji se iz nekoliko porodica operativnih sistema, od kojih je svaka namijenjena određenoj oblasti računarske industrije. Aktivne porodice Windowsa uključuju [[Windows NT]], [[Windows Embedded]] i [[Windows Phone]]; oni mogu imati podporodice, npr. [[Windows Embedded Compact]] (Windows CE) ili [[Windows Server]]. Nefunkcionalne Windows porodice uključuju [[Windows 9x]] i [[Windows Mobile]]. Microsoft je 20. novembra 1985. predstavio [[operativna okolina|operativnu okolinu]] nazvanu ''Windows'' kao grafičku ljusku operativnog sistema za [[MS-DOS]], kao odgovor na rastući interes za [[grafički korisnički interfejs|grafičkim korisničkim okruženjem]] (GUI).<ref name=aboutcomnov>{{cite web|url=http://inventors.about.com/od/mstartinventions/a/Windows.htm?rd=1|title=The Unusual History of Microsoft Windows|access-date=22. 4. 2007}}{{Mrtav link}}</ref> Microsoft Windows je postao [[Dominantnost (ekonomija)|dominantan]] na svjetskom tržištu [[osobni računar|osobnih računara]] sa preko 90% tržišnog udjela, prestižući [[Mac OS]], koji je predstavljen 1984. godine. Ipak, na tržištu pametnih telefona i tableta, Windows je prestigao operativni sistem [[Android (operativni sistem)|Android]].<ref>{{cite press|url=http://www.gartner.com/newsroom/id/2875017|title=Gartner Says Sales of Tablets Will Represent Less Than 10 Percent of All Devices in 2014: Smartphones to Represent 71 Percent of the Global Mobile Phone Market in 2014: Android Device Shipments to Reach One Billion in Emerging Markets in 2015|publisher=Gartner|date=15. 10. 2014|access-date=19. 10. 2014}}</ref><ref>http://techcrunch.com/2014/10/15/tablet-sales-growth-plummets-in-2014-as-android-smartphones-continue-to-soar-gartner</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25187214 |title=Arhivirana kopija |access-date=11. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011215307/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25187214 |archive-date=11. 10. 2014 |url-status=dead }}</ref> Od aprila 2014, zadnje verzije Windowsa za [[osobni računar|osobne računare]], [[pametni telefon|pametne telefone]], [[Server|serverske računare]] i [[prošireni sistem|proširene uređaje]] su [[Windows 8.1]], [[Windows Phone 8.1]], [[Windows Server 2012 R2]] i [[Windows Embedded 8]], respektivno. Modificirana verzija Windowsa pokreće se na [[igrača konzola|igračoj konzoli]] ''[[Xbox One]]''. == Genealogija == === Prema marketinškoj ulozi === Microsoft, razvojnik Windowsa, registrirao je nekoliko marki od je svaka opisuje porodicu operativnog sistema Windows koji je namijenjen za specifični sektor računarske industrije. Od 2014, sljedeće porodice Windowsa se aktivno razvijaju: * [[Windows NT]]: Počela kao porodica operativnih sistema sa verzijom [[Windows NT 3.1]], operativni sistem za [[Server|serverske računare]] i [[radna stanica|radne stanice]]. Sada se sastoji od tri podporodice operativnih sistema koje su izdate skoro istovremeno i dijele isto jezgro (kernel). ** Windows: Operativni sistem za uobičajene [[osobni računar|osobne računare]]. Zadnja verzija je [[Windows 8.1]]. Skoro je nemoguće za nekoga neupućenog da identificira članove ove porodice po imenu jer se oni ne razlikuju po nekom posebnom pravilu; npr. [[Windows Vista]], [[Windows 7]] i [[Windows RT]] su članovi ove porodice, ali ne i [[Windows 3.1]]. Glavni konkurent ove porodice je [[macOS]] od kompanije [[Apple Inc.]] ** [[Windows Server]]: Operativni sistem za serverske računare. Zadnja verzija je [[Windows Server 2012 R2]]. Za razliku od klijentskih sistema, primjenjuje snažnu imensku šemu. Glavni konkurent ove porodice je [[Linux]]. ** [[Windows PE]]: Lahka verzija Windowsa s težnjom da operira [[Live OS]]–om, korištenim za instaliranje Windowsa na računarima (posebno na više računara istovremeno), za oporavak ili u svrhe rješavanja problema. Posljednja verzija je Windows PE 5.1. * [[Windows Phone]]: Operativni sistem koji se prodaje proizvođačima pametnih telefona. Prva verzija je bila [[Windows Phone 7]]. Posljednja verzija je [[Windows Phone 8.1]]. Glavni konkurent ove porodice je [[Android (operativni sistem)|Android]] od kompanije [[Google]]. * [[Windows Embedded]]: Isprva, Microsoft je razvijao [[Windows CE]] kao operativni sistem opće svrhe za svaki uređaj koji je bio isuviše ograničen resursima da bi se nazvao punopravni računar. Eventualno, ipak, Windows CE je preimenovan u Windows Embedded Compact i bio je oduzet pod markom Windows Compact koja se također sastoji od [[Windows Embedded Industry]], Windows Embedded Professional, [[Windows Embedded Standard]], [[Windows Embedded Handheld]] i [[Windows Embedded Automotive]].<ref>{{Cite web|url = http://www.microsoft.com/windowsembedded/en-us/products-solutions-overview.aspx|title = RTOS: Embedded Real Time Operating Systems|date =|access-date=7. 11. 2014|website = microsoft.com|publisher = [[Microsoft]]|last =|first = }}</ref> Sljedeće porodice Windowsa se više ne razvijaju: * [[Windows 9x]]: Operativni sistem koji je ciljao korisničko tržište. Obustavljen zbog suboptimalnih performansi (''[[PC World]]'' je zadnju verziju ove porodice, [[Windows ME]], nazvao jednim od najlošijih proizvoda svih vremena.)<ref name="WinMEbad" /> Microsoft sada učestvuje na korisničkom tržištu sa Windowsom NT. * [[Windows Mobile]]: Bio je mobilni operativni sistem, prethodnik ''Windows Phonea''. Prva verzija je nazvana [[Pocket PC 2000]]; treća verzija, [[Windows Mobile 2003]], prva je verzija koja je usvojila marku Windows Mobile. Posljednja verzija je [[Windows Mobile 6.5]]. == Historija verzija == {{Glavni|Historija Microsoft Windowsa}} {{Također pogledajte|Spisak verzija Microsoft Windowsa}} Pojam ''Windows'' kolektivno opisuje bilo koji proizvod ili sve generacije proizvoda operativnih sistema od [[Microsoft]]a. Ovi proizvodi su generalno kategorizirani na sljedeći način: === Ranije verzije === {{Glavni|Windows 1.0|Windows 2.0|Windows 2.1x}} [[Datoteka:Windows1.0.png|thumb|300px|[[Windows 1.0]], prva verzija, izdata 1985.]] Historija Windows datira unazad od septembra 1981, kada je Chase Bishop, računarski naučnik, dizajnirao prvi model elektronskog uređaja, te započeo projekt "Interface Manager". Objavljen je u novembru 1983. (poslije [[Apple Lisa]], ali prije [[Macintosh]]a) pod imenom "Windows", mada [[Windows 1.0]] nije izdat prije novembra 1985.<ref>[http://windows.microsoft.com/en-in/windows/history A history of Windows] (microsoft.com)</ref> Windows 1.0 je konkurirao sa [[Apple Inc.|Appleovim]] operativnim sistemima, ali je dobio slabu popularnost. Windows 1.0 nije potpun operativni sistem, nego proširenje za [[MS-DOS]]. Ljuska Windowsa 1.0 jeste program poznat kao [[MS-DOS Executive]]. Komponente su uključivale [[Microsoft Calculator|Calculator]], Calendar, [[Cardfile]], [[ClipBook Viewer|Clipboard prikazivač]], Clock, [[Control Panel (Windows)|Control Panel]], [[Notepad (Windows)|Notepad]], [[Microsoft Paint|Paint]], [[Reversi]], [[Terminal emulator|Terminal]] i [[Windows Write|Write]]. Windows 1.0 ne dopušta preklapanje prozora. Umjesto toga svi prozori su pozicijski uređeni. Samo se dijaloške kutije mogu pojaviti preko drugih prozora. [[Windows 2.0]] je izdat u decembru 1987. i bio je popularniji nego njegov prethodnik. Isticao je nekoliko poboljšanja korisničkog interfejsa i upravljanja memorijom. Windows 2.03 je izmijenio operativno okruženje sa "ikonskih prozora" na "preklapajuće prozore". Rezultat ove izmjene doveo je do toga da ''Apple Computer'' tuži Microsoft zbog kršenja autorskih prava Applea.<ref>{{cite web|url=http://lowendmac.com/orchard/06/apple-vs-microsoft.html|title=The Apple vs. Microsoft GUI Lawsuit|year=2006|access-date=12. 3. 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://home.earthlink.net/~mjohnsen/Technology/Lawsuits/appvsms.html|title=Apple Computer, Inc. v. MicroSoft Corp., 35 F.3d 1435 (9th Cir. 1994)|access-date=12. 3. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214033452/http://home.earthlink.net/~mjohnsen/Technology/Lawsuits/appvsms.html|archive-date=14. 12. 2007|url-status=dead}}</ref> Windows 2.0 je također predstavio sofisticiranije [[prečice tastature]] i mogao je koristiti raširenu memoriju. Windows 2.1 je izdat u dvije različite verzije, [[Windows/286]] i [[Windows/386]]. Windows/386 koristi [[virtualni 8086 način]] od procesora [[Intel 80386]] radi multitaskinga nekoliko programa za DOS i [[straničenje|stranični memorijski model]] za emuliranje raširene memorije koristeći dostupnu [[proširena memorija|proširenu memoriju]]. Windows/286, u skladu sa imenom, pokreće se na procesorima [[Intel 8086]] i [[Intel 80286]]. Može se pokrenuti u [[realni način|realnom načinu]], a može koristiti i [[visoko–memorijsko područje]]. U dodatku sa potpunim Windows paketima, postojale su ''runtime''–isključivo verzije koje su lansirane sa ranijim Windowsovim softverom od strane trećih lica i pokretanje njihovog softvera je postalo moguće za Windows na MS-DOS–u čak i bez potpunog sklopa mogućnosti Windowsa. Ranije verzije Windowsa se često smatraju grafičkim ljuskama, najviše zbog toga što se pokreću na temeljima MS-DOS–a i koriste njegove usluge [[sistem datoteka|sistema datoteka]].<ref name="Evolution">{{cite web|url=http://news.soft32.com/windows-evolution_1629.html|title=Windows Evolution|publisher=Soft32.com News|access-date=11. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20080208174626/http://news.soft32.com/windows-evolution_1629.html|archive-date=8. 2. 2008|url-status=dead}}</ref> Ipak su čak i najranije verzije Windowsa već pretpostavljale većinu tipičnih funkcija operativnog sistema; zapazivo, imajući svoj vlastiti [[izvršni format datoteka]] i omogućavajući svoje vlastite drajvere uređaja (štoperica, grafika, printer, miš, tastatura i zvuk). Za razliku od MS-DOS–a, Windows je dopuštao korisnicima pokretanje više grafičkih aplikacija istovremeno, preko [[Kooperativni multitasking|kooperativnog multitaskinga]]. Windows je implementirao elaborativnu, softversku virtualno–memorijsku šemu zasnovanu na segmentima, koja dopušta pokretanje aplikacija većih od dozvoljene memorije: kodni segmenti i [[resurs (Windows)|resursi]] su očišćeni i ukinuti kada memorija postane deficitarna; podatkovni segmeni pomjereni u memoriji kada je data aplikacija ustupila procesorsku kontrolu. === Windows 3.0 i 3.1 === {{Glavni|Windows 3.0|Windows 3.1x}} [[Datoteka:Windows 3.0 workspace.png|thumb|250px|lijevo|[[Windows 3.0]], predstavljen 1990.]] [[Windows 3.0]], izdat 1990, popravio je dizajn, najviše zbog [[virtualna memorija|virtualne memorije]] i učitljivih virtualnih drajvera uređaja ([[VxD]]–ovi) koji dopuštaju Windowsu dijeljenje proizvoljnih uređaja među višeprogramskim DOS aplikacijama. Aplikacije za Windows 3.0 mogu se pokretati u [[zaštićeni režim rada|zaštićenom režim rada]], što im daje pristup prema nekoliko [[megabajt]]a memorije bez obaveze učestvovanja u softverskoj virtualno–memorijskoj šemi. Oni se pokreću unutar istog adresnog prostora, gdje segmentirana memorija omogućava stepen zaštite. Windows 3.0 je također isticao poboljšanja [[korisnički interfejs|korisničkog interfejsa]]. Microsoft je prepisao kritične operacije iz [[C (programski jezik)|C–a]] u [[Asemblerski jezik|asembler]]. Windows 3.0 je prva verzija Microsoft Windowsa zaslužna za postizanje većeg komercijalnog uspjeha, a prodata je u 2 miliona kopija u prvih šest mjeseci.<ref>{{cite web|url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/compsoft/soft1991.htm|title=Chronology of Personal Computer Software|access-date=11. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211132458/http://www.islandnet.com/~kpolsson/compsoft/soft1991.htm|archive-date=11. 2. 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thocp.net/companies/microsoft/microsoft_company.htm|title=Microsoft Company|access-date=11. 3. 2015|archive-date=14. 5. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514211138/http://www.thocp.net/companies/microsoft/microsoft_company.htm|url-status=dead}}</ref> Windows 3.1, napravljen [[generalno dostupno izdanje|generalno dostupan]] 1. marta 1992, isticao je ''facelift''. U augustu 1993, ''Windows for Workgroups'' je izdat, posebna verzija sa integriranim [[peer-to-peer umrežavanje]]m i verzijskim brojem 3.11. Prodat je zajedno sa Windowsom 3.1. Podrška za Windows 3.1 istekla je 31. decembra 2001.<ref>{{cite web|url=http://support.microsoft.com/lifecycle/?LN=en-us&p1=3078&x=10&y=11|title=Windows 3.1 Standard Edition Support Lifecycle|access-date=3. 1. 2011}}</ref> === Windows 9x === {{Glavni|Windows 9x|Windows 95|Windows 98}} Sljedeće veće korisnički–orijentirano izdanje Windowsa, [[Windows 95]], izdato je 24. augusta 1995. Dok je još bio zasnovan na MS-DOS-u, Windows 95 je predstavio podršku za nativne [[32-bitne aplikacije]], ''[[uštekaj i igraj]]'' ({{jez-en|Plug and Play}}) [[hardver]], multitasking po privilegijama, [[duga imena datoteka]] do 255 simbola, te omogućavao povećanu stabilnost u odnosu na prethodnike. Windows 95 je također predstavio redizajnirani, [[objektno–orijentirani dizajn|objektno orijentirani]] korisnički interfejs, zamjenjujući prethodni [[Program Manager|upravitelj programa]] sa izbornikom ''[[Start meni]]'', ''[[taskbar]]om'' i [[Windows Explorer]] [[Windows ljuska|ljuskom]]. Windows 95 je bio veliki komercijalni uspjeh za Microsoft; Ina Fried iz ''[[CNET]]–a'' istakla je da "je vremenom, Windows 95 konačno uveo van tržišta u 2001. godini, postao je "dio pribora" na računarskim ekranima širom svijeta."<ref>{{cite news|title=Windows 95 turns 15: Has Microsoft's OS peaked?|url=http://www.cnn.com/2010/TECH/web/08/25/cnet.microsoft.windows/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100826141242/http://www.cnn.com/2010/TECH/web/08/25/cnet.microsoft.windows/index.html|archive-date=26. 8. 2010|publisher=CNET/CNN Tech|date=25. 8. 2010|access-date=22. 8. 2012|url-status=live}}</ref> Microsoft je objavio četiri OEM servisna izdanja (OSR) Windowsa 95, od kojih je svaki ugrubo ekvivalent [[servisni paket|servisnom paketu]]. Prva OSR verzija Windowsa 95 također je bila prva verzija Windowsa opremljena Microsoftovim [[internetski preglednik|internetskim preglednikom]], ''[[Internet Explorer]]om''.<ref name="apr96ms">{{cite press release|publisher=Microsoft|access-date=14. 2. 2011|url=http://www.microsoft.com/presspass/press/1996/apr96/iemompr.mspx|title=Microsoft Internet Explorer Web Browser Available on All Major Platforms, Offers Broadest International Support|date=30. 4. 1996}}</ref> Uobičajena podrška za Windows 95 okončana je 31. decembra 2000, dok je proširena podrška okončana godinu dana kasnije.<ref name="Windows 95 Support Lifecycle">{{cite web|url=http://support.microsoft.com/lifecycle/?p1=7864|title=Windows 95 Support Lifecycle|publisher=Microsoft|access-date=3. 1. 2011}}</ref> Windows 95 je popraćen izdavanjem sistema [[Windows 98]] 25. juna 1998, koji je predstavio ''[[Windows Driver Model]]'', podršku za [[USB]] uređaje, podršku za [[ACPI]], [[hibernacija (računarstvo)|hibernaciju]], te podršku za [[multi-monitor]]ske konfiguracije. Windows 98 je također uključivao integraciju sa preglednikom ''[[Internet Explorer 4]]'' kroz [[aktivni desktop]] i ostale aspekte ''[[Windows Desktop Update]]a'' (serija poboljšanja za Explorerovu ljusku koja su također bila dostupna za Windows 95). U maju 1999, Microsoft je izdao ''[[Windows 98 Second Edition]]'', ažuriranu verziju Windowsa 98. Windows 98 SE je dodao ''[[Internet Explorer 5.0]]'' i ''[[Windows Media Player]]'' 6.2 među ostale nadogradnje. Uobičajena podrška za Windows 98 okončala se 30. juna 2002, dok je produžena podrška okončana 11. jula 2006.<ref name="Windows 98 Standard Edition Support Lifecycle">{{cite web|url=http://support.microsoft.com/lifecycle/?p1=6513|title=Windows 98 Standard Edition Support Lifecycle|publisher=Microsoft|access-date=3. 1. 2011}}</ref> 14. septembra 2000, Microsoft je izdao [[Windows ME]] (Millennium Edition), posljednju verziju Windowsa zasnovanu na DOS–u. Windows ME je preuzeo vizualne popravke sa svog kontra–dijela zasnovanog na Windowsu NT, [[Windows 2000]], a imao je kraća vremena učitavanja od prethodnih verzija (koje su, ipak, zahtijevale ukidanje mogućnosti pristupanja [[realni način rada|realnom načinu rada]] DOS okoline, ukidajući kompatibilnost sa nekim starijim programima),<ref name="FastBoot1">{{cite web|url=http://www.microsoft.com/whdc/archive/fast-boot.mspx|title=Improving "Cold Boot" Time for System Manufacturers|publisher=Microsoft|date=4. 12. 2001|access-date=26. 8. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090125012228/http://www.microsoft.com/whdc/archive/fast-boot.mspx|archive-date=25. 1. 2009|url-status=dead}}</ref> proširenu funkcionalnost [[multimedija|multimedije]] (uključujući ''Windows Media Player'' 7, ''[[Windows Movie Maker]]'', kao i ''[[Windows Image Acquisition]]'' – radnu stanicu za učitavanje slika sa [[skener]]a i digitalnih kamera), dodatne sistemske alate poput ''[[System File Protection]]a'' i ''[[System Restore]]a'', te nadograđene alate za kućno umrežavanje.<ref name=pcw-me>{{cite web|title=Windows Millennium Edition: All About Me|url=http://www.pcworld.com/article/17791/article.html|publisher=PC World|access-date=21. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801115257/http://www.pcworld.com/article/17791/article.html|archive-date=1. 8. 2013|url-status=dead}}</ref> Ipak, Windows ME se suočio sa kritikama zbog svoje (male) brzine i nestabilnosti, zajedno sa problemima kompatibilnosti hadvera i ukidanja stvarnog načina rada DOS–a. ''[[PC World]]'' smatra Windows ME jednim od najlošijih oeprativnih sistema koje je Microsoft ikad izdao, te kao 4. najlošiji tehnički proizvod svih vremena.<ref name="WinMEbad">{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/125772-2/the_25_worst_tech_products_of_all_time.html|title=The 25 Worst Tech Products of All Time|publisher=[[IDG]]|access-date=10. 2. 2012|website = [[PC World]]}}</ref> === Windows NT === {{Glavni|Windows NT}} ==== Rane verzije ==== U novembru 1988, novi razvojni tim Microsofta (koji je uključivao bivše programere firme ''[[Digital Equipment Corporation]]'', [[Dave Cutler]]a i [[Mark Lucovsky|Marka Lucovskyja]]) počeo je raditi na prerađenu verziji [[IBM]]-ovog i Microsoftovog operativnog sistema [[OS/2]] poznatog pod nazivom "NT OS/2". NT OS/2 je težio biti siguran, [[višekorisnički]] operativni sistem sa [[POSIX]] kompatibilnosti i modularnim, [[Softverska portabilnost|portabilnim]] [[Kernel (računarstvo)|kernelom]] sa multitasking po privilegijama i podrškom za višestruke procesorske arhitekture. Ipak, prateći uspješno izdavanje sistema [[Windows 3.0]], razvojni tim za NT odlučio je da preradi projekt za korištenje proširenog [[32-bit]]nog ulaza od [[Windows API]]–ja poznatog kao Win32, umjesto onih od OS/2. Win32 je održao jednaku strukturu sa onom iz Windows [[API]]–ja (dopuštanjem Windows aplikacija da lahko budu [[Porting|protirane]] na platformu), ali također je podržavao mogućnosti postojećeg NT kernela. Prateći njegovo odobravanje od strane zaposlenika Microsofta, razvoj je nastavio na onome što je sada bilo poznato kao Windows NT, prva 32-bitna verzija Windowsa. Ipak, IBM se suprotstavljao izmjenama, te ultimativno nastavio razvoj OS/2 na svoju ruku.<ref name="insident">{{cite book|ref= harv|last= Custer|first= Helen|title= Inside Windows NT|url= https://archive.org/details/insidewindowsnt00cust|publisher= Microsoft Press|location= Redmond|year=1993|ISBN=1-55615-481-X}}</ref><ref name="thurrott-nt"/> Prvo izdanje rezultujućeg operativnog sistema, [[Windows NT 3.1]] (nazvan da asocira sa [[Windows 3.1]]) izdat je u julu 1993. sa verzijama za desktop [[radna stanica|radne stanice]] i [[server]]e. [[Windows NT 3.5]] je izdat u septembru 1994, usredotočavajući se na poboljšanja performansi i podršku za [[Novell]]ov ''[[NetWare]]'', te je popraćen sistemom [[Windows NT 3.51]] u maju 1995, koji je uključivao dodatna poboljšanja i podršku za [[PowerPC]] arhitekturu. [[Windows NT 4.0]] je izdat u junu 1996, uvodeći redizajnirani interfejs iz sistema [[Windows 95]] u NT serije. Na 17. februar 2000, Microsoft je izdao [[Windows 2000]], sljedbenika sistema NT 4.0. Naziv Windows NT je uklonjen u ovom periodu radi postavljanja većeg naglaska na brend Windows.<ref name="thurrott-nt">{{cite web|last=Thurrott|first=Paul|title=Windows Server 2003: The Road To Gold - Part One: The Early Years|url=http://www.winsupersite.com/reviews/winserver2k3_gold1.asp|date=24. 1. 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20050101005634/http://www.winsupersite.com/reviews/winserver2k3_gold1.asp|archive-date=1. 1. 2005|access-date=28. 5. 2012|url-status=dead}}</ref> ==== Windows XP ==== {{Glavni|Windows XP}} Sljedeća veća verzija Windowsa, [[Windows XP]], izdata je 25. oktobra 2001. Uvođenjem Windowsa XP težilo se objediniti korisnički–orijentiran [[Windows 9x]] sa arhitekturom predstavljenom u Windowsu NT, kao promjena za koju je Microsoft obećao da će omogućavati bolje performanse u odnosu na prethodnike zasnovane na DOS-u. Windows XP bi također predstavio redizajnirani korisnički interfejs (uključujući ažurirani ''Start meni'' i "orijentiran na zadatke" ''[[File Explorer|Windows Explorer]]''), uobičajene multimedijalne i mrežne mogućnosti, ''[[Internet Explorer 6]]'', integraciju sa Microsoftovim ''[[Microsoftov nalog|.NET Passport]]'' servisima, modovima koji pomažu osigurati kompatibilnost sa softverom dizajniranim za prethodne verzije Windowsa, te funkcionalnost ''[[Windows Remote Assistance|Remote Assistance]]''.<ref name=cnet-xpreview>{{cite web|title=Windows XP review|url=http://reviews.cnet.com/windows/microsoft-windows-xp-home/4505-3672_7-6534881.html|publisher=CNET|access-date=24. 5. 2013}}</ref> U maloprodaji, Windows XP je bio reklamiran u dva glavna izdanja: "Home" izdanje bilo je namijenjeno korisnicima, dok je izdanje "Professional" namijenjeno poslovnim okruženjima i power-userima, te uključuje dodatne sigurnosti i mrežne mogućnosti. Home i Professional su kasnije propraćene izdanjem "Media Center" (dizajniranima za [[home theater PC]]–eve, sa naglaskom na podršku za [[DVD]] plejbek, [[TV tuner kartica|TV karticom]], [[Digital video recorder|DVR]] mogućnostima, te udaljenim kontrolama), kao i "Tablet PC" izdanjem (dizajnirano za mobilne uređaje koje imaju [[Microsoft Tablet PC|osobine]] [[tablet računar]]a, sa podrškom [[stylus]] unosa olovke i dodatnim aplikacijama na bazi istih).<ref>{{cite web|url=http://review.zdnet.com/4520-6033_16-4206552.html|title=The 10 top things you MUST know about Win XP|author=David Coursey|publisher=[[ZDNet]]|date=25. 10. 2001|access-date=22. 7. 2008|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090710152541/http://review.zdnet.com/4520-6033_16-4206552.html|archive-date=10. 7. 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://review.zdnet.com/4520-6033_16-4206367.html|title=Your top Windows XP questions answered! (Part One)|author=David Coursey|date=31. 8. 2001|work=[[ZDNet]]|publisher=[[CBS Interactive|CNET Networks]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071219121319/http://review.zdnet.com/4520-6033_16-4206367.html|archive-date=19. 12. 2007|access-date=3. 1. 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.winsupersite.com/article/showcase/a-look-at-freestyle-and-mira.aspx|title=A Look at Freestyle and Mira|date=3. 9. 2002|work=Paul Thurrott's SuperSite for Windows|publisher=Penton|access-date=3. 1. 2011|archive-date=28. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628184858/http://www.itprotoday.com/article/showcase/a-look-at-freestyle-and-mira.aspx|url-status=dead}}</ref> Uobičajena podrška za Windows XP završila je 14. aprila 2009. Produžena podrška je završila 8. aprila 2014.<ref>{{cite web|url=http://support.microsoft.com/lifecycle/?p1=3223|title=Windows XP Professional Lifecycle Support|access-date=3. 1. 2011}}</ref> Nakon Windowsa 2000, Microsoft je također izmijenio rasporede izdavanja serverskih operativnih sistema; serverski kontra–dio Windowsa XP, [[Windows Server 2003]], izdat je u aprilu 2003.<ref name="thurrott-nt"/> Popraćen je u decembru 2005. sistemom Windows Server 2003 R2. ==== Windows Vista i kasnije ==== {{Glavni|Windows Vista|Windows 7|Windows 8|Windows 8.1|Windows 10}} Nakon dugog razvoja, [[Windows Vista]] je izdata 30. novembra 2006. za obimno licenciranje, a 30. januara 2007. za korisnike. Sadržava veći broj novih mogućnosti, od redizajnirane ljuske i korisničkog interfejsa, do značajnih tehničkih izmjena, sa posebnim naglaskom na sigurnost. Bila je dostupna u većem broju različitih izdanja, te je bila predmet kritike. Vistin serverski kontra–dio, [[Windows Server 2008]], izdat je početkom 2008. 22. jula 2009, [[Windows 7]] i [[Windows Server 2008 R2]] su izdati kao RTM ({{jez-en|release to manufacturing}}), dok je ovaj prvi izdat javno 3 mjeseca kasnije (2. oktobar 2009.). Za razliku od svog prethodnika, Windowsa Viste, koji je uveo veliki broj novih mogućnosti, Windows 7 je težio biti više fokusirana, inkrementalna nadogradnja linije Windowsa, s ciljem očuvanja kompatibilnosti s aplikacijama i hardverom s kojim je Windows Vista već kompatibilna.<ref>{{cite web|url=http://windowsteamblog.com/blogs/windows7/archive/2008/10/28/windows-7-unveiled-today-at-pdc-2008.aspx|title=Windows 7 Unveiled Today at PDC 2008|author=Mike Nash|date=28. 10. 2008|work=Windows Team Blog|publisher=Microsoft|access-date=11. 11. 2008}}</ref> Windows 7 je dobio podršku za [[višestruki dodir]], redizajniranu Windows ljusku sa nadograđenim [[taskbar]]om, kućni mrežni sistem zvani ''HomeGroup'',<ref>{{cite web|url=http://windowsteamblog.com/blogs/windowsexperience/archive/2008/10/28/how-libraries-amp-homegroup-work-together-in-windows-7.aspx|title=How Libraries & HomeGroup Work Together in Windows 7|author=Brandon LeBlanc|date=28. 10. 2008|work=Windows Team Blog|publisher=Microsoft|access-date=11. 11. 2008}}</ref> i poboljšanja performansi. [[Windows 8]], nasljednik Windowsa 7, generalno je izdat 26. oktobra 2012. Napravljen je veliki broj značajnih izmjena na Windowsu 8, uključujući predstavljanje korisničkog interfejsa zasnovanog na Microsoftovom [[Metro (jezik dizajna)|Metro dizajnu]] sa optimizacijama za [[višestruki dodir|uređaje na dodir]] poput [[tablet]]a i računara baze ''sve-u–jednom''. Ove izmjene uključuju [[Start ekran]] koji koristi velike ikone koje su podobnije za interakcije na dodir i dopuštaju prikazivanje kontinualno ažuriranih informacija, kao i novi razred ''[[aplikativni softver|“app“]]''–ova koje su primarno dizajnirane za korištenje na uređajima na dodir. Ostale izmjene uključuju pojačanu integraciju sa [[cloud computing|''cloud'' servisima]] i ostalim mrežnim platformama (poput [[servis društvene mreže|društvenih mreža]] i Microsoftovih servisa – ''[[SkyDrive]]'' i ''[[Xbox Live]]''), ''[[Windows Store]]'' servis za distribuiranje softvera, te nova varijanta poznata kao ''[[Windows RT]]'' za korištenje na uređajima koji koriste [[ARM arhitektura|ARM arhitekturu]].<ref name=pcw-testdrivertm>{{cite web|last=Case|first=Loyd|title=Test Driving Windows 8 RTM|url=http://www.pcworld.com/article/260884/test_driving_windows_8_rtm.html|work=PC World|publisher=IDG|access-date=9. 9. 2012|archive-date=4. 9. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120904031342/http://www.pcworld.com/article/260884/test_driving_windows_8_rtm.html|url-status=dead}}</ref><ref name=bi-windows8>{{cite web|last=Rosoff|first=Matt|title=Here's Everything You Wanted To Know About Microsoft's Upcoming iPad Killers|url=http://articles.businessinsider.com/2012-02-09/tech/31040510_1_steven-sinofsky-pcs-microsoft-first|publisher=[[Business Insider]]|access-date=10. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130122030754/http://articles.businessinsider.com/2012-02-09/tech/31040510_1_steven-sinofsky-pcs-microsoft-first|archive-date=22. 1. 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="bw-win8editions">{{cite web|url=http://windowsteamblog.com/windows/b/bloggingwindows/archive/2012/04/16/announcing-the-windows-8-editions.aspx|title=Announcing the Windows 8 Editions|publisher=Microsoft|date=16. 4. 2012|access-date=17. 4. 2012}}</ref><ref name=bw8-buildingarm>{{cite web|title=Building Windows for the ARM processor architecture|url=http://blogs.msdn.com/b/b8/archive/2012/02/09/building-windows-for-the-arm-processor-architecture.aspx|publisher=Microsoft|access-date=21. 11. 2012}}</ref><ref name=verge-talkswin8>{{cite web|title=Microsoft talks Windows Store features, Metro app sandboxing for Windows 8 developers|url=http://www.theverge.com/2012/5/17/3026590/microsoft-windows-8-developers-windows-store-sandboxing|work=[[The Verge]]|publisher=[[Vox Media]]|access-date=8. 9. 2012}}</ref><ref name="pcw-building">{{cite news|title=Build: More Details On Building Windows 8 Metro Apps|url=http://forwardthinking.pcmag.com/show-reports/287736-build-more-details-on-building-windows-8-metro-apps|work=PC Magazine|access-date=10. 2. 2012|first=Michael|last=Miller}}</ref> Nadogradnja za Windows 8, nazvana [[Windows 8.1]], izdata je 17. novembra 2013, te uključuje mogućnosti poput novih veličina ikona, dublju [[SkyDrive]] integraciju, te više drugih revizija.<ref>[http://blogs.windows.com/windows/b/bloggingwindows/archive/2013/10/17/windows-8-1-now-available.aspx Windows 8.1 now available!]. Blogs.windows.com. Pristupljeno 31. 10. 2013.</ref> 30. septembra 2014, Microsoft je objavio [[Windows 10]] kao nasljednika Windowsu 8.1. Windows 10 se izdaje krajem 2015. i adresira mane u korisničkom interfejsu koji je sprva predstavljen sa Windowsom 8. Izmjene uključuju povratak Start menija, [[virtualni desktop]] sistem, te mogućnost pokretanja Windows Store aplikacija unutar desktop okruženja umjesto u "preko–cijelog–ekrana" metro načinu rada.<ref>{{Cite web|url = http://blogs.windows.com/bloggingwindows/2014/09/30/announcing-windows-10/|title = Announcing Windows 10 - Windows Blog|date=30. 9. 2014|access-date=30. 9. 2014|website =|publisher =|last =|first = }}</ref> ==== Višejezička podrška ==== Višejezička podrška također je ugrađena u Windows. Jezik za tastaturu i interfejs može biti izmijenjen preko kontrolne table ''Region and Language''. Komponente za sve podržane jezike unosa, kao što su ''[[Input Method Editor]]i'', automatski su instalirane tokom Windows instalacije (u Windowsu XP i ranijim, datoteke za istočne azijske jezike, poput kineskog, te skripte zdesna–ulijevo, poput arapskog, trebaju biti instalirane zasebno, također iz iste kontrolne ploče). IME–ovi treće strane također mogu biti instalirani ako korisnik smatra da mu je jedan nedovoljan za njegove potrebe. Jezici interfejsa za operativni sistem su besplatni za preuzimanje, ali su neki jezici ograničeni za određena izdanja Windowsa. ''[[Language Interface Pack]]''–ovi (LIP–ovi) redistributabilni su i mogu biti preuzeti sa Microsoftovog ''Download Centera'' i instalirani za bilo koje izdanje Windowsa (XP i kasnije) – oni prevode većinu Windowsovog interfejsa, ali ne u potpunosti, te zahtjevaju određeni bazni jezik (jezik s kojim je Windows originalno izdat). Ovo se koristi za većinu jezika u nadolazećem tržištu. ''Full Language Packs'', koji potpuno prevode operativni sistem, dostupni su jedino za određena izdanja Windowsa (Ultimate i Enterprise izdanja sistema Windows Vista i 7, te svih izdanja Windowsa 8, 8.1 i RT osim ''Single Language''). Oni ne zahtjevaju posebni bazni jezik, te se općenito koriste za više popularne jezike poput francuskog i kineskog. Ovi jezici ne mogu biti preuzeti preko ''Download Centera'', već su dostupni kao opcionalne nadogradnje kroz servis ''[[Windows Update]]'' (osim kod Windowsa 8). Jezik interfejsa instaliranih aplikacija nije obuhvaćen izmjenama u Windowsovom jeziku intefejsa. Dostupnost jezika zvaisi od razvojnika aplikacija. [[Windows 8]] i [[Windows Server 2012]] predstavljaju novu jezičku kontrolnu ploču gdje jezik interfejsa i jezik unosa mogu biti simultano izmijenjeni, te jezički paket, nezavisno od tipa, može biti preuzet sa centralne lokacije. Aplikacija ''PC Settings'' u sistemima [[Windows 8.1]] i [[Windows Server 2012 R2]] također uključuje kontra–podešenja za ovo. Mijenjanjem jezika interfejsa također se mijenja jezik prethodno instaliranih [[Windows Store]] aplikacija (to su Mail, Mape i Vijesti) i određene druge aplikacije koje pravi Microsoft (poput Remote Desktop). Ograničenja iznad za jezičke pakete su ipak jednaka u učinku, osim što potpuni jezički paketi mogu biti instalirani na bilo koje izdanje osim ''Single Language'', što je namijenjeno nadolazećem tržištu. ==== Podrška platforme ==== Windows NT, koji je uključivao podršku za nekoliko različitih platformi prije [[x86]]-baznog [[osobni računar|osobnog računara]], postao je dominantan u poslovnom svijetu. [[Windows NT 4.0]] i njegovi prethodnici podržavali su [[PowerPC]], [[DEC Alpha]] i [[MIPS arhitektura|MIPS]] R4000 (iako neke druge platforme implementiraju [[64-bitno računarstvo]], operativni sistem tretrao ih je kao 32-bitne). Ipak, Windows 2000, nasljednik Windowsa NT 4.0, ukinuo je podršku za sve platforme osim za treću generaciju x86 (poznatu kao [[IA-32]]) ili nove u 32-bitnom načinu. Klijentska linija Windows NT porodice i dalje se pokreće na IA-32, iako je linija [[Windows Server]]a prestala podržavati ovu platformu izdavanjem sistema [[Windows Server 2008 R2]]. Sa predstavljanjem [[Intel Itanium arhitektura|Itanium arhitekture]] (IA-64), Microsoft je predstavio nove verzije Windowsa radi podržavanja istog. Itanium verzije sistema [[Windows XP]] i [[Windows Server 2003]] su izdate istovremeno kao i njihove x86 kontra–verzije. ''Windows XP 64-Bit Edition'', izdat 2005, zadnji je Windows klijentski operativni sistem koji podržava Itanium. Windows Server linija nastavila je podržavati ovu platformu sve do sistema [[Windows Server 2012]]; Windows Server 2008 R2 je zadnji Windows koji podržava Itanium arhitekturu. 25. aprila 2005, Microsoft je izdao [[Windows XP Professional x64 Edition]] i Windows Server 2003 x64 radi podrške za [[x86-64]] (ili jednostavno x64), osme generacije x86 arhitekture. [[Windows Vista]] je bila prva klijentska verzija Windowsa NT koja je izdata simultano u IA-32 i x64 izdanjima. x64 je i dalje podržan. Izdanje Windowsa 8 poznato kao [[Windows RT]] namjenski je kreirano za računare sa ARM arhitekturom. ===Windows CE=== {{Glavni|Windows CE|Windows Phone}} [[Datoteka:WindowsCE7.png|thumb|250px|Zadnja trenutna verzija sistema Windows CE, [[Windows Embedded Compact 7]], prikazujući koncept korisničkog interfejsa programa ''Media Player''.]] Windows CE (službeno poznat kao ''Windows Embedded Compact''), verzija je Windowsa koja se pokreće na [[Handheld PC|minimalističnim računarima]], kao što su satelitski navigacijski sistemi i neki mobilni uređaji. Windows Embedded Compact je zasnovan na svom vlastitom kernelu, nazvan Windows CE kernel. Microsoft licencira Windows CE za [[OEM]]–ove i proizvođače uređaja. OEM–ovi i proizvođači uređaja mogu modificirati i kreirati vlastite korisničke interfejse i iskustva, sve dok Windows CE omogućava tehničku osnovu da se to uradi. Windows CE je korišten u [[Dreamcast]]u zajedno sa [[Sega|Seginim]] vlastitim operativnim sistemom za konzolu. Windows CE je bio jezgro od kojeg je deriviran [[Windows Mobile]]. Njegov nasljednik, [[Windows Phone 7]], bio je zasnovan na komponentama iz sistema [[Windows Embedded CE 6.0]] R3 i [[Windows Embedded Compact 7|Windows CE 7.0]]. [[Windows Phone 8]] je, ipak, zasnovan na istom NT-kernelu kao i Windows 8. Windows Embedded Compact treba razlikovati od sistema [[Windows XP Embedded]] ili [[Windows NT 4.0 Embedded]], modularnim izdanjima Windowsa zasnovanim na Windows NT kernelu. === Xbox OS === Xbox OS je neslužbeno ime dato verziji Windowsa koji se pokreće na konzoli [[Xbox One]].<ref>{{Cite web |url=http://www.anandtech.com/show/7528/the-xbox-one-mini-review-hardware-analysis |title=AnandTech{{!}}The Xbox One - Mini Review & Comparison to Xbox 360/PS4 |access-date=11. 3. 2015 |archive-date=12. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012063931/http://www.anandtech.com/show/7528/the-xbox-one-mini-review-hardware-analysis |url-status=dead }}</ref> Specifičnija je implementacija sa naglaskom na virtualizaciju (korištenjem [[Hyper-V]]) jer istovremeno pokreće tri operativna sistema odjednom, sastojeći se od jezgrenog operativnog sistema, drugog implementiranog za igre te trećeg za "više–kao–Windows" okolinu i aplikacije.<ref name="xboxonethreesystems">{{cite web|url=http://www.extremetech.com/gaming/156467-xbox-one-hardware-and-software-specs-detailed-and-analyzed|title=Xbox One: Hardware and software specs detailed and analyzed - Three operating systems in one|publisher=ExtremeTech|access-date=1. 12. 2013}}</ref> == Hronologija izdanja == {{Glavni|Hronologija Microsoft Windowsa}} {{hidden begin |title = Vremenska linija Windowsa: Tabela |titlestyle = background:#D3D3D3 }} {|class="wikitable" style="width:100%;" |- ! abbr="release"|Datum izdavanja ! abbr="name" |Ime proizvoda ! abbr="version"|Posljednja verzija ! Status podrške<ref>{{cite web|url=http://support.microsoft.com/lifecycle/|title=Microsoft Support Lifecycle|publisher=Microsoft}}</ref> ! Posljednja<br/>verzija<br/>[[Internet Explorer|Internet<br/>Explorera]] ! Posljednja<br/>verzija<br/>[[DirectX]]–a |- |{{rh}}|Novembar 1985. |[[Windows 1.0]]1 |1.01 |Nepodržan |N/A |N/A |- |{{rh}}|Novembar 1987. |[[Windows 2.0]]3 |2.03 |Nepodržan |N/A |N/A |- |{{rh}}|Maj 1988. |[[Windows 2.1x|Windows 2.10]] |2.10 |Nepodržan |N/A |N/A |- |{{rh}}|Mart 1989. |[[Windows 2.1x|Windows 2.11]] |2.11 |Nepodržan |N/A |N/A |- |{{rh}}|Maj 1990. |[[Windows 3.0]] |3.0 |Nepodržan |N/A |N/A |- |{{rh}}|Mart 1992. |[[Windows 3.1x|Windows 3.1]] |3.1 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Oktobar 1992. |[[Windows 3.1x|Windows For Workgroups 3.1]] |3.1 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Juli 1993. |[[Windows NT 3.1]] |NT 3.1 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Decembar 1993. |[[Windows 3.1x|Windows For Workgroups 3.11]] |3.11 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Januar 1994. |[[Windows 3.2]] |3.2 |Nepodržan <br/>Izdat jedino na pojednostavljenom kineskom jeziku |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Septembar 1994. |[[Windows NT 3.5]] |NT 3.5 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|Maj 1995. |[[Windows NT 3.51]] |NT 3.51 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5]] |N/A |- |{{rh}}|August 1995. |[[Windows 95]] |4.0.950 |Nepodržan |[[Internet Explorer 5|5.5]] |6.1 |- |{{rh}}|Juli 1996. |[[Windows NT 4.0]] |NT 4.0.1381 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |6.1 |- |{{rh}}|Juni 1998. |[[Windows 98]] |4.10.1998 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |6.1 |- |{{rh}}|Maj 1999. |[[Windows 98 Second Edition|Windows 98 SE]] |4.10.2222 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |9.0c |- |{{rh}}|Februar 2000. |[[Windows 2000]] |NT 5.0.2195 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |9.0c |- |{{rh}}|Septembar 2000. |[[Windows ME]] |4.90.3000 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |9.0c |- |{{rh}}|Oktobar 2001. |[[Windows XP]] |NT 5.1.2600 |Nepodržan |[[Internet Explorer 8|8]] |9.0c |- |{{rh}}|Mart 2003. |[[Windows XP 64-bit Edition]] ([[IA-64]]) |NT 5.2.3790 |Nepodržan |[[Internet Explorer 6|6]] |9.0c |- |{{rh}}|April 2003. |[[Windows Server 2003]] |NT 5.2.3790 |Proširena podrška za SP2 do 14. jula 2015. (RTM i SP1 nepodržani). |[[Internet Explorer 8|8]] |9.0c |- |{{rh}}|April 2005. |[[Windows XP Professional x64 Edition]] ([[x86-64]]) |NT 5.2.3790 |Nepodržan |[[Internet Explorer 8|8]] |9.0c |- |{{rh}}|Juli 2006. |[[Windows Fundamentals for Legacy PCs]] |NT 5.1.2600 |Nepodržan |[[Internet Explorer 8|8]] |9.0c |- |{{rh}}|Novembar 2006 (za kompanije)<br/>Januar 2007 (maloprodaja) |[[Windows Vista]] |NT 6.0.6002 (SP2) |Proširena podrška za SP2 do 11. aprila 2017 (RTM i SP1 nepodržani) |[[Internet Explorer 9|9]] |11 |- |{{rh}}|Juli 2007. |[[Windows Home Server]] |NT 5.2.4500 |Nepodržan |[[Internet Explorer 8|8]] |9.0c |- |{{rh}}|Februar 2008. |[[Windows Server 2008]] |NT 6.0.6002 (SP2) |Produžena podrška za SP2 do 11. aprila 2017. (RTM i SP1 nepodržani) |[[Internet Explorer 9|9]] |11 |- |{{rh}}|Oktobar 2009.<ref>{{cite press release|url=http://www.microsoft.com/presspass/press/2009/May09/05-11TechEd09PR.mspx?rss_fdn=Press%20Releases|title=Microsoft Delivers New Wave of Technologies to Help Businesses Thrive in Today's Economy|date=11. 5. 2009|publisher=[[Microsoft]]|access-date=22. 5. 2009}}</ref> |[[Windows 7]] i [[Windows Server 2008 R2]] |NT 6.1.7601 (SP1) |Trenutna |[[Internet Explorer 11|11]] |11 |- |{{rh}}|April 2011. |[[Windows Home Server 2011]] |NT 6.1.8400 |Trenutna |[[Internet Explorer 9|9]] |11 |- |{{rh}}|Septembar 2012. |[[Windows Server 2012]] |NT 6.2.9200 |Trenutna |[[Internet Explorer 10|10]] |11 |- |{{rh}}|Oktobar 2012. |[[Windows 8]] |NT 6.2.9200 |Trenutna |[[Internet Explorer 10|10]] |11 |- |{{rh}}|Oktobar 2013. |[[Windows 8.1]] i [[Windows Server 2012 R2]] |NT 6.3.9600 |Trenutna |[[Internet Explorer 11|11]] |11 |} {{hidden end}} {{hidden begin |title = Vremenska linija Windowa: Trakasti dijagram |titlestyle = background:#D3D3D3 }} {{Timeline Windows}} {{hidden end}} {{Široka slika|Suite des versions de Windows.svg|700px|Windows porodično drvo|100%|center}} == Tržišni udio == {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Izvor |Novi tržišni udio<ref>{{cite web|url=http://www.netmarketshare.com/report.aspx?qprid=10&qptimeframe=M&qpsp=188&qpch=350&qpcustomd=0|title=Operating System Market Share|date=septembar 2014|work=Net Market Share|publisher=Net Applications|access-date=3. 10. 2014}}</ref> |Globalne statistike<ref>{{cite web|url=http://gs.statcounter.com/#desktop-os-ww-monthly-201409-201409-bar|title=StatCounter Global Stats|date=septembar 2014|work=Global Stats|publisher=StatCounter|access-date=3. 10. 2014}}</ref> |W3 brojač<ref>{{cite web|url=http://www.w3counter.com/globalstats.php?year=2014&month=9|title=Global Web Stats|date=septembar 2014|work=W3Counter|publisher=Awio Web Services|access-date=3. 10. 2014}}</ref> |- ! Datum |style="text-align:center" colspan="3"|Septembar 2014 |- ! Sve verzije |91,93% |88,2% |62,72% |- ! Windows 7 |52,71% |54,86% |40,81% |- ! Windows XP |23,87% |14,4% |8,93% |- ! Windows 8.1 |6,67% |8,95% |5,93% |- ! Windows 8 |5,59% |6,85% |4,41% |- ! Windows Vista |3,07% |3,14% |2,64% |- ! Windows 2000 |0,02% |— |— |} == Sigurnost == Korisničke verzije Windowsa su originalno dizajnirane za jednostavno korištenje na jednokorisničkom osobnom računaru bez mrežne konekcije, te nemaju sigurnosne mogućnosti ugrađene od samog početka.<ref>Višekorisnička memorijska zaštita nije uvedena prije Windowsa NT i XP, a računarski uobičajeni korisnik je bio administrator prije Windowsa Viste. Izvor: [http://blogs.msdn.com/uac/ UACBlog].</ref> Ipak, Windows NT i njegovi nasljednici dizajnirani su radi sigurnosti (uključujući one na mreži) i višekorisničkih računara, ali nisu bili isprva dizajnirani sa internetskom sigurnošću, jer kako je prvi računar razvijen u ranim devedesetim – upotreba interneta je bila manje zastupljena.<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ipa/A0883396.html|title=Telephones and Internet Users by Country, 1990 and 2005|publisher=Information Please Database|access-date=9. 6. 2009}}</ref> Ovi problemi dizajna u kombinaciji sa programerskim greškama (npr. ''[[buffer overflow]]''), kao i popularnost, znače da je Windows česta meta [[računarski crv|računarskih crva]] i [[računarski virus|virusa]]. U junu 2005, [[Bruce Schneier]]ov ''Counterpane Internet Security'' objavio je da je Windows dočekao preko 1.000 novih virusa i crva u prethodnih šest mjeseci.<ref>{{cite web|url=http://www.schneier.com/crypto-gram-0506.html|title=Crypto-Gram Newsletter|author=Bruce Schneier|authorlink=Bruce Schneier|date=15. 6. 2005|publisher=[[BT Counterpane|Counterpane Internet Security, Inc.]]|access-date=22. 4. 2007}}</ref> U 2005, [[Kaspersky Lab]] je našao oko 11.000 zlonamjernh programa—virusa, Trojanaca, "stražnjih vrata", te "exploita" napisanih za Windows.<ref name="Patrizio">{{cite web|url=http://www.internetnews.com/dev-news/article.php/3601946|title=Linux Malware On The Rise|author=Andy Patrizio|date=27. 4. 2006|work=InternetNews|publisher=[[QuinStreet]]|access-date=3. 1. 2011}}</ref> Microsoft izdaje sigrnosne zakrpe kroz svoj ''[[Windows Update]]'' servis otpilike jednom mjesečno (obično svakog drugog utorka u mjesecu), iako su kritične nadogradnje dostupne u kraćim intervalima kad je potrebno.<ref>{{cite web|url=http://www.eweek.com/c/a/Windows/Microsofts-Security-Response-Center-How-Little-Patches-Are-Made/|title=Microsoft's Security Response Center: How Little Patches Are Made|author=[[Ryan Naraine]]|date=8. 6. 2005|work=[[eWeek]]|publisher=Ziff Davis Enterprise|access-date=3. 1. 2011}}{{Mrtav link}}</ref> U verzijama Windowsa Windows 2000 SP3 i Windows XP i nakon njih, nadogradnje mogu biti automatski preuzete i instalirane ako korisnik to odabere. Kao rezultat, servisni paket 2 za Windows XP, kao i servisni paket 1 za Windows Server 2003, instalirani su od strane korisnika brže nego što bi drugačije moglo biti.<ref>{{cite web|url=http://www.informationweek.com/news/security/vulnerabilities/showArticle.jhtml?articleID=50900297|title=Windows XP SP2 Distribution Surpasses 100 Million|author=John Foley|date=20. 10. 2004|work=[[InformationWeek]]|publisher=UBM TechWeb|access-date=3. 1. 2011|archive-date=27. 5. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527044840/http://www.informationweek.com/news/security/vulnerabilities/showArticle.jhtml?articleID=50900297|url-status=dead}}</ref> Dok su [[Windows 9x]] serije nudile opciju imavanja profila za višestruke korisnike, nisu imali koncept [[Princip zadnje privilegije|privilegije pristupa]], te nisu dopuštali konkurentski pristup; te tako nisu bili istinski [[višekorisnički]] operativni sistemi. U dodatku, implementirali su samo djelomičnu [[zaštita memorije|zaštitu memorije]]. Bili su u vezi s tim naširoko kritizirani zbog nedostataka sigurnosti. Serije [[Windows NT]] operativnih sistema, u kontrastu, istinski su višekorisnički, te implementiraju apsolutnu memorijsku zaštitu. Ipak, dosta višekorisničkih prednosti poništeno je činjenicom da je prvi korisnički račun, prije sistema Windows Vista, koji je pravljen tokom instalacionog procesa, bio [[Windows administrator|administrator]], što je bilo uobičajeno za sve nove račune. Iako [[Windows XP]] nije imao ograničene račune, većina kućnih korisnika nije mijenjala prava računa na ona slabija&nbsp;– djelomično zbog broja programa koji su nepotrebno zahtijevali administratorska prava&nbsp;– tako da je većina kućnih korisnika bila na administratorskom računu sve vrijeme. [[Windows Vista]] mijenja ovo<ref>Microsoft na TechNet forumu u detalje opisuje korake preduzete za borbu s ovim. Izvor: [http://technet.microsoft.com/en-us/windowsvista/aa905073.aspx Windows Vista Security and Data Protection Improvements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820033534/http://technet.microsoft.com/en-us/windowsvista/aa905073.aspx |date=20. 8. 2008 }}.</ref> uvođenjem sistema privilegija zvanim ''[[User Account Control]]''. Prilikom logiranja kao standardni korisnik, sesija se kreira i [[Token (Windows NT arhtektura)|tokenu]] su date samo najosnovnije privilegije. Na ovaj način nova sesija ne može praviti izmjene koje bi utjecale na cjelokupni sistem. Prilikom logiranja kao korisnik iz Administratorske grupe, dva odvojena tokena se dodjeljuju. Prvi token sadrži sve privilegije tipično dodijeljene administratoru, a drugi token je ograničen, jednak onom standardnom. Korisničke aplikacije, uključujući [[Windows Shell]], startuju se sa ograničenim tokenom, rezultirajući u slabijem privilegijskom okružnju čak i pod administratorskim računom. Kada aplikacija zahtijeva veće privilegije, ili kad se pokreću preko "Run as administrator", UAC će postaviti dijaloški okvir upravlja dopuštanjima, te ako se daju validni podaci (uključujući administratorske podatke ako korisnik koji zahtijeva pokretanje nije iz administratorske grupe), pokrenut će se proces korištenjem neograničenog tokena.<ref name="kennykerr">{{cite web|url=http://weblogs.asp.net/kennykerr/archive/2006/09/29/Windows-Vista-for-Developers-_1320_-Part-4-_1320_-User-Account-Control.aspx|title=Windows Vista for Developers&nbsp;– Part 4&nbsp;– User Account Control|author=Kenny Kerr|date=29. 9. 2006|access-date=15. 3. 2007|archive-date=29. 3. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329071440/http://weblogs.asp.net/kennykerr/archive/2006/09/29/Windows-Vista-for-Developers-_1320_-Part-4-_1320_-User-Account-Control.aspx|url-status=dead}}</ref> === Dopuštenja za datoteke === Sve verzije Windowsa od Windowsa NT 3 bile su zasnovane na sistemu datoteka sa sistemom dopuštenja koji je označavan kao AGLP (Accounts, Global, Local, Permissions) [[AGDLP]] koji u suštini ima dalje druge 'globalne grupe' kao članove gdje su dopuštenja datoteka primijenjena na datoteku/direktorij u obliku 'lokalne grupe'. Ove globalne grupe kasnije drže ostale grupe ili korisnike zavisno od verzije Windowsa koja se koristi. Ovaj sistem varira od ostalih proizvođača kao što su [[Linux]] i [[NetWare]] zbog 'statičkog' dodjeljivanja koja se primjenjuje na datoteku i direktorij. Ipak, korištenjem ovog procesa, AGLP/AGDLP/AGUDLP dopušta malom broju statički dopuštenja da budu primijenjena i dopušta jednostavne izmjene računskim grupama bez ponovnog primjenjivanja dopuštenja datoteka nad datotekama i direktorijima. === Windows Defender === Na 6. januar 2005, Microsoft je izdao [[Beta verzija|beta verziju]] ''Microsoft AntiSpyware''–a, zasnovan na prethodno izdatom [[GIANT Company Software|Giant]] AntiSpyware–u. Na 14. februar 2006, Microsoft AntiSpyware je postao [[Windows Defender]] sa izdavanjem verzije Beta 2. Windows Defender je besplatni program dizajniran za zaštitu protiv spyware–a i ostalog neželjenog softvera. Korisnici Windowsa XP i Windowsa Server 2003 koji imaju [[Windows Genuine Advantage|istinsku]] kopiju Microsoft Windowsa mogu besplatno preuzeti program sa stranice Microsofta, a Windows Defender se lansira kao dio operativnih sistema Windows Vista i 7.<ref name=defendervista>{{cite web|url=http://windows.microsoft.com/en-US/windows-vista/products/features/security-safety|title=Windows Vista: Security & Safety|publisher=Microsoft|access-date=16. 4. 2012}}</ref> U Windowsu 8, Windows Defender i Microsoft Security Essentials su kombinirani u jedan program, nazvan, pogađajte, Windows Defender. Zasnovan je na [[Microsoft Security Essentials]]u, posuđujući njegove mogućnosti i korisnički interfejs. Iako je inače uključen, može se isključiti kako bi se koristilo neko drugo protivvirusno rješenje.<ref name=defender8>{{cite web|url=http://answers.microsoft.com/en-us/windows/forum/windows_8-security/how-do-i-keep-windows-8-consumer-preview-secure/acd2bfea-ed36-401e-9050-f2fe4212ecf3|title=Microsoft Answers: How do I keep Windows 8 Consumer Preview secure from malware?|publisher=Microsoft|access-date=16. 4. 2012|archive-date=18. 4. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418080102/http://answers.microsoft.com/en-us/windows/forum/windows_8-security/how-do-i-keep-windows-8-consumer-preview-secure/acd2bfea-ed36-401e-9050-f2fe4212ecf3|url-status=dead}}</ref> [[Windows Malicious Software Removal Tool]] i opcionalni [[Microsoft Safety Scanner]] dvije su druge verzije koje nudi Microsoft. === Analiza treće strane === U članku zasnovanom na izvještaju iz Symanteca,<ref name=thereg>{{cite web|url=http://eval.symantec.com/mktginfo/enterprise/white_papers/ent-whitepaper_internet_security_threat_report_xi_03_2007.en-us.pdf|title=Symantec Internet Security Threat Report Trends for July&nbsp;– Decembar 2006.|date=mart 2007|work=Internet Security Threat Report Volume XI|publisher=Symantec|format=PDF|access-date=3. 1. 2011|archive-date=4. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504034630/http://eval.symantec.com/mktginfo/enterprise/white_papers/ent-whitepaper_internet_security_threat_report_xi_03_2007.en-us.pdf|url-status=dead}}</ref> internetnews.com je za Microsoft Windows naveo da ima "najmanji broj zakrpa i najkraće vrijeme razvoja zakrpe od pet operativnih sistema koje su nadgledali u zadnjih šest mjeseci godine 2006."<ref>{{cite web|url=http://www.internetnews.com/security/article.php/3667201|title=Report Says Windows Gets The Fastest Repairs|author=Andy Patrizio|date=21. 3. 2007|work=InternetNews|publisher=QuinStreet|access-date=3. 1. 2011|archive-date=16. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516193222/http://www.internetnews.com/security/article.php/3667201|url-status=dead}}</ref> Studija, koju je proveo [[Kevin Mitnick]] i marketinško–komunikacijska kompanija Avantgarde u 2004, našla je da je nezaštićena i nezakrpljena verzija Windows XP sistema sa SP1 trajala samo 4 minute na internetu prije nego je oštećena, dok nezaštićen i nezakrpljen Windows Server 2003 sistem pada nakon 8 sati provedenih na internetu.<ref name=hackXP>{{cite web|url=http://www.avantgarde.com/ttln113004.html|title=Automated "Bots" Overtake PCs Without Firewalls Within 4 Minutes|date=30. 11. 2004|work=Avantgarde|publisher=Avantgarde|access-date=3. 1. 2011|archive-date=27. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627004658/http://www.avantgarde.com/ttln113004.html|url-status=dead}}</ref> Ova studija se ne odnosi na Windows XP sisteme koji imaju SP2 nadogradnju (izdatu kasne 2004.), koja je mnogo unaprijedila sigurnost Windowsa XP. Računar koji je pokretao Windows XP Service Pack 2 nije bio oštećen. [[AOL]]–ova ''National Cyber Security Alliance Online Safety Study'' u oktobru 2004. odredila je da su 80% korisnika Windowsa inficirani barem jednim [[spyware]]/[[adware]] proizvodom. Dosta je dokumentacije dostupno koja opisuje kako povećati sigurnost proizvoda za MS Windows. Tipične sugestije uključuju pokretanje Microsoft Windowsa iza hardverskog ili softverskog [[vatrozid]]a, pokretanje [[anti-virus]]a i [[anti-spyware]] softvera, te instaliranje zakrpa kada postanu dostupne preko Windows Updatea.<ref>{{cite web|url=http://www.computer-security-news.com/0969/5-steps-to-securing-your-windows-xp-home-computer|title=5 Steps To Securing Your Windows XP Home Computer|author=Richard Rogers|date=21. 9. 2009|work=Computer Security News|publisher=Computer Security News|access-date=3. 1. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103052620/http://www.computer-security-news.com/0969/5-steps-to-securing-your-windows-xp-home-computer|archive-date=3. 1. 2010|url-status=dead}}</ref> == Alternativne implementacije == Sa porastom popularnosti operativnog sistema, izdat je veliki broj aplikacija koje teže omogućiti kompatibilnost sa Windows aplikacijama, bilo kao [[sloj kompatibilnosti]] za drugi operativni sistem, ili kao samostalni sistem koji može pokretati [[softver]] zapisan za Windows iz kutije. Ovi uključuju: *'''[[Wine (software)|Wine]]''' –Besplatna implementacija otvorenog–koda [[Windows API]]–ja, dopušta pokretanje većine Windows aplikacija na platformama zasnovanim na x86, uključujući [[UNIX]], [[Linux]] i [[macOS]]. Wine razvojnici opisuju ga kao "sloj kompatibilnosti"<ref>{{cite web|url=http://www.winehq.org/|title=Wine|publisher=Winehq.org|date=|access-date=5. 4. 2014}}</ref> i koriste API–je u stilu Windowsa da simuliraju Windows okolinu. **'''[[CrossOver (softver)|CrossOver]]''' – Wine paket sa licenciranim fontovima. Njegovi razvojnici su regularni doprinosioci za Wine, te se fokusiraju na Wine koji pokreće službeno podržane aplikacije. **'''[[Darwine]]''' – port za Wine sistem [[macOS]]-a i [[Darwin (operativni sistem)|Darwin]]a. Operira pokretanjem Wine–a na [[QEMU]]. **'''Linux Unified Kernel''' – Skup zakrpa na Linuxov kernel dopuštajući pokretanje prvorazrednih Windows izvršnih datoteka u Linuxu (koristeći Wine DLL–ove), pokretanje drajvera Windowsa i veću brzinu u odnosu na interpretirani Wine. *'''[[ReactOS]]''' – operativni sistem otvorenog koda koji teži pokretati isti softver kao i Windows, isprva dizajniran za simulaciju Windowsa NT 4.0, sada teži dobiti kompatibilnost Windowsa 7. U fazi razvoja je od 1996. *'''[[Linspire]]''' – prethodno LindowsOS, komercijalna [[Linux distribucija]] isprva kreirana s ciljem pokretanja većine softvera za Windows. Promijenio je ime u Linspire nakon slučaja [[Microsoft v. Lindows]]. Prekinut radi ustupanja mjesta [[Xandros|Xandros Desktop]]u. *'''Freedows OS'''&nbsp;– pokušaj kreiranja klona otvorenog koda za Windows platforme x86, koja teži da bude izdata pod licencom [[GNU GPL]]. Počevši 1996. od strane Reece K. Sellin, projekt nikad nije završen, dolazeći samo do dijela diskusija o dizajnu koji je isticao veliki broj novih principa, sve dok nije suspendiran 2002.<ref>{{cite web|title=A Student's Dream of Creating A New Operating System Encounters Problems|url=http://chronicle.com/article/A-Students-Dream-of-Creati/103396/|work=[[The Chronicle of Higher Education]]|date=18. 9. 1998|access-date=17. 5. 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.advogato.org/person/chipx86/diary.html?start=134|title=Older blog entries for chipx86|work=Advogato.org|publisher=Advogato|date=27. 6. 2002|access-date=17. 5. 2013|archive-date=20. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520072808/http://www.advogato.org/person/chipx86/diary.html?start=134|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://features.slashdot.org/story/98/08/31/2231220/freedows-splits|title=Freedows splits|work=[[Slashdot]]|publisher=[[Dice Holdings]]|date=31. 8. 1998|access-date=17. 5. 2013}}</ref> == Također pogledajte == {{Portal|Microsoft}} *[[Windows NT]] == Reference == {{refspisak|3}} == Vanjski linkovi == {{commonscat}} * [http://windows.microsoft.com/en-US/windows/home Službena stranica] ** [http://blogs.windows.com Windows Blogs] * [http://www.msdn.com/ MSDN – Razvojna mreža Microsofta] *[http://msdn.microsoft.com/en-au/windows/default.aspx?WT.mc_id=soc-c-au-loc--2010oct Windows Client Developer Resources] *[http://www.microsoft.com/Windows/WinHistoryIntro.mspx Hronologija Microsoft Windowsa] *[http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1358665&rll=1 Pearson Education, InformIT]&nbsp;– Historija Microsoft Windowsa *[http://www.microsoft.com/industry/government/products/windows7/default.aspx Microsoft Windows 7 za vlade] {{Microsoft Windows}} [[Kategorija:Softver iz 1985.]] [[Kategorija:Windows]] [[Kategorija:Operativni sistemi]] r79espvckofz5f4bwv64k4g87ejvtts 0 12778 3902503 3850147 2026-07-08T07:48:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902503 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:NASA logo.svg|mini|NASA]] '''''N'''ational '''A'''eronautics and '''S'''pace '''A'''dministration'' ('''NASA''', osnovana [[29. juli|29. jula]] [[1958]]. godine)<ref name="eisenhowermemorial.org">{{Cite web |url=http://www.eisenhowermemorial.org/#/news?nid=244 |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 7. 2015 |archive-date=19. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131119131818/http://www.eisenhowermemorial.org/#/news?nid=244 |url-status=dead }}</ref> je [[civilna avijacija|civilna avijacijska]] i svemirska administracija [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] odgovorna za nacionalni svemirski program. Godišnji fond NASAe za [[2007]]. godinu je oko 16,8 milijardi [[Američki dolar|$]]. Sa ovim sredstvima koja se ulažu u istraživanja i razvoj NASA je cijenjena kao vodeća među svemirskim agencijama širom svijeta, iako veliki dio tehnologije koju koristi (kao npr. [[Space Shuttle]]) i nije novijeg tipa. Pored svemirskog programa odgovorna je i za dugoročno planiranje razvoja svemirskih letjelica civilne i vojne namjene. Zvanični moto im je per aspera ad astra, što prevedeno s [[Latinski jezik|latinskog]] znači "preko trnja do zvijezda". == Objekti == Centar Agencije nalazi se u [[Washington, DC|Vašingtonu]]. Osim toga NASA posjeduje još objekata (istraživačkih, komunikacionih centara i centara za svemirske letove). === Istraživački centri === * Jet Propulsion Laboratory, Pasadena, [[Kalifornija]] * Langley istraživački centar, Hampton, [[Virginia]] (bos. Virdžinija) * John H. Glenn istraživački centar, Klivlend, [[Ohio]] (bos. Ohajo) * Goddard institut za svemirska istraživanja, [[New York]] (bos. Nju Jork Siti) * Goddard centar za svemirske letove, Greenbelt, [[Maryland]] (bos. Merilend) == Također pogledajte == * [[Saturn (rakete)]] * [[Svemirska trka]] *[[Stratoferska observatorija za infracrvenu astronomiju (SOFIA)|SOFIA]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.nasawatch.com/ NASA Watch, an agency watchdog site]{{Mrtav link}} * {{Internet Archive author|search=("National Aeronautics and Space Administration" OR "NASA")}} * [http://science.howstuffworks.com/nasa.htm How NASA works] na [[howstuffworks.com]] {{NASA}} {{Svemirske agencije javnog sektora}} {{Commonscat}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:NASA|!]] [[Kategorija:Organizacije u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Avijacija]] [[Kategorija:Svemirske agencije]] [[Kategorija:Organizacije osnovane 1958.]] plno6ta122mlmuanrqm35dj05tn94rx 0 15945 3902481 3794745 2026-07-07T22:50:01Z Astrameri 151645 dopuna i referenca 3902481 wikitext text/x-wiki {{Književnost}} '''Basna''' ([[latinski jezik|lat.]] ''fabula'') jeste kratka priča u prozi ili stihovima u kojoj glavnu ulogu imaju životinje (ponekad biljke i nežive stvari), prikazane sa ljudskim osobinama; govorom, karakternim osobinama, sklonostima i težnjama, tako da se [[alegorija|alegorički]] crtaju odnosi među ljudima, izruguju ljudske slabosti i mane, te šalju[[moral]]ne pouke. [[Datoteka:Cat_guarding_geese_c1120_BC_Egypt.jpg|mini|200x200piksel| [[Antropomorfizam|Antropomorfna]] mačka koja čuva guske, Egipat, {{Oko|1120 [[P. N. E.]]}}]] Basna je i književni žanr, odnosno sažeta izmišljena priča u [[Proza|prozi]] ili [[stih]]u, koja prikazuje [[životinje]], [[Legendarno stvorenje|legendarna stvorenja]], [[biljke]], nežive objekte ili sile prirode koje su [[Antropomorfizam|antropomorfizirane]]. Ona ilustruje ili vodi do određene [[moral]]ne lekcije („pouke"), koja se na kraju može eksplicitno dodati kao sažeta [[Maksima (filozofija)|maksima]] ili [[izreka]]. Basna se razlikuje od [[Parabola|parabole]] po tome što potonja ''isključuje'' životinje, biljke, nežive predmete i sile prirode kao aktere koji preuzimaju govor ili druge moći ljudi. Nasuprot tome, [[priča o životinjama]] posebno uključuje životinje koje govore kao likovi. Upotreba nije uvijek bila tako jasno razgraničena. U verziji [[Novi zavjet|Novog zavjeta]] [[King James Version|kralja Jamesa]], " {{Jezik|grc|μῦθος}} " (" ''[[Mit|mythos]]''") [[Prevođenje|prevodioci]] su preveli kao "basnu" <ref>For example, in ''[[First Epistle to Timothy|First Timothy]]'', "neither give heed to fables...", and "refuse profane and old wives' fables..." (1 Tim 1:4 and 4:4, respectively).</ref> u [[Prva poslanica Timoteju|Prvoj poslanici Timoteju]], [[Druga poslanica Timoteju|Drugoj poslanici Timoteju]], [[Poslanica Titu|Poslanici Titu]] i [[Prva Petrova poslanica|Prvoj Petrovoj poslanici]].<ref> Strong's 3454. μύθος muthos moo’-thos; perhaps from the same as 3453 (through the idea of tuition); a tale, i.e. <u>fiction</u> ("myth"):—fable.<br />"For we have not followed cunningly devised fables, when we made known unto you the power and coming of our Lord Jesus Christ, but were eyewitnesses of his majesty." (2nd Peter 1:16)</ref> Osoba koja piše basne je '''basnopisac''' . == Historija == Basna je jedan od najtrajnijih oblika [[Folklor|narodne književnosti]], i rasprostranjen je, slažu se savremeni istraživači,<ref>''[https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9783110855852_A19624335/preview-9783110855852_A19624335.pdf Enzyklopädie des Märchens]'' (1977), see "Fabel", "Äsopica" etc.</ref> manje književnim antologijama nego usmenim prenosom. Basne se mogu naći u literaturi gotovo svake zemlje. Ovaj književni oblik se vremenom razvijao uz značajan doprinos različitih autora, uključujući [[Jean de La Fontaine|Jeana de La Fontainea]] i [[John Gay|Johna Gaya]], koji su adaptirali ranije basne. Basne su također imale ulogu u društvenoj kritici, naročito za vrijeme [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljstva]] kada su postale sredstvo za indoktrinisanje društvenih vrijednosti i promišljanje o klasnim odnosima. U savremenom dobu, basne su adaptirane u različite umjetničke forme, uključujući kratke animirane filmove, te nastavljaju uticati na narativnu umjetnost prenošenjem pouka relevantnih za savremena pitanja. One su i danas ostale značajan kulturni fenomen koji objedinjuje univerzalne teme, te na jedinstven način prenosi različite poruke društvu kao cjelini.<ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Fable {{!}} Literature and Writing {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-07-07}}</ref> [[Datoteka:Fabel_van_de_smid_en_de_hond.jpg|mini|218x218px| Štampana slika ''basne o kovaču i psu'' iz XVI vijeka <ref>{{Cite web|url=https://lib.ugent.be/viewer/archive.ugent.be:B04BBED2-F681-11E9-9639-C36B765DA7FD#?c=&m=&s=&cv=&xywh=-675,0,4065,2270|title=Fabel van de smid en de hond|website=lib.ugent.be|access-date=28. 9. 2020}}</ref>]] == Fabulisti == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> File:Velázquez_-_Esopo_(Museo_del_Prado,_1639-41).jpg|[[Ezop]], autor [[Diego Velázquez|Velázquez]] File:Valmiki_Ramayana.jpg|[[Valmiki]] File:Jean-de-la-fontaine.jpg|[[Jean de La Fontaine]] File:Sulkhan Saba, 1700s miniature.jpg|[[Sulkhan-Saba Orbeliani]] File:John_Gay_-_Project_Gutenberg_eText_13790.jpg|[[John Gay]] File:Christian_Fürchtegott_Gellert.jpg|[[Christian Fürchtegott Gellert]] File:Lessing_in_blue.jpg|[[Gotthold Ephraim Lessing]] File:Krafft_the_Elder_Ignacy_Krasicki_(detail).jpg|[[Ignacy Krasicki]] File:DositejObradović.jpg|[[Dositej Obradović]] File:Samaniego.jpg|[[Félix María de Samaniego]] File:Tomas_de_Iriarte_Joaquin_Inza.jpg|[[Tomás de Iriarte y Oropesa]] File:Claris de Florian by Delignon after Queverdo.png|[[Jean-Pierre Claris de Florian]] File:Ivan_Krylov.jpg|[[Ivan Krylov]] File:Andersen-hc.jpg|[[Hans Christian Andersen]] File:Abierce.jpg|[[:en:Ambrose Bierce|Ambrose Bierce]] File:Joel_Chandler_Harris_("Uncle_Remus").jpg|[[Joel Chandler Harris]] File:Wladyslaw Reymont 1897 (71364799) (cropped).jpg|[[Władysław Reymont]] File:Felix_Salten_1910.jpg|[[Felix Salten]] File:Don_Marquis.jpg|[[Don Marquis]] File:James_Thurber_NYWTS.jpg|[[James Thurber]] File:GeoreOrwell.jpg|[[George Orwell]] </gallery> == Također pogledajte == * [[Alegorija]] * [[Mudrost]] * [[Avijan]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Proširiti sekciju}}{{Narativ}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Fables}} [[Kategorija:Književnost]] [[Kategorija:Književne vrste]] [[Kategorija:Književni pojmovi]] sxr3wt969z5aymikinqb6e0q4eq07om 0 16927 3902548 3804679 2026-07-08T10:03:35Z Panasko 146730 [[Kategorija:Voda]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902548 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Alicante(30-09-1997).JPG|mini|180p|desno|Poplava u [[Alicante]]u, [[Španija]] 1997. godine]] '''Poplava''' je stanje vode, kod kojeg je vodostaj [[Rijeka|rijeke]] ili drugih [[voda]] znatno iznad normale. Sistemi za odbranu od poplava čine odbrambeni nasipi. Prema uzrocima nastanka, poplave se mogu podijeliti na: # poplave nastale zbog jakih [[padavina]]<ref name="AmerKavazovic"/> # poplave nastale zbog nagomilavanja leda u rijekama<ref name="AmerKavazovic"/> # poplave nastale zbog klizanja zemljišta ili [[Zemljotres|potresa]], # poplave nastale zbog rušenja brane ili ratnih razaranja.<ref name="AmerKavazovic"/> S obzirom na vrijeme formiranja vodenog talasa poplave se mogu razvrstati na: # mirne poplave - poplave na velikim rijekama kod kojih je potrebno deset i više sati za formiranje velikog vodenog talasa # bujične poplave - poplave na brdskim vodotocima kod kojih se formira veliki vodeni talas za manje od deset sati, # akcidentne poplave - poplave kod kojih se trenutno formira veliki vodeni talas rušenjem vodoprivrednih ili hidroenergetskih objekata == Mogućnosti zaštite == === Tehničke mjere === * Redovna kontrola vodostaja i oznaka narizičnijih područja s automatskim alarmiranjem kriznog centra.<ref name="Hochwasserschutz"/> * Stvaranje meandrirajućeg (krivudavog) toka rijeke ili vještačkih kanala.<ref name="meandar"/> * Vještački kanali koji preuzimaju višak padavina. * Zečji nasipi, vreće napunjene pijeskom <ref name="HWoS"/> * Vještačke brane kod hidrocentrala * U Austriji, Njemačkoj i nekim drugim zemljama postoje tzv. mobilne barijere:<ref name="mobil"/> ** Metalne brane učvrste se pomoću eksera ili šarafa na kamenu ili betonsku podlogu<ref name="mobil"/> ** Gumeno crijevo, prečnika oko 1 metar, koje se napuni vodom. Sopstvenom težinom zadržava vodu.<ref name="HWoS"/><ref name="GEA"/> * Kuće i drugi stambeni objekti u prizemlju kao i u podrumu obložiti bitumenom koji zadržava vodu, s tim da su vrata i prozori također zaštićeni od prodiranja vode<ref name="bitumen"/> === Organizacija i zakonodavstvo === * Blagovremeno evakuisanje stanovništva<ref name="preseljenje"/> * Redovno obučavanje stanovništva <ref name="Hochwasserschutz"/> * Zabrana izgradnje kuća u opasnim područjima<ref name="Hochwasserschutz"/><ref name="preseljenje"/> == Također pogledajte == * [[Brze poplave u Turskoj 2009.]] == Reference == {{refspisak|1|refs= <ref name="AmerKavazovic">Amer Kavazovic, [http://de.scribd.com/doc/53509233/Zastita-Od-Poplava-Skripta ''Zastita Od Poplava Skripta'',scribd.de pristupljeno 21.5.2014] {{Simboli jezika|sr|Srpski}}</ref> <ref name="Hochwasserschutz">[http://www.lanuv.nrw.de/wasser/j02kp201.pdf ''Nachhaltiger Hochwasserschutz in Nordrhein-Westfalen '',lanuv.nrw.de pristupljeno 21.5.2014] {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> <ref name="meandar">[http://www.bfn.de/0324_hochwasserschutz1.html ''Hochwasserschutz und Flussauen'',bfn.de pristupljeno 21.5.2014] {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> <ref name="HWoS">[http://www.fwnetz.de/2009/10/13/hochwasserschutz-ohne-sandsacke/ ''Hochwasserschutz ohne Sandssäcke'',fwnetz.de pristupljeno 21.5.2014] {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> <ref name="mobil">[http://www.bmlfuw.gv.at/dms/lmat/wasser/wasser-oesterreich/foerderungen/foerd_hochwasserschutz/rl_hws_mob_elemente/-14--Mobile_HW_Elemente_Studie/(14)%20Mobile_HW_Elemente_Studie.pdf ''Hochwasserschutz mit mobilen elementen'',bmlfuw.gv.at pristupljeno 21.5.2014] {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> <ref name="GEA">[http://www.gea.de/region+reutlingen/tuebingen/das+laengste+wasserbett+tuebingens.3400695.htm ''Das längste Wasserbett Tübingens'',gea.de pristupljeno 21.5.2014] {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> <ref name="bitumen">[http://www.schutzkommission.de/SubSites/Bauprotect/DE/Naturrisiken/Hochwasser/hochwasser.html ''Hochwasser: Die Gefahr von allen Seiten'',schutzkommission.de pristupljeno 21.5.2014] {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> <ref name="preseljenje">[http://www.zeit.de/wissen/2013-06/interview-david-blackbourn-flussbegradigung-hochwasser ''Die Leute sollten aus Flutgebieten wegziehen'',Zeit.de pristupljeno 21.5.2014] {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> }} {{commonscat|Floods}} [[Kategorija:Nesreće]] [[Kategorija:Prirodne katastrofe]] [[Kategorija:Voda]] 2qjelyrgsmmwlw0pyjlrtu69dbtieqa 0 17488 3902443 3896124 2026-07-07T18:56:27Z Panasko 146730 Moving from [[Category:Hemikalije lošeg mirisa]] to [[Category:Hemikalije neugodnog mirisa]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3902443 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Ammonia-dimensions-from-Greenwood&Earnshaw-2D.svg|150px]][[Datoteka:Ammonia-3D-balls-A.png|150px]] | Hemijski spoj = Amonijak | Druga imena = Salmijak | Sumarna formula = NH₃ | CAS registarski broj = 7664-41-7 | Kratki opis = bezbojni gas, oštrog mirisa | Molarna masa = 17 g/mol | Agregatno stanje = gas | Gustoća = 0,7198 kg/m³ | Tačka topljenja = −77,7 °C | Tačka ključanja = −33 °C | Pritisak pare = 8,5737 bar pri 20 °C | Rastvorljivost = 541 g/l u [[voda|vodi]] pri 20 °C | Dipolni moment = 1,42 D | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 3|F = 1| R = 0}} }} '''Amonijak''' ili '''azan''' je [[hemijski spoj]] [[dušik]]a i [[vodik]]a [[hemijska formula|hemijske zbirne formule]] NH₃. Pri normalnoj [[temperatura|temperaturi]] i [[pritisak|pritisku]], amonijak je bezbojni [[plin]], oštrog, prepoznatljiivog mirisa, lakši od zraka, lahko topiv u vodi. Pri djelovanju sa nekim materijalima [[Toksičnost|toksičan]] je i [[korozija|korozivan]]. [[Molekula]] amonijaka ima trigonalno-piramidnu strukturu, prema predviđanjima [[VSEPR teorija|VSEPR teorije]]. Takva struktura daje molekuli [[polarnost|polarni moment]] i čini je polarnom, zbog čega je amonijak lahko topiv u vodi. [[Atom]] [[dušik]]a u molekuli ima jedan slobodni [[elektron]]ski par, pa se amonijak ponaša kao [[baza]]. To znači da u vodenoj otopini može preuzeti [[proton]] od molekule vode, pri čemu nastaje [[hidroksidni anion]] i jedan amonijev kation (NH₄⁺) koji ima oblik pravilnog [[tetraedar|tetraedra]]. Stepen do kojeg amonijak stvara amonijeve ione zavisi oh [[pH]] vrijednosti [[otopina|otopine]]: pri pH ~ 7 [[Disocijacija (hemija)|disocirano]] je oko 99% molekula amonijaka. Glavna primjena amonijaka je u proizvodnji [[gnojivo|gnojiva]], [[eksploziv]]a i [[polimer]]a. Također, koristi se i kao sastojak kod kućnih sredstava za čišćenje.<ref name="Bajrović K 2005">Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref><ref>Voet D., Voet J. (1995): Biochemistry, 2nd Ed. Wiley, http://www.wiley.com/college/math/chem/cg/sales/voet.html.</ref> U malim količinama, amonijaka ima i u [[atmosfera|atmosferi]], gdje nastaje zbog procesa raspadanja dušičnih tvari životinjskog i biljnog porijekla. Amonijak i [[bazne soli|amonijeve soli]] nalaze se u malim količinama u [[kiša|kišnici]], dok se [[amonijev hlorid]] (salmijak) i [[amonijev sulfat]] nalaze u blizini [[vulkan]]a, a [[kristali]] [[amonijev bikarbonat|amonijevog bikarbonata]] su pronađeni u [[Patagonija|patagonskom]] [[guano|guanu]], odnosno [[fosil]]nim ostacima ptičjeg [[izmet]]a. Amonijeve [[soli]] su široko rasprostranjene u plodnoj zemlji svih područja kao i u morskoj vodi. Tvari koje sadrže amonijak ili koje su mu slične zovu se ''amonijalkali''.<ref>Hall J. E., Guyton A. C. (2006): Textbook of medical physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, Mo, {{ISBN|0-7216-0240-1}}.</ref> <ref>Hadžiselimović R., Maslić E. (1999): Osnovi etologije – Biologija ponašanja životinja i ljudi. Sarajevo Publishing, Sarajevo, {{ISBN|9958-21-091-6}}.</ref><ref>Nelson D. L., Cox M. M. (2013): Lehninger principles of biochemistry. W. H. Freeman and Co., {{ISBN|978-1-4641-0962-1}}.</ref><ref>Atkins P., de Paula J. (2006): Physical chemistry, 8th Ed. W. H. Freeman, San Francisco, {{ISBN|0-7167-8759-8}}</ref><ref>Binder H. H. (1999): Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart, {{ISBN|3-7776-0736-3}}.</ref><ref>Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E. (1992): General chemistry, 4th Ed. Saunders College Publishing, Philadelphia, {{ISBN|0-03-072373-6}}.</ref><ref>Petrucci R.H., Harwood W.S. and Herring F.G. (2002): General Chemistry, 8th Ed. Prentice-Hall, New York, {{ISBN|0-13-014329-4}}.</ref><ref>Laidler K. J. (1978): Physical chemistry with biological applications. Benjamin/Cummings, Menlo Park, {{ISBN|0-8053-5680-0}}.</ref> == Historija == Ime ''amonijak'' ([[Latinski jezik|lat.]] ''ammoniacus'') je dobio iz kraja blizu [[Amon]]ova hrama u [[Libija|Libiji]], gdje su se dobijale amonijeve soli. [[Soli]] amonijaka bile su poznate iz vrlo ranih epoha, budući da se izraz "Hammoniacus sal" javlja u spisima [[Plinije Stariji|Plinija Starijeg]]. Nije poznato da li taj izraz ima identičan smisao s novijim izrazom "sal-ammoniac". U obliku ''sal-ammoniac'', amonijak je bio poznat i [[alhemija|alkemičarima]] još u 13. stoljeću, a spominjao ga je i [[Albert Veliki]]. U [[Srednji vijek|Srednjem vijeku]] je bio upotrebljavan i kao boja tokom fermentiranja [[urin]]a da bi se izmijenile boje biljnog porijekla. U 15. stoljeću, njemački [[Benediktinci|benediktinski]] sveštenik [[Basilius Valentinus]] je dokazao da amonijak može biti dobijen djelovanjem alkalija na ''sal-ammoniac''. U kasnijem razdoblju, kada je ''sal-ammoniac'' dobijan [[destilacija|destilacijom]] [[papak]]a i [[rog]]ova [[bik]]a i neutraliziranjem, dobijeni [[Karbonati|karbonat]] s hlorovodičnom kiselinom dobio je ime "duh jelenovog roga" što se odnosilo na amonijak. U [[plin]]ovitom obliku amonijak je prvi izolirao [[Joseph Priestley]] [[1774]]. i dao mu ime "alkalni zrak''. Međutim, dobio ga je [[alhemija|alhemičar]] Basilius Valentinus. Jedanaest godina poslije [[1785]], [[Claude Louis Berthollet]] je utvrdio i njegov sastav. [[Haberov proces]] proizvodnje amonijaka iz [[dušik]]a koji se nalazi u [[zrak]]u, razvili su [[Fritz Haber]] i [[Carl Bosch]] [[1909]], a patentiran je [[1910]]. U industrijskim razmjerima, taj proces su prvi koristili [[Nijemci]] tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], rješavajući problem nedostatka [[nitrati|nitrata]] iz [[Čile]]a, zbog [[Antanta|savezničke]] blokade. Amonijak su koristili za dobijanje [[eksploziv]]a da bi podržali i svoje ratne ciljeve. Amonijak koji je u komercijalnoj upotrebi kao "bezvodni amonijak" razlikuje se od [[otopina|otopine]] amonijevog hidroksida koja se zove "kućni amonijak". == Sinteza i proizvodnja == Mogućnost raznovrsne primjene učinila je amonijak jednim od [[anorganski spoj|anorganskih spojeva]] s najobimmijom proizvodnjom. Širom svijeta, postoji na desetine hemijskih postrojenja za proizvodnju amonijaka. Svjetska proizvodnja ovog spoja u [[2004]]. godini bila je 109 miliona [[tona]]. [[Kina]] je proizvela 28,4% od ukupne svjetske proizvodnje, a slijede je [[Indija]] sa 8,6%, [[Rusija]] s 8,4% i [[SAD]] s 8,2%. Više od 80% proizvedenog amonijaka koristi se za proizvodnju [[gnojiva]] za [[poljoprivreda|poljoprivrednu]] proizvodnju. Prije početka [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] većina amonijaka dobijala se putem [[suha destilacija|suhe destilacije]] biljnih i životinjskih otpadaka koji sadrže [[dušik]]. Za njegovu proizvodnju koristio se [[deva|devin]] izmet koji je bio [[destilacija|destiliran]] [[redukcija|redukcijom]] [[dušična kiselina|dušične kiseline]] i [[nitriti|nitrita]] s [[vodik]]om, a proizvodio se i destilacijom uglja i razgradnjom amonijevih soli pomoću alkalnih hidroksida ili upotrebom [[živi kreč|živog kreča]]. Od [[soli]] koje su se najviše koristile, bila je ''sal-ammoniac'', odnosno [[amonij-hlorid]]. ::2 NH₄Cl + 2 CaO = CaCl₂ + Ca(OH)₂ + 2 NH₃ Današnje moderno postrojenje za proizvodnju amonijaka najprije pretvara [[prirodni plin]] ([[metan]]) ili [[nafta|tečni naftni plin]] (plinovi [[propan]] i [[Butan (plin)|butan]]) ili [[nafta|naftu]] u plinoviti [[vodik]]. Koristeći zalihe prirodnog plina, procesi koji se koriste u proizvodnji vodika su navedeni kako slijedi. * Prvi korak u procesu je otsumporavanje, tj. uklanjanje [[sumpor]]nih spojeva iz prirodnog plina, zato što oni deaktiviraju [[katalizator]]e koji se koriste u pojedinim koracima. Uklanjanje sumpora zahtijeva [[kataliza|katalitsku hidrogenaciju]], kada sumporni spojevi iz prirodnog plina prelaze u plinoviti [[vodik-sulfid]]. ::H₂ + RSH = RH + H₂S_(''g'') * Plinoviti vodik-sulfid se [[apsorpcija|apsorbira]] i uklanja provođenjem kroz slojeve [[cink]]ovog oksida, gdje prelazi u kruti [[cink sulfid]]. ::H₂S + ZnO = ZnS + H₂O * Katalitsko preoblikovnje prirodnog plina koji je oslobođen [[sumpor]]a, koristi se za proizvodnju [[vodik]]a i [[ugljik-monoksid]]a: ::CH₄ + H₂O = CO + 3 H₂. * U sljedećem koraku uvodi se reakcija [[ugljik-monoksid]]a s vodom da bi se dobile dodatne količine [[vodik]]a i [[ugljik-dioksid]]a: ::CO + H₂O → CO₂ + H₂. * Ugljik-dioksid se uklanja [[absorpcija|absorpcijom]] u vodenoj [[otopina|otopini]] [[etilamin]]a ili [[adsorpcija|adsorpcijom]] u adsorberima pod odgovarajućim pritiskom, pri čemu se koristi odgovarajući kruti adsorbent. * Zadnji korak u proizvodnji [[vodik]]a je korištenje [[katalizator]]a [[metan-tion]]a, da bi se uklonili i najmanji tragovi ugljik-monoksida ili [[ugljik-dioksid]]a iz izolirane mase [[vodik]]a: ::CO + 3 H₂ = CH₄ + H₂O; ::CO₂ + 4 H₂ = CH₄ + 2 H₂O. * Da bi se proizveo amonijak, omogućava se da [[vodik]] pomoću [[katalizator]]a reagira s [[dušik]]om koji se dobija iz [[zrak]]a, za dobijanje bezvodnog tekućeg amonijaka. Ovaj korak je poznat kao amonijeva petlja u sintezi, koja se odnosi na [[Haberov proces|Haber-Bosch proces]]: ::3 H₂ + N₂ = 2 NH₃. [[Plinska reformacija]], reakcija [[ugljemonoksid]]a s vodom, uklanjanje ugljik-dioksida i reakcija s metantionskim katalizatorom, odvijaju se pod [[pritisak|pritiskom]] od 60 do 180 bara, ovisno o tehnološkom rješenju koje se koristi u proizvodnji amonijaka. Veliki broj inženjerskih kompanija nudi mnogobrojna rješenja za izgradnju postrojenja za proizvodnju amonijaka. Najviše iskustva u ovoj industriji imaju kompanije [[Haldor Topsoe]] iz [[Danska|Danske]], [[Lurgi AG]] iz [[Njemačka|Njemačke]] i [[Kellogg, Brown i Root]] iz [[SAD]]-a. == Biosinteza == Prirodni amonijak nastaje raspadanjem [[bjelančevina]] i usljed [[vulkan]]skih aktivnosti. Kod pojedinih [[organizam]]a amonijak se proizvodi pomoću atmosferskog [[dušik]]a N₂ uz [[kataliza|katalizu]] [[enzim]]a [[nitrogenaza|nitrogenaze]]. Taj proces se zove [[fiksacija dušika]]. Iako je malo vjerovatno da će buduće biološke metode biti konkurentne [[Haberov proces|Haber-Bosch procesu]], usmjereni su intenzivni napori na proučavanju mehanizma biološke [[Fiksacija dušika|fiksacije dušika]]. Naučno interesiranje za ovaj problem potiče neobična struktura [[aktivno mjesto|aktivnih mjesta]] na [[enzim]]u, koja se sastoje od Fe₇MoS₉. Amonijak je metabolički proizvod [[deaminacija|deaminacije]] [[aminokiselina]]. Kod ljudi, amonijak brzo prelazi u [[urea|ureu]], koja je mnogo manje [[Toksičnost|toksična]]. Ona je glavni sastojak suhe mase urina.<ref name="Bajrović K 2005"/> <ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-3-4}}.</ref> <ref>Alberts B. (2002)ː Molecular biology of the cell. Garland Science, New York, {{ISBN|0-8153-3218-1}}.</ref><ref>Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-222-6}}.</ref><ref>Kapur Pojskić L., Ed. (2014): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|978-9958-9344-8-3}}.</ref> == Osobine == Amonijak je bezbojni [[plin]] s prepoznatljivim mirisom, lakši je od [[zrak]]a, gustoće 0,589 puta manje od gustoće zraka. Lahko se prevodi u tekuće stanje, a ključa na -33.7&nbsp;°C; stvrdnjava se na -75&nbsp;°C kada nastaju bijeli kristali. Njegov [[kritični pritisak]] je oko 11,3 MPa odnosno 112 [[mjerne jedinice|atmosfera]], a [[kritična temperatura]] 132,3&nbsp;°C. Tečni amonijak ima jaka [[ion]]izirajuća svojstva; [[dielektrična konstanta]] je 22, a topivost soli u tečnom amonijaku je mnogo proučavana. Tečni amonijak ima veliku stopu standardnog isparavanja, od 23,35 kJ/mol, ([[voda]] 40,65 kJ/mol, [[metan]] 8,19 kJ/mol, [[fosfin]] 14,6 kJ/mol). Zbog toga se u laboratorijama koristi u neizoliranim posudama na sobnoj temperaturi, iako je tu temperatura znatno iznad njegove tačke ključanja. Amonijak je topiv u vodi, a sav rastvoreni može se ponovno dobiti isparavanjem. Vodena otopina amonijaka je [[baza]]. Maksimalna koncentracija amonijaka u vodi ([[zasićena otopina]]) ima gustoću od 0,880 g cm⁻³. Ova otopina amonijaka ima alkalnu reakciju, a uz amonijak sadrži i dodavanjem vode nastalu bazu ''amonijev hidroksid'' (NH₄OH, nazvanu ''amonijeva baza'' ili amonijeva lužina). Amonijak ne podržava sagorijevanje i ne gori lahko, osim kada je pomiješan s [[kisik]]om, kada gori razvijajući slab žutozeleni plamen. [[Hlor]] se pali kada se propušta kroz amonijak, stvarajući [[dušik]] i [[hlorovodična kiselina|hlorovodičnu kiselinu]], osim kada je amonijak prisutan u suvišku i kada se stvara visoko eksplozivan dušik-trihlorid [[dušik-trihlorid|NCl₃]]. [[Molekula]] amonijaka je već na sobnoj temperaturi podložna [[dušičnoj inverziji]], kada [[atom]] [[dušik]]a prolazi kroz [[simetrija|ravan simetrije]] tri [[vodik]]ova [[atom]]a. To se može uporediti s kišobranom koji se pri jakom vjetru okreće iznutra prema van. Energetska barijera ove inverzije amonijaka je 24,7 kJ/mol, a [[rezonantna frekvencija]] je 23,79 [[Herc|GHz]], što odgovara [[mikrovalovi|mikrovalnom]] zračenju [[valna dužina|valne dužine]] od 1,260&nbsp;cm. Apsorpcija ove frekvencije bio je prvi proučavani mikrotalasni spektar. === Nastanak soli === Jedno od obilježavajućih svojstava amonijaka je direktno reagiranje s [[kiselina]]ma i stvaranje [[soli]]. [[Hlorovodična kiselina]] s njim gradi [[amonij-hlorid]] (''sal-ammoniac''), s [[dušična kiselina|dušičnom kiselinom]] [[amonij-nitrat]] itd. Potpuno suhi amonijak ne reagira s potpuno suhom hlorovodičnom kiselinom, jer je za reakciju neophodna vlaga: ::NH₃ + [[hlorovodik|HCl]] = [[Amonij-hlorid|NH₄Cl]] Soli proizvedene njegovom reakcijom sa [[kiselina]]ma poznate su kao amonijeve soli i sve sadrže amonijev ion (NH₄⁺). === Kiselost === Iako je amonijak poznat kao [[baza]], može se ponašati i kao izuzetno slaba [[kiselina]]. Elektrolitskom [[disocijacija|disocijacijom]] stvara [[amidi|amidni]] (NH₂^&minus;) [[ioni|ion]], kao na primjer kada se kruti [[litij-nitrid]] doda tekućem amonijaku, kada se formira litij-amidna [[otopina]]: ::Li₃N_(''s'')+ 2 NH_{3 (''l'')} = 3; .Li⁺_(''am'') + 3 NH₂^&minus;_(''am''). Ovo je [[Brønsted-Lowry]] kiselo-bazna reakcija u kojoj se amonijak ponaša kao [[kiselina]]. === Nastanak ostalih spojeva === Amonijak se može ponašati i kao [[nukleofil]] u [[reakcija supstitucije|reakcijama supstitucije]]. [[Amini]] se stvaraju u reakciji amonijaka s [[alkil halogenidi]]ma, iako je nastala NH₂ grupa također nukleofilna, a sekundarni i tercijarni amini često se nastaju kao nusproizvodi. Korištenje viška amonijaka smanjuje višestruke [[reakcija supstitucije|supstitucije]] i neutralizira novonastale [[vodikovi halogenidi|vodikove halogenide]]. [[Metilamin]] se za komercijalni promet priprema reakcijom amonijaka sa [[hlorometan]]om, a reakcijom amonijaka sa [[2-brompropanska kiselina|2-brompropanskom kiselinom]] priprema se [[racemati|racemni]] [[alanin]], a reakcija daje prinos od 70%. [[Etanolamin]] se priprema [[reakcija otvaranja prstena|reakcijom otvaranja prstena]] sa [[etilen oksid]]om, a nekada se dopušta da se reakcija nastavi, pri čemu nastaju [[dietanolamin]] i [[trietanolamin]]. [[Amidi]] mogu biti pripremljeni u reakcijama s brojnim derivatima [[karboksilne kiseline|karboksilnih kiselina]]. [[Acil hlorid]]i su najreaktivniji, ali amonijak mora biti prisutan u najmanje dvostruko većoj količini da bi se neutralizirala novonastala [[hlorovodična kiselina]]. Sa amonijakom reagiraju i [[estri]] i [[anhidridi]], pri čemu nastaju [[amid]]i. Amonijeve soli karboksilnih kiselina mogu biti [[dehidratacija|dehidratirane]] do amida, ako nema prisutnih drugih grupa koje su termički osjetljive. Za takvu dehidrataciju potrebne su temperature od 150&nbsp;°C do 200&nbsp;°C. [[Vodik]] u [[molekula]]ma amonijaka može se zamijeniti [[metal]]om, kada [[magnezij]] gori u amonijaku stvarajući [[magnezij-nitrid]]: Mg₃N₂, a kada se gasoviti amonijak propusti preko zagrijanog [[natrij]]a ili [[kalij]]a, stvara se [[natrijamid]], NaNH₂, i [[kalijamid]], KNH₂. Kada je to neophodno [[IUPAC]] za amonijak preporučuje upotrebu imena "azan", pa bi [[kloramin]] bio nazvan hloroazan, a ne hloroamonijak. ==== Odnos s aluminijem ==== Amonijak taloži [[aluminij]] iz otopina njegovih soli kao [[Hidroksidi|hidroksid]], ali s njim ne stvara čvršče komplekse, koji su bili dovoljni da se opet otopi, niti dovoljno zaluži otopinu da nastane aluminat. === Amonijski ligandi === U [[kompleksni spojevi|složenim spojevima]] amonijak se ponaša kao ligand kod [[prijelazni metali|prijelaznih metala]]. On je čisti [[s-davatelj]], u sredini [[spektrokemijska serija|spektrokemijske serije]] i ispoljava prijelazno tvrdo-mehko ponašanje. Iz historijskih razloga, u nomenklaturi [[koordinacioni spojevi|koordinacionih spojeva]], amonijak je dobio ime "amin". Pojedini važni amino kompleksi uključuju: * '''Tetraaminbakar(II)''', [Cu(NH₃)₄]²⁺, karakterističan tamnoplavi kompleks koji nastaje dodavanjem amonijaka otopini soli bakar-(II). * '''Diamminsrebro(I)''', [Ag(NH₃)₂]⁺ je aktivna komponenta [[Tollensov reagens|Tollensova reagensa]]. Nastanak ovoga kompleksa može pomoći u razlikovanju [[percipitat]]a različitih [[halogenid]]a srebra: [[srebro-hlorid|AgCl]] je razgradiv u razblaženoj dvomolarnoj (2M) otopini amonijaka, [[srebro-bromid|AgBr]] je jedino razgradiv u koncentriranim amonijačnim otopinama, dok je [[srebro-iodid|AgI]] nerazgradiv u njegovim vodenim otopinama. Amino [[kompleksni spojevi|kompleksi]] hrom-(III) bili su poznati od kraja 19. vijeka, a bili su osnova teorije koju je postavio [[Alfred Werner]] o koordinacijskim spojevima. Werner je primijetio da kompleks [CrCl₃(NH₃)₃] može izgraditi samo dva [[izomeri|izomera]], iz čega je izveo zaključak da [[ligand]]i moraju biti raspoređeni oko [[metal]]nog [[ion]]a na vrhovima [[oktaedar|oktaedra]]. To je potvrđeno [[rendgenska kristalografija|rendgenskom kristalografijom]]. Veza između amino liganda i metalnog iona je izrazito kiselija nego što je kiselost slobodnog amonijaka, a deprotoniranje u vodenoj otopini je rijetko. Jedan primjer je reakcija s kalomelom ( živa-(I)-klorid ), gdje je proizvedeni spoj amido-živa (II) jako razgradiv: ::Hg₂Cl₂ + 2 NH₃ = Hg + HgCl(NH₂) + NH₄⁺ + Cl^&minus;. == Upotreba == Najbitnija primjena amonijaka je u proizvodnji [[dušična kiselina|dušične kiseline]]. Ako se mješavina jednog dijela amonijaka i devet dijelova zraka propusti preko mrežaste [[platina|platine]] kao [[katalizator]]a, pri temperaturi od 850&nbsp;°C, amonijak oksidira u [[dušikov oksid]] : ::4 NH₃ + 5 O₂ = 4 NO + 6 H₂O. Osnova ovog procesa je djelovanje [[katalizator]]a, jer običnom [[oksidacija|oksidacijom]] amonijaka nastaju [[dušik]] i voda, a proizvodnja dušikovog oksida je primjer [[kinetička kontrola|kinetičke kontrole]]. Pošto se smjesa plinova ohladi do 200-250&nbsp;°C, dušikov oksid se dodatno oksidira pri višku kisika koji je u smjesi, pri čemu se dobija [[dušik-(IV)-oksid]]. On zatim reagira s vodom, pri čemu nastaje [[dušična kiselina]], koja se koristi u proizvodnji [[gnojiva]] i [[eksploziv]]a: ::2 NO + O₂ = 2 NO₂; ::3 NO₂ + 2 H₂O = 2 HNO₃ + NO. Izdvojeni dušikov-(II)-oksid, NO, vraća se u tekući proces, a dobijena HNO₃ povremeno se ispušta i koncentrira, sve dok ne dostigne maksimalnu koncentraciju od 68,5%. Dušična kiselina koja je nastala u ovom procesu, bez naknadnog koncentriranja ima koncentraciju od 60%. Amonijak služi kao sastojak gnojiva, ali se može koristiti i direktno kao gnojivo, otapajući se u vodi koja se koristi za navodnjavanje, bez ikakvog dodatnog hemijskog postupka. Ova upotreba amonijaka dopušta uzgajanje usjeva koji su ovisni o količini dostupnog dušika, kao što je [[kukuruz]]. Ukoliko se stalno na istom zemljištu uzgaja vrsta usjeva koja crpi rezerve dušika iz zemljišta, to će dovesti do iscrpljivanja obradivog zemljišta zbog nedostatka dušičnih spojeva u njemu. Amonijak ima [[termodinamika|termodinamička]] svojstva koja ga čine pogodnim da se koristi kao rashladno sredstvo. Budući da pod pritiskom lahko prelazi u tečno stanje, a koristi se u gotovo svim vrstama rashladnih uređaja i sistema, sve do pojave alkalnih halogenida kao što je [[freon]]. Amonijak je toksičan i djeluje kao [[nadražljivac]] i korozivan je na sve [[legure]] sa [[Bakar (element)|bakrom]], povećavajući mogućnost da se pojavi curenje, što predstavlja veliki rizik. Njegova upotreba u malim rashladnim sistemima je uveliko zamijenjena alkalnim halogenidima, koji nisu [[otrov]]ni niti su iritanti i praktično su nezapaljivi. Amonijak se i dalje koristi kao rashladno sredstvo u velikim industrijskim procesima, kao što je obimnija proizvodnja [[led]]a i u prehrambenoj industriji. Koristan je kao komponenta u rashladnim sistemima apsorpcionog tipa, koji ne koriste kompresiju ekspanzijskog ciklusa, ali mogu iskoristiti temperaturnu razliku. Otkad upotreba alkalnih halogenida doprinosi smanjenju [[ozon]]skog sloja, amonijak se ponovo sve više upotrebljava kao sredstvo za rashlađivanje. Ponekad se dodaje vodi za piće zajedno s [[hlor]]om, kada stvara [[hloramin]], koji djeluje kao prečišćivač. Za razliku od hlora, hloramin ne reagira s organskim spojevima koji sadrže ugljik za stvaranje [[kancerogen]]ih spojeva [[metan]]a i halogenih elemenata, kao što je [[hloroform]] (CHCl₃). Tokom 1960-ih godina, kompanije za proizvodnju [[duhan]]a kao što su [[Brown & Williamson]] i [[Philip Morris]] počele su upotrebljavati amonijak u [[cigarete|cigaretama]], jer je uočeno da to povećava dotok [[nikotin]]a u krvotok. Kao rezultat tog postupka, povećana je količina nikotina u [[krv]]i i pojačana je sposobnost cigareta da razviju nikotinsku [[ovisnost]], bez povećanja količine nikotina u cigaretama. == Uloga amonijaka u biološkim sistemima i bolestima == Amonijak je važan izvor [[dušik]]a za sve oblike života. Iako ga u velikim količinama ima i u atmosferi, samo nekoliko vrsta [[organizam]]a sposobno je uzimati iz tog izvora. Dušik je neophodan za sintezu [[aminokiselina]], koje su osnovni gradivni elementi [[protein]]a. Neke biljke zavise od amonijaka i ostalih dušikovih spojeva koji se nalaze u zemljištu, u raspadajućim materijalima. Druge biljke, kao što su dušično fiksirajuće leguminoze (''[[Fabaceae]]''), koriste [[simbioza|simbiotske]] odnose s [[riizobij]]em, koji usvaja amonijak iz atmosferskog dušika. Amonijak je značajan i za normalnu i nenormalnu [[fiziologija|fiziologiju]] [[životinja]]. Kod njih se stvara tokom normalnog [[metabolizam|metabolizma]] aminokiselina, iako je u velikim koncentracijama toksičan. [[Jetra]] ga pretvara u [[urea|ureu]] u nizu reakcija koji je označen kao [[ciklus ureje]]. Poremećaji uloge jetre, kao što je slučaj kod [[ciroza|ciroze]], može prouzrokovati povećane količine amonijaka u [[krv]]i, [[hiperamonemija|hiperamonemiju]]. Slično tome, do hiperamonemije dovode i poremećaji u djelovanju [[enzim]]a koji su odgovorni za djelovanje ureina ciklusa, kao što je enzim [[ornitin transkarbamilaza]]. Hiperamonemija doprinosi konfuziji funkcija i pojavi [[koma|kome]] [[jetrena encefalopatija|jetrene encefalopatije]] kao i [[neurologija|neuroloških]] bolesti koje su uobičajene za ljude s poremećenim ureinim ciklusom i [[organska acidurija|organske acidurije]]. Amonijak je važan i za normalnu kiselo-baznu ravnotežu kod životinja. Nakon nastanka amonijaka iz [[glutamin]]a, može se razgraditi [[alfa-ketoglutarat]], kada nastaju dvije molekule [[bikarbonat]]a koje služe kao [[puferi]] prehrambenih [[kiselina]]. Amonijak se izlučuje putem [[urin]]a, što smanjenja kiselost tjelesnih tkiva. Može se [[difuzija|rasprostirati]] putem [[bubreg|bubrežnih cjevčica]], kada se spaja s vodikovim ionom, dopuštajući na taj način ponovno smanjenje kiselosti. == Tečni amonijak == Tečni amonijak je najbolja poznata i najproučavanija nevodena ionizirajuća otopina. Njegova najvažnija osobina je mogućnost da otapa alkalne metale pri stvaranju visoko obojenih elektrovodičkih otopina koja sadrže topive elektrone. Izuzev ovih izuzetnih otopina, većina hemijskih procesa u tečnom amonijaku može se usporediti s odgovarajućim reakcijama u vodenim otopinama. Usporedba fizičkih svojstava NH₃ i vode pokazuje da NH₃ ima nižu tačku topljenja, tačku ključanja, gustoću, [[viskoznost]], [[dielektrična konstanta|dielektričnu konstantu]] i [[električna vodljivost|električnu provodljivost]]. To je posljedica dijelimično slabijeg vezanja vodika u NH₃ i zbog toga što takvo vezanje ne može stvarati ukršteno povezane mreže, s obzirom da molekula NH₃ ima samo jedan nevezani elektronski par. To se razlikuje od ponašanja molekule H₂O, koja u svojoj strukturi ima dva nevezana elektronska para. Ionska [[konstanta samodisocijacije]] molekule NH₃ na -50&nbsp;°C je približno 10⁻³³ mol²•l⁻². === Topivost soli === {| |- ! &nbsp; ! Topivost<br> (g/100 g) |- | [[Amonij acetat]] | 253.2 |- | [[Amonij nitrat]] | 389.6 |- | [[Litij nitrat]] | 243.7 |- | [[Natrij nitrat]] | 97.6 |- | [[Kalij nitrat]] | 10.4 |- | [[Natrij fluorid]] | 0.35 |- | [[Natrij klorid]] | 3.0 |- | [[Natrij bromid]] | 138.0 |- | [[Natrijev iodid]] | 161.9 |- | [[Natrij tiocijanat]] | 205.5 |- |} Tečni amonijak je ionizirajuća otopina. Iako je slabije [[otapalo]] od vode, prima cijeli niz ionskih spojeva uključujući mnoge [[nitrati|nitrate]], [[nitriti|nitrite]], [[cijanidi|cijanide]] i [[tiocijanati|tiocijanate]]. Većina amonijevih soli je rastvorljiva, a te soli se u otopinama tečnog amonijaka ponašaju kao kiseline. Topivost halogenih soli povećava se idući od [[fluorid]]a ka [[jodidi]]ma. [[Zasićena otopina]] [[amonijev nitrat|amonijevog nitrata]] sadrži 0,83 [[mol (mjerna jedinica)|mola]] rastvora prema 1 molu amonijaka, a ima pritisak pare koji je manji od 1 bara čak i na temperaturi od 25&nbsp;°C. === Otopine metala === Tečni amonijak otapa [[alkalni metali|alkalne metale]] i druge [[elektronegativnost|elektropozitivne]] [[metali|metale]] kao što su: [[kalcij]], [[stroncij]], [[barij]], [[europij]] i [[iterbij]]. Pri malim koncentracijama (<0,06&nbsp;mol/L ) stvaraju se tamnoplave otopine, koje sadrže [[metal]]ne [[kation]]e i [[rastvorljivi elektroni|rastvorljive elektrone]], slobodne elektrone koji su okruženi rešetkom molekula amonijaka. Ove otopine su vrlo korisne kao jaki [[redukcija|reducirajući]] agensi. Pri većim koncentracijama su metalnog izgleda i provodljivosti. Na niskim temperaturama mogu postojati dvije vrste rastvora kao faze koje se ne miješaju. === Redoks svojstva tečnog amonijaka === {| cellpadding="5" |- ! &nbsp; ! [[Standardni elektrodni potencijal|''E''°]] (V, amonijak) ! [[Standardni elektrodni potencijal|''E''°]] (V, voda) |- | Li⁺ + e^&minus; = Li |style="text-align: center;"| &minus;2.24 |style="text-align: center;"| &minus;3.04 |- | K⁺ + e^&minus; = K |style="text-align: center;"| &minus;1.98 |style="text-align: center;"| &minus;2.93 |- | Na⁺ + e^&minus; = Na |style="text-align: center;"| &minus;1.85 |style="text-align: center;"| &minus;2.71 |- | Zn²⁺ + 2e^&minus; = Zn |style="text-align: center;"| &minus;0.53 |style="text-align: center;"| &minus;0.76 |- | NH₄⁺ + e^&minus; = ½ H₂ + NH₃ |style="text-align: center;"| 0.00 |style="text-align: center;"| &ndash; |- | Cu²⁺ + 2e^&minus; = Cu |style="text-align: center;"| +0.43 |style="text-align: center;"| +0.34 |- | Ag⁺ + e^&minus; = Ag |style="text-align: center;"| +0.83 |style="text-align: center;"| +0.80 |- |} Raspon termodinamičke stabilnosti tečnog amonijaka je vrlo ograničen, jer potencijal oksidacije [[dušik]]a, [[Standardni elektrodni potencijal|''E''°]] (N₂ + 6NH₄⁺ + 6e^&minus; {{unicode|&#8652;}} 8NH₃), iznosi samo + 0,04 V. U praksi, i [[oksidacija]] i [[redukcija]] dušika do [[vodik]]a su spore. Ovo se posebno odnosi na redukcijske otopine pomenutih [[alkalni metali|alkalnih metala]], koji su stabilni nekoliko dana, polahko se raspadaju na metalne [[amid]]e i vodik. Kod većine istraživanja koriste se otopine tečnog amonijaka koje se stvaraju u redukcijskim uslovima. Iako je oksidacija tečnog amonijaka obično spora, postoji rizik od [[eksplozija|eksplozije]], posebno kada su prisutni [[ioni]] [[prijelazni metali|prijelaznih metala]] koji mogu biti [[katalizator]]i. == Otkrivanje i određivanje količine amonijaka i njegovih soli == Prisustvo amonijaka i njegovih soli može se lahko utvrditi ako su prisutni čak i u vrlo malim tragovima. To je obavlja dodavanjem [[Nesslerova otopina|Nesslerove otopine]], koja u prisustvu najmanjih tragova amonijaka ili amonijevih soli ispoljava izrazito žuto obojenje. U industrijskim rashladnim postrojenjima za otkrivanje curenja amonijaka spaljuju se [[sumpor]]ni štapići. Prisustvao većih količina amonijaka može se otkriti zagrijavanjem soli amonijaka s nagrizajućim alkalijama ili s [[kalcijev oksid|kalcijevim oksidom]], pri čemu se oslobađa karakterističan miris amonijaka. Količina amonijaka u amonijevim solima može se količinski odrediti [[destilacija|destilacijom]] soli s [[natrijev hidroksid|natrijevim]] ili [[kalijev hidroksid|kalijevim hidroksidom]], kada se oslobođeni amonijak apsorbira. Dobije se poznata masa standardne [[sumporna kiselina|sumporne kiseline]], a višak kiseline se određuje [[volumetrijska analiza|volumetrijski]] ili amonijak može biti [[absorpcija|apsorbiran]] u [[hlorovodična kiselina|hlorovodičnoj kiselini]], a tako nastali amonijev hlorid daje talog – amonijev heksakloroplatinat (NH₄)₂PtCl₆. === Međuzvjezdani prostor === Amonijak je prvi put primijećen u međuzvjezdanom prostoru [[1968]]. pomoću mikrovalova, koji su dolazili iz pravca [[galaksija|jezgra galaksije]]. To je prvootkrivena višeatomska molekula tog porijekla. Osjetljivost molekule amonijaka na širok spektar pobuđivanja i lahkoća s kojom se može promatrati u mnogobrojnim područjima, učinila je amonijak jednom od najvažnijih molekula tokom proučavanja [[molekulski oblaci|molekulskih oblaka]]. Jačina linija amonijaka može se iskoristiti kod proračuna temperature tijela koje ga emitira. Otkriveni izotopski alotropi amonijaka su: :NH₃, [[Izotopi dušika|¹⁵N]]H₃, i NH₂[[Deuterij|D]], NHD₂, i ND₃ Otkrivanje trostruko [[deuterij|deuteriranog]] amonijaka bila je iznenađenje, budući da je deuterij relativno rijedak. Vjeruje se da niska temperatura dopušta ovoj molekuli da opstane i da se akumulira. Prisustvo [[molekula]] amonijaka primijećeno je i u atmosferi planeta u okvirima gasovitih divova, uključujući tu i planetu [[Jupiter (planet)|Jupiter]], u čijoj se atmosferi nalazi amonijak zajedno s drugim gasovima kao što su: [[metan]], [[vodik]] i [[helij]]. Unutrašnjost [[Saturn (planet)|Saturna]] može sadržati zaleđeni amonijak u obliku [[kristal]]a. == Toksičnost i mjere zaštite == === Toksičnost i skladištenje === Toksičnost amonijačnih rastvora obično nije tolika da izaziva probleme ljudima ili drugim [[sisar]]cima, budući da postoji posebni mehanizam koji sprečava njegovo akumuliranje u [[krvotok]]u. Djelovanjem enzima [[karbamil fosfat sinteza|karbamil fosfat sinteze]] amonijak se pretvara u [[karbamil fosfat]], a onda ulazi u [[ciklus ureje]], gdje se ugrađuje u [[aminokiseline]] ili izlučuje preko [[urin]]a. [[Ribe]] i [[vodozemci]] nemaju ovaj mehanizam, pa amonijak obično odstranjuju tako što ga direktno izlučuju iz organizma. Amonijak je čak i u razblaženim količinama visoko toksičan za vodene životinje i zato je svrstan kao "opasan za okoliš". Nikada se ne smije dopustiti da spojevi amonijaka dođu u kontakt s bazama (osim ako je namjera održavanje reakcije), zbog toga što može doći do oslobađanja opasnih količina gasovitog amonijaka. === Laboratorijska primjena otopina === Opasnost od otopina amonijaka ovisi o njihovoj koncentraciji. Razblažene su obično na 10% po težini (<5.62&nbsp;mol/L), a koncentrirane obično 25% težine. Takva otopina ima gustoću od 0.907 g/cm³, a otopina koja ima manju gustoću je više koncentrirana. Podjela otopina amonijaka od strane [[Evropska unija|Evropske unije]] data je u donjoj tabeli. <!-- EU Index no. 007-001-01-2 --> {| class="wikitable" |- | style="text-align:center;"|'''[[Koncentracija]]'''<br />(po težini) | style="text-align:center;"|'''[[Molarna masa|Molarnost]]''' | style="text-align:center;"|'''Klasifikacija''' |- | 5&ndash;10% | 2.87&ndash;5.62&nbsp;mol/L | Iritant ('''Xi''') |- | 10&ndash;25% | 5.62&ndash;13.29&nbsp;mol/L | Korozivan ('''C''') |- | >25% | >13.29&nbsp;mol/L | Korozivan ('''C''')<br />Opasan za<br />okoliš ('''N''') |- |} Amonijačne pare koje se oslobađaju iz koncentrirane supstance vrlo su iritirajuće za oči i [[sistem organa za disanje]]. Ovakve otopine treba upotrebljavati samo u prostorijama s osiguranom ventilacijom. Zasićene otopine amonijaka po toplom vemenu mogu izazvati značajan [[pritisak]] unutar zatvorene boce. S takvim bocama treba pažljivo rukovati, iako to obično nije problem za otopine od 25%. Otopine amonijaka ne smiju se miješati s [[halogeni]]ma, zbog nastajanja eksplozivnih i toksičnih spojeva. Produžen kontakt njegovih otopina sa solima [[srebro|srebra]], [[živa|žive]] ili [[jod]]a može izazvati stvaranje eksplozivnih spojeva. Takve smjese se obično stvaraju tokom kvalitativne hemijske analize. Njima se treba dodati kiselinu i treba ih nakon završetka testa prije odlaganja razblažiti. === Laboratorijska primjena bezvodnog amonijaka === Bezvodni amonijak je svrstan kao "toksičan" ("T") i "opasan za okoliš" ("N"). Plin je zapaljiv (temperatura samopaljenja 651&nbsp;°C ) i može stvarati eksplozivne smjese sa zrakom (16 do 25%). Dopuštena koncentracija amonijaka u [[SAD]]-a iznosi 50 ppm (35&nbsp;mg/m³). Ponovljena izlaganja amonijaku smanjuju osjetljivost na njegov miris. Miris se može osjetiti pri koncentraciji manjoj od 0,5 ppm, ali osobe koje imaju smanjenu osjetljivost ne osjećaju ga čak ni kod koncentracija od 100 ppm. Bezvodni amonijak djeluje nagrizajuće na [[legura|legure]] [[bakar|bakra]] i [[cink]]a, pa se pri rukovanju plinom ne smiju koristiti bronzane posude. Tečni amonijak može djelovati na [[guma|gumu]] i određene vrste [[plastika|plastike]]. Burno reaguje s [[halogeni]]m elementima i izaziva eksplozivnu [[polimerizacija|polimerizaciju]] [[etilen oksid]]a. Može stvarati eksplozivne spojeve sa [[zlato]]m, [[srebro]]m, [[živa|živom]], [[germanij]]em ili [[telurij]]em. Burne reakcije su primijećene i s [[acetaldehid]]om, [[hipokloriti|hipokloritnim otopinama]], [[natrij fericijanid]]om i [[peroksidi]]ma. === Kućna primjena === Otopine amonijaka (10% težine) koriste se kao kućna sredstva za čišćenje, posebno [[staklo|stakla]]. Ove otopine su nadražljive za [[oko|oči]] i [[mukoza|mukozne membrane]] (dišni i probavni sistem), a u manjoj mjeri i za [[koža|kožu]]. Otopine amonijaka se '''nikada''' ne smiju miješati s proizvodima koji sadrže [[hlor]] ili s jakim oksidansima, kao što je varikina, jer se stvara mnoštvo toksičnih i [[kancerogeni]]h spojeva kao što su [[hloramin]], [[hidrazin]] i elementarni [[hlor]]. ==Također pohledajte== *[[Dušik]] *[[Dušična kiselina]] ==Reference== {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Ammonia}} *http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0414.htm International Chemical Safety Card 0414] (anhydrous ammonia), ilo.org. *http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0215.htm International Chemical Safety Card 0215] (aqueous solutions), ilo.org. *http://www.inrs.fr/fichetox/ft16.html|title=Ammoniac{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} et solutions aqueuses |publisher=Institut National de Recherche et de Sécurité|language=fr}} *http://www.ammoniaspills.org/ Emergency Response to Ammonia Fertilizer Releases (Spills)] for the Minnesota Department of Agriculture.ammoniaspills.org *http://www.cdc.gov/niosh/topics/ammonia National Institute for Occupational Safety and Health – Ammonia Page], cdc.gov *http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0028.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards - Ammonia], cdc.gov {{Spojevi dušika}} [[Kategorija:Hemijski spojevi]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Baze]] [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] bftr93euo07hhe7k68gssljdicp8rc4 0 19240 3902487 3714585 2026-07-08T01:08:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902487 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija softver | naziv = Midnight Commander | logo = <!-- Dovoljno je upisati naziv datoteke. --> | alt_logoa = | tekst_logoa = | snimak_ekrana = Midnight Commander 4.7.0.9 on Ubuntu 11.04.png | alt_snimka_ekrana = | tekst = Terminalski pregled Midnight Commandera | sklopivo = <!-- Šta god upišete u ovo polje učinit će kutiju sklopivom. --> | autor = | programer = [[GNU]] fondacija | prvo_izdanje = | obustavljeno = | izgled_verzija = | najnovija_stabilna_verzija = 4.8.15 | datum_najnovije_stabilne_verzije = 6. 11. 2015. | najnovija_probna_verzije = | datum_najnovije_probne_verzije = | centralna_arhiva = | razvojno_stanje = | programski_jezik = | operativni_sistem = | platforma = | veličina = | standard = | jezici = | broj_jezika = | fusnota_o_jezicima = | vrsta = File menadžer | licenca = [[GNU|GPL]] | alexa = | veb-sajt = {{URL|midnight-commander.org}} | ažurirano = }} '''Midnight Commander''' je naziv popularnog ''file manager''-a za [[Linux]] i druge operativne sisteme. Program, poznat i kao '''mc''', prvenstveno radi u tekstualnom modu i dizajniran je da pruži jednostavnu, ali moćnu navigaciju kroz [[datotečni sistem]] – slično kao što je to činio popularni Norton Commander za [[Microsoft Windows]]. == Historija == Midnight Commander je nastao kao odgovor na potrebu za efikasnim alatima u tekstualnom okruženju. Razvijen je kao slobodni [[softver]] pod GPL licencom, a njegova popularnost se brzo proširila zahvaljujući podršci [[GNU]] fondacije i doprinosima otvorene zajednice. Kroz godine, mc je doživio brojne nadogradnje i prilagodbe modernim zahtjevima korisnika.<ref>[https://www.midnight-commander.org/history Istorija Midnight Commandera]{{Mrtav link}}</ref> == Funkcionalnosti == Midnight Commander omogućava: * Brzo i jednostavno pretraživanje i upravljanje datotekama * Kopiranje, premještanje, brisanje i preimenovanje datoteka * Pregled sadržaja datoteka u tekstualnom režimu * Podršku za rad s udaljenim sistemima putem FTP-a * Rad s arhivama (.zip, .tar, i sličnim formatima) * Integraciju s komandnom linijom, uz mogućnost prilagođavanja putem konfiguracijskih datoteka == Instalacija i konfiguracija == Midnight Commander je dostupan u većini [[Linux distribucija]] kroz standardne repozitorije. Instalacija se vrši pomoću naredbi: # '''Debian/Ubuntu''': `sudo apt-get install mc` # '''Fedora''': `sudo dnf install mc` # '''Arch Linux''': `sudo pacman -S mc` Također, korisnici mogu preuzeti izvorni kod i kompajlirati program prema svojim potrebama. == Razvoj i zajednica == Projekt je nastao u otvorenom razvojnom okruženju, uz kontinuirani doprinos programera i entuzijasta. Najnovija stabilna verzija, 4.8.15, izdana je 6. 11. 2015. godine, a zajednica aktivno radi na unapređenju korisničkog interfejsa, kompatibilnosti s novim operativnim sistemima te implementaciji novih funkcionalnosti.<ref>{{Cite web |url=https://www.gnu.org/software/mc/ |title=Dokumentacija i razvoj |access-date=23. 2. 2025 |archive-date=5. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191005062110/http://www.gnu.org/software/mc/ |url-status=dead }}</ref> == Dokumentacija i resursi == Za detaljnu dokumentaciju, savjete za konfiguraciju i dodatne informacije, posjetite: * [{{URL|midnight-commander.org}} Službena stranica] * [https://www.ibiblio.org/mc/ Archivan portal i dodatni materijali] == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://www.ibiblio.org/mc/ Službena stranica Midnight Commandera] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20060423183058/http://mc.linuxinside.com/ GNU Midnight Commander MP] {{Simboli jezika|en|Engleski}} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Linux]] [[Kategorija:Softver]] 0aome9aet8evgy1q4o2eoh2usa2e38u 0 19801 3902562 3872821 2026-07-08T10:07:52Z Panasko 146730 [[Kategorija:Staklenički plinovi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902562 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Ozone-montage.png|mini|Molekula ozona (tri atoma kisika)]] '''Ozon''' (O₃) (od [[grčki jezik|grč.]] ''ozein'' - mirisati)<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/24823|title=Ozone|last=PubChem|website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2026-04-13}}</ref> je nestabilna [[molekula]] koji se sastoji od 3 atoma [[kisik]]a (trioksid), a u vrlo kratkom vremenu se može raspasti na običnu molekulu kisika. On je vrlo jako oksidaciono sredstvo. Otkrio ga je [[1839]]. godine [[Christian Friedrich Schönbein]]. Proces raspadanja ozona pod utjecajem [[dušik]]ovih oksida prvi put je opisao [[Paul Josef Crutzen]] tek [[1970]]. godine. Funkcija ozonskog omotača u stratosferi jeste zaštita od štetnih UV zračenja apsorpcijom. Zbog toga fenomen [[Ozonska rupa|ozonske rupe]] predstavlja problem u sferi zaštite okoliša i kvalitete života na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]]. Smanjenje koncentracije ozona u stratosferi i formiranje ozonske rupe na [[Antarktik|Antarktiku]] svake godine uzrokovani su složenim meteorološkim i hemijskim procesima. Iako se dio stratosferskog ozona prenosi u [[Troposfera|troposferu]], a neki VOC (isparljiva organska jedinjenja) i NOx (nitrogen oksid) se javljaju prirodno, većina prizemnog ozona rezultat je reakcija vještačkih VOC i NOx.<ref>{{Cite web|url=https://www.epa.gov/ozone-pollution-and-your-patients-health/what-ozone|title=What is Ozone?|last=US EPA|first=OAR|date=2016-03-21|website=www.epa.gov|language=en|access-date=2026-04-13}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://atmosphere.copernicus.eu/monitoring-ozone-layer|title=Monitoring of the ozone layer {{!}} Copernicus|website=atmosphere.copernicus.eu|access-date=2026-04-13}}</ref> Ozon je na sobnoj [[temperatura|temperaturi]] i pri normalnom pritisku u [[plin]]ovitom stanju. Zbog svojih oksidacionih osobina, za ljude je [[otrov]]an. Prilikom udisanja djeluje na sluznicu nosa i oštećuje je. U većim koncentracijama ima karakterističan prodoran [[miris]], sličan [[hlor]]u, dok je u manjim bez mirisa. Granica mirisa je oko 40&nbsp;µg/m³, ali na njega može vrlo brzo naviknuti te tako preći ta granica osjetljivosti. == Rasprostranjenost == Ozon se stvara u [[atmosfera|atmosferi]] na tri načina: * Jako energetsko [[Sunce|sunčevo]] zračenje razbija molekule kisika u [[stratosfera|stratosferi]] u dva zasebna [[atom]]a koji dalje reaguju sa drugom molekulom kisika i čine ozon. Ovaj proces nastajanja ozona putem [[ultraljubičasto zračenje|UV zračenja]] sa valnom dužinom ispod 0,242&nbsp;µm naziva se [[fotodisocijacija]]. * Blizu površine [[Zemlja|Zemlje]] ozon se stvara u reakciji između [[dušik-dioksid]]a (NO₂) i kisika O₂ pod utjecajem UV zračenja. * Tokom oluje: prilikom električnog pražnjenja između [[oblak]]a i površine zemlje stvara se ozon (ali i neki drugi spojevi). == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Ozone}} {{Spojevi kisika}} [[Kategorija:Hemija okoline]] [[Kategorija:Mirisi]] [[Kategorija:Dezinficijensi]] [[Kategorija:Ozon]] [[Kategorija:Stratosfera]] [[Kategorija:Spojevi kisika]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] 0vrw7ny0fzp9it0mmitxv7chwtt8jno 0 20347 3902581 3897297 2026-07-08T10:17:43Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurotoksini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902581 wikitext text/x-wiki {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Kokain | Druga_imena = Metilbenzoilekgonin, benzoilmetilekgonin | Grupa = alkaloidi | Trgovačka imena = | ATC kodovi = N01BC01 | CAS_registarski_broj = 50-36-2 | Dostupnost bez recepta = ne | Strukturna formula = [[Datoteka:Cocaine.svg|180px]] | IUPAC ime = metil (1''R'',2''R'',3''S'',5''S'')-3- (benzoiloksi)-8-metil-8-azabiciklo[3.2.1] oktan-2-karboksilat | Sumarna formula = C₁₇H₂₁NO₄ | Tačka topljenja = 195&nbsp;°C | Tačka ključanja = | Molarna masa = 303,353 g/mol | Biološka raspoloživost = oralno: 33%, ušmrkavanje 60% | Metabolizam = [[jetra|hepatički]] | Poluvrijeme eliminacije = 1 sat | Izlučivanje = [[bubreg|renalno]] }} '''Kokain''' (po [[IUPAC]] nomenklaturi – ''metil (1''R'',2''R'',3''S'',5''S'')-3- (benzoiloksi)-8-metil-8-azabiciklo[3.2.1] oktan-2-karboksilat'') jest [[kristal]]ni tropanski [[alkaloid]] koji se dobija iz lišća biljke ''[[Erythroxylon coca]]'' (koka)<ref name= aggrawal1>Aggrawal, Anil, (1995): ''Narcotic Drugs''. National Book Trust, India, str. 52-3, {{ISBN|81-237-1383-5}}</ref> Naziv ''kokain'' je izveden iz imena biljke koka sa dodatkom alkaloidnog sufiksa -''in''. On je snažan stimulans [[centralni nervni sistem|centralnog nervnog sistema]], blokira apetit i djeluje kao lokalni [[anestetik]] jer paralizira nervne završetke, a dovodi do promjena u ponašanju i prividnom podizanju energije slično učinku [[amfetamin]]a. Naime, on je inhibitor ponovne pohrane [[dopamin]]a, serotonina i norepinefrina, koji posreduje u funkcionalnosti, kao što je egzogeni [[ligand]] [[kateholamin]]a. Zbog načina na koji on utiče na mezolimbni put, kokain stvara ovisnost.<ref>{{cite journal|author=Fattore L, Piras G, Corda MG, Giorgi O|title=The Roman high- and low-avoidance rat lines differ in the acquisition, maintenance, extinction, and reinstatement of intravenous cocaine self-administration|url=http://www.nature.com/npp/journal/v34/n5/abs/npp200843a.html|journal=Neuropsychopharmacology|volume=34|issue=5|pages=1091–101|year=2009}}</ref> Gotovo u svim dijelovima svijeta, posjedovanje i distribucija kokaina te uzgajanje biljke koke je strogo zabranjeno u nemedicinske svrhe. Iako je njegova upotreba u javnosti nelegalna i strogo kažnjiva u gotovo svim zemljama svijeta, njegovo korištenje i dalje je široko rasprostranjeno. == Historija == === Lišće koke === Hiljadama godina, [[Južna Amerika|južnoameričko]] [[Domorodački narodi Amerike|domorodačko stanovništvo]] je žvakalo lišće koke (''Erythroxylon coca''), biljke koja sadrži hranjive sastojke kao i brojne alkaloide, uključujući i kokain. Lišće se žvakalo, i žvače se, gotovo univerzalno u nekim domorodačkim plemenima. U blizini nekih pronađenih [[mumija]] iz [[Peru]]a nađeni su ostaci lišća koke, a keramika iz tog perioda je bila oslikana ljudima čija su usta bila puna nečega, kao da žvaču.<ref name="mummies">{{cite journal|author=Altman AJ, Albert DM, Fournier GA|title=Cocaine's use in ophthalmology: our 100-year heritage|journal=Surv Ophthalmol|volume=29|issue=4|pages=300–6|year=1985}}</ref> Također postoje dokazi da su ove kulture koristile mješavinu lišća koke i pljuvačke kao [[anestetik]] pri trepanaciji (hirurškom otvaranju lobanje).<ref name="trepanning">{{cite journal|author=Gay GR, Inaba DS, Sheppard CW, Newmeyer JA|title=Cocaine: history, epidemiology, human pharmacology, and treatment. a perspective on a new debut for an old girl|url=https://archive.org/details/sim_clinical-toxicology_1975-04_8_2/page/149|journal=Clin. Toxicol.|volume=8|issue=2|pages=149–78|year=1975}}</ref> Kada su [[Španci]] kolonizirali Južnu Ameriku, isprva su ignorirali tvrdnje domorodaca da im lišće koke daje snagu i energiju, već su praksu njenog žvakanja proglasili đavoljim djelom. Međutim, nakon što su se uvjerili da su te tvrdnje istinite, legalizirali su upotrebu koke i počeli je oporezivati po stopi od 10%<ref>{{cite news|date = 2006|title = Drug that spans the ages: The history of cocaine|url = http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/drug-that-spans-the-ages-the-history-of-cocaine-468286.html|publisher = The Independent (UK)|access-date = 16. 11. 2009|archive-date = 28. 2. 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20100228194626/http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/drug-that-spans-the-ages-the-history-of-cocaine-468286.html|url-status = dead}}</ref>. Godine [[1569]], Nicolás Monardes je opisao običaje domorodaca o žvakanju mješavine [[duhan]]a i lišća koke čime su postizali "veliko zadovoljstvo": {{Citat|[...when they wished to] make themselves drunk and [...] out of judgment [they chewed a mixture of tobacco and coca leaves which ...] make them go as they were out of their wittes [...]<br /><br />[...kada su željeli] da se opijaju i [...] budu van razuma [žvakali su mješavinu duhana i lišća koke ...] od čega su izgledali kao da su bez umova [...]<ref name="monardes">{{cite book|title=Joyfull Newes out of the Newe Founde Worlde|first=Nicholas|last=Monardes|coauthors=(prijevod J. Frampton)|publisher=Alfred Knopf|year=1925|location=New York, NY}}</ref>}} Godine [[1609]], svećenik Blas Valera je napisao: ''Koka štiti tijelo od mnogih bolesti, pa su je mnogi naši ljekari koristili u obliku praha za smanjivanje natečenih rana, jačanje prebijenih kostiju, liječenje prehlade i slično. Koristili su je i u liječenju zagnjojenih rana. Pa kad ima toliko pozitivnih efekata pri liječenju bolesti, kako može imati bar jedan efekat u tijelu onih koji je jedu?'' === Izolacija === Iako je biljka koka bila vijekovima poznata po svojim stimulativnim i prehrambenim osobinama, izolacija [[alkaloid]]a kokaina se desila tek [[1855]]. godine. Brojni evropski naučnici su pokušali izolirati kokain, ali sve do tada nisu uspjeli iz dva razloga: hemija nije bilo dovoljno napredna, te koka nije bila dostupna u [[Evropa|Evropi]] jer tamo nije rasla, a kokain se gubio tokom transporta preko [[okean]]a. Njemački hemičar [[Friedrich Gaedcke]] je prvi izolirao kokain 1855. godine. Gaedcke mu je dao ime alkaloid ''eritroksilin'' a otkriće objavio u žurnalu ''Archiv der Pharmazie''<ref>{{cite journal|title = Ueber das Erythroxylin, dargestellt aus den Blättern des in Südamerika cultivirten Strauches Erythroxylon Coca|author = F. Gaedcke|journal = Archiv der Pharmazie|volume = 132|issue = 2|pages = 141-150|year = 1855}}</ref> Godinu kasnije, [[1856]], Friedrich Wöhler je zatražio da mu se pošalje velika količina lišća koke iz Južne Amerike, koje je tri godine kasnije i dobio. Wöhler je koku proslijedio [[Albert Niemann|Albertu Niemannu]]. profesoru na Univerzitetu u Göttingenu, koji je razvio napredni proces izdvajanja kokaina<ref name=nie1860>{{cite journal|volume = 153|issue = 2|pages = 129-256|year = 1860|title = Ueber eine neue organische Base in den Cocablättern|author = Albert Niemann|journal = Archiv der Pharmazie}}</ref> Niemann je opisao svaki korak koji je učinio pri izolaciji kokaina u svojoj doktorskoj disertaciji ''Über eine neue organische Base in den Cocablättern'' (''O novoj organskoj bazi u lišću koke'') objavljenoj [[1860]]. godine. To mu je donijelo titulu redovnog profesora, a danas se originalni rad čuva u Britanskoj biblioteci. Pisao je o providnim bezbojnim kristalima alkaloida, o njegovim baznim reakcijama u otopini, gorkom ukusu, pojačava izlučivanje i kada se stavi na jezik daje osjećaj neobične apatije nakon čega slijedi osjećaj hladnoće. Niemann je alkaloidu dao ime '''kokain''' (poput ostalih [[alkaloid]]a ima sufiks ''-in'', iz [[latinski jezik|latinskog]] ''-ina'').<ref name=nie1860/> Prva sinteza i objašnjenje strukture molekule kokaina je zasluga [[Richard Willstätter|Richarda Willstättera]] [[1898]]. godine.<ref name="Humphrey">{{cite journal|author=Humphrey AJ, O'Hagan D|title=Tropane alkaloid biosynthesis. A century old problem unresolved|journal=Nat Prod Rep|volume=18|issue=5|pages=494-502|year=2001}}</ref> Proces sinteze kokaina traje u pet faza, a započinje [[tropinon]]om, sličnim prirodnim proizvodom. === Upotreba u medicini === Uzbrzo nakon otkrića novog alkaloida, evropski ljekari su otkrili i koristili svojstva biljke koka. Godine [[1879]], Vassili von Anrep sa Univerziteta u [[Würzburg]]u je izveo eksperiment kako bi demonstrirao [[analgetik|analgetske]] osobine novootkrivenog alkaloida. Pripremio je dvije odvojene posude, jednu sa otopinom kokaina i [[natrijum hlorid|soli]] a drugu sa običnom slanom vodom. Zatim je u svaku posudu uronio [[žaba|žablje]] noge, jedne u rastvor kokaina a drugu u kontrolnu posudu, te ih nastavio stimulirati na razne načine. Noge koje su bile uronjene u otopinu kokaina su reagirale dosta različito nego one koje su bile u slanoj vodi<ref name="anrep_frog">{{cite journal|author=Yentis SM, Vlassakov KV|title=Vassily von Anrep, forgotten pioneer of regional anesthesia|url=https://archive.org/details/sim_anesthesiology_1999-03_90_3/page/890|journal=Anesthesiology|volume=90|issue=3|pages=890-5|year=1999}}</ref>. Carl Koller (bliski saradnik [[Sigmund Freud|Freuda]], koji je kasnije pisao o kokainu) je eksperimentisao sa kokainom u [[oftalmologija|oftalmološke]] svrhe. U jednom eksperimentu koji je izveo 1884, primjenjivao je rastvor kokaina na sebi, kapajući ga u oči. Njegovi nalazi su objavljeni Heidelberškom oftalmološkom društvu. Iste godine, Jellinek je objavio anestetičke efekte kokaina na [[respiratorni sistem]]. Narednih godina, nastavljena su ispitivanja osobina kokaina kao nervnog i lokalnog anestetika<ref>{{cite journal|title=Practical comments on the use and abuse of cocaine|author=Halsted W|journal=New York Medical Journal|year=1885|pages=294-295|volume=42}}</ref><ref>{{cite journal|author=Corning JL|year=1885|journal=New York Medical Journal|title=An experimental study|volume=42|pages=483}}</ref>. === Popularizacija === Godine [[1859]], [[italija]]nski ljekar Paolo Mantegazza, vratio se iz [[Peru]]a gdje je bio svjedok upotrebe koke od strane domorodaca. Nastavio je eksperimentisati sa kokom na sebi i nakon povratka u [[Milano]], gdje je napisao djelo u kojem je opisao rezultate svog istraživanja. U tom djelu on je koku i kokain (u to vrijeme su se ta dva pojma poistovjećivali) proglasio korisnim u medicini, pri tretmanima "pojave naslaga na jeziku, nadutosti u stomaku i bijeljenja zuba". [[Datoteka:Mariani pope.jpg|280px|desno|mini|[[Papa Lav XIII]] je sa sobom nosio posudu sa vinom ''Mariani'' u kojem je bilo dodane koke, a Angela Mariania je nagradio zlatnom [[vatikan]]skom medaljom]] Hemičar [[Angelo Mariani]], koji je naknadno pročitao rad Mantegazze, brzo se zainteresirao za koku i njen privredni potencijal. Godine [[1863]], Mariani je započeo promovisati vino zvano ''Vino Mariani'', u koje je bilo dodan ekstrakt lišća koke, a kasnije je dobilo ime ''kokavino''. [[Etanol]] u vinu je djelovao kao [[otapalo]] i izvlačio je kokain iz ekstrakta koka lišća, mijenjajući efekte pića. Piće je sadržavao oko 6&nbsp;mg kokaina po unci vina, mada je vino Mariani koje je išlo za izvoz imalo 7,2&nbsp;mg kokaina po unci zbog konkurencije sa drugim sličnim pićima na tržištu [[Sjedinjene Američke Države|SAD-a]]. Originalni recept [[John Pemberton|John Styth Pembertona]] za [[Coca-Cola|Coca-Colu]] iz [[1886]] godine sadržavao je i ''malo lišća koke'', mada je kompanija počela koristi dekokainizirano lišće nakon [[1906]] godine, pošto je u SAD usvojen Zakon o čistoći hrane i lijekova (''Pure Food and Drug Act''). Stvarnu količinu kokaina koju je sadržavala Coca-Cola tokom prvih 20 godina njene proizvodnje je danas gotovo nemoguće odrediti. Od [[1879]], kokain se počeo koristiti u svrhu odvikavanja od [[morfin]]a. Kokain je uveden u kliničku upotrebu kao lokalni anestetik 1884 godine u [[Njemačka|Njemačkoj]], otprilike u isto vrijeme kada je [[Sigmund Freud]] objavio svoj rad ''Über Coca''<ref>Freud, Sigmund. (1884): ''[http://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/library/data/lit29488 Ueber Coca]'', Centralblatt für die gesammte Therapie 2: 289-314</ref>(O koki), u kojem je pisao da kokain izaziva ''uzbuđenje i dugotrajnu euforiju, koja se ne razlikuje o normalne euforije kod zdrave osobe... Kod osobe se pojačava samokontrola i dobija više vitalnosti i kapaciteta za rad... Drugim riječima, osoba je naizgled gotovo normalna i veoma je teško povjerovati da je pod uticajem droga... Dugi intenzivni fizički rad obavlja bez ikakvog umora... Osoba uživa u efektima bez bilo kakvih negativnih osjećaja koje bi uslijedili nakon sličnog uzbuđenja pri korištenju alkohola... Ne javlja se nikakva ovisnost za daljnje korištenje kokaina nakon prvog uzimanja, ili čak nakon ponovog uzimanja droge...'' Godine 1885. američki proizvođač [[Parke-Davis]] je prodavao kokain u različitim oblicima, uključujući [[cigareta|cigarete]], puder, pa čak i kokain smjesu koja se mogla ubrizgati direktno u [[vena|vene]] putem igle. Firma je obećalo da će se njihovi kokainski proizvodi moći "korisiti umjesto hrane, činiti kukavice hrabrim, ćutljive rječitim... učiniti bolesne neosjetljivim na bol." Do kraja [[Viktorija, kraljica Ujedinjenog Kraljevstva|viktorijanske]] ere, korištenje kokaina se u [[književnost]]i smatralo porokom. Na primjer, u djelima [[Arthur Conan Doyle|Arthura Conana Doylea]], [[Sherlock Holmes]] ga je ponekad sebi ubrizgavao. === Zabrana === Početkom [[20. vijek]]a, osobine kokaina kao droge su postaje očite te je javnost počela biti svjesna problema zloupotrebe kokaina u svijetu. Američki farmacijski žurnal (''American Journal of Pharmacy'') je objavio [[1903]] godine da kokain najviše koriste: ''kockari, prostitutke, pljačkaši, noćni čuvari, portiri i općenito mnogi radnici iz nižih slojeva društva''. Godine [[1914]], dr. Christopher Koch iz Farmacijskog odbora države [[Pennsylvania]] (''Pennsylvania's State Pharmacy Board'') izjavio kako upotreba kokaina među crncima ''direktno utiče na povećanje broja napada na žene bijelaca na jugu SAD-a''. Takva nagađanja te brojna pisanja u medijima su potpomogla da se stvore predrasude o masovnoj upotrebi kokaina među crncima na jugu SAD-a, iako nema dokaza da se kokain zaista upotrebljavao u tolikoj mjeri. Iste godine, donesen je zakon kojim se zabranjuje prodaja i distribucija kokaina u SAD. Tim zakonom (''Harrison Narcotics Tax Act'') se kokain pogrešno svrstao u narkotike a takva klasifikacija se zadržala i u današnjoj kulturi. Međutim, današnje naučno tumačenje svrstava kokain u stimulanse. Iako je u SAD njegovo korištenje i proizvodnja tehnički nezakonita, ipak je to dopušteno registrovanim kompanijama i pojedincima. Zbog takvih nejedinstvenih mišljenja, još uvijek je aktuelna moralna debata o legalizaciji korištenja kokaina u Sjedinjenim Američkim Državama. === Upotreba danas === U mnogim zemljama, kokain je danas popularna droga. U SAD-u, razvojem tzv. ''cracka'', kokain je uveden za općenitu upotrebu među siromašnijim gradskim stanovništvom. Njegova upotreba u vidu praha je ostala manje-više podjednaka, sa maksimumom tokom kasnih [[1990te|1990tih]] i početkom 21. vijeka. Posljednjih nekoliko godina, značajno je porasla njegova upotreba u [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irske|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Smatra se da danas ne postoji nikakva razlika među korisnicima kokaina u smislu demografije, pola, starosti; ekonomskog, socijalnog, političkog, rasnog ili religijskog položaja. == Biosinteza == Prvu sintezu molekule '''kokaina''' je načinio [[Richard Willstätter]] [[1898]]. godine.<ref name="Humphrey"/> Njegova sinteza je imala za osnovu [[tropinon]], uz pomoć kojeg je derivirao kokain. Nakon toga, naučnici Robert Robinson i Edward Leete su dali značajan doprinos u razumijevanju mehanizma sinteze kokaina. === Biosinteza ''N''-metil-pirrolinijum kationa === Biosinteza u biljci počinje sa L-[[glutamin]]om, od kojeg nastaje L-[[ornitin]]. Značaj u sintezi [[tropan]]skog prstena L-ornitina i L-[[arginin]]a dokazao je Edward Leete 1954 godine<ref>{{cite journal|author=Leete E, Marion L, Sspenser ID|title=Biogenesis of hyoscyamine|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1954-10-02_174_4431/page/650|journal=Nature|volume=174|issue=4431|pages=650-1|year=1954}}</ref>. Od ornitina, putem dekarboksilacije zavisne od [[piridoksal fosfat]]a, nastaje putrescin. Međutim, kod životinja putrescin se derivira iz ornitina unutar ciklusa uree. L-ornitin prelazi u L-arginin<ref>{{cite journal|author=Robins RJ, Waltons NJ, Hamill JD, Parr AJ, Rhodes MJ|title=Strategies for the genetic manipulation of alkaloid-producing pathways in plants|journal=Planta Med.|volume=57|issue=7 Suppl|pages=S27-35|year=1991}}</ref>, a koji se zatim dekarboksilizira preko PLP te formira agmatin. Hidroliza imina daje ''N''-karbamoilputrescin te se daljnjom hidrolizom uree formira putrescin. Na taj način se može povući paralela u različitim putanjama pretvaranja ornitina u putrescin kod biljaka i životinja. ''N''-metilacija putrescina zavisna od SAM daje kao proizvod ''N''-metilputrescin, koji se dalje podvrgava oksidativnoj deaminaciji djelovanjem diamin oksidaze te se dobija aminoaldehid. Formiranje Schiffove baze dokazuje biosintezu ''N''-metil-?¹-pirrolinijum [[kation]]a. [[Datoteka:Biosynthesis of N-methyl-pyrrolinium cation.png|600px|centar|mini|Biosinteza ''N''-metil-pirrolinijum kationa]] === Biosinteza kokaina === Dodatni atomi [[karbon]]a koji su neophodni za [[sinteza|sintezu]] kokaina se dobijaju iz acetil-CoA, putem dodavanja dvije acetil-CoA jedinice na ''N''-metil-?¹-pirrolinijum kation<ref>{{cite book|author=Dewick, P. M.|title=Medicinal Natural Products|publisher=Wiley-Blackwell |location=Chicester|year=2009}} {{ISBN|978-0-470-74276-1}}</ref>. Prvo dodavanje je reakcija slična [[Mannichova reakcija|Mannichovoj reakciji]] sa enolatnim anionom iz acetil-CoA koj djeluje kao nukleofil prema pirolinij kationu. Drugo dodavanje se dešava putem Claisenove kondenzacije. Ovim se proizvode racemička mješavina dvostruko supstituiranog pirolidina, sa zadržvanjem tioestera iz Claisenove kondenzacije. Pri formiranju [[tropinon]]a iz racemičnog etil-[2,3-13C2]4(Nmetil-2-pirrolidinil)-3-oksobutanoata, ne postoji preferiranje nijednog stereoizomera<ref>{{cite journal|title = The Biosynthesis of Tropane Alkaloids in Datura stramonium: The Identity of the Intermediates between ''N''-Methylpyrrolinium Salt and Tropinone|year = 1997|author = R. J. Robins, T. W. Abraham, A. J. Parr, J. Eagles, N. J. Walton|journal = J. Am. Chem. Soc.|volume = 119|pages = 10929}}</ref>. U toku biosinteze kokaina, samo (S)-[[enantiomer]] se može ciklično spojiti u sistem tropanskog prstena kokaina. Stereoselektivnost ove reakcije je dalje istraživana putem studije diskriminacije prohiralnog metilen vodika<ref>{{cite journal|author=Hoye TR, Bjorklund JA, Koltun DO, Renner MK|title=''N''-methylputrescine oxidation during cocaine biosynthesis: study of prochiral methylene hydrogen discrimination using the remote isotope method|journal=Org. Lett.|volume=2|issue=1|pages=3-5|year=2000}}</ref>. Smatra se da se ovo dešava zbog dodatnog hiralnog centra na drugom atomu ugljika<ref>{{cite journal|title = Late intermediates in the biosynthesis of cocaine: 4-(1-methyl-2-pyrrolidinyl)-3-oxobutanoate and methyl ecgonine|year = 1991|author = E. Leete, J. A. Bjorklund, M. M. Couladis and S. H. Kim|journal = J. Am. Chem. Soc.|volume = 113|pages = 9286}}</ref>. Ovaj proces se odvija putem [[redoks|oksidacije]], kojom se regenerira pirrolinijum kation i formira enolatni anion, te unutarmolekulska Mannichova reakcija. Sistem tropanskog prstena se hidrolizira, zatim metilira, te reducira putem [[NADPH]] u svrhu formiranja metilekgonina. Benzoilska funkcionalna grupa neophodna za formiranje kokain diestera se sintetizira iz fenilalanina preko cinamičke kiseline<ref>{{cite journal|title = The biosynthesis of the benzoyl moiety of cocaine|url = https://archive.org/details/sim_phytochemistry_1988_27_8/page/2553|year = 1988|author = E. Leete, J. A. Bjorklund and S. H. Kim|journal = Phytochemistry|volume = 27|pages = 2553}}</ref>. Na kraju, kombinacijom dvije jedinice benzoil-CoA dobija se kokain. [[Datoteka:Biosynthesis of cocaine.png|600px|centar|mini|Biosinteza kokaina]] === Redukcija tropinona === Kao međuproizvod pri redukciji tropinona pojavljuju se enzimi reduktaze zavisni od NADPH, koji su karakteristični kod mnogih biljnih vrsta<ref>{{cite journal|title = Two tropinone reducing enzymes from Datura stramonium transformed root cultures|year = 1992|author = A. Portsteffen, B. Draeger, A. Nahrstedt|journal = Phytochemistry|volume = 31|pages = 1135}}</ref>. Sve ove biljne vrste imaju dva tipa enzima reduktaze, tropinon reduktazu I (TR I) i tropinon reduktazu II (TR II). TR I daje tropin a TR II daje pseudotropin. Zbog različitih kinetičkih karakteristika i [[pH]] aktivnosti enzima, te 25 puta većoj aktivnosti TR I u odnosu na TR II, pri reakciji redukcije tropinona se uglavnom proizvodi tropin<ref>{{cite journal|author=Boswell HD, Dräger B, McLauchlan WR, ''et al.''|title=Specificities of the enzymes of ''N''-alkyltropane biosynthesis in Brugmansia and Datura|url=https://archive.org/details/sim_phytochemistry_1999-11_52_5/page/871|journal=Phytochemistry|volume=52|issue=5|pages=871-8|year=1999}}</ref>. [[Datoteka:Reduction of tropinone.png|490px|centar|mini|Redukcija tropinona]] == Farmakologija == === Izgled === [[Datoteka:CocaineHydrochloridePowder.jpg|desno|mini|Kokain hidrohlorid]] [[Datoteka:CocaineHCl.jpg|desno|mini|Komadić kompresovanog praha kokaina]] Kokaine u svom najčistijem obliku je bijeli, [[kristal]]ni proizvod. Kokain koji se pojavljuje u obliku praha je [[soli|so]], obično kao [[hidrohlorid]] (CAS registarski broj: [http://www.tocris.com/dispprod.php?ItemId=5327 53-21-4]). Kokain na crnom tržištu se najčešće izmijenjen raznim prahovima i dodacima kako bi se povećala njegova težina; najčešće mu se dodaju [[Natrijum hidroksid|soda]], [[šećer]]i poput laktoze, dekstroze, inositola, manitola i drugi; lokalni anestetici kao što su lidokain ili benzokain i drugi. Kokain se može miješati i sa drugim stimulansima poput [[metamfetamin]]a<ref>{{cite web|url=http://designer-drugs.com/pte/12.162.180.114/dcd/chemistry/psychedelicchemistry/chapter8.html|title=Psychedelic Chemistry: Cocaine|access-date=10. 7. 2007|archive-date=29. 6. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629144031/http://designer-drugs.com/pte/12.162.180.114/dcd/chemistry/psychedelicchemistry/chapter8.html|url-status=dead}}</ref>. Onečišćeni kokain nije potpuno bijel, nego donekle krem ili neznatno ružičast. Boja kokaina zavisi od nekoliko faktora uključujući i porijeklo koke, način proizvodnje (sa amonijakom ili sodom) te prisustvo nečistoća, a može biti od potpuno bijele do žućkaste, krem sve do svijetlo smeđe. U zavisnosti od dodataka, pored boje, razlikuje se i tekstura, počev od sitnog praha, ponekad dosta uljastog do čvrste, kristalne strukture. === Oblici kokaina === ==== Soli ==== Kokain, kao i mnogi alkaloidi, može graditi raznolike soli, kao npr. hidrohlorid (HCl) i sulfat (-SO₄). Različite soli imaju i različitu [[rastvorljivost]] u otapalima. Kokain hidrohlorid kao i mnogi slični [[hidrohloridne soli|hidrohloridi]] alkaloida je polaran i rastvorljiv u [[voda|vodi]]. ==== Baze ==== Kao što i ime govori, slobodna baza (''freebase'') je [[baza (hemija)|bazična]] forma kokaina, pored forme kokainske soli. Gotovo je nerastvorljiva u vodi, dok je njegov hidrohlorid rastvorljiv. Pušenje kokaina u obliku baze ima dodatni efekt ispuštanja metilekgonidina u organizam korisnika zbog [[piroliza|pirolize]] supstanci, što predstavlja popratni efekt koji se ne javlja pri korištenju kokaina putem ušmrkavanja praha ili intravenoznog ubrzgavanja. Određene studije su pokazale da pušenje bazičnog kokaina može biti mnogo otrovnije od drugih načina upotrebe kokaina<ref>[http://jpet.aspetjournals.org/cgi/content/full/307/3/1179/FIG6 Farmakokinetika i farmakodinamika metilekgonidina, pirolizata kokaina - Scheidweiler et al. 307 (3): 1179 Figure IG6 - Journal of Pharmacology And Experimental...]</ref>, zbog efekta metilekgonidina na tkivo [[pluća]]<ref>{{cite journal|author=Yang Y, Ke Q, Cai J, Xiao YF, Morgan JP|title=Evidence for cocaine and methylecgonidine stimulation of M(2) muscarinic receptors in cultured human embryonic lung cells|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-pharmacology_2001-01_132_2/page/451|journal=Br. J. Pharmacol.|volume=132|issue=2|pages=451-60|year=2001}}</ref> i [[jetra|jetre]]<ref>{{cite journal|author=Fandino AS, Toennes SW, Kauert GF|title=Studies on hydrolytic and oxidative metabolic pathways of anhydroecgonine methyl ester (methylecgonidine) using microsomal preparations from rat organs|journal=Chem. Res. Toxicol.|volume=15|issue=12|pages=1543-8|year=2002}}</ref>. Čisti kokain se dobija neutralizacijom soli njegovih reaktanata s bazičnim rastvorom čime nastaje nepolarni bazični kokain. On se dalje pročišćava putem izdvajanja [[tekućine|tečnosti]] iz tekućeg rastvora. ==== Crack ==== '''Crack''' (fonet. ''krek'') je bazični oblik kokaina značajno slabije čistoće, a kao primjesu sadržava [[Natrijum hidrogen karbonat|natrijum bikarbonat]]. Crack se najčešće konzumira pušenjem<ref>[http://steinhardt.nyu.edu/appsych/chibps/cocaine "Substances - Cocaine" The Steinhardt School of Culture, Education, and Human Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502061752/http://steinhardt.nyu.edu/appsych/chibps/cocaine |date=2. 5. 2009 }} pristupljeno august 2009</ref>. Naziv ''crack'' je nastao po uzoru na onomatopeju krcanja (crack = kvrc, krak), zvuk koji nastaje kada se zagrijava kokain koji sadrži nečistoće i primjese<ref>George, Nelson: "Hip Hop America", 1998, Viking Penguin.(str. 40)</ref>. ==== Infuzije iz lišća koke ==== [[Infuzija]] iz lišća koke (također poznata i kao koka čaj) se koristi u zemljama u kojima se uzgaja koka kao uobičajeni biljni lijek. Slobodna i legalna komercijalizacija osušenog lišća koke u obliku filter kesica "čaja" se već dugi niz godina aktivno promovira od strane vlada [[Peru]]a i [[Bolivija|Bolivije]] u vidu pića sa medicinskim osobinama. Posjetiocima drevnih gradova [[Cusco]] u Peruu i [[La Paz]] u Boliviji se kao dobrodošlica nudi ekstrakt lišća koke (serviran kao čaj sa cijelim listovima), u svrhu da se pomogne pridošlicama da prevaziđu simptome visinske bolesti. Kao posljedica tog čaja javlja se blaga stimulacija i poboljšavanje raspoloženja. Ovaj čaj ne proizvodi primjetne efekte utrnuća usta niti daje efekte drogiranosti kao pri ušmrkavanju kokaina. U svrhu promocije i dekriminalizacije ovog načina upotrebe lišća koke, njegovi zagovornici objavljuju neprovjerene studije i koncepte da se konzumiranjem lišća ili čaja koke, u organizam unose različiti alkaloidi koji su značajno različiti od standardnog čistog kokaina. Čak se išlo dotle da su promovirali čaj kao način za odvikavanje od ovisnosti od kokaina. U jednoj kontroverznoj objavljenoj studiji, infuzije od lišća koke su davane 23 kokainskih ovisnika u [[Lima|Limi]] u Peruu. Kao rezultat korištenja čaja, uzimanje droge je smanjeno sa 4 puta mjesečno prije tretmana na jednom mjesečno poslije tretmana. Dužina apstitencije se produžila sa prosječno 32 dana prije tretmana na 217 dana poslije tretmana. Ova studija je navodno sugerisala da korištenje čaja od lišća koke može biti uspješan način odvikavanja od kokaina<ref>{{cite journal|author=Teobaldo, Llosa|title=The Standard Low Dose of Oral Cocaine: Used for Treatment of Cocaine Dependence|journal=Substance Abuse|year=1994|volume=15|issue=4|pages=215-220}}</ref>. Međutim, važan rezultat ove studije je nalaz da je primarna farmakološki aktivna supstanca iz čaja ustvari kokain a ne neki drugi alkaloidi. Metabolit kokaina [[benzoilekgonin]] može biti otkriven i dokazan u [[urin]]u osobe nekoliko sati nakon pijenja jedne šoljice koka čaja. === Fiziološki mehanizam === Farmakodinamika kokaina uključuje složene veze neurotransmitera (inhibiranje upijanja monoamina kod [[pacov]]a sa odnosom serotonina naspram [[dopamin]]a = 2:3, te [[serotonin]]a naspram [[norepinefrin]]a = 2:5<ref>Rothman, et al. "Amphetamine-Type Central Nervous System Stimulants Release Norepinepehrine more Potently than they Release Dopamine and Serotonin." (2001): Synapse ''39'', 32-41 (Tabela V. na str. 37)</ref>). Najviše ispitivani efekat kokaina na [[centralni nervni sistem]] je blokiranje bjelančevine trasportera dopamina. Transmiter dopamina se oslobađa tokom neurosignalizacije a normalno se reciklira preko transportera; odnosno transporter veže transmiter i ispumpava ga iz sinaptičke veze natrag u presinaptički neuron, gdje se skladišti u vesikulu. Kokain se čvrsto veže na transporter dopamina formirajući kompleks koji blokira funkcije transportera. Tako transporter dopamina ne može više da vrši svoju funkciju te se dopamin nakuplja na sinaptičkoj vezi. Ovim nastaje jači i produženi postsinaptički efekat dopaminskog signala na receptorima dopamina [[neuron]]a koji prima signal. Produženo izlaganje uticaju kokaina, koje se dešava dugotrajnim i čestim konzumiranjem droge, vodi do homeostatičke deregulacije normalne dopaminske signalizacije tako što se deregulišu receptori dopamina a pojačava provođenje signala. Smanjivanje dopaminske signalizacije nakon hroničnog korištenja kokaina može dovesti do jakih depresija i povećanja osjetljivosti ovog važnog moždanog ciklusa nagrađivanja što vodi ponovljenom uzimanju kokaina da bi se vratili njegovi efekti (samo uzimanje kokaina se osjeti kao ''nagrada'' svojim ''zamrlim'' čulima). Ova preosjetljivost na kraju vodi do stvaranja [[ovisnost]]i. Područja [[mozak|mozga]] koja su bogata [[dopamin]]om su najčešća mjesta istraživanja o ovisnosti od kokaina. Od naročitog naučnog zanimanja je putanja koja se sastoji od dopaminergičkih neurona koje se nalaze u ventralnom tegmentalnom području koje završava u akumbensu jezgra. Ova projekcija možda ima funkciju kao ''centar za nagrađivanje'' u smislu aktiviranja pri odgovoru na zloupotrebu droge poput kokaina slično kao i prirodne reakcije pri uzimanju hrane ili [[seks]]u<ref name="pmid10529820">{{cite journal|author=Spanagel R, Weiss F|title=The dopamine hypothesis of reward: past and current status|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_1999-11_22_11/page/521|journal=Trends Neurosci.|volume=22|issue=11|pages=521-7|year=1999}}</ref>. Dok je tačna uloga dopamina pri subjektivnom osjećanju nagrađivanja dosta kontroverzna prema mišljenjima većine neuroistraživača, ispuštanje dopamina u akumbens jezgre se gotovo nedvomisleno smatra barem djelimično odgovornim za kokainske efekte nagrađivanja. Ova hipoteza se najvećim dijelom zasniva na istraživačkim podacima i eksperimentima na pacovima koji su ''naviknuti'' da sami uzimaju kokain. Ako se dopaminski antagonisti ubrizgaju direktno u akumbens jezgre, pacovi koji su se naviknuli na kokain će prestati da odgovaraju na stimulans što indicira da kokain ne pokazuje više usiljenu reakciju nagrađivanja. Kokain utiče na [[sigma receptor]]e, jer on ima funkciju kao antagonist sigma liganda<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2003/05/030506073758.htm Sigma Receptors Play Role In Cocaine-induced Suppression Of Immune System]</ref>. Također, dokazano je da djeluje i na druge specifične receptore kao što su NMDA i receptor dopamina D1<ref>{{cite journal|author=Lluch J, Rodríguez-Arias M, Aguilar MA, Minarro J|title=Role of dopamine and glutamate receptors in cocaine-induced social effects in isolated and grouped male OF1 mice|url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_2005-11_82_3/page/478|journal=Pharmacol. Biochem. Behav.|volume=82|issue=3|pages=478-87|year=2005}}</ref>. Kokain blokira ionske kanale, te tako, kao i lignokain i novokain, djeluje kao lokalni anestetik. On uzrokuje i vazokonstrikciju, odnosno sužava krvne sudove, te može smanjiti krvarenje pri manjim operativnim zahvatima. Pošto i [[nikotin]] povećava nivoe dopamina u mozgu, mnogi korisnici kokaina su primijetili da korištenjem [[duhan]]skih proizvoda zajedno sa kokainom još više pojačava euforiju. Međutim, ovo može imati i neočekivane negativne posljedice kao što je nekontrolisana ovisnost o pušenju tokom upotrebe kokaina (čak i kod korisnika koji obično ne puše [[cigareta|cigarete]]), pored poznatih negativnih uticaja na zdravlje koje izazivaju duhanski proizvodi. Kokain često može uzrokovati smanjenje uzimanja [[hrana|hrane]], te može kod korisnika dovesti do gubitka apetita, pa čak i teških oblika pothranjenosti i značajnog gubitka tjelesne težine. Efekti kokaina se mogu pojačati i kada je korisnik okružen novim, drugačijim okruženjem ili kada je izložen novim načinima stimulacije<ref>{{cite journal|author=Carey RJ, Damianopoulos EN, Shanahan AB|title=Cocaine effects on behavioral responding to a novel object placed in a familiar environment|url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_2008-01_88_3/page/265|journal=Pharmacol. Biochem. Behav.|volume=88|issue=3|pages=265-71|year=2008}}</ref>. === Metabolizam i izlučivanje === Kokain se izrazito mnogo [[metabolizam|metabolizira]], najvećim dijelom u [[jetra|jetri]], dok se samo 1% izlučuje nepromijenjen putem [[urin]]a. U procesu metabolizma dominira [[hidroliza|hidrolitička]] [[ester]]ifikacija, tako da se kokainski metaboliti sastoje ugavnom od benzoilekgonina (BE), kao osnovnog metabolita i drugih značajnih metabolita u manjim količinama, kao što su ekgonin metil ester (EME) i ekgonin. Ostali manje značajni metaboliti kokaina su norkokain, p-hidroksikokain, m-hidroksikokain, p-hidroksibenzoilekgonin (pOHBE) i m-hidroksibenzoilekgonin<ref>{{cite journal|author=Kolbrich EA, Barnes AJ, Gorelick DA, Boyd SJ, Cone EJ, Huestis MA|title=Major and minor metabolites of cocaine in human plasma following controlled subcutaneous cocaine administration|journal=J Anal Toxicol|volume=30|issue=8|pages=501-10|year=2006|url=http://openurl.ingenta.com/content/nlm?genre=article&issn=0146-4760&volume=30&issue=8&spage=501&aulast=Kolbrich|date=|access-date=4. 12. 2009|archive-url=https://archive.today/20120718083717/http://openurl.ingenta.com/content/nlm?genre=article&issn=0146-4760&volume=30&issue=8&spage=501&aulast=Kolbrich|archive-date=18. 7. 2012|url-status=dead}}</ref>. Ovo ne uključuje metabolite koji nastaju pored standardnog procesa metabolizma unutar ljudskog organizma, kao npr. putem pirolize. === Utjecaj na zdravlje === Smatra se da su zdravstveni problemi koji se javljaju pri korištenju legalno dozvoljenih poput alkohola i duhana relativno veći od onih koji nastaju pri upotrebi kokaina, dok povremeno korištenje kokaina ne vodi teškim, pa čak ni manjim, psihičkim ili socijalnim problemima<ref>{{cite web|last = Goldacre|first = Ben|date = juni 2008|title = Cocaine study that got up the nose of the US|url = http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2009/jun/13/bad-science-cocaine-study|work = Bad Science|publisher = The Guardian}} - [http://www.tdpf.org.uk/WHOleaked.pdf International study on cocaine executed by the World Health Organization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019061425/http://www.tdpf.org.uk/WHOleaked.pdf |date=19. 10. 2013 }}</ref>. U zavisnosti od količine uzetog kokaina, njegove čistoće i načina uzimanja, efekti mogu trajati od 20 minuta do nekoliko sati. Početni znaci stimulacije su hiperaktivnost, povećanje krvnog pritiska, ubrzanje rada [[srce|srca]] te euforija. Nakon početne euforije može se javiti osjećaj neugode, [[apatija|apatije]], [[depresija|depresije]], [[paranoja|paranoje]], te ponovna želja za uzimanjem kokaina. Također, može se javiti i pojačana [[seks]]ualna želja. Pri dugotrajnoj i prekomjernoj upotrebi, kokain dovodi do svrbeža, tahikardije, halucinacija i paranoje. Prekomjerne doze dovode i do [[srčana aritmija|srčane aritmije]] i značajnog rasta krvnog pritiska. Ovo može dovesti i do smrti ukoliko korisnik ima srčane probleme i bolesti. Smrtonosna doza kod [[miš]]eva ([[Toksikologija|LD₅₀]]) iznosi 95,1&nbsp;mg/kg<ref>{{cite journal|author=Bedford JA, Turner CE, Elsohly HN|title=Comparative lethality of coca and cocaine|url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_1982-11_17_5/page/1087|journal=Pharmacol. Biochem. Behav.|volume=17|issue=5|pages=1087-8|year=1982}}</ref>. Zvanično, medicina ne poznaje određeni protivotrov za prekomjernu dozu kokaina, mada su određena ispitivanja na životinjama pokazala da lijekovi poput [[deksmedetomidin]]a i [[rimcazol]]a mogu pomoći u tim slučajevima. == Zakonska regulativa == Proizvodnja, transport i prodaja kokaina i proizvoda kokaina je organičena i zabranjena u većini zemalja svijeta, kao i Konvencijom UN protiv nelegalne trgovine drogama i psihotropnih supstanci. U [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], proizvodnja, uvoz, posjedovanje i prodaja kokaina je dodatno zabranjena 1970 godine Zakonom o kontrolisanim supstancama (''Controlled Substances Act'')<ref>[http://www.usdoj.gov/dea/pubs/csa.html Controlled Substances Act]</ref>. Međutim, u svakoj američkoj saveznoj državi je posebno sankcionisano posjedovanje i trgovina kokainom, tako da se kazne kreću od 1000 do 500 hiljada [[američki dolar|dolara]] i 4 mjeseca do 10 godina zatvora za posjedovanje kokaina<ref name="arrested">{{Cite web |url=http://guides.gottrouble.com/Arrested_For_Crack_Cocaine_%E2%80%93_Differences_In_Penalties-a1196339.html |title=Arrested For Crack Cocaine – Differences In Penalties |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128224317/http://guides.gottrouble.com/Arrested_For_Crack_Cocaine_%E2%80%93_Differences_In_Penalties-a1196339.html |archive-date=28. 1. 2013 |url-status=dead }}</ref>. Kazne za trgovinu kokainom se kreću od 2500 do milion dolara i jednu godinu zatvora do kazne doživotnog zatvora.<ref name="arrested"/> U periodu od 1. januara 2005 do 31. decembra 2007 godine, na području SAD je uhapšeno i osuđeno preko 10 hiljada osoba zbog posjedovanja i trgovinom kokainom. Preko 90% od njih je optuženo za trgovinu i distribuciju kokaina.<ref name="arrested"/> U nekim zemljama, kao što su [[Peru]] i [[Bolivija]], zakonski je dozvoljen uzgoj biljke koka u svrhu tradicionalne upotrebe domorodačkog stanovništva, ali se zabranjuje proizvodnja, prodaja i upotreba kokaina. U nekim dijelovima Evrope i Australije, dozvoljena je upotreba kokaina samo u medicinske svrhe. Po podacima UN-a, u toku 2004 godine u svijetu je zapljenjeno i oduzeto 589 tona kokaina. Od toga, najviše u [[Kolumbija|Kolumbiji]] 188 tona, SAD 166 tona, Evropi 79 tona, Peruu 14 tona, Boliviji 9 tona, te 133 tone u ostalim državama<ref name="un-wdr2006">{{citation|title=World Drug Report 2006|publisher=[[United Nations]]|location=New York|url=http://www.unodc.org/pdf/WDR_2006/wdr2006_chap4_cocaine.pdf|date=2006|format=PDF|chapter=Cocaine: Seizures, 1998-2003|volume=2}}</ref>. == Raširenost i trgovina == Procjenjuje se da je vrijednost kokaina koji se godišnje proda na crnom tržištu u SAD u toku [[2005]] godine iznosi preko 70 milijardi [[Američki dolar|US dolara]]<ref>{{Cite web |url=http://www.applesanity.com/fetish/blow/ |title=Apple Sanity - Fetish - Blow: War on Drugs VS. Cocaine |access-date=23. 11. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617113902/http://www.applesanity.com/fetish/blow/ |archive-date=17. 6. 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.havocscope.com/Drugs/cocaine.htm |title=Cocaine Market |access-date=23. 11. 2009 |archive-date=11. 8. 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qqZ0qhu?url=http://www.havocscope.com/black-market/drug-trafficking/cocaine/ |url-status=dead }}</ref>. Postoji izuzetno velika potražnja za kokainom, naročito među korisnicima sa natprosječnim primanjima. Popularnost kokaina je naročito izražena među mladima, gdje kokain uživa status ''droge za zabave'' i ''droge za diskoteke''. === Cijene === Na području Evrope, na crnom tržištu, cijena na veliko kilograma čistog kokaina (80-90% čist) iznosi između 17.000 i 78.000 [[euro|eura]]<ref name="unodc">[http://www.unodc.org/pdf/research/wdr07/WDR_2007_1.3_coca_cocaine.pdf UNODC: Godišnji izvještaj o drogama u svijetu u 2007 godini]</ref>. Prema istom izvještaju,<ref name="unodc"/>, cijena kokaina u Holandiji, Poljskoj, Portugalu, Belgiji, Irskoj, Rumuniji, Slovačkoj i Litvaniji iznosi oko 20.000 €/kg, u Njemačkoj, Španiji, Mađarskoj, Bugarskoj, Hrvatskoj, Makedoniji i Moldaviji između 25.000–40.000 €/kg, u Ujedinjenom Kraljevstvu, Francuskoj, Švicarskoj, Švedskoj, Danskoj i Srbiji oko 30.000 €/kg, u Italiji, Norveškoj, Austriji, Finskoj, Češkoj, Grčkoj i Albaniji oko 37.000 €/kg, a u Rusiji, Ukrajini, Sloveniji i Estoniji između 42.000 i 78.000 €/kg. == Također pogledajte == * [[Metamfetamin]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Cocaine}} * [http://www.narkomanija.ba/index.php?id=146 Kokain, krek info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823054832/http://www.narkomanija.ba/index.php?id=146 |date=23. 8. 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20110823060726/http://www.radiosarajevo.ba/content/view/8295/179/ Kokain nije bezazlen] * [http://www.izaberi-zivot.rs.ba/ser/vrste%20droga/kokain/kokain.htm Savjetovalište za prevenciju i tretman zavisnosti]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.bitno.ba/vijesti/zanimljivosti/kokain-u-zraku Kokain u zraku!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523062049/http://www.bitno.ba/vijesti/zanimljivosti/kokain-u-zraku |date=23. 5. 2009 }} == Reference == {{refspisak|2}} {{Droge}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Droge]] [[Kategorija:Alkaloidi]] [[Kategorija:Anoreksici]] [[Kategorija:Benzoati]] [[Kategorija:Lokalni anestetici]] [[Kategorija:Otologici]] [[Kategorija:Stimulansi]] [[Kategorija:Vazokonstriktori]] [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Metil-estri]] [[Kategorija:Njemački izumi]] [[Kategorija:Teratogeni]] [[Kategorija:Neurotoksini]] m7nixiby3eitu03rx8juotowbdtfzde 0 20847 3902463 3892836 2026-07-07T19:54:04Z KWiki 9400 3902463 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #000000 | Boja2 = #FB090B | Ime kluba = AC Milan | Puno ime = Associazione Calcio Milan | Grb = Logo of AC Milan.svg | veličina_grba = 100 px | Nadimak = ''i Rossoneri'' (crveno-crni)<br/>''il Diavolo'' (vrag) <br/> ''Casciavit'' ([[lombardski jezik|lomb.]] ''"Šarafcigeri"'') | Osnovan = 16. 12. 1899. | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|ITA}} [[Milano]] | Boje = {{colorbox|black}} {{colorbox|red}} | Federacija = [[Italijanski nogometni savez|FIGC]] | Konfederacija = [[UEFA]] | Liga = [[Serie A]] | Stadion = [[San Siro]] | Kapacitet = 75.923 | Vlasnik kluba = RedBird Capital Partners (99,93%)<ref>{{cite web |title= RedBird Capital Partners completes acquisition of AC Milan |url= https://www.acmilan.com/en/news/articles/club/2022-08-31/redbird-capital-partners-completes-acquisition-of-ac-milan |website= acmilan.com |date= 31. 8. 2022 |access-date= 1. 9. 2022}}</ref><ref>{{cite web |title= Relazione e bilancio al 30 giugno 2019 |url= https://assets-eu-01.kc-usercontent.com/1293c890-579f-01b7-8480-902cca7de55e/94011f25-22a2-4928-98a5-6f6324472288/Bilanci-Relazioni-2018-19-ITA.pdf |page=14 |publisher= AC Milan |date= 18. 10. 2019 |language= italijanski |access-date= 10. 10. 2020 |archive-date= 22. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022234241/https://assets-eu-01.kc-usercontent.com/1293c890-579f-01b7-8480-902cca7de55e/94011f25-22a2-4928-98a5-6f6324472288/Bilanci-Relazioni-2018-19-ITA.pdf |url-status=live}}</ref><br/> Mali dioničari (0,07%) | Predsjednik kluba = [[Paolo Scaroni]] | Trener = {{ZD|POR}} [[Ruben Amorim]] | Uspjesi = 50 trofeja | Nacionalni kupovi = [[Serie A]] '''×19'''<br/>[[Italijanski superkup]] '''×8'''<br/>[[Italijanski kup]] '''×5''' | Evropski kupovi = [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]] '''×7'''<br/>[[UEFA Superkup]] '''×5'''<br/>[[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalni kup]] '''×3'''<br/>[[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup kupova]] '''×2'''<br/>[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]] '''×1''' | Adresa = Via Filippo Turati 3 <br/> 20121 Milano | Plasman u prethodnoj sezoni = 5. mjesto | Prethodna sezona = [[Serie A 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://www.acmilan.com/ acmilan.com] | Trenutna sezona = [[Datoteka: Soccerball_current_event.svg|40px]] [[AC Milan – sezona 2026/2027.|2026/27.]] | uzorak_lr1 = _milan2526h | uzorak_t1 = _milan2526h | uzorak_dr1 = _milan2526h | uzorak_š1 = _milan2526h | uzorak_č1 = _milan2526hl | lijeva ruka1 = 000000 | tijelo1 = 000000 | desna ruka1 = 000000 | šorc1 = 000000 | čarape1 = 000000 | uzorak_lr2 = _acmilan2526a | uzorak_t2 = _acmilan2526a | uzorak_dr2 = _acmilan2526a | uzorak_š2 = _acmilan2526a | uzorak_č2 = _blacktop | lijeva ruka2 = | tijelo2 = | desna ruka2 = | šorc2 = | čarape2 = | uzorak_lr3 = _acmilan2526t | uzorak_t3 = _milan2526t | uzorak_dr3 = _acmilan2526t | uzorak_š3 = _acmilan2526t | uzorak_č3 = _milan2526tl | lijeva ruka3 = fad76a | tijelo3 = fad76a | desna ruka3 = fad76a | šorc3 = fad76a | čarape3 = fad76a }} '''Associazione Calcio Milan''' [[italija]]nski je [[nogomet]]ni klub iz [[Milano|Milana]]. Boje kluba od osnivanja su crvena i crna, pa je širom [[Italija|Italije]] i [[Evropa|Evrope]] poznat pod nadimkom ''rossoneri'' ("crveno-crni"). Nakon [[Real Madrid CF|Real Madrida]] najuspješniji je klub na evropskoj sceni sa sedam osvojenih titula [[UEFA Liga prvaka|Lige prvaka]] iz deset finala. Također, u Italiji je treći klub po broju titula prvaka (''scudetto'') – 19 (jedna manje od [[Derby della Madonnina|gradskog rivala]] [[FC Inter Milano|Intera]]), uz pet osvojenih [[Italijanski kup|kupova Italije]] i osam [[Italijanski superkup|superkupova]] (koliko i Inter). Bio je član organizacije [[G-14]] do njenog raspuštanja. == Historija == === Osnivanje, prvi trofeji i odvajanje Intera === AC Milan osnovali su [[Engleska|engleski]] aristokrati koji su živjeli i radili u Milanu pod imenom ''Milan Cricket and Football Club''. Prvi predsjednik i jedan od osnivača bio je [[UK|britanski]] vicekonzul u Milanu, [[Alfred Edwards (nogomet)|Alfred Edwards]]. Za nogometnu sekciju kluba brinuo se [[David Allison (nogometaš)|David Allison]]. Za boje tima izabrane su crvena, kako bi dočarala vatru i hrabrost osnivača, i crna, da bi pokazala snagu i strah kod protivnika. Prvi trofej osvojen je već sljedeće godine, u januaru 1900. Milan je osvojio Kraljevski kup (''Medaglia del Re''). Prekinuvši niz [[Genoa CFC|Genoe]], [[Italijansko nogometno prvenstvo 1901.|1901.]] osvojen je i prvi naslov prvaka, a isti uspjeh ponovljen je [[Italijansko nogometno prvenstvo 1906.|1906.]] i [[Italijansko nogometno prvenstvo 1907.|1907.]] Godine 1908, zbog nesuglasica u vezi s dovođenjem stranaca u ekipu, grupa dotadašnjih igrača Milana odlazi iz kluba i formira vlastiti pod nazivom [[FC Inter Milano|FC Internazionale Milano]], poznatiji kao Inter. Po dolasku [[Fašizam|fašista]] na vlast u [[Italija|Italiji]] mijenja se [[Engleski jezik|englesko]] ime kluba u italijansko (''Associazione Calcio Milano''). Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] klub mijenja samo posljednju riječ (''Milano'' u ''Milan''), želeći odati poštovanje svojim engleskim osnivačima. === Gre-No-Li === Period nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] obilježio je [[Šveđani|švedski]] trojac nazvan [[Gre-No-Li]], prema prvim slovima prezimena [[Gunnar Gren|Gunnara Grena]], [[Gunnar Nordahl|Gunnara Nordahla]] i [[Nils Liedholm|Nilsa Liedholma]], koji su uz Italijane [[Lorenzo Buffon|Lorenza Buffona]] i [[Cesare Maldini|Cesarea Maldinija]] Milan doveli do četiri ''scudetta'' ([[Serie A 1950/1951.|1951]], [[Serie A 1954/1955.|1955]], [[Serie A 1956/1957.|1957.]] i [[Serie A 1958/1959.|1959]]). Nakon Šveđana sudbinu Milana opet je krojio [[Italijani|Italijan]], trener [[Nereo Rocco]]. Autor ''[[catenaccio|catenaccia]]'', uz igrače poput [[Gianni Rivera|Rivere]] i [[José Altafini|Altafinija]], u sezoni [[Kup evropskih šampiona 1962/1963.|1962/63.]] prvi je put osvojio [[Kup evropskih šampiona]], a uspjeh je ponovio u sezoni [[Kup evropskih šampiona 1969/1970.|1969/70.]] Veći uspjeh na domaćoj sceni izostao je, djelomično i zbog snage gradskog rivala Intera, koji je u tim godinama redovno osvajao titule. U sljedećim godinama Milan se borio za 10. titulu, ali 1980. godine, nakon velikog [[Totonero 1980.|skandala]] i dokazane umiješanosti u namještanje utakmica, zajedno s [[SS Lazio|Laziom]] izbačen je u [[Serie B]], koju odmah sljedeće sezone osvaja te se vraća u Serie A. Slijedila je najslabija sezona u historiji kluba te Milan opet ispada u Serie B. === Berlusconijeva era === Nakon nekoliko loših sezona u kojima je Milan igrao u Serie A, ali bez većeg uspjeha, klub kupuje medijski magnat [[Silvio Berlusconi]]. U svojoj prvoj sezoni dovodi za trenera [[Arrigo Sacchi|Arriga Sacchija]], a među novim igračima našli su se [[Marco van Basten]], [[Frank Rijkaard]], [[Ruud Gullit]], [[Roberto Donadoni]] i [[Carlo Ancelotti]]. Značajno pojačana ekipa u sljedećim sezonama osvaja titulu prvaka i Ligu prvaka dvije godine zaredom. Nakon odlaska Sacchija za trenera dolazi [[Fabio Capello]]. S njim na čelu klub osvaja tri titule prvaka zaredom (1992–1994) i nastupa u tri finala Lige prvaka (porazi od [[Olympique de Marseille|Marseillea]] i [[AFC Ajax|Ajaxa]], te pobjeda 4:0 nad [[FC Barcelona|Barcelonom]]). S igračima poput [[Paolo Maldini|Paola Maldinija]], [[Franco Baresi|Franca Baresija]], [[Dejan Savićević|Dejana Savićevića]], [[Zvonimir Boban|Zvonimira Bobana]], [[George Weah|Georgea Weaha]] i [[Roberto Baggio|Roberta Baggia]] Capello je napravio niz od 58 utakmica bez poraza i tako zaključio svoju eru osvojivši 15. ''scudetto'' za Milan. == Ekipa == ''Zaključno s 12. 2. 2026.''<ref>{{cite web |title=First Team 2019/20 |url=http://www.acmilan.com/en/team/first-team |website= acmilan.com |access-date=3. 9. 2025}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=ITA|ime=[[Pietro Terracciano]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=EKV|ime=[[Pervis Estupiñán]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=ITA|ime=[[Samuele Ricci]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=BEL|ime=[[Koni De Winter]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=MEX|ime=[[Santiago Giménez]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=ENG|ime=[[Ruben Loftus-Cheek]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=NJE|ime=[[Niclas Füllkrug]] ''(na posudbi iz [[West Ham United FC|West Hama]])''|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=POR|ime=[[Rafael Leão]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=SAD|ime=[[Christian Pulišić]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=FRA|ime=[[Adrien Rabiot]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=HRV|ime=[[Luka Modrić]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=FRA|ime=[[Mike Maignan]]|ostalo=[[kapiten (nogomet)|kapiten]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=FRA|ime=[[Christopher Nkunku]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=FRA|ime=[[Youssouf Fofana (francuski nogometaš)|Youssouf Fofana]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=ENG|ime=[[Fikayo Tomori]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=ŠVI|ime=[[Zachary Athekame]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=NJE|ime=[[David Odogu]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=ŠVI|ime=[[Ardon Jashari]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=SRB|ime=[[Strahinja Pavlović]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=ITA|ime=[[Davide Bartesaghi]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=46|nac=ITA|ime=[[Matteo Gabbia]]||ostalo=[[kapiten (nogomet)|vicekapiten]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=56|nac=BEL|ime=[[Alexis Saelemaekers]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=96|nac=ITA|ime=[[Lorenzo Torriani]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa kraj}} === Na posudbi === {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ITA|ime=[[Filippo Terracciano]] ''(u [[US Cremonese|Cremoneseu]] do 30. 6. 2026)''|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ALŽ|ime=[[Ismaël Bennacer]] ''(u [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagrebu]] do 30. 6. 2026)''|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=FRA|ime=[[Warren Bondo]] ''(u [[US Cremonese|Cremoneseu]] do 30. 6. 2026)''|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ITA|ime=[[Alphadjo Cissè]] ''(u [[US Catanzaro 1929|Catanzaru]] do 30. 6. 2026)''|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ITA|ime=[[Christian Comotto]] ''(u [[Spezia Calcio|Speziji]] do 30. 6. 2026)''|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ŠVE|ime=[[Maximilian Ibrahimović]] ''(u [[AFC Ajax|Ajaxu]] do 30. 6. 2026)''|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=SAD|ime=[[Yunus Musah]] ''(u [[Atalanta BC|Atalanti]] do 30. 6. 2026)''|poz=V}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ITA|ime=[[Tommaso Pobega]] ''(u [[Bologna FC 1909|Bologni]] do 30. 6. 2026)''|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ITA|ime=[[Kevin Zeroli]] ''(u [[SS Juve Stabia|Juve Stabiji]] do 30. 6. 2026)''|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ITA|ime=[[Francesco Camarda]] ''(u [[US Lecce|Lecceu]] do 30. 6. 2026)''|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=NGR|ime=[[Samuel Chukwueze]] ''(u [[Fulham FC|Fulhamu]] do 30. 6. 2026)''|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ITA|ime=[[Lorenzo Colombo]] ''(u [[Genoa CFC|Genoi]] do 30. 6. 2026)''|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ŠPA|ime=[[Álvaro Morata]] ''(u [[Como 1907|Comu]] do 30. 6. 2026)''|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ITA|ime=[[Diego Sia]] ''(u [[CD Mirandés|Mirandésu]] do 30. 6. 2026)''|poz=N}} {{Nogometna ekipa kraj}} <!--  === Suvlasništvo === :''Ovo su igrači koji su prebačeni u drugi klub, ali Milan i dalje zadržava pravo učešća u njihovim ugovorima (npr, 50% vlasničkih prava).'' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa kraj}} !--> === Omladinski tim(ovi) === {{Glavni|AC Milan Primavera}} === Ženski nogomet === {{Glavni|AC Milan (žene)}} === Poznati igrači === ''Za spisak svih Milanovih igrača sa 100 ili više nastupa pogledajte [[Spisak igrača AC Milana]]''. <br/> ''Za spisak svih Milanovih igrača koji su bili pozvani za reprezentaciju pogledajte [[AC Milan i nogometna reprezentacija Italije]]''. === Povučeni brojevi === {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" |- ! style="width:30px color:#000000; background:#FB090B;"| Br. ! style="width:125px color:#000000; background:#FB090B;"| Igrač ! style="width:100px color:#000000; background:#FB090B;"| Država ! style="width:150px color:#000000; background:#FB090B;"| Pozicija ! style="width:120px color:#000000; background:#FB090B;"| Debi za AC Milan ! style="width:120px color:#000000; background:#FB090B;"| Posljednji nastup ! style="width:25px color:#000000; background:#FB090B;"| Ref. |- | <big>'''3'''<nowiki>*</nowiki></big> | align=left| [[Paolo Maldini]] | align=left| {{ZID|Italija}} | [[Odbrambeni igrač (nogomet)#Centarhalf|Centarhalf]]/[[Odbrambeni igrač (nogomet)#Bek|Lijevi bek]] | 25. 1. 1985. | 31. 5. 2009. | <ref name="brojevi">{{cite web| authors = Scott Murray, Paolo Bandini |url = http://www.guardian.co.uk/football/2009/may/27/football-the-knowledge-retired-shirts |title = "Which clubs have retired shirt numbers?" |work= [[The Guardian]] |date = 27. 5. 2009}}</ref> |- | <big>'''6'''</big> | align=left| [[Franco Baresi]] | align=left| {{ZID|Italija}} | [[Odbrambeni igrač (nogomet)#Libero|Libero]] | 23. 4. 1978. | 1. 6. 1997. | <ref name="brojevi"/> |} <nowiki>*</nowiki> Broj može biti vraćen u upotrebu za jednog od njegova dva sina u slučaju da bilo koji od njih zaigra za AC Milan na profesionalnom nivou. == Stručni štab == ''Zaključno s 8. 7. 2025.'' {| class="wikitable" |- ! Pozicija ! Ime |- | Trener | {{ZD|ITA}} [[Massimiliano Allegri]] |- | Pomoćni trener | {{ZD|ITA}} [[Marco Landucci]] |- | rowspan="4" | Tehnički asistenti | {{ZD|ITA}} [[Maurizio Trombetta]] |- | {{ZD|ITA}} [[Aldo Dolcetti]] |- | {{ZD|ITA}} [[Bernardo Corradi]] |- | {{ZD|ITA}} [[Francesco Magnanelli]] |- | Analitičar utakmica | {{ZD|ITA}} Simone Bottitta |- | rowspan="2" | Treneri golmana | {{ZD|ITA}} Claudio Filippi |- | {{ZD|ITA}} Daniele Borri |- | rowspan="2" | Fitnes-treneri | {{ZD|ITA}} Andrea Riboli |- | {{ZD|ITA}} Simone Folletti |- | Fizioterapeut | {{ZD|ITA}} Stefano Grani |- | rowspan="2" | Posmatrači | {{ZD|ITA}} [[Roberto Bosco]] |- | {{ZD|ITA}} [[Emilio Doveri]] |- | Glavni ljekar | {{ZD|ITA}} Stefano Mazzoni |- | Sportski naučnik | {{ZD|ITA}} Marco Luison |- | Sportski direktor | {{ZD|ALB}} [[Igli Tare]] |- | Tehnički direktor | {{ZD|FRA}} Geoffrey Moncada |- | Izvršni asistent | {{ZD|NJE}} Hendrik Almstadt |- | Menadžer akademije | {{ZD|ITA}} Vincenzo Vergine |} == Predsjednici i treneri == === Predsjednici === <div style="font-size:100%"> {| |- |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! style="color:#000000; background:#FB090B;"|Ime ! style="color:#000000; background:#FB090B;"|Godine |- |align=left|[[Alfred Edwards (nogomet)|Alfred Edwards]] |align=left|1899–1909. |- |align=left|Giannino Camperio |align=left|1909. |- |align=left|Piero Pirelli |align=left|1909–1928. |- |align=left|Luigi Ravasco |align=left|1928–1930. |- |align=left|Mario Bernazzoli |align=left|1930–1933. |- |align=left|Luigi Ravasco |align=left|1933–1935. |- |align=left|Pietro Annoni |align=left|1935. |- |align=left|Pietro Annoni <br/> G. Lorenzini <br/> Rino Valdameri |align=left|1935–1936. |- |align=left|Emilio Colombo |align=left|1936–1939. |- |align=left|Achille Invernizzi |align=left|1939–1940. |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! style="color:#000000; background:#FB090B;"|Ime ! style="color:#000000; background:#FB090B;"|Godine |- |align=left|Umberto Trabattoni |align=left|1940–1944. |- |align=left|[[Antonio Busini]] |align=left|1944–1945. |- |align=left|Umberto Trabattoni |align=left|1945–1954. |- |align=left|Andrea Rizzoli |align=left|1954–1963. |- |align=left|Felice Riva |align=left|1963–1965. |- |align=left|Federico Sordillo |align=left|1965–1966. |- |align=left|Franco Carraro |align=left|1967–1971. |- |align=left|Federico Sordillo |align=left|1971–1972. |- |align=left|Albino Buticchi |align=left|1972–1975. |- |align=left|Bruno Pardi |align=left|1975–1976. |- |align=left|Vittorio Duina |align=left|1976–1977. |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! style="color:#000000; background:#FB090B;"|Ime ! style="color:#000000; background:#FB090B;"|Godine |- |align=left|Felice Colombo |align=left|1977–1980. |- |align=left|Gaetano Morazzoni |align=left|1980–1982. |- |align=left|Giuseppe Farina |align=left|1982–1986. |- |align=left|Rosario Lo Verde |align=left|1986. |- |align=left|[[Silvio Berlusconi]] |align=left|1986–2004. |- |align=left|''Predsjednička komisija'' |align=left|2004–2006. |- |align=left|Silvio Berlusconi |align=left|2006–2008. |- |align=left|''Predsjednička komisija'' |align=left|2008–2012. |- |align=left| Silvio Berlusconi |align=left|2012–2017. |- |align=left| [[Li Yonghong]] |align=left|2017–2018. |- |align=left| [[Paolo Scaroni]] |align=left|2018– |} |} </div> === Treneri === {{Glavni|Spisak trenera AC Milana}} <div style="font-size:100%"> {| |- |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! style="color:#000000; background:#FB090B;"|Ime ! style="color:#000000; background:#FB090B;"|Godine |- |align=left|{{ZD|Engleska}} [[Herbert Kilpin]] |align=left|1900–1908. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} Daniele Angeloni |align=left|1906–1907. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} ''Tehnička komisija'' |align=left|1907–1910. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} Giovanni Camperio |align=left|1910–1911. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} ''Tehnička komisija'' |align=left|1911–1914. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} Guido Moda |align=left|1915–1922. |- |align=left|{{ZD|Austrija}} Ferdi Oppenheim |align=left|1922–1924. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} [[Vittorio Pozzo]] |align=left|1924–1926. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} Guido Moda |align=left|1926. |- |align=left|{{ZD|Engleska}} [[Herbert Burgess]] |align=left|1926–1928. |- |align=left|{{ZD|Austrija}} Engelbert König |align=left|1928–1931. |- |align=left|{{ZD|Mađarska|1920}} József Bánás |align=left|1931–1933. |- |align=left|{{ZD|Mađarska|1920}} [[József Viola]] |align=left|1933–1934. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} [[Adolfo Baloncieri]] |align=left|1934–1937. |- |align=left|{{ZD|Engleska}} [[William Garbutt]] |align=left|1937. |- |align=left|{{ZD|Austrija}} [[Hermann Felsner]] <br/> {{ZD|Mađarska|1920}} József Bánás |align=left|1937–1938. |- |align=left|{{ZD|Mađarska|1920}} [[József Viola]] |align=left|1938–1940. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} [[Guido Ara]] <br/> {{ZD|Italija|1861}} [[Antonio Busini]] |align=left|1940–1941. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} Mario Magnozzi |align=left|1941–1943. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} Giuseppe Santagostino |align=left|1943–1945. |- |align=left|{{ZD|Italija|1861}} [[Adolfo Baloncieri]] |align=left|1945–1946. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Giuseppe Bigogno]] |align=left|1946–1949. |- |align=left|{{ZD|Mađarska|1949}} [[Lajos Czeizler]] |align=left|1949–1952. |- |align=left|{{ZD|Švedska}} [[Gunnar Gren]] |align=left|1952. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Mario Sperone]] |align=left|1952–1953. |- |align=left|{{ZD|Mađarska|1949}} [[Béla Guttmann]] |align=left|1953–1954. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Antonio Busini]] |align=left|1954. |- |align=left|{{ZD|Urugvaj}} [[Hector Puricelli]] |align=left|1954–1956. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Giuseppe Viani]] |align=left|1957–1960. |- |align=left|{{ZD|Italija}} Paolo Todeschini |align=left|1960–1961. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Nereo Rocco]] |align=left|1961–1963. |- |align=left|{{ZD|Argentina}} [[Luis Carniglia]] |align=left|1963–1964. |- |align=left|{{ZD|Švedska}} [[Nils Liedholm]] |align=left|1963–1966. |- |align=left|{{ZD|Italija}} Giovanni Cattozzo |align=left|1966. |- |align=left|{{ZD|Italija}} Arturo Silvestri |align=left|1966–1967. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Nereo Rocco]] |align=left|1966–1972. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Cesare Maldini]] |align=left|1973–1974. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Giovanni Trapattoni]] |align=left|1974. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Gustavo Giagnoni]] |align=left|1974–1975. |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! style="color:#000000; background:#FB090B;"|Ime ! style="color:#000000; background:#FB090B;"|Godine |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Nereo Rocco]] |align=left|1975. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Paolo Barison]] |align=left|1975–1976. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Giovanni Trapattoni]] |align=left|1976. |- |align=left|{{ZD|Italija}} Giuseppe Marchioro |align=left|1976–1977. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Nereo Rocco]] |align=left|1977. |- |align=left|{{ZD|Švedska}} [[Nils Liedholm]] |align=left|1977–1979. |- |align=left|{{ZD|Italija}} Massimo Giacomini |align=left|1979–1981. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Italo Galbiati]] |align=left|1981. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Luigi Radice]] |align=left|1981–1982. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Italo Galbiati]] |align=left|1982. |- |align=left|{{ZD|Italija}} Francesco Zagatti |align=left|1982. |- |align=left|{{ZD|Italija}} Ilario Castagner |align=left|1982–1984. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Italo Galbiati]] |align=left|1984. |- |align=left|{{ZD|Švedska}} [[Nils Liedholm]] |align=left|1984–1987. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Fabio Capello]] |align=left|1987. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Arrigo Sacchi]] |align=left|1987–1991. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Fabio Capello]] |align=left|1991–1996. |- |align=left|{{ZD|Urugvaj}} [[Oscar Tabárez]] |align=left|1996. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Giorgio Morini]] |align=left|1996–1997. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Arrigo Sacchi]] |align=left|1997. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Fabio Capello]] |align=left|1997–1998. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Alberto Zaccheroni]] |align=left|1998–2001. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Cesare Maldini]] <br/> {{ZD|Italija}} [[Mauro Tassotti]] |align=left|2001. |- |align=left|{{ZD|Turska}} [[Fatih Terim]] |align=left|2001. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Carlo Ancelotti]] |align=left|2001–2009. |- |align=left|{{ZD|Brazil}} [[Leonardo Araújo|Leonardo]] |align=left|2009–2010. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Massimiliano Allegri]] |align=left|2010–2014. |- |align=left|{{ZD|Nizozemska}} [[Clarence Seedorf]] |align=left|2014. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Filippo Inzaghi]] |align=left|2014–2015. |- |align=left|{{ZD|Srbija}} [[Siniša Mihajlović]] |align=left|2015–2016. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Cristian Brocchi]] |align=left|2016. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Vincenzo Montella]] |align=left|2016–2017. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Gennaro Gattuso]] |align=left|2017–2019. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Marco Giampaolo]] |align=left|2019. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Stefano Pioli]] |align=left|2019–2024. |- |align=left|{{ZD|Portugal}} [[Paulo Fonseca]] |align=left|2024. |- |align=left|{{ZD|Portugal}} [[Sérgio Conceição]] |align=left|2024–2025. |- |align=left|{{ZD|Italija}} [[Massimiliano Allegri]] |align=left|2025–2026. |- |align=left|{{ZD|Portugal}} [[Ruben Amorim]] |align=left|2026– |} |} </div> == Uspjesi == === Trofeji === ==== Nacionalni ==== *'''[[Serie A]]''': '''19''' ** [[Italijansko nogometno prvenstvo 1901.|1901]], [[Italijansko nogometno prvenstvo 1906.|1906]], [[Italijansko nogometno prvenstvo 1907.|1907]], [[Serie A 1950/1951.|1950/51]], [[Serie A 1954/1955.|1954/55]], [[Serie A 1956/1957.|1956/57]], [[Serie A 1958/1959.|1958/59]], [[Serie A 1961/1962.|1961/62]], [[Serie A 1967/1968.|1967/68]], [[Serie A 1978/1979.|1978/79]] [[Datoteka:Star*.svg|20px|10° Pobjeda]] <br/> [[Serie A 1987/1988.|1987/88]], [[Serie A 1991/1992.|1991/92]], [[Serie A 1992/1993.|1992/93]], [[Serie A 1993/1994.|1993/94]], [[Serie A 1995/1996.|1995/96]], [[Serie A 1998/1999.|1998/99]], [[Serie A 2003/2004.|2003/04]], [[Serie A 2010/2011.|2010/11]], [[Serie A 2021/2022.|2021/22.]] *'''[[Serie B]]''': '''2''' ** [[Serie B 1980/1981.|1980/81]], [[Serie B 1982/1983.|1982/83.]] *'''[[Italijanski kup]]''': '''5''' ** [[Italijanski kup 1966/1967.|1966/67]], [[Italijanski kup 1971/1972.|1971/72]], [[Italijanski kup 1972/1973.|1972/73]], [[Italijanski kup 1976/1977.|1976/77]], [[Italijanski kup 2002/2003.|2002/03.]] *'''[[Italijanski superkup]]''': '''8''' ** [[Italijanski superkup 1988.|1988]], [[Italijanski superkup 1992.|1992]], [[Italijanski superkup 1993.|1993]], [[Italijanski superkup 1994.|1994]], [[Italijanski superkup 2004.|2004]], [[Italijanski superkup 2011.|2011]], [[Italijanski superkup 2016.|2016.]], [[Italijanski superkup 2024.|2024.]] ==== Međunarodni ==== *'''[[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona / Liga prvaka]]''': '''7''' **[[UEFA Kup šampiona 1962/1963.|1962/63]], [[UEFA Kup šampiona 1968/1969.|1968/69]], [[UEFA Kup šampiona 1988/1989.|1988/89]], [[UEFA Kup šampiona 1989/1990.|1989/90]], [[UEFA Liga prvaka 1993/1994.|1993/94]], [[UEFA Liga prvaka 2002/2003.|2002/03]], [[UEFA Liga prvaka 2006/2007.|2006/07.]] *'''[[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]]''': '''2''' ** [[UEFA Kup pobjednika kupova 1967/1968.|1967/1968]], [[UEFA Kup pobjednika kupova 1972/1973.|1972/73.]] *'''[[UEFA Superkup]]''': '''5''' ** [[UEFA Superkup 1989.|1989]], [[UEFA Superkup 1990.|1990]], [[UEFA Superkup 1994.|1994]], [[UEFA Superkup 2003.|2003]], [[UEFA Superkup 2007.|2007.]] *'''[[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalni kup]]''': '''3''' **[[Interkontinentalni kup 1969 (nogomet)|1969]], [[Interkontinentalni kup 1989 (nogomet)|1989]], [[Interkontinentalni kup 1990 (nogomet)|1990]]. *'''[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo|Svjetsko klupsko prvenstvo]]''': '''1''' ** [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2007.|2007.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|A.C. Milan}} * {{službeni sajt|http://www.acmilan.com}} {{it simbol}} {{en simbol}} {{simboli jezika|kin|kineski}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50058/profile/index.html AC Milan] na ''UEFA.com'' * [http://www.fifa.com/world-match-centre/clubs/club=italy-ac-milan-1907169/index.html AC Milan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140927201949/http://www.fifa.com/world-match-centre/clubs/club=italy-ac-milan-1907169/index.html |date=27. 9. 2014}} na ''FIFA.com'' * [http://www.legaseriea.it/it/serie-a/squadre/milan AC Milan] na ''legaseriea.it'' {{AC Milan - klub}} {{Serie A}} {{Originalni klubovi u Seriji A}} {{Navkutije |ime = |naslov = AC Milan u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Nogometni prvaci Italije}} {{Osvajači Italijanskog kupa}} {{Osvajači Italijanskog superkupa}} {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Osvajači UEFA Kupa pobjednika kupova}} {{Osvajači UEFA Superkupa}} {{Osvajači Interkontinentalnog kupa (nogomet)}} {{Osvajači FIFA svjetskog klupskog prvenstva}} {{EUK}} }} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:AC Milan|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1899.|Milan]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Italiji|Milan]] [[Kategorija:Sport u Milanu|Milan]] [[Kategorija:Klubovi osvajači UEFA Lige prvaka|Milan]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa evropskih šampiona|Milan]] [[Kategorija:Klubovi osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva|Milan]] 1aaa92b1a8ovjp4rjcz8zh051spbqz1 0 24889 3902559 3816995 2026-07-08T10:07:44Z Panasko 146730 [[Kategorija:Staklenički plinovi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902559 wikitext text/x-wiki {{Dobar članak}} {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Methane-2D-stereo.svg|100px]] [[Datoteka:Methane-3D-balls.png|100px]] | Hemijski spoj = Metan | Druga imena = močvarni gas, rudnički gas | Sumarna formula = CH₄ | CAS registarski broj = 74-82-8 | Kratki opis = bezbojni gas | Molarna masa = 16.0425 g/mol | Agregatno stanje = gasovito | Gustoća = 0,717 kg/m³ | Tačka topljenja = -182.5&nbsp;°C | Tačka ključanja = -161.6&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost = 3.5 mg/100 mL (17&nbsp;°C) | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 1|F = 4| R = 0| O = }} }} '''Metan''' je bezbojni [[plin]], spoj [[ugljik]]a i [[vodik]]a sa [[hemijska formula|hemijskom formulom]] '''CH₄'''. Spojevi ugljika i vodika nazivaju se [[Ugljikovodik|ugljikovodici]], a metan je najjednostavniji iz klase [[alkani|alkana]]. Osnovni sastojak je [[Prirodni plin|plina]]. Zapaljen gori svjetlim modrikastim plamenom, a njegovim sagorijevanjem u prisustvu [[kisik]]a nastaje [[ugljik-dioksid]] i [[voda]]. Netopljiv u vodi, a u smjesi sa [[zrak]]om vrlo eksplozivan. Relativno velika količina metana na Zemlji daje mu status alternativnog, atraktivnog izvora energije. Međutim, pošto je na normalnoj temperaturi i pritisku u gasovitom stanju, metan je veoma teško transportovati iz njegovih nalazišta. Kao gas, obično se prevozi putem gasovoda ili cisternama ukapljen kao tekućina na temperaturi ispod -162&nbsp;°C (kao LNG - ''liquefied natural gas''). Metan ima potencijalno djelovanje kao [[Efekt staklenika|staklenički gas]] sa visokim potencijalom za [[globalno zatopljenje]] sa indeksom od 72 (uz prosjek od 20 godina) odnosno indeksom 25 (uz prosjek od 100 godina).<ref>[http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter2.pdf IPCC Fourth Assessment Report]</ref> Naposlijetku, metan u [[atmosfera|atmosferi]] se oksidira, proizvodeći ugljik dioksid i vodu. Zbog toga, metan u atmosferi ima poluvrijeme postojanja od oko sedam godina. Rasprostranjenost metana u Zemljinoj atmosferi u toku 1998 godine je procijenjena na 1745 ppb (milijarditi dio, ''parts per billion''), a procjenjuje se da se u 1750. u atmosferi nalazilo oko 700 ppb. Metan može zadržavati i do 20 puta više toplote od ugljik dioksida. U istom periodu (1750-1998) količina CO₂ u atmosferi je porasla sa 278 na 365 ppm (milionti dio, ''parts per million''). Toplinski efekt zbog ovog povećanja količine metana je oko jedne trećine od istog efekta povećanja CO₂.<ref>{{cite web|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/221.htm|title=Radiative Forces of Climate Change|work=Climate Change 2001: The Scientific Basis|publisher=IPCC|access-date=26. 5. 2008|archive-date=15. 6. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615161122/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/221.htm|url-status=dead}}</ref> Pored toga, postoje ogromne ali nepoznate količine metana u obliku [[metan hidrat]]a na dnu [[okean]]a. Zemljina kora također sadrži ogromne količine metana. Velike količine se proizvedu anaerobski putem metanogeneze. Ostali izvori metana su [[vulkan]]ske erupcije i fermentacijom unutar stoke ([[Domaće govedo|krava]], ovaca, [[konj]]a i drugih životinja). == Historija == Riječ ''metan'' vjerovatno potiče iz [[starogrčki|starogrčkog jezika]]. Već se u vrijeme antičke Grčke znalo o zapaljivom gasu. Tako su u Maloj Aziji postojala mjesta izvora metana. Vulkansko područje, u kojem su pronađeni takvi gasovi, je dobilo ime po ovom gasu ''metana''. Metan je bio poznat i [[alhemija|alhemičarima]] u srednjem vijeku kao sastavni dio gasova koji nastaju pri raspadanju, a imao je i ime ''močvarni gas''. Metan je otkrio Thomas Shirley 1667. [[Joseph Priestley]] je otkrio 1772. da metan nastaje pri procesima raspadanja. [[Alessandro Volta]] ga je izolirao između 1776. i 1778. dok je studirao močvarni gas iz jezera [[Jezero Maggiore|Maggiore]]. Godine 1856. [[Marcellin Berthelot]] je prvi sintetizirao metan iz [[ugljik-disulfid]]a i [[vodik-sulfid]]a. == Osobine == Metan je jedna od osnovnih komponenata zemnog gasa, od oko 87% po zapremini. Na sobnoj temperaturi i standardnom pritisku, metan je bezbojni gas, bez mirisa i okusa. Navodni miris zemnog gasa, koji se koristi u domaćinstvu, je vještački napravljen kao jedna od sigurnosnih mjera, dodavanjem odoranta, najčešće [[metantiol]]a ili [[etantiol]]a. Metan ima tačku ključanja od oko -161&nbsp;°C pri pritisku od [[Standardna atmosfera|jedne atmosfere]]. Kao gas je lahko zapaljiv, već pri manjim koncentracijama u zraku (5-15%). Tečni metan nije zapaljiv sve dok se ne izloži velikom pritisku (obično 4-5 atmosfera). === Potencijalni efekti na zdravlje === Metan nije otrovan. Međutim, veoma je zapaljiv i u smjesi sa [[zrak]]om može biti eksplozivan. Burno reaguje sa oksidacionim sredstvima, [[halogeni elementi|halogenim elementima]] i supstancama koje sadrže halogene. Metan je asfiksioni gas, što znači da može istisnuti kiseonik u zatvorenim prostorijama, ali su koncentracije pri kojima on može eksplodirati ili zapaliti se, su daleko niže od koncentracija na kojima se može razviti rizik od gušenja. Najveća opasnost od eksplozije mješavine metana i zraka postoji u rudnicima [[ugalj|uglja]]. == Hemija == === Reakcije metana === Osnovne reakcije u koje stupa metan su: gorenje, halogenacija i aktivacija vodika. Općenito, reakcije metana je dosta teško kontrolirati. Na primjer, vrlo teško je doći do djelimične oksidacije [[metanol]]a, jer se reakcije obično nastavljaju sve do nastanka ugljik dioksida i vode. ==== Sagorijevanje ==== Pri [[sagorijevanje|sagorijevanju]] metana, dešavaju se brojne reakcije: Vjeruje se da metan formira formaldehid (HCHO ili H₂CO). Formaldehid daje formil radikal (HCO), koji dalje formira [[Ugljik-monoksid|Uugljik-monoksid]] (CO). Ovaj proces se naziva oksidativna [[piroliza]]: :<math>\mathrm{CH_4 + O_2 \longrightarrow CO + H_2 + H_2O}</math> U toku oksidativne pirolize, H₂ oksidira dajući vodu (H₂O) otpuštajući toplotu. Ovo se dešava veoma brzo, obično za kraće od jedne milisekunde. :<math>\mathrm{2H_2 + O_2 \longrightarrow 2H_2O}</math> Na kraju, CO oksidira dajući CO₂ i otpušta još više toplote. Ovaj proces je općenito sporiji od drugih hemijskih koraka i obično traje nekoliko milisekundi. :<math>\mathrm{2CO + O_2 \longrightarrow 2CO_2}</math> Rezultat gornjih reakcija je sljedeća totalna reakcija: :<math>\mathrm{CH_4(g) + 2O_2(g) \longrightarrow CO_2(g) + 2H_2O(l) - 890 kJ/mol}</math> :<small>(g) i (l) označavaju [[agregatno stanje]]: ''g'' - gas; ''l'' - tekuće </small> ==== Aktivacija vodika ==== Jačina [[kovalentna veza|kovalentne veze]] između [[ugljik]]a i [[vodik]]a u molekuli metana su među najsnažnijim među svim ugljikovodicima, te je njihovo korištenje u hemijskim reakcijama ograničeno. Pored visoke granice aktivacije za razbijanje C-H veza, metan je i dalje glavni početni materijal za alkane u oblastima istraživanja i sa izuzetnim industrijskim značajem. U metanovoj molekuli hidrogenske veze zatvaraju ugao od 109,5 stepeni. ==== Reakcije sa halogenim ==== Metan reaguje sa svim halogenim elementima, u datim uslovima i okolnostima: :<math>\mathrm{CH_4 + X_2 \longrightarrow CH_3X + HX}</math> gdje je X neki halogeni element: [[fluor]] (F), [[hlor]] (Cl), [[brom]] (Br) ili [[jod]] (I). Ovaj mehanizam za ovaj proces se naziva halogenacija slobodnim radikalima. Ako su metan i halogeni element (X₂) upotrijebljeni u ekvimolarnim količinama, mogu se formirati CH₂X₂, CHX₃ pa čak i CX₄. Koristeći veće količine metana, smanjuje se proizvodnja CH₂X₂, CHX₃, CX₄, a više se formira CH₃X. == Upotreba == === Gorivo === Metan je važan za proizvodnju [[električna energija|električne energije]] putem sagorijevanja kao goriva u gasnim [[turbina]]ma ili parnim bojlerima. U usporedbi sa fosilnim gorivima, sagorijevanjem metana se proizvodi manje [[ugljik-dioksid]]a po jedinici otpuštene toplote. Sa oko 890,8 kJ/mol toplote pri sagorijevanju metana,<ref name="CRC">David R. Lide, ed, ''CRC Handbook of Chemistry and Physics, Internet Version 2005'', http://www.hbcpnetbase.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724011402/http://www.hbcpnetbase.com/ |date=24. 7. 2017 }}, CRC Press, Boca Raton, FL, 2005, str. 936</ref> iako je najjednostavniji ugljikovodik, daje više toplote po jedinici mase nego drugi kompleksniji ugljikovodici. U mnogim naseljima, metan se transportuje cijevima do domaćinstava u svrhu grijanja. U ovom kontekstu je obično poznat kao [[Prirodni plin|plin]], a ima energetsku vrijednost od oko 39 [[džul|MJ]] po m³. Metan u obliku kompresovanog prirodnog gasa (CNG) se koristi kao [[gorivo|pogonsko gorivo]], a smatra se da prouzrokuje manje zagađenje od drugih fosilnih goriva poput [[nafta|nafte]] i [[Dizel gorivo|dizela]].<ref>{{cite news|url=http://www.gas2.org/2008/04/29/natural-gas-cars-cng-fuel-almost-free-in-some-parts-of-the-country/|title=Natural Gas Cars: CNG Fuel Almost Free in Some Parts of the Country|date=29. april 2008.|author=Clayton B. Cornell|access-date=21. 12. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120033852/http://gas2.org/2008/04/29/natural-gas-cars-cng-fuel-almost-free-in-some-parts-of-the-country/|archive-date=20. 1. 2019|url-status=dead}}</ref> [[NASA]] je vršila određena istraživanja o potencijalu metana kao raketnog goriva.<ref>''Lunar Engines'', Aviation Week & Space Technology, '''171''', 2 (13. juli 2009), str. 16</ref> Jedna od prednosti metana je da je prisutan u mnogim dijelovima [[Sunčev sistem|sunčevog sistema]], te bi se potencijalno mogao eksploatirati na površini drugih nebeskih tijela, dajući gorivo za putovanje.<ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2007/04may_methaneblast.htm?list123532 Methane Blast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830040950/http://science.nasa.gov/headlines/y2007/04may_methaneblast.htm?list123532 |date=30. 8. 2009 }}, NASA, 4. maj 2007.</ref> Trenutno se razvijaju motori na metanski pogon koji mogu razviti potisak od 7.500 [[funta (sila)|funti]], što je daleko manje od sedam miliona funti neophodnih da se lansira [[Program Space Shuttle|Space Shuttle]]. Umjesto toga, takvi motori bi se mogli koristiti za pogon letjelica sa površine Mjeseca ili slanje robotskih ekspedicija na druge planete sunčevog sistema<ref>{{cite journal|volume=271|issue=3|author=Green, V.|title=Hit the Gas: NASA's methane rocket could make long distance space travel possible, on the cheap|publisher=Popular Science magazine|date=septembar 2007|pages=16-17|url=http://books.google.co.jp/books?id=3AClY8pMg-EC&pg=PA16&lpg=PA16}}</ref>. Nedavno, metan koji nastaje u rudnicima uglja je uspješno iskorišten u proizvodnji električne energije.<ref>[http://www.megtec.com/news_article.php?news_id=42 A Global First: Coal Mine Turns Greenhouse Gas into Green Energy]</ref> === Industrijska upotreba === Metan se koristi u procesima hemijske industrije a može se transportovati u vidu ohlađenog tekućeg LNG (''liquefied natural gas''). Iako je kao gas lakši od zraka, u tekućem, ohlađenom stanju je teži od zraka zbog povećanja gustoće. Putem gasovoda se distribuiraju velike količine prirodnog gasa, u kojem je metan glavna komponenta. U hemijskoj industriji, metan je jedan od glavnih resursa u proizvodnji vodika, metanola, [[Sirćetna kiselina|sirćetne kiseline]] i acetatnog anhidrida. Pri proizvodnji ovih supstanci, metan se prvo konvertuje u ''gas za sintezu'', mješavinu ugljik monoksida i vodika djelovanjem pare. U tom procesu, metan i [[para]] reaguju na visokim temperaturama (700-1000&nbsp;°C) uz [[nikl]] kao [[katalizator]]. :<math>CH_4 + H_2O \xrightarrow[700-1100^oC]{Ni} CO + 3H_2 </math> Odnos ugljik monoksida i vodika u ''gasu za sintezu'' može biti podešen preko reakcije otklona vodenog gasa na određenu vrijednost u zavisnosti od namjeravane svrhe upotrebe. :<math>\mathrm{CO + H_2O \longrightarrow CO_2 + H_2}</math> Manje značajne hemikalije koje se izvode iz metana su [[etin|acetilen]], dobijen prolaskom metana kroz električni luk, i hlorometani ([[hlorometan]], [[metilen-hlorid]], [[hloroform]] i [[ugljik tetrahlorid]], koji se dobijaju reakcijom metana sa hlorom. Međutim, upotreba ovih hemikalija sve više opada. Acetilen je zamijenjen jeftinijim supstituentima, a korištenje hlorometana je upitno zbog rizika po zdravlje i onečišćenje okoline. == Izvori metana == === Polja prirodnog plina === Najveći izvor metana je njegovo izdvajanje iz geoloških depozita poznatih kao polja prirodnog plina. Uglavnom je povezan sa drugim ugljikovodičkim gorivima, a ponekad i sa [[helij]]em i [[dušik]]om. Metan pod niskim pritiskom se formira pri anaerobskom razlaganju organskih materijala te u prirodnim izvorima iz velikih dubina Zemljine kore. Općenito, [[sedimenti]] koji se nalaze na većim dubinama i koji su izloženi višim [[temperatura]]ma od onih iz kojih nastaje [[nafta]], obično se pretvaraju u prirodni plin. Metan se također proizvodi u većim količinama pri raspadanju organskog otpada na odlagalištima smeća. === Alternativni izvori === Pored polja plina, alternativni način dobijanja metana je putem biogasa koji se generiše fermentacijom organskih materijala uključujući otpadne vode, smeće te druge otpadne materijale koji sadrže organske materije. Fermentacijom tih materijala u uslovima bez prisustva zraka (kiseonika) nastaje, između ostalih, metan. [[Metan hidrat]] (kombinacija metana i leda, nađen je u ogromnim količinama na dnu okeana) je potencijalni izvor metana u budućnosti. Metan nastao preživanjem [[Domaće govedo|krava]] čini oko 16% svjetske godišnje emisije metana u atmosferu.<ref>Miller, G. Tyler.: ''Sustaining the Earth: An Integrated Approach,'' U.S.A, Thomson Advantage Books, 2007. str. 160</ref> Općenito, sektor stočarstva (uglavnom krave, kokoši i svinje) proizvodi oko 37% metana kojem je, direktno ili indirektno, uzrok čovjek.<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.HTM|title=Livestock's Long Shadow-Environmental Issues and Options|access-date=27. 10. 2009}}</ref> Ranija istraživanja se pronašla brojne medicinske tretmane i načine prilagođavanja ishrane stoke kojima se pomaže smanjenje proizvodnje metana kod preživara<ref>[http://news.nationalgeographic.com/news/2005/08/0816_050816_cowpollution_2.html California Cows Fail Latest Emissions Test]</ref><ref>[http://news.nationalgeographic.com/news/2002/05/0509_020509_belch.html New Zealand Tries to Cap Gaseous Sheep Burps]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.alternet.org/story/72339/ |title=Research on use of bacteria from the stomach lining of kangaroos (who don't emit methane) to reduce methane in cattle |access-date=21. 12. 2009 |archive-date=28. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828084651/http://www.alternet.org/story/72339/ |url-status=dead }}</ref>. Naučni eksperimenti su dali različite rezultate kod ispitivanja da li su žive biljke izvor emisije metana.<ref>{{cite journal|author=Hamilton JT, McRoberts WC, Keppler F, Kalin RM, Harper DB|title=Chloride methylation by plant pectin: an efficient environmentally significant process|journal=Science |volume=301|issue=5630|pages=206-9|year=2003|month=juli|url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12855805}}</ref><ref>[http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2009/114/1 "Methane Emissions? Don't Blame Plants"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312043745/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2009/114/1 |date=12. 3. 2009 }}, ScienceNOW, 14. januar 2009.</ref><ref>[http://environment.newscientist.com/article/mg19626322.900-plants-do-emit-methane-after-all.html Plants do emit methane after all] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008010745/http://environment.newscientist.com/article/mg19626322.900-plants-do-emit-methane-after-all.html |date=8. 10. 2008 }}, ''New Scientist'', 2. decembar 2007.</ref> === Vanzemljski izvori metana === Metan je otkriven ili se pretpostavlja da postoji na brojim mjestima u sunčevom sistemu. Vjeruje se da nastaje u nebiotičkim procesima, uz izuzetak na [[Mars]]u, gdje se prepostavlja da ga proizvode mikroorganizmi. * [[Mjesec (satelit)|Mjesec]] - otkriveni tragovi metana na površini<ref>{{cite journal|last = Stern|first = S.A.|title = The Lunar atmosphere: History, status, current problems, and context|journal = Rev. Geophys.|volume = 37|date = 1999|pages = 453-491}}</ref> * [[Mars]] - atmosfera sadrži 10 ppb (milioniti dio) metana. U januaru 2009, naučnici iz NASA su objavili da su otkrili da se na Marsu često ispušta metan u određenim područjima, što daje pretpostavke o biološkoj aktivnosti ispod površine planete<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/01/15/AR2009011502222.html Mars Vents Methane in What Could Be Sign of Life], Washington Post, 16. januar 2009.</ref> * [[Jupiter]] - atmosfera sadrži oko 0,3% metana * [[Saturn]] - atmosfera sadrži oko 0,4% metana ** [[Titan (satelit)|Titan]] - atmosfera sadrži oko 1,6% metana<ref name=Niemann>{{cite journal|title= The abundances of constituents of Titan's atmosphere from the GCMS instrument on the Huygens probe|url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-08_438_7069/page/778|author= H. B. Niemann, ''et al.''|journal=Nature|volume=438|pages=779-784|year=2005|issue= 7069}}</ref> ** [[Enkelad (mjesec)|Enkelad]] - atmosfera sadrži oko 1,7% metana<ref name=Waite>Waite, J. H.; ''et al.''; (2006); [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5766/1419 ''Cassini Ion and Neutral Mass Spectrometer: Enceladus Plume Composition and Structure''], Science, vol. 311, br. 5766, str. 1419-1422</ref> * [[Uran]] - atmosfera sadrži oko 2,3% metana ** [[Ariel (mjesec)|Ariel]] - smatra se da je metan jedan od sastojaka površinskog leda na Arielu ** [[Miranda (mjesec)|Miranda]] ** [[Oberon (mjesec)|Oberon]] - oko 20% leda na površini Oberona je sastavljeno od supstanci na bazi metanskih derivata ** [[Titanija (mjesec)|Titanija]] - oko 20% leda na površini Titanije je sastavljeno od organskih supstanci povezanih s metanom ** [[Umbriel (mjesec)|Umbriel]] - metan je jedan od sastojaka površinskog leda na Umbrielu * [[Neptun]] - atmosfera sadrži oko 1,6% metana ** [[Triton (mjesec)|Triton]] - Triton ima atmosferu sastavljenu većinom od dušika sa malom količinom metana u blizini površine<ref name=nature2>{{cite journal|title = Ultraviolet Spectrometer Observations of Neptune and Triton|author = A L Broadfoot, S K Bertaux, J E Dessler et al.|url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...246.1459B|date = 15. decembar 1989.|journal = Science|volume = 246|pages = 1459-1466|access-date=15. 1. 2008|issue = 4936}}</ref><ref name=grand>{{cite book|title = The Grand Tour: A Traveler's Guide to the Solar System|author = Ron Miller|coauthors = William K. Hartmann|year=2005|month = maj|pages = 172-73|publisher = Workman Publishing|location = Tajland|edition = 3.}} {{ISBN|0-7611-3547-2}}</ref> * [[Pluton]] - spektroskopske analize površine Plutona su dokazale prisustvo metana<ref>{{cite journal|title = Surface Ices and the Atmospheric Composition of Pluto|author = Tobias C. Owen, Ted L. Roush ''et al.''|journal = Science|year = 1993|month = 6. august|volume = 261|issue = 5122|pages = 745-748|url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/261/5122/745|access-date = 29. 3. 2007|archive-date = 1. 10. 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20071001092107/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/261/5122/745|url-status = dead}}</ref><ref name=Solstation>{{cite web|title=Pluto|work=SolStation|url=http://www.solstation.com/stars/pluto.htm|year=2006|access-date=28. 3. 2007|archive-date=10. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410204446/http://www.solstation.com/stars/pluto.htm|url-status=dead}}</ref> == Također pogledajte == * [[Mravlja kiselina]] * [[Metilen]] * [[Metilciklopropan]] * [[Halometan]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Methane}} * Gavin Schmidt, [https://web.archive.org/web/20040910184208/http://www.giss.nasa.gov/research/features/methane/ Methane: A Scientific Journey from Obscurity to Climate Super-Stardom], Goddard Institute for Space Studies, septembar 2004 * [http://www.gasresources.net Termodinamika metana] * [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc02/icsc0291.htm Međunarodna hemijska sigurnosna karta 0291] * [https://web.archive.org/web/20050303003218/http://marine.usgs.gov/fact-sheets/gas-hydrates/title.html Metan hidrat] * [https://web.archive.org/web/20090430091035/http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Methane Computational Chemistry Wiki] * [https://web.archive.org/web/20071011105742/http://ptcl.chem.ox.ac.uk/MSDS/ME/methane.html Sigurnosti podaci o metanu] * [http://twt.mpei.ac.ru/MAS/Worksheets/HEDH/5-5-14-03-16/Tab-5-5-14-03-METHANE-viscosity.mcd Dinamička viskoznost metana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222180449/http://twt.mpei.ac.ru/MAS/Worksheets/HEDH/5-5-14-03-16/Tab-5-5-14-03-METHANE-viscosity.mcd |date=22. 12. 2007 }} * [http://twt.mpei.ac.ru/MAS/Worksheets/HEDH/5-5-14-03-16/Tab-5-5-14-03-METHANE-thermal.mcd Termalna provodljivost metana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080125084052/http://twt.mpei.ac.ru/MAS/Worksheets/HEDH/5-5-14-03-16/Tab-5-5-14-03-METHANE-thermal.mcd |date=25. 1. 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20100604232740/http://www.gns.cri.nz/news/release/20071122methane.html METHANE-EATING BUG HOLDS PROMISE FOR CUTTING GREENHOUSE GAS], GNS Science, Novi Zeland * [https://web.archive.org/web/20100702233437/http://pire-ecci.ucsb.edu/summerschool/papers/Catalysis%20Today.pdf Catalytic conversion of methane to more useful chemicals and fuels] * [https://web.archive.org/web/20090828102047/http://www.tedauch.com/2009/06/01/viva-la-vache-sacree/ Methane as a Savior of the Dairy Industry] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Alkani]] [[Kategorija:Metan]] [[Kategorija:Goriva]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] m6iup8q6g7bnobck9vxvvy4bfh89yim 0 28066 3902545 3782215 2026-07-08T10:01:46Z Panasko 146730 [[Kategorija:Sulfati]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902545 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Schwefelsäure3.svg|120px]] [[Datoteka:Sulfuric-acid-3D-vdW.png|120px]] | Hemijski spoj =Sumporna kiselina | Druga imena =Sulfatna kiselina | Sumarna formula =H₂SO₄ | CAS registarski broj =7664-93-9 | Kratki opis =Bezbojna gusta tečnost | Molarna masa =98.078 g/mol | Agregatno stanje =Tečno | Gustoća =1.84 g cm⁻³ | Tačka topljenja =10&nbsp;°C | Tačka ključanja =290&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost =Rastvara se u svim omjerima | Dipolni moment = }} '''Sumporna kiselina''' (''[[Vodik|H]]₂[[Sumpor|S]][[Kisik|O]]₄'', po [[IUPAC]]u - '''dihidrogensulfat''') bezbojna je uljasta tečnost i jedan od najvažnijih proizvoda [[Hemija|hemijske]] [[industrija|industrije]]. To je snažna, [[neorganska hemija|neorganska]] kiselina sa oksidirajućim i dehidratacijskim djelovanjem.<ref name=<“Atkins“>{{cite book|author=Atkins P., de Paula J.|year=2006|title=Physical chemistry, 8th Ed.|publisher=W. H. Freeman|place=San Francisco|isbn=0-7167-8759-8|url=https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat}}</ref><ref name=<“Whitten“>{{cite book|author=Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E.|year= 1992|title= General chemistry, 4th Ed.|url=https://archive.org/details/generalchemistry0000whit_e3n4|publisher= Saunders College Publishing|place= Philadelphia|isbn= 0-03-072373-6}}</ref><ref name=<“Petrucci“>{{cite book|author=Petrucci R. H., Harwood W. S., Herring F. G.|year= 2002|title= General Chemistry, 8th Ed. |url=https://archive.org/details/generalchemistry0008petr|publisher=Prentice-Hall|place= New York|isbn= 0-13-014329-4}}</ref> ==Pregled== Sumporna kiselina je najznačajnija od svih [[kiselina]] [[sumpor]]a i jedan od glavnih proizvoda obimnije hemijske industrije. U malim koncentracijama, u prirodi se javlja u sumpornim vodama i u kiseloj kiši. Čista (100%) sumporna kiselina je bezbojna i uljasta i bezmirisna tekućina, vrlo [[korozija|korozivna]]. Zagrijavanjem se razgrađuje, uz otpuštanje [[sumpor-trioksid]]a, SO₃ i vode, kada nastaje azeotropna smjesa sa [[tačka ključanja|tačkom ključanja]] na 338&nbsp;°C i relativnim učešćem H₂SO₄ od 98,3%. U najširoj upotrebi najčešće je obična ili koncentrirana sumporna kiselina, koja sadrži 96% supstance i 4% vode. U sumpornoj kiselini lahko se otapa [[sumpor-trioksid]], a kiselina koja sadrži više tog oksida nego što odgovara azeotropnoj smjesi, puši se zbog njegovog viška, a označava se kao ''sedimeća'' sumporna kiselina ili ''oleum''. Sumporna kiselina je jedna od najjačih kiselina. Zagrijana i koncentrirana, ispoljava jako oksidacijsko djelovanje pa može oksidirati i metale pozitivnoga redukcijskog potencijala, kao što je [[bakar]], ali ne nagriza željezo, na kojem se stvara zaštito sloj, što omogućava bezbijedan transport u željeznim spremištima. Razrijeđena smporna kiselina reagira s mnogim metalima negativnoga redukcijskog potencijala, nakon čega se oslobađa [[vodik]] i nastaju soli, isključujući [[olovo]], jer se na njegovoj površini stvara sloj netopivog [[sulfat]]a koji čini zaštitni sloj metala od daljnjeg otapanja. Ovo je [[proton|diprotonska]] [[kiselina]] iz koje se odvode dva niza soli, koje se označavaju kao *'''hidrogensulfati''', opća formula: MHSO₄, gdje je M = jednovalentni metal,i *'''sulfati''' – M₂SO₄, kao što su galice, alauni i dr. Sumporna kiselina jako je higroskopna, pa snažno veže vodu, u svim omjerima. Pritom se oslobađa velika količina toplote, zbog čega je moguće prskanje ove tečnosti, pa, prilikom razrjeđivanja, vrijedi opće hemijsko pravilo: '''kiselina u vodu''', a nikako '''voda u kiselinu'''. Zbog higroskopnosti, ova kiselina lahko oduzima vodu iz organskih materijala, pa ih pougljeniše i razgrađuje. Na površini tijela, koži stvara oštećenja slična opekotinama, a udisanjem oštećuje sluzokožu i [[pluća|organe za disanje]].<ref name=<"Alberts">{{cite book|author=Alberts B. et al.|year=2002|title= Molecular Biology of the Cell, 4th Ed.|publisher= Garland Science|isbn=0-8153-4072-9}}</ref><ref name="Volet-Volet">{{cite book|author=Voet D., Voet J. G.|title=Biochemistry, 3rd Ed.[publisher= Wiley|isbn=978-0-471-19350-0}}</ref> Sumporna kiselina se dovija na dva načina. Ranije je bio rasprostranjen postupak olovnih komora, u kojima je [[sumpor-dioksid]], (SO₂), nastao prženjem pirita ili sagorijevanjem [[sumpor]]a, oksidirao u prisustvu vode, pomoću dušičnih oksida. Suvremena proizvodnja sumporne kiseline je uglavnom po kontaktnim postupkom. U ovj tehnološkoj varijanti, [[sumpor-dioksid]] oksidira na zraku, uz dodatak [[katalizator]]a, kao što je [[vanadij]] (V) [[oksid]] u [[sumpor-trioksid]]u, koji se apsorbira u 98%-tnoj sumpornoj kiselini. Tako nastaje disumporna kiselina ( H₂S₂O₇, koja razrjeđivanjem u vodi daje koncentriranu sumpornu kiselinu, koja je znatno čistija od one iz postupka olovnih komora. Sumporna kiselina je danas najvažnija je kiselina u hemijskoj industriji. Najveće količine – procjenjuje se oko 50% svjetske proizvodnje – potroši se u proizvodnji vještačkih đubriva , kao što su [[superfosfat]]i, [[amonij-sulfat]] i dr, a odtstsk u dobijanju ostalih sumpornih spojeva i drugih hemikalija, industriji vještačkih [[vlakno|vlakana]], sintetskih bojila i [[eksploziv]]a, industriji nafte za pročišćavanje naftnih frakcija. Upotrebljava se i kao akumulatorska kiselina, u [[farmacija|farmaceutskoj]] industriji i dobijanju tekstilnih pomoćnih sredstava, [[polimer]]nih materijala, te u metalurgiji, kao sredstvo za isušivanje, osobito plinova.<ref name=<“Atkins“>{{cite book|author=Atkins P., de Paula J.|year=2006|title=Physical chemistry, 8th Ed.|publisher=W. H. Freeman|place=San Francisco|isbn=0-7167-8759-8|url=https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat}}</ref><ref name=<“Whitten“>{{cite book|author=Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E.|year= 1992|title= General chemistry, 4th Ed.|url=https://archive.org/details/generalchemistry0000whit_e3n4|publisher= Saunders College Publishing|place= Philadelphia|isbn= 0-03-072373-6}}</ref><ref name=<“Petrucci“>{{cite book|author=Petrucci R. H., Harwood W. S., Herring F. G.|year= 2002|title= General Chemistry, 8th Ed. |url=https://archive.org/details/generalchemistry0008petr|publisher=Prentice-Hall|place= New York|isbn= 0-13-014329-4}}</ref><ref name=<“Laider“>{{cite book|author=Laidler K. J.|year=1978|title=Physical chemistry with biological applications. Benjamin/Cummings|place= Menlo Park|isbn= 0-8053-5680-0}}</ref> == Dobijanje == Sumporna kiselina se dobija kontaktnim postupkom. Prvi korak je spaljivanje sumpora pri čemu nastaje sumpor dioksid: :S (s) + O₂ (g) → SO₂ (g) Zatim smjesa [[sumpor dioksid]]a i [[kisik]]a prelazi preko [[katalizator]]a [[Vanadij(V)-oksid|vanadij-pentoksida]] (V₂O₅) pri čemu nastaje SO₃: :2SO₂ + O₂ → 2 SO₃ Nastali SO₃ se uvodi u rastvor koncentrovane sumporne kiseline pri čemu nastaje pirosumporna kiselina: :SO₃ + H₂SO₄ → H₂S₂O₇ Dodatkom vode nastaje sumporna kiselina: :2H₂S₂O₇ + 2H₂O → 4H₂SO₄ == Upotreba == Upotrebljava se najviše za umjetna gnojiva (50%), u hemijskoj industriji (20%), za boje (5%), u proizvodnji [[Željezo|željeza]] i [[čelik]]a (3%), u petrohemijskoj industriji (2%) i ostalim industrijama kao što su tekstilna, kožarska i prehrambena (koja troši oko 15% proizvodnje). Kao dodatak namirnicama nosi broj ''E513''. Sumporna [[kiselina]] daje [[soli]] sulfate i hidrogensulfate. U [[voda|vodi]] se otapa uz naglo oslobađanje topline, pa se mora oprezno miješati s vodom, dodajući uvijek kiselinu u vodu. ==Također pogledajte== *[[Sumpor]] *[[Sumporovodik]] *[[Sulfat]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Sulfuric acid}} {{Spojevi vodika}} {{Spojevi sumpora}} [[Kategorija:Kiseline]] [[Kategorija:Spojevi sumpora]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Sulfati]] ogiu5wsnrs2w6fu7pzv0e43jslmd3su 3902552 3902545 2026-07-08T10:05:16Z Panasko 146730 [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902552 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Schwefelsäure3.svg|120px]] [[Datoteka:Sulfuric-acid-3D-vdW.png|120px]] | Hemijski spoj =Sumporna kiselina | Druga imena =Sulfatna kiselina | Sumarna formula =H₂SO₄ | CAS registarski broj =7664-93-9 | Kratki opis =Bezbojna gusta tečnost | Molarna masa =98.078 g/mol | Agregatno stanje =Tečno | Gustoća =1.84 g cm⁻³ | Tačka topljenja =10&nbsp;°C | Tačka ključanja =290&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost =Rastvara se u svim omjerima | Dipolni moment = }} '''Sumporna kiselina''' (''[[Vodik|H]]₂[[Sumpor|S]][[Kisik|O]]₄'', po [[IUPAC]]u - '''dihidrogensulfat''') bezbojna je uljasta tečnost i jedan od najvažnijih proizvoda [[Hemija|hemijske]] [[industrija|industrije]]. To je snažna, [[neorganska hemija|neorganska]] kiselina sa oksidirajućim i dehidratacijskim djelovanjem.<ref name=<“Atkins“>{{cite book|author=Atkins P., de Paula J.|year=2006|title=Physical chemistry, 8th Ed.|publisher=W. H. Freeman|place=San Francisco|isbn=0-7167-8759-8|url=https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat}}</ref><ref name=<“Whitten“>{{cite book|author=Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E.|year= 1992|title= General chemistry, 4th Ed.|url=https://archive.org/details/generalchemistry0000whit_e3n4|publisher= Saunders College Publishing|place= Philadelphia|isbn= 0-03-072373-6}}</ref><ref name=<“Petrucci“>{{cite book|author=Petrucci R. H., Harwood W. S., Herring F. G.|year= 2002|title= General Chemistry, 8th Ed. |url=https://archive.org/details/generalchemistry0008petr|publisher=Prentice-Hall|place= New York|isbn= 0-13-014329-4}}</ref> ==Pregled== Sumporna kiselina je najznačajnija od svih [[kiselina]] [[sumpor]]a i jedan od glavnih proizvoda obimnije hemijske industrije. U malim koncentracijama, u prirodi se javlja u sumpornim vodama i u kiseloj kiši. Čista (100%) sumporna kiselina je bezbojna i uljasta i bezmirisna tekućina, vrlo [[korozija|korozivna]]. Zagrijavanjem se razgrađuje, uz otpuštanje [[sumpor-trioksid]]a, SO₃ i vode, kada nastaje azeotropna smjesa sa [[tačka ključanja|tačkom ključanja]] na 338&nbsp;°C i relativnim učešćem H₂SO₄ od 98,3%. U najširoj upotrebi najčešće je obična ili koncentrirana sumporna kiselina, koja sadrži 96% supstance i 4% vode. U sumpornoj kiselini lahko se otapa [[sumpor-trioksid]], a kiselina koja sadrži više tog oksida nego što odgovara azeotropnoj smjesi, puši se zbog njegovog viška, a označava se kao ''sedimeća'' sumporna kiselina ili ''oleum''. Sumporna kiselina je jedna od najjačih kiselina. Zagrijana i koncentrirana, ispoljava jako oksidacijsko djelovanje pa može oksidirati i metale pozitivnoga redukcijskog potencijala, kao što je [[bakar]], ali ne nagriza željezo, na kojem se stvara zaštito sloj, što omogućava bezbijedan transport u željeznim spremištima. Razrijeđena smporna kiselina reagira s mnogim metalima negativnoga redukcijskog potencijala, nakon čega se oslobađa [[vodik]] i nastaju soli, isključujući [[olovo]], jer se na njegovoj površini stvara sloj netopivog [[sulfat]]a koji čini zaštitni sloj metala od daljnjeg otapanja. Ovo je [[proton|diprotonska]] [[kiselina]] iz koje se odvode dva niza soli, koje se označavaju kao *'''hidrogensulfati''', opća formula: MHSO₄, gdje je M = jednovalentni metal,i *'''sulfati''' – M₂SO₄, kao što su galice, alauni i dr. Sumporna kiselina jako je higroskopna, pa snažno veže vodu, u svim omjerima. Pritom se oslobađa velika količina toplote, zbog čega je moguće prskanje ove tečnosti, pa, prilikom razrjeđivanja, vrijedi opće hemijsko pravilo: '''kiselina u vodu''', a nikako '''voda u kiselinu'''. Zbog higroskopnosti, ova kiselina lahko oduzima vodu iz organskih materijala, pa ih pougljeniše i razgrađuje. Na površini tijela, koži stvara oštećenja slična opekotinama, a udisanjem oštećuje sluzokožu i [[pluća|organe za disanje]].<ref name=<"Alberts">{{cite book|author=Alberts B. et al.|year=2002|title= Molecular Biology of the Cell, 4th Ed.|publisher= Garland Science|isbn=0-8153-4072-9}}</ref><ref name="Volet-Volet">{{cite book|author=Voet D., Voet J. G.|title=Biochemistry, 3rd Ed.[publisher= Wiley|isbn=978-0-471-19350-0}}</ref> Sumporna kiselina se dovija na dva načina. Ranije je bio rasprostranjen postupak olovnih komora, u kojima je [[sumpor-dioksid]], (SO₂), nastao prženjem pirita ili sagorijevanjem [[sumpor]]a, oksidirao u prisustvu vode, pomoću dušičnih oksida. Suvremena proizvodnja sumporne kiseline je uglavnom po kontaktnim postupkom. U ovj tehnološkoj varijanti, [[sumpor-dioksid]] oksidira na zraku, uz dodatak [[katalizator]]a, kao što je [[vanadij]] (V) [[oksid]] u [[sumpor-trioksid]]u, koji se apsorbira u 98%-tnoj sumpornoj kiselini. Tako nastaje disumporna kiselina ( H₂S₂O₇, koja razrjeđivanjem u vodi daje koncentriranu sumpornu kiselinu, koja je znatno čistija od one iz postupka olovnih komora. Sumporna kiselina je danas najvažnija je kiselina u hemijskoj industriji. Najveće količine – procjenjuje se oko 50% svjetske proizvodnje – potroši se u proizvodnji vještačkih đubriva , kao što su [[superfosfat]]i, [[amonij-sulfat]] i dr, a odtstsk u dobijanju ostalih sumpornih spojeva i drugih hemikalija, industriji vještačkih [[vlakno|vlakana]], sintetskih bojila i [[eksploziv]]a, industriji nafte za pročišćavanje naftnih frakcija. Upotrebljava se i kao akumulatorska kiselina, u [[farmacija|farmaceutskoj]] industriji i dobijanju tekstilnih pomoćnih sredstava, [[polimer]]nih materijala, te u metalurgiji, kao sredstvo za isušivanje, osobito plinova.<ref name=<“Atkins“>{{cite book|author=Atkins P., de Paula J.|year=2006|title=Physical chemistry, 8th Ed.|publisher=W. H. Freeman|place=San Francisco|isbn=0-7167-8759-8|url=https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat}}</ref><ref name=<“Whitten“>{{cite book|author=Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E.|year= 1992|title= General chemistry, 4th Ed.|url=https://archive.org/details/generalchemistry0000whit_e3n4|publisher= Saunders College Publishing|place= Philadelphia|isbn= 0-03-072373-6}}</ref><ref name=<“Petrucci“>{{cite book|author=Petrucci R. H., Harwood W. S., Herring F. G.|year= 2002|title= General Chemistry, 8th Ed. |url=https://archive.org/details/generalchemistry0008petr|publisher=Prentice-Hall|place= New York|isbn= 0-13-014329-4}}</ref><ref name=<“Laider“>{{cite book|author=Laidler K. J.|year=1978|title=Physical chemistry with biological applications. Benjamin/Cummings|place= Menlo Park|isbn= 0-8053-5680-0}}</ref> == Dobijanje == Sumporna kiselina se dobija kontaktnim postupkom. Prvi korak je spaljivanje sumpora pri čemu nastaje sumpor dioksid: :S (s) + O₂ (g) → SO₂ (g) Zatim smjesa [[sumpor dioksid]]a i [[kisik]]a prelazi preko [[katalizator]]a [[Vanadij(V)-oksid|vanadij-pentoksida]] (V₂O₅) pri čemu nastaje SO₃: :2SO₂ + O₂ → 2 SO₃ Nastali SO₃ se uvodi u rastvor koncentrovane sumporne kiseline pri čemu nastaje pirosumporna kiselina: :SO₃ + H₂SO₄ → H₂S₂O₇ Dodatkom vode nastaje sumporna kiselina: :2H₂S₂O₇ + 2H₂O → 4H₂SO₄ == Upotreba == Upotrebljava se najviše za umjetna gnojiva (50%), u hemijskoj industriji (20%), za boje (5%), u proizvodnji [[Željezo|željeza]] i [[čelik]]a (3%), u petrohemijskoj industriji (2%) i ostalim industrijama kao što su tekstilna, kožarska i prehrambena (koja troši oko 15% proizvodnje). Kao dodatak namirnicama nosi broj ''E513''. Sumporna [[kiselina]] daje [[soli]] sulfate i hidrogensulfate. U [[voda|vodi]] se otapa uz naglo oslobađanje topline, pa se mora oprezno miješati s vodom, dodajući uvijek kiselinu u vodu. ==Također pogledajte== *[[Sumpor]] *[[Sumporovodik]] *[[Sulfat]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Sulfuric acid}} {{Spojevi vodika}} {{Spojevi sumpora}} [[Kategorija:Kiseline]] [[Kategorija:Spojevi sumpora]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Sulfati]] [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] t9yabpa6l2swl0fv77pj65zwxrfwfn2 0 32752 3902452 3478129 2026-07-07T18:57:06Z Genetičar-1 183368 3902452 wikitext text/x-wiki ==Uvod== '''Ćelijski automat''' je [[model]] [[fizikalni sistem|fizikalnog sistema]]. U tom modelu, diskretizirane veličine su [[prostor]] i [[vrijeme (fizika)|vrijeme]]. [[Interakcija|Interakcije]] su ograničene samo na lokalnost. Ćelijski automati imaju sastav od pravilne rešetke od n-dimenzija, koju čine polja [[ćelija]]. Pri tome svaka ta ćelija može biti u jednom od konačnog broja mogućih [[stanje|stanja]]. Stanje svake ćelije se mijenja/osvježava u diskretiziranim vremenskim [[interval]]ima (pri čemu je pravilnost tih ažuriranja lokalna). Pritom, stanje ćelije u vremenskoj tački t+1 je zavisna veličina, na koju utiče stanje susjedstva te ćelije u trenutku k. Susjedstvo te ćelije definišemo kao tu samu ćeliju, koja je predmetom posmatranja, i određeni broj susjednih ćelija. Ovo zavisi od protežnosti ćelijskog automata i vrsti susjedstva (postoje, naprimjer, [[Von Neumannovo susjedstvo]], [[Mooreovo susjedstvo]]...) ==Pozadina== [[Slika:Gospers glider gun.gif|class=skin-invert-image|frame|right|[[Bill Gosper|Gosperov]] [[Pištolj (ćelijski automat)|Jedrilica]] koja stvara "[[Jedrilica|jedrilice]]" u ćelijskom automatu [[Conwayeva igra života]]<ref>Daniel Dennett (1995), ''Darwin's Dangerous Idea'', Penguin Books, London, {{ISBN|978-0-14-016734-4}}, {{ISBN|0-14-016734-X}}</ref>]] '''Ćelijski automat''' (mn. '''ćelijski automati''', skr. '''CA''') jeste diskretni model računanja koji se proučava u teoriji automata. Ćelijski automati se također nazivaju '''[[ćelijski prostor]]i''', '''[[teselacijski automat]]i''', '''homogene strukture''', '''ćelijske strukture''', '''teselacijske strukture''' i '''iterativne sekvence'''.<ref name=reviews>{{Cite journal | url=http://www.stephenwolfram.com/publications/articles/ca/83-statistical/ | author=Wolfram, Stephen | author-link=Stephen Wolfram | title=Statistical Mechanics of Cellular Automata | journal=Reviews of Modern Physics | issue=3 | volume=55 | pages=601–644 | year=1983 | doi=10.1103/RevModPhys.55.601 | bibcode=1983RvMP...55..601W | access-date=28 February 2011 | archive-date=21 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060232/http://www.stephenwolfram.com/publications/articles/ca/83-statistical/ }}</ref> Ćelijski automati pronašli su primjenu u raznim oblastima, uključujući [[fizika|fiziku]], [[teorijska biologija|teorijsku biologiju]] i modeliranje [[mikrostruktura]]. Ćelijski automat sastoji se od regularne mreže ''ćelija'', svaka u jednom od konačnog broja ''[[Stanje (računarstvo)|stanja]]'', kao što su ''uključeno'' i ''isključeno'' (za razliku od [[spojena rešetkasta mapa spojene rešetkaste mape]]). Mreža može biti u bilo kojem konačnom broju dimenzija. Za svaku ćeliju, skup ćelija nazvan njeno ''susjedstvo'' je definisan u odnosu na određenu ćeliju. Početno stanje (vrijeme ''t'' = 0) bira se dodjeljivanjem stanja svakoj ćeliji. Nova ''generacija'' kreira se (unaprijed ''t'' za 1), prema nekom fiksnom ''pravilu'' (općenito, matematičkoj funkciji)<ref>{{cite book|title=Cellular Automata Machines: A New Environment for Modeling|first1=Tommaso|last1=Toffoli|first2=Norman|last2=Margolus|publisher=MIT Press|year=1987|isbn=978-0-262-20060-8|page=27|url=https://books.google.com/books?id=HBlJzrBKUTEC&pg=PA27}}</ref> što određuje novo stanje svake ćelije u smislu aktuelnog stanja ćelije i stanja ćelija u njenom susjedstvu. Tipično, pravilo za ažuriranje stanja ćelija je isto za svaku ćeliju i ne mijenja se tokom vremena, te se primjenjuje na cijelu mrežu istovremeno,<ref>{{cite book | author=Schiff, Joel L. | title=Cellular Automata: A Discrete View of the World | year=2011 | publisher=Wiley & Sons, Inc | isbn=978-1-118-03063-9 | ref=schiff|page=40|url=https://books.google.com/books?id=uXJC2C2sRbIC&pg=PA40}}</ref> iako su poznati izuzeci, kao što su [[stohastički ćelijski automat]] i [[asinhroni ćelijski automat]]. Koncept su prvobitno osmislili [[Stanislaw Ulam]] i [[John von Neumann]] 1940-ih dok su bili savremenici u [[Nacionalna laboratorija Los Alamos| Nacionalnoj laboratoriji Los Alamos]]. Iako su ga neki proučavali tokom 1950-ih i 1960-ih, tek 1970-ih i [[Conwayeva Igra života]], dvodimenzionalni ćelijski automat, interes za ovu temu proširio se izvan akademske zajednice. U 1980-ima, [[Stephen Wolfram]] bavio se sistematskim proučavanjem jednodimenzijskih ćelijskih automata, ili onoga što on naziva [[elementarni ćelijski automat|elementarni ćelijski automati]]; njegov istraživački asistent [[Matthew Cook]] pokazao je da je [[Pravilo 110|jedno od ovih pravila]] [[Turing-potpunosti]]. Primarne klasifikacije ćelijskih automata, kako ih je opisao Wolfram, numerirane su od jedan do četiri. To su, redom, automati u kojima se obrasci uglavnom stabiliziraju u [[homogenost]], automati u kojima se obrasci razvijaju u uglavnom stabilne ili oscilirajuće strukture, automati u kojima se obrasci razvijaju naizgled haotičan način i automati u kojima obrasci postaju izuzetno složeni i mogu trajati dugo vremena, sa stabilnim lokalnim strukturama. Smatra se da je ova posljednja klasa [[računar]]ski univerzalna ili sposobna simulirati [[Turingova mašina| Turingovu mašinu]]. Posebne vrste ćelijskih automata su ''[[Reverzibilni ćelijski automat|reverzibilni]]'', gdje samo jedna konfiguracija vodi direktno do sljedeće, i ''totalistički'', u kojem buduća vrijednost pojedinačnih ćelija zavisi samo od ukupne vrijednosti grupe susjednih ćelija. Ćelijski automati mogu simulirati razne sisteme iz stvarnog svijeta, uključujući biološke i hemijske. ==Pregled== {{multiple image|align=right |image1=CA-Moore.svg|caption1= Crvene ćelije su [[Mooreovo susjedstvo]] za plavu ćeliju. |image2=CA-von-Neumann.svg|caption2= Crvene ćelije su [[von Neumannovo susjedstvo]] za plavu ćeliju. "Unakrsno susjedstvo" raspona 2 uključuje i ružičaste ćelije. }} Jedan od načina simuliranja dvodimenzijskog ćelijskog automata je pomoću beskonačnog lista [[milimetarski papir|milimetarskog papira]] zajedno sa skupom pravila kojih se ćelije trebaju pridržavati. Svaki kvadrat se naziva "ćelija" i svaka ćelija ima dva moguća stanja, crno ili bijelo. „Susjedstvo“ ćelije su obližnje, obično susjedne, ćelije. Dva najčešća tipa susjedstava su ''[[von Neumannovo susjedstvo]]'' i ''[[Mooreovo susjedstvo]]''.<ref name=kier-seybold-cheng-15>{{Harvnb|Kier, Seybold, Cheng|2005|p=15|ref=kier-seybold-cheng}}</ref> Prvi, nazvan po osnivaču teoretičara ćelijskih automata, sastoji se od četiri [[ortogon]]alno susjedne ćelije.<ref name=kier-seybold-cheng-15/> Drugi uključuje von Neumannovo susjedstvo kao i četiri dijagonalno susjedne ćelije.<ref name=kier-seybold-cheng-15/> Za takvu ćeliju i njegovo Mooreovo susjedstvo postoji 512 (= 2⁹) mogućih uzoraka. Za svaki od 512 mogućih [[uzorak]]a, tabela pravila bi navela da li će središnja ćelija biti crna ili bijela u sljedećem vremenskom intervalu. [[Conwayeva igra života]] je popularna verzija ovog modela. Drugi uobičajeni tip susjedstva je ''prošireno von Neumannovo susjedstvo'', koje uključuje dvije najbliže ćelije u svakom ortogonalnom smjeru, ukupno osam.<ref name=kier-seybold-cheng-15/> Opća jednadžba za ukupan broj mogućih automata je ''k''^{''k''^''s''}, gdje je ''k'' broj mogućih stanja za ćeliju, a ''s'' je broj susjednih ćelija (uključujući i samu ćeliju koja se izračunava) koje se koriste za određivanje sljedećeg stanja ćelije.<ref name=bialynick-9>{{Harvnb|Bialynicki-Birula, Bialynicka-Birula|2004|p=9|ref=bialynick}}</ref> Dakle, u dvodimenzijskom sistemu sa Murovom okolinom, ukupan mogući broj automata bio bi 2^2⁹, ili {{val|1.34|e=154}}. Obično se pretpostavlja da svaka ćelija u univerzumu počinje u istom stanju, osim konačnog broja ćelija u drugim stanjima; dodjeljivanje vrijednosti stanja naziva se ''konfiguracija''.<ref name=schiff-41>{{Harvnb|Schiff|2011|p=41|ref=schiff}}</ref> Općenitije, ponekad se pretpostavlja da svemir počinje prekriven periodičnim uzorkom i da samo konačan broj ćelija krši taj obrazac. Potonja pretpostavka je uobičajena kod jednodimenzikjsih ćelijskih automata. [[Slika:Torus.png|thumb|right|Toroidni oblik ([[torus]])]] Ćelijski automati često se simuliraju na konačnoj mreži, a ne na beskonačnoj. U dvije dimenzije, svemir bi bio pravougaonik umjesto beskonačne ravni. Očigledan problem s konačnim mrežama je kako rukovati ćelijama na rubovima. Način na koji se s njima rukuje utjecat će na vrijednosti svih ćelija u mreži. Jedna moguća metoda je dozvoliti da vrijednosti u tim ćelijama ostanu konstantne. Druga metoda je drugačije definiranje susjedstava za ove ćelije. Moglo bi se reći da imaju manje susjeda, ali bi se onda morala definirati i nova pravila za ćelije koje se nalaze na rubovima. Ove ćelije obično se obrađuju [[periodični granični uvjet|periodičnim graničnim uvjetima]], što rezultira ''toroidnim'' rasporedom: kada jedna ide s vrha, jedna dolazi na odgovarajuću poziciju na dnu, a kada jedna ide s lijeve strane, jedna dolazi s desne strane. (Ovo u suštini simulira beskonačno periodično popločavanje, a u oblasti parcijalnih [[diferencijalna jednačina|diferencijalnih jednačina]] ponekad se naziva ''periodičnim'' graničnim uslovima.) Ovo se može vizualizovati kao spajanje lijeve i desne ivice pravougaonika trakom kako bi se formirala cijev, a zatim spajanje gornje i donje ivice cijevi trakom kako bi se formirao torus (oblik krofne). Univerzumi drugih dimenzija slično se obrađuju. Ovo rješava granične probleme sa susjedstvima, ali još jedna prednost je što se lahko programira pomoću modularnih aritmetičkih funkcija. Naprimjer, u jednodimenzijskom ćelijskom automatu, kao što su primjeri u nastavku, susjedstvo ćelije ''x_i^t'' je {''x''_''i''−1<sup style="margin-left:-2ex;">''t''−1</sup>, ''x''_''i''^''t''−1, ''x''_{''i''+1</sup><sup style="margin-left:-2ex;">''t''−1</sup>}, gdje je ''t'' vremenski korak (vertikalni), a ''i'' je indeks (horizontalni) u jednoj [[generacija|generaciji]]. ==Historija== [[Stanisław Ulam]], dok je radio u Nacionalnoj laboratoriji Los Alamos 1940-ih, proučavao je rast [[kristal]]a, koristeći jednostavnu [[Model rešetke (fizika)|mrežu rešetke]] kao svoj model.<ref name=pickover>{{cite book | author=Pickover, Clifford A. | title=The Math Book: From Pythagoras to the 57th Dimension, 250 Milestones in the History of Mathematics | url=https://archive.org/details/mathbookfrompyth00pick | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/mathbookfrompyth00pick/page/n410 406] | year=2009| publisher=Sterling Publishing Company, Inc | isbn=978-1-4027-5796-9}}</ref> U isto vrijeme, [[John von Neumann]] {{mdash}} Ulamov kolega u Los Alamosu {{mdash}} radio je na problemu [[samoreplicirajući sistem|samoreplicirajućih sistema]].<ref name=schiff-1>{{Harvnb|Schiff|2011|p=1|ref=schiff}}</ref> Von Neumannov početni [[dizajn]] bio je zasnovan na ideji da jedan [[robot]] gradi drugog robota. Ovaj dizajn je poznat kao kinematički model.<ref>John von Neumann, "The general and logical theory of automata," in Lloyd A. Jeffress, ed., Cerebral Mechanisms in Behavior – The Hixon Symposium, John Wiley & Sons, New York, 1951, pp. 1–31.</ref><ref>{{cite journal | last1 = Kemeny | first1 = John G. | year = 1955 | title = Man viewed as a machine | journal = Sci. Am. | volume = 192 | issue = 4| pages = 58–67 | doi=10.1038/scientificamerican0455-58| bibcode = 1955SciAm.192d..58K}}; ''Sci. Am.'' 1955; 192:6 (errata).</ref> Dok je razvijao ovaj dizajn, von Neumann je shvatio veliku teškoću izgradnje samoreplicirajućeg robota i veliku cijenu obezbjeđivanja "mora dijelova" za robota od kojih bi izgradio svog replikanta. Neumann je napisao rad pod naslovom "Opća i logička teorija automata", 1948.<ref name=schiff-1/> Ulam je bio taj koji je predložio korištenje ''diskretnog'' sistema za stvaranje redukcionističkog modela samoreplikacije.<ref name=schiff-3>{{Harvnb|Schiff|2011|p=3|ref=schiff}}</ref><ref name=ilachinski-xxix>{{Harvnb|Ilachinski|2001|p=xxix|ref=ilachinski}}</ref> [[Nils Aall Barricelli]] izvršio je mnoga od najranijih istraživanja ovih modela [[vještački život|vještačkog života]]. [[Slika:Vonneumann-john r.jpg|thumb|[[John von Neumann]], [[Nacionalna laboratorija Los Alamos|Los Alamos]] Identifikacijska značka]] Ulam i von Neumann su krajem 1950-ih stvorili metodu za izračunavanje kretanja tekućine. Osnovni koncept metode bio je da se tekućina posmatra kao grupa diskretnih jedinica i izračuna [[kretanje]] svake od njih na osnovu ponašanja njenih susjeda.<ref name=bialynick-8>{{Harvnb|Bialynicki-Birula, Bialynicka-Birula|2004|p=8|ref=bialynick}}</ref> Tako je rođen prvi sistem ćelijskih automata. Poput Ulamove rešetkaste mreže, [[Von Neumannovi ćelijski automat|von Neumannovi ćelijski automati]] su dvodimenzijski, s njegovim samoreplikatorom implementiranim [[algoritam]]ski. Rezultat je bio [[Von Neumannov univerzalni konstruktor|univerzalni kopirni uređaj i konstruktor]] koji radi unutar ćelijskog automata s malim susjedstvom (samo one ćelije koje se dodiruju su susjedi; za von Neumannove ćelijske automate, samo [[ortogon]]alne ćelije), i sa 29 stanja po ćeliji.<ref name=wolfram-876>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=876|ref=wolfram}}</ref> Von Neumann je dao [[konstruktivan dokaz|dokaz postojanja]] da bi određeni obrazac pravio beskonačne kopije sebe unutar datog ćelijskog univerzuma dizajnirajući konfiguraciju od 200.000 ćelija koja bi to mogla učiniti.<ref name=wolfram-876/> Ovaj dizajn je poznat kao model [[teselacija|teselacije]] i naziva se [[von Neumannov univerzalni konstruktor]].<ref name=TSRA>{{harvnb|von Neumann|1966}}<ref> Također, 1940-ih, [[Norbert Wiener]] i [[Arturo Rosenblueth]] razvili su model podražljivih medija s nekim karakteristikama ćelijskog automata.<ref name="Wiener-Rosenblueth">{{cite journal | last1 = Wiener | first1 = N. | last2 = Rosenblueth | first2 = A. | year = 1946 | title = The mathematical formulation of the problem of conduction of impulses in a network of connected excitable elements, specifically in cardiac muscle | journal = Arch. Inst. Cardiol. México | volume = 16 | issue = 3| pages = 205–65 | pmid = 20245817 }}</ref> Njihova specifična motivacija bio je matematički opis provođenja impulsa u srčanim sistemima. Međutim, njihov model nije ćelijski automat jer je medij u kojem se signali šire kontinuiran, a talasni frontovi su krivulje.<ref name="Wiener-Rosenblueth"/><ref name="reshodko">{{Cite journal|last1=Letichevskii|first1=A. A. |last2= Reshodko|first2=L. V.|title=N. Wiener's theory of the activity of excitable media |journal=Cybernetics|volume=8|issue=5 |year=1974|pages=856–864|doi=10.1007/bf01068458|s2cid=121306408 }}</ref> Pravi model ćelijskog automata ekscitabilnih medija razvili su i proučavali J. M. Greenberg i S. P. Hastings 1978. godine; pogledajte [[Greenberg-Hastingsov ćelijski automat]]. Originalni rad Wienera i Rosenbluetha sadrži mnoge uvide i nastavlja se citirati u modernim istraživačkim publikacijama o [[srčana aritmija|srčanoj aritmiji]] i ekscitabilnim sistemima.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/355349a0 | last1 = Davidenko | first1 = J. M. | last2 = Pertsov | first2 = A. V. | last3 = Salomonsz | first3 = R. | last4 = Baxter | first4 = W. | last5 = Jalife | first5 = J. | year = 1992 | title = Stationary and drifting spiral waves of excitation in isolated cardiac muscle | journal = Nature | volume = 355 | issue = 6358| pages = 349–351 | pmid = 1731248 |bibcode = 1992Natur.355..349D | s2cid = 4348759 }}</ref> Tokom 1960-ih, ćelijski automati su proučavani kao poseban tip dinamičkog sistema i prvi put je uspostavljena veza sa matematičkim poljem simboličke dinamike. Godine 1969, Gustav A. Hedlund je sastavio mnoge rezultate slijedeći ovo gledište<ref>{{cite journal | doi = 10.1007/BF01691062 | last1 = Hedlund | first1 = G. A. | author-link = Gustav A. Hedlund | year = 1969 | title = Endomorphisms and automorphisms of the shift dynamical system | journal = Math. Systems Theory | volume = 3 | issue = 4| pages = 320–3751 | s2cid = 21803927 }}</ref> u onome što se još uvijek smatra fundamentalnim radom za matematičko proučavanje ćelijskih automata. Najfundamentalniji rezultat je karakterizacija u [[Curtis-Hedlund-Lyndonova teorema|Curtis-Hedlund-Lyndonovu teoremu]] skupa globalnih pravila ćelijskih automata kao skupa [[kontinuirana funkcija|kontinuiranih]] [[endomorfizam]]a [[pomjerajući prostor|pomjerajućih prostora]]. U 1969., njemački informatičarski pionir [[Konrad Zuse]] objavio je svoju knjigu ''[[Izračunavanje prostora]]'', predlažući da su fizički zakoni svemira diskretni po prirodi i da je cijeli svemir rezultat determinističkog izračuna na jednom ćelijskom automatu; "Zuseova teorija" postala je temelj područja istraživanja pod nazivom ''[[digitalna fizika]]''.<ref name=schiff-182>{{Harvnb|Schiff|2011|p=182|ref=schiff}}</ref> Također 1969., informatičar [[Alvy Ray Smith]] završio je doktorsku disertaciju na Stanfordu o teoriji ćelijskih automata, prvom matematičkom tretmanu CA kao opće klase [[računar]]a. Mnogi radovi su proizašli iz ove disertacije: pokazao je ekvivalentnost susjedstava različitih oblika, kako svesti Mooreovo susjedstvo na von Neumannovo susjedstvo ili kako svesti bilo koje susjedstvo na von Neumannovo susjedstvo.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Cellular Automata Complexity Trade-Offs|url=http://alvyray.com/Papers/CA/TradeOff.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=27 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025107/http://alvyray.com/Papers/CA/TradeOff.pdf|url-status=live}}</ref> On je [[matematički dokaz|dokazao]] da su dvodimenzijski CA univerzalni za računanje, uveo je jednodimenzijske CA i pokazao da su i oni univerzalni za računanje, čak i sa jednostavnim susjedstvima.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Simple Computation-Universal Cellular Spaces|url=http://alvyray.com/Papers/CA/UniversalCA_1D.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614022424/http://alvyray.com/Papers/CA/UniversalCA_1D.pdf|url-status=live}}</ref> Pokazao je kako podvesti kompleksni von Neumannov dokaz univerzalnosti konstrukcije (i stoga samoreproducirajućih mašina) u posljedicu univerzalnosti računanja u jednodimenzijskoj CA.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Simple Nontrivial Self-Reproducing Machines|url=http://alvyray.com/Papers/CA/alife2_optimized.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=27 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025123/http://alvyray.com/Papers/CA/alife2_optimized.pdf|url-status=live}}</ref> Namijenjen kao uvod u njemačko izdanje von Neumannove knjige o CA, napisao je pregled te oblasti s desetinama referenci na radove mnogih autora iz mnogih zemalja tokom desetak godina rada, koje moderni istraživači CA često previđaju.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Introduction to and Survey of Cellular Automata or Polyautomata Theory|url=http://alvyray.com/Papers/CA/PolyCA76.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=7 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150807015233/http://alvyray.com/Papers/CA/PolyCA76.pdf|url-status=live}}</ref> Tokom 1970-ih, dvo-stabni, dvodimenzijski ćelijski automat nazvan [[Conwayeva Igra Života|Igra Života]] postao je široko poznat, posebno među ranom računarskom zajednicom. Izumio ga je [[John Horton Conway|John Conway]], a popularizirao [[Martin Gardner]] u članku u ''Scientific American'',<ref>{{cite journal | last1 = Gardner | first1 = Martin | year = 1970 | title = Mathematical Games: The fantastic combinations of John Conway's new solitaire game "life" | url = http://www.ibiblio.org/lifepatterns/october1970.html | journal = Scientific American | volume = 223 | issue = 4 | pages = 120–123 | doi = 10.1038/scientificamerican1070-120 | archive-date = 27 August 2013 | access-date = 24 August 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130827141821/http://ibiblio.org/lifepatterns/october1970.html | url-status = live }}</ref> njegova pravila su sljedeća: # Svaka živa ćelija s manje od dva živa susjeda umire, kao da je uzrokovana nedovoljnom populacijom. # Svaka živa ćelija s dva ili tri živa susjeda živi u sljedećoj generaciji. # Svaka živa ćelija s više od tri živa susjeda umire, kao da je uzrokovana prenaseljenošću. # Svaka mrtva ćelija s tačno tri živa susjeda postaje živa ćelija, kao da je reprodukcijom. Uprkos svojoj jednostavnosti, sistem postiže impresivnu raznolikost ponašanja, fluktuirajući između prividne [[slučajnost]]i i reda. Jedna od najočitijih karakteristika Igre života je česta pojava „klizalica“, rasporeda ćelija koje se u suštini same kreću po mreži. Moguće je organizirati automat tako da klizači međusobno djeluju kako bi izvodili proračune, i nakon mnogo truda pokazano je da Igra života može emulirati [[univerzalna Turingova mašina|univerzalnu Turingovu mašinu]].<ref>Paul Chapman. Life universal computer. http://www.igblan.free-online.co.uk/igblan/ca/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090906014935/http://www.igblan.free-online.co.uk/igblan/ca/ |date=6 September 2009 }} November 2002</ref> Smatralo se uglavnom rekreativnom temom, te je početkom 1970-ih urađeno malo daljnjeg rada izvan istraživanja specifičnosti Igre života i nekoliko srodnih pravila.<ref name=Wainwright-16>{{Harvnb|Wainwright|2010|p=16}}</ref> [[Stephen Wolfram]] je samostalno počeo raditi na ćelijskim automatima sredinom 1981. godine nakon što je razmotrio kako se čini da se složeni obrasci formiraju u prirodi kršeći [[drugi zakon termodinamike]].<ref name=wolfram-880/> Njegova istraživanja su u početku bila potaknuta željom da modelira sisteme poput [[neuronska mreža|neuronskih mreža]] koje se nalaze u mozgu.<ref name=wolfram-880/> Svoj prvi rad objavio je u ''Reviews of Modern Physics'' istražujući ''[[elementarni ćelijski automat|elementarne ćelijske automate]]'' (posebno [[Pravilo 30]]) u junu 1983.<ref name=reviews/><ref name=wolfram-880>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=880|ref=wolfram}}</ref> Neočekivana složenost ponašanja ovih jednostavnih pravila navela je Wolframa da posumnja da složenost u prirodi može biti posljedica sličnih mehanizama.<ref name=wolfram-880/> Međutim, njegova istraživanja dovela su ga do spoznaje da su ćelijski automati loši u modeliranju neuronskih mreža.<ref name=wolfram-880/> Osim toga, tokom ovog perioda Wolfram je formulisao koncepte intrinzične [[slučajnost]]i i [[računarska nesvodljivost|računarske nesvodljivosti]],<ref name=wolfram-881>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=881|ref=wolfram}}</ref> i sugerirao da bi [[Pravilo 110]] moglo biti [[Turing-potpunost|univerzalno]]—činjenica koju je kasnije dokazao Wolframov istraživački asistent [[Matthew Cook]] 1990-ih.<ref>{{cite journal | author=Mitchell, Melanie | author-link=Melanie Mitchell | title=Is the Universe a Universal Computer? | journal=[[Science]] | date=4 October 2002 | volume=298 | issue=5591 | pages=65–68 | doi=10.1126/science.1075073| s2cid=122484855 }}</ref> ==Klasifikacija== Wolfram je u radu ''[[Nova vrsta nauke]]'' i nekoliko radova iz sredine 1980-ih definirao četiri klase u koje se ćelijski automati i nekoliko drugih jednostavnih računarskih modela mogu podijeliti ovisno o njihovom ponašanju. Dok su ranije studije o ćelijskim automatima pokušavale identificirati vrste obrazaca za specifična pravila, Wolframova klasifikacija bila je prvi pokušaj klasifikacije samih pravila. Po redoslijedu složenosti, klase su: *Klasa 1: Gotovo svi početni obrasci brzo evoluiraju u stabilno, homogeno stanje. Svaka slučajnost u početnom obrascu nestaje.<ref name=ilachinski-12>{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=12|ref=ilachinski}}</ref> *Klasa 2: Gotovo svi početni obrasci brzo evoluiraju u stabilne ili oscilirajuće strukture. Dio slučajnosti u početnom obrascu može se filtrirati, ali dio ostaje. Lokalne promjene početnog obrasca obično ostaju lokalne.<ref name=ilachinski-12/> *Klasa 3: Gotovo svi početni obrasci evoluiraju na pseudo-slučajan ili haotičan način. Sve stabilne strukture koje se pojave brzo uništava okolna buka. Lokalne promjene početnog obrasca obično se šire unedogled.<ref name=ilachinski-12/> *Klasa 4: Gotovo svi početni obrasci evoluiraju u strukture koje međusobno djeluju na složene i zanimljive načine, s formiranjem lokalnih struktura koje su sposobne preživjeti dugi vremenski period.<ref name=ilachinski-13>{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=13|ref=ilachinski}}</ref> Stabilne ili oscilirajuće strukture tipa klase 2 mogu biti krajnji ishod, ali broj koraka potrebnih za postizanje ovog stanja može biti vrlo velik, čak i kada je početni obrazac relativno jednostavan. Lokalne promjene početnog obrasca mogu se širiti unedogled. Wolfram je [[hipoteza|pretpostavio]] da su mnogi ćelijski automati klase 4, ako ne i svi, sposobni za [[Turingova potpunost|univerzalno računanje]]. To je dokazano za Pravilo 110 i Conwayevu Igru života. Ove definicije su kvalitativne prirode i postoji određeni prostor za interpretaciju. Prema Wolframu, "...sa gotovo svakom općom shemom klasifikacije neizbježno postoje slučajevi koji se dodjeljuju jednoj klasi prema jednoj definiciji, a drugoj klasi prema drugoj definiciji. I tako je sa ćelijskim automatima: povremeno postoje pravila... koja pokazuju neke karakteristike jedne klase, a neke druge."<ref name=wolfram-231>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=231|ref=wolfram}}</ref> Bilo je nekoliko pokušaja klasifikacije ćelijskih automata u formalno rigorozne klase, inspirisane Wolframovom klasifikacijom. Na primjer, Culik i Yu su predložili tri dobro definirane klase (i četvrtu za automate koji se ne podudaraju ni sa jednom od njih), koje se ponekad nazivaju Culik-Yu klasama; pripadnost ovim klasama dokazala je [[Neodlučiv problem|neodlučivost]].<ref name="DelormeMazoyer1998">{{cite book|editor1=M. Delorme |editor2=J. Mazoyer |title=Cellular automata: a parallel model|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dGs87s5Pft0C&pg=PA239|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5493-2|page=239|chapter=Topological chaos and CA|author1=G. Cattaneo |author2=E. Formenti |author3=L. Margara }}</ref><ref name="Voorhees1996">{{cite book|author=Burton H. Voorhees|title=Computational analysis of one-dimensional cellular automata|url=https://books.google.com/books?id=WcZTQHPrG68C&pg=PA8|year=1996|publisher=World Scientific|isbn=978-981-02-2221-5|page=8}}</ref><ref name="Garzon1995">{{cite book|author=Max Garzon|title=Models of massive parallelism: analysis of cellular automata and neural networks |url=https://archive.org/details/modelsmassivepar00garz|url-access=limited| year=1995 | publisher=Springer | isbn=978-3-540-56149-1 | page=[https://archive.org/details/modelsmassivepar00garz/page/n159 149]}}</ref> Wolframova klasa 2 može se podijeliti u dvije podgrupe stabilnih (fiksne tačke) i oscilirajućih (periodičnih) pravila.<ref name=li-packard>{{cite journal | url=http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | author1=Li, Wentian | author2=Packard, Norman | title=The structure of the elementary cellular automata rule space | journal=Complex Systems | pages=281–297 | volume=4 | year=1990 | access-date=25 January 2013 | archive-date=25 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160625222140/http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | url-status=live }}</ref> Ideja da postoje četiri klase dinamičkih sistema prvobitno je potekla od hemičara Ilje Prigogina, dobitnika Nobelove nagrade, koji je identificirao ove četiri klase termodinamičkih sistema: *(1) sisteme u termodinamičkoj ravnoteži, *(2) prostorno/vremenski uniformne sisteme, *(3) haotične sisteme i *(4) složene sisteme daleko od ravnoteže sa disipativnim strukturama (vidi sliku 1 u radu Nicolisa, Prigogineovog studenta, iz 1974. godine)).<ref name=nicolis>{{cite journal | url=http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | author1=Nicolis | title=Dissipative Structures, Catastrophes, and Pattern Formation: A Bifurcation Analysis | journal=PNAS | pages=2748–2751 | volume=71 | number=7 | year=1974 | access-date=25 March 2017 | doi=10.1073/pnas.71.7.2748 | pmid=16592170 | pmc=388547 | bibcode=1974PNAS...71.2748N | doi-access=free | archive-date=25 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160625222140/http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | url-status=live }}</ref> ===Reverzibilni=== {{glavni|Reverzibilni ćelijski automat}} Ćelijski automat je ''reverzibilan'' ako za svaku trenutnu konfiguraciju ćelijskog automata postoji tačno jedna prošla konfiguracija ([[predslika]]).<ref name=kari-379>{{Harvnb|Kari, Jarrko|1991|p=379|ref=gutowitz}}</ref> Ako se ćelijski automat posmatra kao funkcija koja preslikava konfiguracije u konfiguracije, reverzibilnost implicira da je ta funkcija [[bjektivnost|bijektivna]].<ref name=kari-379/> Ako je ćelijski automat reverzibilan, njegovo vremenski obrnuto ponašanje također se može opisati kao ćelijski automat; ova činjenica je posljedica djelovanja faktora [[Curtis-Hedlund-Lyndonova teorema|Curtis-Hedlund-Lyndonove teoreme]], topološke karakterizacije ćelijskih automata.<ref>{{Cite journal|first=D.|last=Richardson|title=Tessellations with local transformations|journal=J. Comput. Syst. Sci.|volume=6|year=1972|pages=373–388|issue=5|doi=10.1016/S0022-0000(72)80009-6|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=Cellular Automata in Hyperbolic Spaces – Tome I, Volume 1|first=Maurice|last=Margenstern|publisher=Archives contemporaines|year=2007|isbn=978-2-84703-033-4|page=134|url=https://books.google.com/books?id=wGjX1PpFqjAC&pg=PA134}}</ref> Za ćelijske automate u kojima nema svaka konfiguracija predsliku, konfiguracije bez predslike nazivaju se obrasci ''[[Rajski vrt (ćelijski automat)|Rajski vrt]]''.<ref name=schiff-103>{{Harvnb|Schiff|2011|p=103|ref=schiff}}</ref> Za jednodimenzijske ćelijske automate postoje poznati algoritmi za odlučivanje da li je pravilo reverzibilno ili ireverzibilno.<ref>{{cite journal | last1 = Amoroso | first1 = Serafino | last2 = Patt | first2 = Yale N. | year = 1972 | title = Decision Procedures for Surjectivity and Injectivity of Parallel Maps for Tessellation Structures | journal = J. Comput. Syst. Sci. | volume = 6 | issue = 5| pages = 448–464 | doi=10.1016/s0022-0000(72)80013-8| doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal|journal=Complex Systems|volume=5|year=1991|pages=19–30|title=De Bruijn Graphs and Linear Cellular Automata|first=Klaus|last=Sutner|url=http://www.complex-systems.com/pdf/05-1-3.pdf|archive-date=14 May 2011|access-date=7 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514173327/http://www.complex-systems.com/pdf/05-1-3.pdf|url-status=live}}</ref> Međutim, za ćelijske automate s dvije ili više dimenzija reverzibilnost je neodlučiva; to jest, ne postoji algoritam koji kao ulaz uzima pravilo automata i za koji je garantovano da ispravno određuje da li je automat reverzibilan. Dokaz koji je dao [[Jarkko Kari]] povezan je s problemom popločavanja pomoću [[Wangova pločica|Wangovih pločica]].<ref>{{Cite journal|first=Jarkko|last=Kari|author-link=Jarkko Kari|title=Reversibility of 2D cellular automata is undecidable|journal=Physica D|volume=45|issue=1–3|year=1990|pages=379–385|doi=10.1016/0167-2789(90)90195-U|bibcode = 1990PhyD...45..379K}}</ref> Kada 2D automat nije reverzibilan, dokaz često može biti trivijalan jer različiti obrasci koji se preslikavaju u isto stanje mogu biti prilično uobičajeni. Reverzibilni ćelijski automati se često koriste za simuliranje fizičkih [[fenomen]]a kao što su [[dinamika]] [[plin]]ova i [[fluid]]a, budući da se pokoravaju zakonima [[termodinamika| termodinamike]]. Takvi ćelijski automati imaju pravila posebno konstruirana da budu reverzibilni. Takve sisteme su proučavali Tommaso Toffoli, Norman Margolus i drugi. Nekoliko tehnika može se koristiti za eksplicitnu konstrukciju reverzibilnih ćelijskih automata sa poznatim inverzima. Dvije uobičajene su ćelijski automat drugog reda i blokovski ćelijski automat, a obje uključuju modificiranje definicije ćelijskog automata na neki način. Iako takvi automati ne zadovoljavaju striktno gore datu definiciju, može se pokazati da ih konvencionalni ćelijski automati mogu emulirati sa dovoljno velikim susjedstvima i brojem stanja, te se stoga mogu smatrati podskupom konvencionalnih ćelijskih automata. Suprotno tome, pokazano je da svaki reverzibilni ćelijski automat može biti emuliran blokovnim ćelijskim automatom.<ref>{{Cite journal|title=On the circuit depth of structurally reversible cellular automata|first=Jarkko|last=Kari|journal=Fundamenta Informaticae|volume=38|year=1999|pages=93–107|doi=10.3233/FI-1999-381208}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Representing reversible cellular automata with reversible block cellular automata|last=Durand-Lose|first=Jérôme|journal=Discrete Mathematics and Theoretical Computer Science|volume=AA|year=2001|pages=145–154|url=http://www.dmtcs.org/dmtcs-ojs/index.php/proceedings/article/download/264/855|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515134011/http://www.dmtcs.org/dmtcs-ojs/index.php/proceedings/article/download/264/855|archive-date=15 May 2011}}</ref> ===Totalistički=== {{Sidro|Totalistički|Vanjski totalistički|Semitotalistički|Semitotalistički|Izotropni}}Posebna klasa ćelijskih automata su ''totalistički'' ćelijski automati. Stanje svake ćelije u totalističkom ćelijskom automatu predstavljeno je brojem (obično cijelim brojem izvučenim iz konačnog skupa), a vrijednost ćelije u trenutku ''t'' zavisi samo od ''zbira'' vrijednosti ćelija u njenom susjedstvu (moguće uključujući i samu ćeliju) u trenutku &nbsp;''t''&nbsp;−&nbsp;1.<ref name=wolfram-60>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=60|ref=wolfram}}</ref><ref name="cadu">{{Cite book|title=Cellular automata: a discrete universe|first=Andrew|last=Ilachinski|publisher=World Scientific|year=2001|isbn=978-981-238-183-5|pages=44–45|url=https://books.google.com/books?id=3Hx2lx_pEF8C&pg=PA4}}</ref> Ako stanje ćelije u trenutku ''t'' zavisi i od njenog vlastitog stanja i od ukupnog broja njenih susjeda u trenutku &nbsp;''t''&nbsp;−&nbsp;1 onda se ćelijski automat ispravno naziva ''vanjski totalistički''.<ref name="cadu" /> [[Conwayeva Igra Života]] je vanjski totalistički (ali ne totalistički), s vrijednostima ćelija 0 i 1. Vanjski totalistički ćelijski automati s istom [[Mooreovo susjedstvo]] strukturom kao Život se ponekad nazivaju [[{{Nije tipografska greška|Life-like}} ćelijski automat|{{Nije tipografska greška|like-like}} ćelijski automati]].<ref>The phrase "{{Not a typo|life-like}} cellular automaton" dates back at least to {{harvtxt|Barral|Chaté|Manneville|1992}}, who used it in a broader sense to refer to outer totalistic automata, not necessarily of two dimensions. The more specific meaning given here was used e.g. in several chapters of {{harvtxt|Adamatzky|2010}}. See: {{Cite journal|title=Collective behaviors in a family of high-dimensional cellular automata|first1=Bernard|last1=Barral|first2=Hugues|last2=Chaté|first3=Paul|last3=Manneville|journal=Physics Letters A|volume=163|issue=4|year=1992|pages=279–285|doi=10.1016/0375-9601(92)91013-H|bibcode = 1992PhLA..163..279B }}</ref><ref name="eppstein-72-73">{{Harvnb|Eppstein|2010|pp=72–73}}</ref> Općenito, „izotropni“ skup pravila je onaj koji nije nužno vanjski totalistički, ali i dalje ima sve refleksijske simetrije. U slučaju ćelijskog automata na kvadratnoj mreži, grupa simetrija je [[Diedarska grupa reda 8|D8]]. ===Povezani automati=== Postoje mnoge moguće generalizacije koncepta ćelijskog automata. [[Slika:Oscillator.gif|class=skin-invert-image|right|frame| Ćelijski automat zasnovan na heksagonalnim ćelijama umjesto kvadrata (pravilo 34/2)]] Jedan od načina je korištenje nečeg drugog osim pravokutne (kubne, ''itd.'') mreže. Naprimjer, ako je ravan [[heksagonalno popločavanje|popločana pravilnim šesterovugloima]], ti šesterouglovi bi se mogli koristiti kao ćelije. U mnogim slučajevima, rezultirajući ćelijski automati su ekvivalentni onima s pravokutnim mrežama sa posebno [[dizajn]]iranim susjedstvima i pravilima. Druga varijacija bi bila da se sama mreža učini nepravilnom, kao što je slučaj sa [[Penrosove pločice|Penrosovim pločicama]].<ref>{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/dn22134-first-gliders-navigate-everchanging-penrose-universe.html|title=First gliders navigate ever-changing Penrose universe|author=Jacob Aron|work=New Scientist}}</ref> Također, pravila mogu biti vjerovatnosnaa, a ne deterministička. Takvi ćelijski automati nazivaju se [[vjerovatnosni ćelijski automati]]. Vjerovatnosno pravilo daje, za svaki obrazac u vremenu ''t'', [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] da će centralna ćelija preći u svako moguće stanje u vremenu ''t'' + 1. Ponekad se koristi jednostavnije pravilo; na primjer: "pravilo je Igra života, ali u svakom vremenskom koraku postoji [[vjerovatnoća]] od 0,001% da će svaka ćelija preći u suprotnu boju." Susjedstvo ili pravila mogu se mijenjati tokom vremena ili prostora. Naprimjer, u početku novo stanje ćelije moglo bi biti određeno horizontalno susjednim ćelijama, ali za sljedeću [[generacija|generaciju]] bi se koristile vertikalne ćelije. U ćelijskim automatima, novo stanje ćelije nije pod uticajem novog stanja drugih ćelija. Ovo se može promijeniti tako da, naprimjer, blok ćelija 2 puta 2 može biti određen samim sobom i ćelijama koje su mu susjedne. Postoje ''[[kontinuirani automat|kontinuirani automati]]''. Ovo je slično totalističkim ćelijskim automatima, ali umjesto da pravilo i stanja budu diskretni (npr. tabela, koristeći stanja 0,1,2), koriste se kontinuirane funkcije, a stanja postaju kontinuirana (obično vrijednosti u [[jedinični interval|jediničnom intervalu|[0,1]]]). Stanje lokacije je konačan broj realnih brojeva. Određeni ćelijski automati mogu na ovaj način proizvesti difuziju u tečnim uzorcima. [[Kontinuirani prostorni automat]]i imaju kontinuum lokacija. Stanje lokacije je konačan broj realnih brojeva. Vrijeme je također kontinuirano, a stanje se razvija prema diferencijalnim jednačinama. Jedan važan primjer su teksture [[reakcija-difuzija]], [[diferencijalna jednačina|diferencijalne jednačine]] koje je predložio [[Alan Turing]] kako bi objasnio kako hemijske reakcije mogu stvoriti pruge na [[zebra]]ma i mrlje na [[leopard]]ima.<ref>{{cite book |last1=Murray |first1=J. D. |title=Mathematical biology |date=2003 |publisher=Springer |location=New York |isbn=0-387-95228-4 |edition=3rd}}</ref> Kada se ovo aproksimira ćelijskim automatima, često se dobijaju slični obrasci. MacLennan [http://www.cs.utk.edu/~mclennan/contin-comp.html] smatra kontinuirane prostorne automate modelom računanja. Postoje poznati primjeri kontinuiranih prostornih automata, koji pokazuju [[fenomen]]e širenja analogne jedrilicama u Igri života.<ref>Pivato, M: "RealLife: The continuum limit of Larger than Life cellular automata", ''Theoretical Computer Science'', 372 (1), March 2007, pp. 46–68</ref> ''Automati za prepisivanje grafova'' su proširenja ćelijskih automata zasnovana na [[sistem za prepisivanje grafova|sistemima za prepisivanje grafova]].<ref>{{Cite book |doi = 10.1007/978-3-642-01284-6_14|isbn = 978-3-642-01283-9|chapter = Graph-Rewriting Automata as a Natural Extension of Cellular Automata|title = Adaptive Networks|series = Understanding Complex Systems|year = 2009|last1 = Tomita|first1 = Kohji|last2 = Kurokawa|first2 = Haruhisa|last3 = Murata|first3 = Satoshi|pages = 291–309}}</ref> ==Elementarni ćelijski automati== {{Glavni|Elementarni ćelijski automat}} Najjednostavniji netrivijalni ćelijski automat bio bi jednodimenzijski, sa dva moguća stanja po ćeliji, a susjedi ćelije definirani su kao susjedne ćelije s obje strane ćelije. Ćelija i njena dva susjeda formiraju susjedstvo od tri ćelije, tako da postoji 2³=&nbsp;8 mogućih obrazaca za susjedstvo. Pravilo se sastoji od odlučivanja, za svaki obrazac, hoće li ćelija biti <math>1</math> ili <math>0</math> u sljedećoj generaciji. Tada postoji 2⁸=&nbsp;256 mogućih pravila.<ref name=bialynick-9/> [[Slika:One-d-cellular-automate-rule-30.gif|thumb| Animacija načina na koji pravila 1D ćelijskog automata određuju sljedeću generaciju]] Ovih 256 ćelijskih automata se općenito nazivaju njihovim [[Wolframov kod|Wolframovim kodom]], standardnom konvencijom imenovanja koju je izmislio Wolfram, a koja svakom pravilu daje broj od 0 do 255. Brojni radovi su analizirali i upoređivali različite slučajeve među 256 ćelijskih automata (mnogi su trivijalno izomorfni). Ćelijski automati [[pravilo 30]], [[pravilo 90]], [[pravilo 110]] i [[pravilo 184]] posebno su zanimljivi. Slike ispod prikazuju historiju pravila 30 i 110, kada početna konfiguracija sadrži 1 (na vrhu svake slike) okruženu nulama. Svaki red piksela predstavlja generaciju u historiji automata, pri čemu je ''t''=0 gornji red. Svaki piksel je obojen bijelo za <math>0</math> i crno za <math>1</math> . [[Slika:CA rule30s.png|class=skin-invert-image|thumb|Pravilo 30]] {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ [[Pravilo 30]] ćelijski automat<br />(binarni 00011110 = decimalni 30) |- ! Postojeći obrazac | 111 || 110 || 101 || 100 || 011 || 010 || 001 || 000 |- !Novo stanje za centralnu ćeliju | 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0 |} Pravilo 30 pokazuje ponašanje ''klase 3'', što znači da čak i jednostavni obrasci unosa poput prikazanog vode do haotičnih, naizgled nasumičnih historija. [[Slika:Sample run of Rule 110 elementary cellular automaton, starting from single cell.png|class=skin-invert-image|thumb|256 iteracija Pravila 110]] {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ [[Pravilo 110]] ćelijski automat<br />(binarni 01101110 = decimalni 110) |- ! Postojeći obrazac | 111 || 110 || 101 || 100 || 011 || 010 || 001 || 000 |- ! Novo stanje za centralnu ćeliju | 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 || 0 |} Pravilo 110, poput Igre života, pokazuje ono što Wolfram naziva ponašanjem ''klase 4'', koje nije ni potpuno slučajno ni potpuno repetitivno. Lokalizirane strukture pojavljuju se i međusobno djeluju na različite, komplicirane načine. Tokom razvoja koncepta ''[[Nova vrsta nauke]]'', kao istraživački asistent Wolframa 1994. godine, [[Matthew Cook]] je dokazao da su neke od ovih struktura dovoljno bogate da podrže [[univerzalnost Turingove mašine|univerzalnost]]. Ovaj rezultat je zanimljiv jer je pravilo 110 izuzetno jednostavan jednodimenzijski sistem i teško ga je konstruisati da izvodi specifično ponašanje. Ovaj rezultat stoga pruža značajnu podršku Wolframovom stavu da su sistemi klase 4 inherentno vjerovatno univerzalni. Cook je predstavio svoj dokaz na konferenciji o ćelijskim automatima [[Institut Santa Fe|Instituta Santa Fe]] 1998. godine, ali Wolfram je spriječio da dokaz bude uključen u zbornik konferencije, jer Wolfram nije želio da dokaz bude objavljen prije objavljivanja ''Nove vrste nauke''.<ref name=giles>{{cite journal | author=Giles, Jim | title=What Kind of Science is This? | journal=[[Nature]] | volume=417 | issue=6886 | pages=216–218 | year=2002|doi=10.1038/417216a | pmid=12015565 | bibcode=2002Natur.417..216G | s2cid=10636328 | doi-access=free }}</ref> U 2004., Cookov dokaz je konačno objavljen u Wolframovom časopisu ''Complex Systems'' (Vol. 15, Br. 1), više od deset godina nakon što ga je Cook osmislio. Pravilo 110 je bilo osnova za neke od najmanjih univerzalnih Turingovih mašina.ref>{{cite journal | url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2002/oct/24/is-the-universe-a-computer/?pagination=false | author=Weinberg, Steven | title=Is the Universe a Computer? | journal=The New York Review of Books | date=24 October 2002 | volume=49 | issue=16 | access-date=12 October 2012}}</ref> ==Prostor pravila== Pravilo elementarnog ćelijskog automata određeno je s osam bajtova, a sva pravila elementarnog ćelijskog automata mogu se smatrati da se nalaze na [[čvor (geometrija)|čvorovima]] 8-dimenzijske jedinične [[hiperkocka|hiperkocke]]. Ova jedinična hiperkocka je prostor pravila ćelijskog automata. Za ćelijske automate najbližeg susjeda, pravilo je određeno s 2⁵&nbsp;=&nbsp;32 bajta, a prostor pravila ćelijskog automata je 32-dimenzionalna jedinična hiperkocka. Udaljenost između dva pravila može se definirati brojem koraka potrebnih za [[kretanje]] od jednog čvora, koji predstavlja prvo pravilo, do drugog čvora, koji predstavlja drugo pravilo, duž [[ivica (geometrija)|ivice]] hiperkocke. Ova udaljenost od pravila do pravila naziva se i [[Hammingova udaljenost]]. Prostor pravila ćelijskog automata nam omogućava da postavimo pitanje o tome da li su pravila sa sličnim dinamičkim ponašanjem "blizu" jedno drugom. Grafičko crtanje visokodimenzijske hiperkocke na dvodimenzijskoj ravni ostaje težak zadatak, a jedan grubi lokator pravila u hiperkocki je broj bajta-1 u 8-bajtnom nizu za elementarna pravila (ili 32-bajtni niz za pravila sljedećeg najbližeg susjeda). Crtanje pravila u različitim Wolfram klasama u ovim dijelovima prostora pravila pokazuje da pravila klase 1 imaju tendenciju da imaju manji broj bitova-1, dakle smještenih u jednoj regiji prostora, dok pravila klase 3 imaju tendenciju da imaju veći udio (50%) bitova-1.<ref name=li-packard/> Za veći prostor pravila ćelijskog automata, pokazano je da se pravila klase 4 nalaze između pravila klase 1 i klase 3.<ref>{{cite journal|journal=Physica D|volume=45|issue=1–3|year=1990|pages=77–94|title= Transition phenomena in cellular automata rule space |author1=Wentian Li |author2=Norman Packard |author3=Chris G Langton |doi=10.1016/0167-2789(90)90175-O|bibcode = 1990PhyD...45...77L |citeseerx=10.1.1.15.2786}}</ref> Ovo zapažanje je osnova za frazu [[ivica haosa]] i podsjeća na [[fazni prelaz]] u [[termodinamika|termodinamici]]. ==Primjene== ===Biologija=== [[Slika:Textile cone.JPG|thumb|left|''[[Conus textile]]'' pokazuje obrazac ćelijskog automata na svojoj ljusci.<ref name=coombs/>]] {{Glavni|Obrasci u prirodi}} Nekoliko bioloških procesa ili [[fenomen]]a može se simulirati pomoću ćelijskih automata, koji se u takvim kontekstima primjene smatraju specifičnom vrstom [[argument-zasnovani model|modela zasnovanog na agentima]].<ref>{{cite book |last1=Cuevas |first1=Erik |last2=Avila |first2=Karla |last3=Islas Toski |first3=Miguel |last4=Escobar |first4=Héctor |date=2025 |title=Agent-Based Models with MATLAB | publisher=Morgan Kaufmann |page=105 |isbn=9780443240058 |url=https://books.google.com/books?id=3D0TEQAAQBAJ }}</ref><ref>{{cite web |last1=Berto |first1=Francesco |last2= Tagliabue |first2= Jacopo |date=2023 |title=Cellular Automata |url=https://plato.stanford.edu/entries/cellular-automata/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University Press}}</ref> U ovim biološkim simulacijama, uobičajeno je da se ćelije ćelijskog automata poistovjećuju s [[ćelija (biologija)|biološkim ćelijama]].<ref>{{cite book | last1 = Graw | first1 = Frederik | last2 = Perelson | first2 = Alan S. | editor1-last = Ledzewicz | editor1-first = Urszula | editor2-last = Schättler | editor2-first = Heinz | editor3-last = Friedman | editor3-first = Avner | editor4-last = Kashdan | editor4-first = Eugene | contribution = Spatial Aspects of HIV Infection | date = September 2012 | doi = 10.1007/978-1-4614-4178-6_1 | isbn = 9781461441786 | pages = 3–31 | publisher = Springer New York | title = Mathematical Methods and Models in Biomedicine}}</ref> Neki primjeri bioloških fenomena modeliranih ćelijskim automatima s jednostavnim prostorom stanja su: * Uzorci nekih školjki, poput onih u rodovima ''[[Conus (puž)|Conus]]'' i ''[[Cymbiola]]'', generiraju se prirodnim ćelijskim automatima. [[Pigment]]ne ćelije se nalaze u uskoj traci duž ruba školjke. Svaka ćelija [[lučenje|luči]] pigmente u skladu s aktivirajućom i inhibirajućom aktivnošću susjednih pigmentnih ćelija, slijedeći prirodnu verziju matematičkog pravila.<ref name="coombs">{{citation|last=Coombs|first=Stephen|title=The Geometry and Pigmentation of Seashells|date=15 February 2009|url=http://www.maths.nott.ac.uk/personal/sc/pdfs/Seashells09.pdf|pages=3–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20130107235922/http://www.maths.nott.ac.uk/personal/sc/pdfs/Seashells09.pdf|access-date=2 September 2012|archive-date=7 January 2013}}</ref> Ćelijska traka ostavlja obojeni uzorak na ljusci kako polako raste. Naprimjer, široko rasprostranjena vrsta ''[[Conus textile]]'' ima uzorak koji podsjeća na Wolframovo [[pravilo 30]] ćelijskog automata.<ref name="coombs" /> * Biljke regulišu unos i gubitak [[plin]]ova putem mehanizma ćelijskog automata. Svaka [[stoma]] na [[list]]u djeluje kao ćelija.<ref>{{cite journal | doi = 10.1073/pnas.0307811100 | last1 = Peak | first1 = West | last2 = Messinger | first2 = Mott | year = 2004 | title = Evidence for complex, collective dynamics and emergent, distributed computation in plants | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 101 | issue = 4| pages = 918–922 |bibcode = 2004PNAS..101..918P | pmid=14732685 | pmc=327117| doi-access = free }}</ref> * Pokretni obrasci talasa na koži [[glavonošci|glavonožaca]] mogu se simulirati pomoću dvodimenzijskog ćelijskog automata sa dva stanja, pri čemu svako stanje odgovara ili proširenom ili uvučenom [[hromatofora|hromatoforu]].<ref>{{Cite web|title=Archived copy|url=http://gilly.stanford.edu/past_research_files/APackardneuralnet.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725123926/http://gilly.stanford.edu/past_research_files/APackardneuralnet.pdf|archive-date=25 July 2010|access-date=14 September 2008}}</ref> * Prag automata je izumljen za simulaciju [[]]neurona, a mogu se simulirati i složena ponašanja poput prepoznavanja i [[učenje|učenja]].<ref name="ilachinski-275">{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=275|ref=ilachinski}}<ref> * [[Fibroblast]]i imaju sličnosti sa ćelijskim automatima, jer svaki fibroblast interraguje samo sa svojim susjedima.<ref>{{cite book|title=Disordered Systems and Biological Organization|year=1986|pages=374–375|author=Yves Bouligand|chapter=Fibroblasts, Morphogenesis and Cellular Automata}}</ref> Pored toga, biološki fenomeni koji zahtijevaju eksplicitno modeliranje brzina agenata (na primjer, oni uključeni u [[kolektivna ćelijska migracija|kolektivnu ćelijsku migraciju]]) mogu se modelirati ćelijskim automatima sa složenijim prostorom stanja i pravilima, kao što su [[BIO-LGCA|biološki ćelijski automati rešetkastog plina]]. To uključuje fenomene od velikog medicinskog značaja, kao što su: * Karakterizacija različitih načina [[metastaza|metastatske]] invazije.<ref>{{Cite journal|last1=Ilina|first1=Olga|last2=Gritsenko|first2=Pavlo G.|last3=Syga|first3=Simon|last4=Lippoldt|first4=Jürgen|last5=La Porta|first5=Caterina A. M.|last6=Chepizhko|first6=Oleksandr|last7=Grosser|first7=Steffen|last8=Vullings|first8=Manon|last9=Bakker|first9=Gert-Jan|last10=Starruß|first10=Jörn|last11=Bult|first11=Peter|date=September 2020|title=Cell–cell adhesion and 3D matrix confinement determine jamming transitions in breast cancer invasion|journal=Nature Cell Biology|language=en|volume=22|issue=9|pages=1103–1115|doi=10.1038/s41556-020-0552-6|issn=1465-7392|pmc=7502685|pmid=32839548}}</ref> * Uloga [[tumorska heterogenost|heterogenosti]] u razvoju agresivnih [[karcinom]]a.<ref>{{Cite journal|last1=Reher|first1=David|last2=Klink|first2=Barbara|last3=Deutsch|first3=Andreas|last4=Voss-Böhme|first4=Anja|date=2017-08-11|title=Cell adhesion heterogeneity reinforces tumour cell dissemination: novel insights from a mathematical model|journal=Biology Direct|volume=12|issue=1|page=18|doi=10.1186/s13062-017-0188-z|issn=1745-6150|pmc=5553611|pmid=28800767 |doi-access=free }}</ref> * [[Fenotipska promjena]] tokom proliferacije tumora.<ref>{{Cite journal|last1=Hatzikirou|first1=H.|last2=Basanta|first2=D.|last3=Simon|first3=M.|last4=Schaller|first4=K.|last5=Deutsch|first5=A.|date=2012-03-01|title='Go or Grow': the key to the emergence of invasion in tumour progression?|url=https://academic.oup.com/imammb/article-lookup/doi/10.1093/imammb/dqq011|journal=Mathematical Medicine and Biology|language=en|volume=29|issue=1|pages=49–65|doi=10.1093/imammb/dqq011|pmid=20610469|issn=1477-8599|url-access=subscription|archive-date=18 October 2021|access-date=21 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018200453/https://academic.oup.com/imammb/article-lookup/doi/10.1093/imammb/dqq011|url-status=live}}</ref> ===Hemija=== [[Belousov-Žabotinskijeva reakcija]] je prostorno-vremenski [[hemijski oscilator]] koji se može simulirati pomoću ćelijskog automata. Pedesetih godina 20. stoljeća [[Anatol Žabotinski|A. M. Žabotinski]] (nastavljajući rad [[B. P. Belousov|B. P. Belousova]]) otkrio je da kada se tanki, homogeni sloj smjese [[malonska kiselina|malonske kiseline]], zakiseljenog bromata i cerinske soli pomiješa i ostavi netaknut, fascinantni geometrijski uzorci poput koncentričnih krugova i spirala šire se kroz medij. U odjeljku "Računarske rekreacije" izdanja ''Scientific American'' iz augusta 1988.</ref> [[A. K. Dewdney]] discussed a cellular automaton<ref>{{cite journal | last1 = Gerhardt | first1 = M. | last2 = Schuster | first2 = H. | year = 1989 | title = A cellular automaton describing the formation of spatially ordered structures in chemical systems | journal = Physica D | volume = 36 | issue = 3| pages = 209–221 | doi=10.1016/0167-2789(89)90081-x| bibcode = 1989PhyD...36..209G }}</ref> razvili su ga Martin Gerhardt i Heike Schuster sa Univerziteta u Bielefeldu (Njemačka). Ovaj automat proizvodi valne obrasce koji podsjećaju na one u reakciji Belousov-Žabotinskog. Kombinirajući vezanje za jednu česticu iz rastućeg agregata, slijedeći osnovni model Wittena i Sandera <ref>{{Cite journal |last1=Witten |first1=T. A. |last2=Sander |first2=L. M. |date=1981-11-09 |title=Diffusion-Limited Aggregation, a Kinetic Critical Phenomenon |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.47.1400 |journal=Physical Review Letters |volume=47 |issue=19 |pages=1400–1403 |doi=10.1103/PhysRevLett.47.1400 |bibcode=1981PhRvL..47.1400W |archive-date=26 November 2024 |access-date=3 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126223933/https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.47.1400 |url-status=live }}</ref> za simuliranje rasta ograničenog difuzijom s pričvršćivanjem na pozicije preloma, kako su predložili Kossel i Stranski još 1920-ih, vidi <ref>{{Cite journal |last=Woodruff |first=D. P. |date=2015-04-13 |title=How does your crystal grow? A commentary on Burton, Cabrera and Frank (1951) 'The growth of crystals and the equilibrium structure of their surfaces' |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=373 |issue=2039 |article-number=20140230 |doi=10.1098/rsta.2014.0230 |pmc=4360084 |pmid=25750141|bibcode=2015RSPTA.37340230W }}</ref> za verziju priloga s ograničenom kinetikom, Goranova et al.<ref>{{Cite journal |last1=Goranova |first1=D. |last2=Rashkov |first2=R. |last3=Avdeev |first3=G. |last4=Tonchev |first4=V. |date=2016-09-01 |title=Electrodeposition of Ni–Cu alloys at high current densities: details of the elements distribution |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10853-016-0126-y |journal=Journal of Materials Science |language=en |volume=51 |issue=18 |pages=8663–8673 |doi=10.1007/s10853-016-0126-y |bibcode=2016JMatS..51.8663G |issn=1573-4803|url-access=subscription }}</ref> predložio je model za elektrohemijsko ko-taloženje dva metalna kationa. ===Fizika=== [[Datoteka:Gas velocity.gif|thumb|Vizualizacija automata rešetkastog plina. Nijanse sive pojedinačnih piksela proporcionalne su gustini čestica gasa (između 0 i 4) na tom pikselu. Plin je okružen ljuskom crnih ćelija koje djeluju kao reflektori kako bi stvorile zatvoreni prostor.]] Probabilistički ćelijski automati se koriste u [[statistička fizika|statističkoj]] i [[fizika kondenzovane materije|fizici kondenzovane materije]] za proučavanje [[fenomen]]a poput dinamike fluida i faznih prijelaza. [[Isingov model]] je prototipski primjer, u kojem svaka ćelija može biti u bilo kojem od dva stanja nazvana "gore" i "dolje", što čini idealizirani prikaz [[magnet]]a. Podešavanjem parametara modela, udio ćelija koje su u istom stanju može se mijenjati, na načine koji pomažu u objašnjavanju kako se [[feromagnet]] demagnetiziraju kada se zagrijavaju. Štaviše, rezultati proučavanja faznog prelaza demagnetizacije mogu se prenijeti na druge fazne prelaze, poput isparavanja tečnosti u gas; ova pogodna unakrsna primjenjivost poznata je kao [[univerzalnost (dinamički sistemi)|univerzalnost]].<ref>{{cite book |last=Sethna |first=James P. |title=Statistical Mechanics: Entropy, Order Parameters, and Complexity |year=2008 |publisher=Oxford University Press |url=https://pages.physics.cornell.edu/~sethna/StatMech/ |isbn=978-0-198-56677-9 |oclc=845714772 |archive-date=7 June 2021 |access-date=19 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607230444/http://pages.physics.cornell.edu/~sethna/StatMech/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|first=Mehran |last=Kardar |author-link=Mehran Kardar |title=Statistical Physics of Fields |title-link=Statistical Physics of Particles |year=2007 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-87341-3 |oclc=920137477}}</ref> Fazni prijelaz u [[Dvodimenzijski kritični Isingov model|dvodimenzijskom Isingovom modelu]] i drugim sistemima u njegovoj [[klasa univerzalnosti|klasi univerzalnosti]] bio je od posebnog interesa, jer zahtijeva [[konformna teorija polja|konformnu teoriju polja]] za dubinsko razumijevanje.<ref>{{cite journal|first1=Andrea |last1=Cappelli |first2=Jean-Bernard |last2=Zuber |author-link2=Jean-Bernard Zuber |year=2010 |title=A-D-E Classification of Conformal Field Theories |journal=[[Scholarpedia]] |volume=5 |number=4 |article-number=10314 |arxiv=0911.3242 |doi=10.4249/scholarpedia.10314 |bibcode=2010SchpJ...510314C|s2cid=18207779 |doi-access=free }}</ref> Ostali ćelijski automati koji su bili značajni u [[fizika|fizici]] uključuju [[rešetkasti plinski automat|rešetkaste plinske automate]], koji simuliraju protoke fluida. U nizu radova<ref name="Krzyzewski2017"/><ref name="Toktarbaiuly2018"/><ref name="Krzyzewski2019"/><ref name="Popova2020"/> predložen je i dalje razvijen takozvani ''vicinalni ćelijski automat'' (vicCA) za modeliranje potencijalno nestabilnog rasta i sublimacije vicinalnih [[kristal]]nih površina u 1+1D. Pored događaja pričvršćivanja/odvajanja koji su kodirani u pravilima CA, adatomi na vrhu vicinala formiraju tanki sloj, a njihovo termičko kretanje modelirano je Monte Carlo modulom.<ref name="Krzyzewski2017"/><ref name="Krzyzewski2019"/> Odlučujući korak dalje bio je prelazak modela na 2+1D,<ref name="Zaluska2021"/> gdje je dobijen niz različitih struktura, koje autori nazivaju "vicinalnim stvorenjima" – stepenasti snopovi, stepenasti meandri, nano-stubovi, nanožice itd.<ref name="Zaluska2021"/> vicCA model je intenzivno koristio Aleksej Redkov<ref name="Redkov2025"/> za razvoj algoritma mašinskog učenja na njemu, značajno ubrzavajući proračune za faktor 10⁵, a istovremeno omogućavajući sistematsku klasifikaciju posmatranih fenomena. ===Računarske nauke, kodiranje i komunikacija=== Ćelijski automatski procesori su fizičke implementacije CA koncepata, koji mogu [[računar]]ski obrađivati informacije. Elementi za obradu su raspoređeni u regularnu mrežu identičnih ćelija. Mreža je obično kvadratno popločavanje, ili [[teselacija]], od dvije ili tri dimenzije; druga popločavanja su moguća, ali se još ne koriste. Stanja ćelija određena su samo interakcijama sa susjednim ćelijama. Ne postoji način za direktnu komunikaciju sa udaljenijim ćelijama.<ref>{{cite book | author=Muhtaroglu, Ali | title=Cellular Automaton Processor Based Systems for Genetic Sequence Comparison/Database Searching | chapter=4.1 Cellular Automaton Processor (CAP) | pages=62–74 | publisher=Cornell University |date=August 1996}}</ref> Jedna takva konfiguracija niza procesora ćelijskih automata je [[sistolni niz]]. Interakcija ćelija može se odvijati putem električnog naboja, magnetizma, vibracija ([[fonon]]a na kvantnim skalama) ili bilo kojim drugim fizički korisnim sredstvom. To se može učiniti na nekoliko načina, tako da nisu potrebne žice između bilo kojeg elementa. Ovo je vrlo različito od procesora koji se koriste u većini računara danas ([[Von Neumannova arhitektura|von Neumannovi dizajni]]) koji su podijeljeni u dijelove s elementima koji mogu komunicirati s udaljenim elementima putem žica. [[Pravilo 30]] prvobitno je predloženo kao moguća [[blok šifra]] za upotrebu u [[kriptografija| kriptografiji]]. Dvodimenzijski ćelijski automati mogu se koristiti za konstruiranje [[generator pseudoslučajnih brojeva|generatora pseudoslučajnih brojeva]].<ref>{{cite journal | first1=M. | last1=Tomassini | first2=M. | last2=Sipper | first3=M. | last3=Perrenoud | title=On the generation of high-quality random numbers by two-dimensional cellular automata | journal=IEEE Transactions on Computers | volume=49 | issue=10 | pages=1146–1151 | year=2000 | doi=10.1109/12.888056 | bibcode=2000ITCmp..49.1146T | s2cid=10139169 | url=http://infoscience.epfl.ch/record/28657 | archive-date=24 June 2021 | access-date=17 June 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195231/https://infoscience.epfl.ch/record/28657 | url-status=live }}</ref> Ćelijski automati su predloženi za [[kriptografija javnog ključa|kriptografiju javnog ključa]]. [[Jednosmjerna funkcija]] je evolucija konačne CA, čiji se inverz smatra teškim za pronaći. S obzirom na pravilo, svako može lako izračunati buduća stanja, ali čini se da je vrlo teško izračunati prethodna stanja. <!-- Međutim, dizajner pravila može ga kreirati na takav način da ga lahko invertuje. Stoga je očigledno [[funkcija zatvarača]] i može se koristiti kao kriptosistem javnog ključa. Sigurnost takvih sistema trenutno nije poznata. --> Ćelijski automati su također primijenjeni za dizajniranje [[detekcija i ispravljanja grešaka|kodova za ispravljanje grešaka]].<ref>{{cite journal | title=Design of CAECC - cellular automata based error correcting code | first1=D. Roy | last1=Chowdhury | first2=S. | last2=Basu | first3=I. Sen | last3=Gupta | first4=P. Pal | last4=Chaudhuri | journal=[[IEEE Transactions on Computers]] | volume=43 | issue=6 | date=June 1994 | doi=10.1109/12.286310 | pages=759–764 | bibcode=1994ITCmp..43..759C }}</ref> Ostali problemi koji se mogu riješiti pomoću ćelijskih automata uključuju: * [[Problem sinhronizacije streljačkog voda]] * [[Problem većine (ćelijski automat)|Problem većine]] ===Generativna umjetnost i muzika=== {{Glavni|Generativna umjetnost}} Ćelijski automati su korišteni u [[generativna muzika|generativnoj]]<ref>Burraston, Dave, and Ernest Edmonds. "[https://web2.qatar.cmu.edu/~gdicaro/15382-Spring18/additional/generative-music-ca-review.pdf Cellular automata in generative electronic music and sonic art: a historical and technical review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125124832/https://web2.qatar.cmu.edu/~gdicaro/15382-Spring18/additional/generative-music-ca-review.pdf |date=25 November 2020 }}." Digital Creativity 16.3 (2005): 165-185.</ref> i kompoziciji [[evolutivna muzika|evolutivne muzike]] <ref>Miranda, Eduardo Reck. "[https://sites.google.com/site/jimmycifuentes/EvolvingCAMusic.pdf Evolving cellular automata music: From sound synthesis to composition]." Proceedings of 2001 Workshop on Artificial Life Models for Musical Applications. 2001.</ref> te generiranju [[proceduralni teren|proceduralnog terena]] u video igrama.<ref>{{Cite book|chapter-url = https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-14687-0_2|doi = 10.1007/978-3-030-14687-0_2|chapter = Evolving Diverse Cellular Automata Based Level Maps|title = Proceedings of 6th International Conference in Software Engineering for Defence Applications|series = Advances in Intelligent Systems and Computing|year = 2020|last1 = Ashlock|first1 = Daniel|last2 = Kreitzer|first2 = Matthew|volume = 925|pages = 10–23|isbn = 978-3-030-14686-3|s2cid = 85562837|archive-date = 8 April 2022|access-date = 7 June 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20220408001134/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-14687-0_2|url-status = live}}</ref> ===Generiranje lavirinta=== {{izvod|Algoritam generiranja lavirinta|Algoritmi ćelijskog automata}} ==Specifična pravila== Specifična pravila ćelijskog automata uključuju: {{cols}} * [[Brianov mozak]] * [[Coddov ćelijski automat]] * [[CoDi]] * [[Conwayeva igra života]] * [[Dan i noć (ćelijski automat)|Dan i noć]] * [[Langtonov mrav]] * [[Langtonove petlje]] * [[Lenia]] * [[Nobili ćelijski automati]] * [[Pravilo 90]] * [[Pravilo 184]] * [[Sjeme (ćelijski automat)|Sjeme]] * [[Turmite]] * [[Von Neumannov ćelijski automat]] * [[Wireworld]] {{colend}} ==Također pogledajte== {{cols|colwidth=26em]] * [[Model zasnovan na agentima]] * [[Teorija automata]] * [[Ciklični ćelijski automat]] * [[Diskretni račun]] * [[Pobudljivi medij]] * [[Golly (program)|Golly]] * [[Iterativne petlje šablona]] * [[Model rešetke (fizika)|Model rešetke]] * [[Pokretni ćelijski automat]] * [[Kvantni ćelijski automat]] * [[Sistem za podršku prostornom odlučivanju]] * [[Nekonvencionalno računarstvo]] {{colend}} ==Reference== {{Reflist|30em|refs= <ref name="Krzyzewski2017">F. Krzyżewski, M. Załuska-Kotur, A. Krasteva, H. Popova, and V. Tonchev, "Step bunching and macrostep formation in 1D atomistic scale model of unstable vicinal crystal growth," Journal of Crystal Growth '''474''', 135 (2017). [https://doi.org/10.1016/j.jcrysgro.2017.06.010 DOI]</ref> <ref name="Toktarbaiuly2018">O. Toktarbaiuly et al., "Step bunching with both directions of the current: Vicinal W(110) surfaces versus atomistic-scale model," Phys. Rev. B '''97''', 035436 (2018). [https://doi.org/10.1103/PhysRevB.97.035436 DOI]</ref> <ref name="Krzyzewski2019">F. Krzyżewski, M. Załuska-Kotur, A. Krasteva, H. Popova, and V. Tonchev, "Scaling and Dynamic Stability of Model Vicinal Surfaces," Crystal Growth & Design '''19''', 821 (2019). [https://doi.org/10.1021/acs.cgd.8b01587 DOI]</ref> <ref name="Popova2020">H. Popova, F. Krzyżewski, M. A. Załuska-Kotur, and V. Tonchev, "Quantifying the Effect of Step–Step Exclusion on Dynamically Unstable Vicinal Surfaces: Step Bunching without Macrostep Formation," Crystal Growth & Design '''20''', 7246 (2020). [https://doi.org/10.1021/acs.cgd.0c00957 DOI]</ref> <ref name="Zaluska2021">M. Załuska-Kotur, H. Popova, and V. Tonchev, "Step bunches, nanowires and other vicinal 'Creatures'—Ehrlich–Schwoebel effect by cellular automata," Crystals '''11''', 1135 (2021). [https://doi.org/10.3390/cryst11091135 DOI]</ref><ref name="Redkov2025">A. V. Redkov, "Data science of the in silico crystallization," Acta Materialia '''287''', 120762 (2025). [https://doi.org/10.1016/j.actamat.2025.120762 DOI]</ref> }} ===Citirani izvori=== {{Refbegin|30em}} *{{cite book | title=Game of Life Cellular Automata|editor-first=Andrew | editor-last=Adamatzky | editor-link=Andrew Adamatzky | publisher=Springer | year=2010 | isbn=978-1-84996-216-2 }} *{{cite book | first1=Iwo | last1=Bialynicki-Birula | first2=Iwona | last2=Bialynicka-Birula | title=Modeling Reality: How Computers Mirror Life | year=2004 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-853100-5| ref=bialynick}} *{{cite book | first1=Bastien | last1=Chopard | first2=Michel | last2=Droz | title=Cellular Automata Modeling of Physical Systems | year=2005 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-46168-9 | ref=chopard-droz}} * {{Harvc|last=Eppstein|first=David|year=2010|contribution=Growth and decay in life-like cellular autometa|in= Adamatzky}} *{{cite book | editor=Gutowitz, Howard | title=Cellular Automata: Theory and Experiment | year=1991 | publisher=MIT Press | isbn=978-0-262-57086-2 | ref=gutowitz}} *{{cite book | author=Ilachinski, Andrew | title=Cellular Automata: A Discrete Universe | year=2001 | publisher=[[World Scientific]] | isbn=978-981-238-183-5 | ref=ilachinski}} *{{cite book | first1=Lemont B. | last1=Kier | first2=Paul G. | last2=Seybold | first3=Chao-Kun | last3=Cheng | title=Modeling Chemical Systems using Cellular Automata | year=2005 | publisher=Springer | isbn=978-1-4020-3657-6 | ref=kier-seybold-cheng}} * {{cite book | last=von Neumann |first=John |editor-last=Burks |editor-first=Arthur W. | title=Theory of Self-Reproducing Automata | url=https://archive.org/details/theoryofselfrepr00vonn_0 |url-access=registration | year=1966 | publisher=[[University of Illinois Press]] |place=Urbana}} * {{Harvc|last=Wainwright|first=Robert|year=2010|contribution=Conway's game of life: early personal recollections|in= Adamatzky}} *{{cite book | author=Wolfram, Stephen | author-link=Stephen Wolfram | title=A New Kind of Science | year=2002 | publisher=[[Wolfram Media]] | isbn=978-1-57955-008-0 | ref=wolfram | url=https://archive.org/details/newkindofscience00wolf }} {{refend}} ==Dodatni izvori== {{refbegin|30em}} *{{cite SEP |url-id=cellular-automata |title=Cellular Automata |first=Francesco |last=Berto |first2=Jacopo |last2=Tagliabue |ref=none}} *{{cite book |chapter=The Evolutionary Design of Collective Computation in Cellular Automata |first1=James P. |last1=Crutchfeld |first2=Melanie |last2=Mitchell |first3=Rajarshi |last3=Das |editor1-first=J. P. |editor1-last=Crutchfield |editor2-first=P. K. |editor2-last=Schuster |title=Evolutionary Dynamics: Exploring the Interplay of Selection, Neutrality, Accident, and Function |place=New York |publisher=Oxford University Press |year=2002 |ref=none}} *{{cite journal |last1=Kroc |first1=Jiří |last2=Jiménez-Morales |first2=Francisco |last3=Guisado |first3=José Luis |last4=Lemos |first4=María Carmen |last5=Tkáč |first5=Jakub |title=Building Efficient Computational Cellular Automata Models of Complex Systems: Background, Applications, Results, Software, and Pathologies |date=December 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/338019707 |journal=Advances in Complex Systems |volume=22 |issue=5 |pages=1950013 (38 pages) |doi=10.1142/S0219525919500139 |s2cid=212988726 |ref=none}} *{{cite conference |title=Evolving Cellular Automata with Genetic Algorithms: A Review of Recent Work |first1=Melanie |last1=Mitchell |first2=James P. |last2=Crutchfeld |first3=Rajarshi |last3=Das |conference=Proceedings of the First International Conference on Evolutionary Computation and Its Applications (EvCA'96) |place=Moscow, Russia |publisher=Russian Academy of Sciences |year=1996 |ref=none}} *{{cite journal |first=A. M. |last=Turing |year=1952 |title=The Chemical Basis of Morphogenesis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=B237 |issue=641 |pages=37–72 |doi=10.1098/rstb.1952.0012 |bibcode=1952RSPTB.237...37T |ref=none}} Proposes reaction-diffusion, a type of continuous automaton. {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Cellular automata}} {{Wikibooks|Cellular Automata}} *[https://mcell.ca/ Mirek's Cellebration] – Home to free cellular automata explorer software, "MCell". The software supports a large number of 1D and 2D rules. The site provides both an extensive rules lexicon and many image galleries loaded with examples of rules. Source code (JavaScript) is available. *[https://www.sourceforge.net/projects/golly Golly] supports von Neumann, Nobili, GOL, and a great many other systems of cellular automata. Developed by Tomas Rokicki and Andrew Trevorrow. This is the only simulator currently available that can demonstrate von Neumann type self-replication. *[http://atlas.wolfram.com/TOC/TOC_200.html Wolfram Atlas] – An atlas of various types of one-dimensional cellular automata. *[http://www.conwaylife.com/ Conway Life] *[http://cafaq.com/ Cellular automaton FAQ] from the newsgroup comp.theory.cell-automata *[http://cell-auto.com/neighbourhood/index.html "Neighbourhood Survey"] (includes discussion on triangular grids, and larger neighborhood CAs) *[http://bactra.org/notebooks/cellular-automata.html Cosma Shalizi's Cellular Automata Notebook] contains an extensive list of academic and professional reference material. {{portal|Računarsko programiranje |Sistemska nauka}} {{Authority control}} [[Kategorija: Ćelijski automati| ]] [[Kategorija: Teorija sistema]] [[Kategorija: Dinamički sistemi]] [[Kategorija: Računarske oblasti studija]] [[Kategorija:Računarstvo]] [[Kategorija:Informatika]] b0jmd1igyd68ym0gatpzfqxblw6fo6i 3902458 3902452 2026-07-07T19:29:24Z Genetičar-1 183368 3902458 wikitext text/x-wiki ==Uvod== '''Ćelijski automat''' je [[model]] [[fizikalni sistem|fizikalnog sistema]]. U tom modelu, diskretizirane veličine su [[prostor]] i [[vrijeme (fizika)|vrijeme]]. [[Interakcija|Interakcije]] su ograničene samo na lokalnost. Ćelijski automati imaju sastav od pravilne rešetke od n-dimenzija, koju čine polja [[ćelija]]. Pri tome svaka ta ćelija može biti u jednom od konačnog broja mogućih [[stanje|stanja]]. Stanje svake ćelije se mijenja/osvježava u diskretiziranim vremenskim [[interval]]ima (pri čemu je pravilnost tih ažuriranja lokalna). Pritom, stanje ćelije u vremenskoj tački t+1 je zavisna veličina, na koju utiče stanje susjedstva te ćelije u trenutku k. Susjedstvo te ćelije definišemo kao tu samu ćeliju, koja je predmetom posmatranja, i određeni broj susjednih ćelija. Ovo zavisi od protežnosti ćelijskog automata i vrsti susjedstva (postoje, naprimjer, [[Von Neumannovo susjedstvo]], [[Mooreovo susjedstvo]]...) ==Pozadina== [[Slika:Gospers glider gun.gif|class=skin-invert-image|frame|right|[[Bill Gosper|Gosperov]] [[Pištolj (ćelijski automat)|Jedrilica]] koja stvara "[[Jedrilica|jedrilice]]" u ćelijskom automatu [[Conwayeva igra života]]<ref>Daniel Dennett (1995), ''Darwin's Dangerous Idea'', Penguin Books, London, {{ISBN|978-0-14-016734-4}}, {{ISBN|0-14-016734-X}}</ref>]] '''Ćelijski automat''' (mn. '''ćelijski automati''', skr. '''CA''') jeste diskretni model računanja koji se proučava u teoriji automata. Ćelijski automati se također nazivaju '''[[ćelijski prostor]]i''', '''[[teselacijski automat]]i''', '''homogene strukture''', '''ćelijske strukture''', '''teselacijske strukture''' i '''iterativne sekvence'''.<ref name=reviews>{{Cite journal | url=http://www.stephenwolfram.com/publications/articles/ca/83-statistical/ | author=Wolfram, Stephen | title=Statistical Mechanics of Cellular Automata | journal=Reviews of Modern Physics | issue=3 | volume=55 | pages=601–644 | year=1983 | doi=10.1103/RevModPhys.55.601 | bibcode=1983RvMP...55..601W | access-date=28 February 2011 | archive-date=21 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060232/http://www.stephenwolfram.com/publications/articles/ca/83-statistical/ }}</ref> Ćelijski automati pronašli su primjenu u raznim oblastima, uključujući [[fizika|fiziku]], [[teorijska biologija|teorijsku biologiju]] i modeliranje [[mikrostruktura]]. Ćelijski automat sastoji se od regularne mreže ''ćelija'', svaka u jednom od konačnog broja ''[[Stanje (računarstvo)|stanja]]'', kao što su ''uključeno'' i ''isključeno'' (za razliku od [[spojena rešetkasta mapa spojene rešetkaste mape]]). Mreža može biti u bilo kojem konačnom broju dimenzija. Za svaku ćeliju, skup ćelija nazvan njeno ''susjedstvo'' je definisan u odnosu na određenu ćeliju. Početno stanje (vrijeme ''t'' = 0) bira se dodjeljivanjem stanja svakoj ćeliji. Nova ''generacija'' kreira se (unaprijed ''t'' za 1), prema nekom fiksnom ''pravilu'' (općenito, matematičkoj funkciji)<ref>{{cite book|title=Cellular Automata Machines: A New Environment for Modeling|first1=Tommaso|last1=Toffoli|first2=Norman|last2=Margolus|publisher=MIT Press|year=1987|isbn=978-0-262-20060-8|page=27|url=https://books.google.com/books?id=HBlJzrBKUTEC&pg=PA27}}</ref> što određuje novo stanje svake ćelije u smislu aktuelnog stanja ćelije i stanja ćelija u njenom susjedstvu. Tipično, pravilo za ažuriranje stanja ćelija je isto za svaku ćeliju i ne mijenja se tokom vremena, te se primjenjuje na cijelu mrežu istovremeno,<ref>{{cite book | author=Schiff, Joel L. | title=Cellular Automata: A Discrete View of the World | year=2011 | publisher=Wiley & Sons, Inc | isbn=978-1-118-03063-9 | ref=schiff|page=40|url=https://books.google.com/books?id=uXJC2C2sRbIC&pg=PA40}}</ref> iako su poznati izuzeci, kao što su [[stohastički ćelijski automat]] i [[asinhroni ćelijski automat]]. Koncept su prvobitno osmislili [[Stanislaw Ulam]] i [[John von Neumann]] 1940-ih dok su bili savremenici u [[Nacionalna laboratorija Los Alamos| Nacionalnoj laboratoriji Los Alamos]]. Iako su ga neki proučavali tokom 1950-ih i 1960-ih, tek 1970-ih i [[Conwayeva Igra života]], dvodimenzionalni ćelijski automat, interes za ovu temu proširio se izvan akademske zajednice. U 1980-ima, [[Stephen Wolfram]] bavio se sistematskim proučavanjem jednodimenzijskih ćelijskih automata, ili onoga što on naziva [[elementarni ćelijski automat|elementarni ćelijski automati]]; njegov istraživački asistent [[Matthew Cook]] pokazao je da je [[Pravilo 110|jedno od ovih pravila]] [[Turing-potpunosti]]. Primarne klasifikacije ćelijskih automata, kako ih je opisao Wolfram, numerirane su od jedan do četiri. To su, redom, automati u kojima se obrasci uglavnom stabiliziraju u [[homogenost]], automati u kojima se obrasci razvijaju u uglavnom stabilne ili oscilirajuće strukture, automati u kojima se obrasci razvijaju naizgled haotičan način i automati u kojima obrasci postaju izuzetno složeni i mogu trajati dugo vremena, sa stabilnim lokalnim strukturama. Smatra se da je ova posljednja klasa [[računar]]ski univerzalna ili sposobna simulirati [[Turingova mašina| Turingovu mašinu]]. Posebne vrste ćelijskih automata su ''[[Reverzibilni ćelijski automat|reverzibilni]]'', gdje samo jedna konfiguracija vodi direktno do sljedeće, i ''totalistički'', u kojem buduća vrijednost pojedinačnih ćelija zavisi samo od ukupne vrijednosti grupe susjednih ćelija. Ćelijski automati mogu simulirati razne sisteme iz stvarnog svijeta, uključujući biološke i hemijske. ==Pregled== {{multiple image|align=right |image1=CA-Moore.svg|caption1= Crvene ćelije su [[Mooreovo susjedstvo]] za plavu ćeliju. |image2=CA-von-Neumann.svg|caption2= Crvene ćelije su [[von Neumannovo susjedstvo]] za plavu ćeliju. "Unakrsno susjedstvo" raspona 2 uključuje i ružičaste ćelije. }} Jedan od načina simuliranja dvodimenzijskog ćelijskog automata je pomoću beskonačnog lista [[milimetarski papir|milimetarskog papira]] zajedno sa skupom pravila kojih se ćelije trebaju pridržavati. Svaki kvadrat se naziva "ćelija" i svaka ćelija ima dva moguća stanja, crno ili bijelo. „Susjedstvo“ ćelije su obližnje, obično susjedne, ćelije. Dva najčešća tipa susjedstava su ''[[von Neumannovo susjedstvo]]'' i ''[[Mooreovo susjedstvo]]''.<ref name=kier-seybold-cheng-15>{{Harvnb|Kier, Seybold, Cheng|2005|p=15|ref=kier-seybold-cheng}}</ref> Prvi, nazvan po osnivaču teoretičara ćelijskih automata, sastoji se od četiri [[ortogon]]alno susjedne ćelije.<ref name=kier-seybold-cheng-15/> Drugi uključuje von Neumannovo susjedstvo kao i četiri dijagonalno susjedne ćelije.<ref name=kier-seybold-cheng-15/> Za takvu ćeliju i njegovo Mooreovo susjedstvo postoji 512 (= 2⁹) mogućih uzoraka. Za svaki od 512 mogućih [[uzorak]]a, tabela pravila bi navela da li će središnja ćelija biti crna ili bijela u sljedećem vremenskom intervalu. [[Conwayeva igra života]] je popularna verzija ovog modela. Drugi uobičajeni tip susjedstva je ''prošireno von Neumannovo susjedstvo'', koje uključuje dvije najbliže ćelije u svakom ortogonalnom smjeru, ukupno osam.<ref name=kier-seybold-cheng-15/> Opća jednadžba za ukupan broj mogućih automata je ''k''^{''k''^''s''}, gdje je ''k'' broj mogućih stanja za ćeliju, a ''s'' je broj susjednih ćelija (uključujući i samu ćeliju koja se izračunava) koje se koriste za određivanje sljedećeg stanja ćelije.<ref name=bialynick-9>{{Harvnb|Bialynicki-Birula, Bialynicka-Birula|2004|p=9|ref=bialynick}}</ref> Dakle, u dvodimenzijskom sistemu sa Murovom okolinom, ukupan mogući broj automata bio bi 2^2⁹, ili {{val|1.34|e=154}}. Obično se pretpostavlja da svaka ćelija u univerzumu počinje u istom stanju, osim konačnog broja ćelija u drugim stanjima; dodjeljivanje vrijednosti stanja naziva se ''konfiguracija''.<ref name=schiff-41>{{Harvnb|Schiff|2011|p=41|ref=schiff}}</ref> Općenitije, ponekad se pretpostavlja da svemir počinje prekriven periodičnim uzorkom i da samo konačan broj ćelija krši taj obrazac. Potonja pretpostavka je uobičajena kod jednodimenzikjsih ćelijskih automata. [[Slika:Torus.png|thumb|right|Toroidni oblik ([[torus]])]] Ćelijski automati često se simuliraju na konačnoj mreži, a ne na beskonačnoj. U dvije dimenzije, svemir bi bio pravougaonik umjesto beskonačne ravni. Očigledan problem s konačnim mrežama je kako rukovati ćelijama na rubovima. Način na koji se s njima rukuje utjecat će na vrijednosti svih ćelija u mreži. Jedna moguća metoda je dozvoliti da vrijednosti u tim ćelijama ostanu konstantne. Druga metoda je drugačije definiranje susjedstava za ove ćelije. Moglo bi se reći da imaju manje susjeda, ali bi se onda morala definirati i nova pravila za ćelije koje se nalaze na rubovima. Ove ćelije obično se obrađuju [[periodični granični uvjet|periodičnim graničnim uvjetima]], što rezultira ''toroidnim'' rasporedom: kada jedna ide s vrha, jedna dolazi na odgovarajuću poziciju na dnu, a kada jedna ide s lijeve strane, jedna dolazi s desne strane. (Ovo u suštini simulira beskonačno periodično popločavanje, a u oblasti parcijalnih [[diferencijalna jednačina|diferencijalnih jednačina]] ponekad se naziva ''periodičnim'' graničnim uslovima.) Ovo se može vizualizovati kao spajanje lijeve i desne ivice pravougaonika trakom kako bi se formirala cijev, a zatim spajanje gornje i donje ivice cijevi trakom kako bi se formirao torus (oblik krofne). Univerzumi drugih dimenzija slično se obrađuju. Ovo rješava granične probleme sa susjedstvima, ali još jedna prednost je što se lahko programira pomoću modularnih aritmetičkih funkcija. Naprimjer, u jednodimenzijskom ćelijskom automatu, kao što su primjeri u nastavku, susjedstvo ćelije ''x_i^t'' je {''x''_''i''−1<sup style="margin-left:-2ex;">''t''−1</sup>, ''x''_''i''^''t''−1, ''x''_{''i''+1</sup><sup style="margin-left:-2ex;">''t''−1</sup>}, gdje je ''t'' vremenski korak (vertikalni), a ''i'' je indeks (horizontalni) u jednoj [[generacija|generaciji]]. ==Historija== [[Stanisław Ulam]], dok je radio u Nacionalnoj laboratoriji Los Alamos 1940-ih, proučavao je rast [[kristal]]a, koristeći jednostavnu [[Model rešetke (fizika)|mrežu rešetke]] kao svoj model.<ref name=pickover>{{cite book | author=Pickover, Clifford A. | title=The Math Book: From Pythagoras to the 57th Dimension, 250 Milestones in the History of Mathematics | url=https://archive.org/details/mathbookfrompyth00pick | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/mathbookfrompyth00pick/page/n410 406] | year=2009| publisher=Sterling Publishing Company, Inc | isbn=978-1-4027-5796-9}}</ref> U isto vrijeme, [[John von Neumann]] {{mdash}} Ulamov kolega u Los Alamosu {{mdash}} radio je na problemu [[samoreplicirajući sistem|samoreplicirajućih sistema]].<ref name=schiff-1>{{Harvnb|Schiff|2011|p=1|ref=schiff}}</ref> Von Neumannov početni [[dizajn]] bio je zasnovan na ideji da jedan [[robot]] gradi drugog robota. Ovaj dizajn je poznat kao kinematički model.<ref>John von Neumann, "The general and logical theory of automata," in Lloyd A. Jeffress, ed., Cerebral Mechanisms in Behavior – The Hixon Symposium, John Wiley & Sons, New York, 1951, pp. 1–31.</ref><ref>{{cite journal | last1 = Kemeny | first1 = John G. | year = 1955 | title = Man viewed as a machine | journal = Sci. Am. | volume = 192 | issue = 4| pages = 58–67 | doi=10.1038/scientificamerican0455-58| bibcode = 1955SciAm.192d..58K}}; ''Sci. Am.'' 1955; 192:6 (errata).</ref> Dok je razvijao ovaj dizajn, von Neumann je shvatio veliku teškoću izgradnje samoreplicirajućeg robota i veliku cijenu obezbjeđivanja "mora dijelova" za robota od kojih bi izgradio svog replikanta. Neumann je napisao rad pod naslovom "Opća i logička teorija automata", 1948.<ref name=schiff-1/> Ulam je bio taj koji je predložio korištenje ''diskretnog'' sistema za stvaranje redukcionističkog modela samoreplikacije.<ref name=schiff-3>{{Harvnb|Schiff|2011|p=3|ref=schiff}}</ref><ref name=ilachinski-xxix>{{Harvnb|Ilachinski|2001|p=xxix|ref=ilachinski}}</ref> [[Nils Aall Barricelli]] izvršio je mnoga od najranijih istraživanja ovih modela [[vještački život|vještačkog života]]. [[Slika:Vonneumann-john r.jpg|thumb|[[John von Neumann]], [[Nacionalna laboratorija Los Alamos|Los Alamos]] Identifikacijska značka]] Ulam i von Neumann su krajem 1950-ih stvorili metodu za izračunavanje kretanja tekućine. Osnovni koncept metode bio je da se tekućina posmatra kao grupa diskretnih jedinica i izračuna [[kretanje]] svake od njih na osnovu ponašanja njenih susjeda.<ref name=bialynick-8>{{Harvnb|Bialynicki-Birula, Bialynicka-Birula|2004|p=8|ref=bialynick}}</ref> Tako je rođen prvi sistem ćelijskih automata. Poput Ulamove rešetkaste mreže, [[Von Neumannovi ćelijski automat|von Neumannovi ćelijski automati]] su dvodimenzijski, s njegovim samoreplikatorom implementiranim [[algoritam]]ski. Rezultat je bio [[Von Neumannov univerzalni konstruktor|univerzalni kopirni uređaj i konstruktor]] koji radi unutar ćelijskog automata s malim susjedstvom (samo one ćelije koje se dodiruju su susjedi; za von Neumannove ćelijske automate, samo [[ortogon]]alne ćelije), i sa 29 stanja po ćeliji.<ref name=wolfram-876>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=876|ref=wolfram}}</ref> Von Neumann je dao [[konstruktivan dokaz|dokaz postojanja]] da bi određeni obrazac pravio beskonačne kopije sebe unutar datog ćelijskog univerzuma dizajnirajući konfiguraciju od 200.000 ćelija koja bi to mogla učiniti.<ref name=wolfram-876/> Ovaj dizajn je poznat kao model [[teselacija|teselacije]] i naziva se [[von Neumannov univerzalni konstruktor]].<ref name=TSRA>{{harvnb|von Neumann|1966}}<ref> Također, 1940-ih, [[Norbert Wiener]] i [[Arturo Rosenblueth]] razvili su model podražljivih medija s nekim karakteristikama ćelijskog automata.<ref name="Wiener-Rosenblueth">{{cite journal | last1 = Wiener | first1 = N. | last2 = Rosenblueth | first2 = A. | year = 1946 | title = The mathematical formulation of the problem of conduction of impulses in a network of connected excitable elements, specifically in cardiac muscle | journal = Arch. Inst. Cardiol. México | volume = 16 | issue = 3| pages = 205–65 | pmid = 20245817 }}</ref> Njihova specifična motivacija bio je matematički opis provođenja impulsa u srčanim sistemima. Međutim, njihov model nije ćelijski automat jer je medij u kojem se signali šire kontinuiran, a talasni frontovi su krivulje.<ref name="Wiener-Rosenblueth"/><ref name="reshodko">{{Cite journal|last1=Letichevskii|first1=A. A. |last2= Reshodko|first2=L. V.|title=N. Wiener's theory of the activity of excitable media |journal=Cybernetics|volume=8|issue=5 |year=1974|pages=856–864|doi=10.1007/bf01068458|s2cid=121306408 }}</ref> Pravi model ćelijskog automata ekscitabilnih medija razvili su i proučavali J. M. Greenberg i S. P. Hastings 1978. godine; pogledajte [[Greenberg-Hastingsov ćelijski automat]]. Originalni rad Wienera i Rosenbluetha sadrži mnoge uvide i nastavlja se citirati u modernim istraživačkim publikacijama o [[srčana aritmija|srčanoj aritmiji]] i ekscitabilnim sistemima.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/355349a0 | last1 = Davidenko | first1 = J. M. | last2 = Pertsov | first2 = A. V. | last3 = Salomonsz | first3 = R. | last4 = Baxter | first4 = W. | last5 = Jalife | first5 = J. | year = 1992 | title = Stationary and drifting spiral waves of excitation in isolated cardiac muscle | journal = Nature | volume = 355 | issue = 6358| pages = 349–351 | pmid = 1731248 |bibcode = 1992Natur.355..349D | s2cid = 4348759 }}</ref> Tokom 1960-ih, ćelijski automati su proučavani kao poseban tip dinamičkog sistema i prvi put je uspostavljena veza sa matematičkim poljem simboličke dinamike. Godine 1969, Gustav A. Hedlund je sastavio mnoge rezultate slijedeći ovo gledište<ref>{{cite journal | doi = 10.1007/BF01691062 | last1 = Hedlund | first1 = G. A. | year = 1969 | title = Endomorphisms and automorphisms of the shift dynamical system | journal = Math. Systems Theory | volume = 3 | issue = 4| pages = 320–3751 | s2cid = 21803927 }}</ref> u onome što se još uvijek smatra fundamentalnim radom za matematičko proučavanje ćelijskih automata. Najfundamentalniji rezultat je karakterizacija u [[Curtis-Hedlund-Lyndonova teorema|Curtis-Hedlund-Lyndonovu teoremu]] skupa globalnih pravila ćelijskih automata kao skupa [[kontinuirana funkcija|kontinuiranih]] [[endomorfizam]]a [[pomjerajući prostor|pomjerajućih prostora]]. U 1969., njemački informatičarski pionir [[Konrad Zuse]] objavio je svoju knjigu ''[[Izračunavanje prostora]]'', predlažući da su fizički zakoni svemira diskretni po prirodi i da je cijeli svemir rezultat determinističkog izračuna na jednom ćelijskom automatu; "Zuseova teorija" postala je temelj područja istraživanja pod nazivom ''[[digitalna fizika]]''.<ref name=schiff-182>{{Harvnb|Schiff|2011|p=182|ref=schiff}}</ref> Također 1969., informatičar [[Alvy Ray Smith]] završio je doktorsku disertaciju na Stanfordu o teoriji ćelijskih automata, prvom matematičkom tretmanu CA kao opće klase [[računar]]a. Mnogi radovi su proizašli iz ove disertacije: pokazao je ekvivalentnost susjedstava različitih oblika, kako svesti Mooreovo susjedstvo na von Neumannovo susjedstvo ili kako svesti bilo koje susjedstvo na von Neumannovo susjedstvo.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Cellular Automata Complexity Trade-Offs|url=http://alvyray.com/Papers/CA/TradeOff.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=27 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025107/http://alvyray.com/Papers/CA/TradeOff.pdf|url-status=live}}</ref> On je [[matematički dokaz|dokazao]] da su dvodimenzijski CA univerzalni za računanje, uveo je jednodimenzijske CA i pokazao da su i oni univerzalni za računanje, čak i sa jednostavnim susjedstvima.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Simple Computation-Universal Cellular Spaces|url=http://alvyray.com/Papers/CA/UniversalCA_1D.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614022424/http://alvyray.com/Papers/CA/UniversalCA_1D.pdf|url-status=live}}</ref> Pokazao je kako podvesti kompleksni von Neumannov dokaz univerzalnosti konstrukcije (i stoga samoreproducirajućih mašina) u posljedicu univerzalnosti računanja u jednodimenzijskoj CA.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Simple Nontrivial Self-Reproducing Machines|url=http://alvyray.com/Papers/CA/alife2_optimized.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=27 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025123/http://alvyray.com/Papers/CA/alife2_optimized.pdf|url-status=live}}</ref> Namijenjen kao uvod u njemačko izdanje von Neumannove knjige o CA, napisao je pregled te oblasti s desetinama referenci na radove mnogih autora iz mnogih zemalja tokom desetak godina rada, koje moderni istraživači CA često previđaju.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Introduction to and Survey of Cellular Automata or Polyautomata Theory|url=http://alvyray.com/Papers/CA/PolyCA76.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=7 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150807015233/http://alvyray.com/Papers/CA/PolyCA76.pdf|url-status=live}}</ref> Tokom 1970-ih, dvo-stabni, dvodimenzijski ćelijski automat nazvan [[Conwayeva Igra Života|Igra Života]] postao je široko poznat, posebno među ranom računarskom zajednicom. Izumio ga je [[John Horton Conway|John Conway]], a popularizirao [[Martin Gardner]] u članku u ''Scientific American'',<ref>{{cite journal | last1 = Gardner | first1 = Martin | year = 1970 | title = Mathematical Games: The fantastic combinations of John Conway's new solitaire game "life" | url = http://www.ibiblio.org/lifepatterns/october1970.html | journal = Scientific American | volume = 223 | issue = 4 | pages = 120–123 | doi = 10.1038/scientificamerican1070-120 | archive-date = 27 August 2013 | access-date = 24 August 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130827141821/http://ibiblio.org/lifepatterns/october1970.html | url-status = live }}</ref> njegova pravila su sljedeća: # Svaka živa ćelija s manje od dva živa susjeda umire, kao da je uzrokovana nedovoljnom populacijom. # Svaka živa ćelija s dva ili tri živa susjeda živi u sljedećoj generaciji. # Svaka živa ćelija s više od tri živa susjeda umire, kao da je uzrokovana prenaseljenošću. # Svaka mrtva ćelija s tačno tri živa susjeda postaje živa ćelija, kao da je reprodukcijom. Uprkos svojoj jednostavnosti, sistem postiže impresivnu raznolikost ponašanja, fluktuirajući između prividne [[slučajnost]]i i reda. Jedna od najočitijih karakteristika Igre života je česta pojava „klizalica“, rasporeda ćelija koje se u suštini same kreću po mreži. Moguće je organizirati automat tako da klizači međusobno djeluju kako bi izvodili proračune, i nakon mnogo truda pokazano je da Igra života može emulirati [[univerzalna Turingova mašina|univerzalnu Turingovu mašinu]].<ref>Paul Chapman. Life universal computer. http://www.igblan.free-online.co.uk/igblan/ca/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090906014935/http://www.igblan.free-online.co.uk/igblan/ca/ |date=6 September 2009 }} November 2002</ref> Smatralo se uglavnom rekreativnom temom, te je početkom 1970-ih urađeno malo daljnjeg rada izvan istraživanja specifičnosti Igre života i nekoliko srodnih pravila.<ref name=Wainwright-16>{{Harvnb|Wainwright|2010|p=16}}</ref> [[Stephen Wolfram]] je samostalno počeo raditi na ćelijskim automatima sredinom 1981. godine nakon što je razmotrio kako se čini da se složeni obrasci formiraju u prirodi kršeći [[drugi zakon termodinamike]].<ref name=wolfram-880/> Njegova istraživanja su u početku bila potaknuta željom da modelira sisteme poput [[neuronska mreža|neuronskih mreža]] koje se nalaze u mozgu.<ref name=wolfram-880/> Svoj prvi rad objavio je u ''Reviews of Modern Physics'' istražujući ''[[elementarni ćelijski automat|elementarne ćelijske automate]]'' (posebno [[Pravilo 30]]) u junu 1983.<ref name=reviews/><ref name=wolfram-880>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=880|ref=wolfram}}</ref> Neočekivana složenost ponašanja ovih jednostavnih pravila navela je Wolframa da posumnja da složenost u prirodi može biti posljedica sličnih mehanizama.<ref name=wolfram-880/> Međutim, njegova istraživanja dovela su ga do spoznaje da su ćelijski automati loši u modeliranju neuronskih mreža.<ref name=wolfram-880/> Osim toga, tokom ovog perioda Wolfram je formulisao koncepte intrinzične [[slučajnost]]i i [[računarska nesvodljivost|računarske nesvodljivosti]],<ref name=wolfram-881>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=881|ref=wolfram}}</ref> i sugerirao da bi [[Pravilo 110]] moglo biti [[Turing-potpunost|univerzalno]]—činjenica koju je kasnije dokazao Wolframov istraživački asistent [[Matthew Cook]] 1990-ih.<ref>{{cite journal | author=Mitchell, Melanie | author-link=Melanie Mitchell | title=Is the Universe a Universal Computer? | journal=[[Science]] | date=4 October 2002 | volume=298 | issue=5591 | pages=65–68 | doi=10.1126/science.1075073| s2cid=122484855 }}</ref> ==Klasifikacija== Wolfram je u radu ''[[Nova vrsta nauke]]'' i nekoliko radova iz sredine 1980-ih definirao četiri klase u koje se ćelijski automati i nekoliko drugih jednostavnih računarskih modela mogu podijeliti ovisno o njihovom ponašanju. Dok su ranije studije o ćelijskim automatima pokušavale identificirati vrste obrazaca za specifična pravila, Wolframova klasifikacija bila je prvi pokušaj klasifikacije samih pravila. Po redoslijedu složenosti, klase su: *Klasa 1: Gotovo svi početni obrasci brzo evoluiraju u stabilno, homogeno stanje. Svaka slučajnost u početnom obrascu nestaje.<ref name=ilachinski-12>{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=12|ref=ilachinski}}</ref> *Klasa 2: Gotovo svi početni obrasci brzo evoluiraju u stabilne ili oscilirajuće strukture. Dio slučajnosti u početnom obrascu može se filtrirati, ali dio ostaje. Lokalne promjene početnog obrasca obično ostaju lokalne.<ref name=ilachinski-12/> *Klasa 3: Gotovo svi početni obrasci evoluiraju na pseudo-slučajan ili haotičan način. Sve stabilne strukture koje se pojave brzo uništava okolna buka. Lokalne promjene početnog obrasca obično se šire unedogled.<ref name=ilachinski-12/> *Klasa 4: Gotovo svi početni obrasci evoluiraju u strukture koje međusobno djeluju na složene i zanimljive načine, s formiranjem lokalnih struktura koje su sposobne preživjeti dugi vremenski period.<ref name=ilachinski-13>{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=13|ref=ilachinski}}</ref> Stabilne ili oscilirajuće strukture tipa klase 2 mogu biti krajnji ishod, ali broj koraka potrebnih za postizanje ovog stanja može biti vrlo velik, čak i kada je početni obrazac relativno jednostavan. Lokalne promjene početnog obrasca mogu se širiti unedogled. Wolfram je [[hipoteza|pretpostavio]] da su mnogi ćelijski automati klase 4, ako ne i svi, sposobni za [[Turingova potpunost|univerzalno računanje]]. To je dokazano za Pravilo 110 i Conwayevu Igru života. Ove definicije su kvalitativne prirode i postoji određeni prostor za interpretaciju. Prema Wolframu, "...sa gotovo svakom općom shemom klasifikacije neizbježno postoje slučajevi koji se dodjeljuju jednoj klasi prema jednoj definiciji, a drugoj klasi prema drugoj definiciji. I tako je sa ćelijskim automatima: povremeno postoje pravila... koja pokazuju neke karakteristike jedne klase, a neke druge."<ref name=wolfram-231>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=231|ref=wolfram}}</ref> Bilo je nekoliko pokušaja klasifikacije ćelijskih automata u formalno rigorozne klase, inspirisane Wolframovom klasifikacijom. Na primjer, Culik i Yu su predložili tri dobro definirane klase (i četvrtu za automate koji se ne podudaraju ni sa jednom od njih), koje se ponekad nazivaju Culik-Yu klasama; pripadnost ovim klasama dokazala je [[Neodlučiv problem|neodlučivost]].<ref name="DelormeMazoyer1998">{{cite book|editor1=M. Delorme |editor2=J. Mazoyer |title=Cellular automata: a parallel model|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dGs87s5Pft0C&pg=PA239|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5493-2|page=239|chapter=Topological chaos and CA|author1=G. Cattaneo |author2=E. Formenti |author3=L. Margara }}</ref><ref name="Voorhees1996">{{cite book|author=Burton H. Voorhees|title=Computational analysis of one-dimensional cellular automata|url=https://books.google.com/books?id=WcZTQHPrG68C&pg=PA8|year=1996|publisher=World Scientific|isbn=978-981-02-2221-5|page=8}}</ref><ref name="Garzon1995">{{cite book|author=Max Garzon|title=Models of massive parallelism: analysis of cellular automata and neural networks |url=https://archive.org/details/modelsmassivepar00garz|url-access=limited| year=1995 | publisher=Springer | isbn=978-3-540-56149-1 | page=[https://archive.org/details/modelsmassivepar00garz/page/n159 149]}}</ref> Wolframova klasa 2 može se podijeliti u dvije podgrupe stabilnih (fiksne tačke) i oscilirajućih (periodičnih) pravila.<ref name=li-packard>{{cite journal | url=http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | author1=Li, Wentian | author2=Packard, Norman | title=The structure of the elementary cellular automata rule space | journal=Complex Systems | pages=281–297 | volume=4 | year=1990 | access-date=25 January 2013 | archive-date=25 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160625222140/http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | url-status=live }}</ref> Ideja da postoje četiri klase dinamičkih sistema prvobitno je potekla od hemičara Ilje Prigogina, dobitnika Nobelove nagrade, koji je identificirao ove četiri klase termodinamičkih sistema: *(1) sisteme u termodinamičkoj ravnoteži, *(2) prostorno/vremenski uniformne sisteme, *(3) haotične sisteme i *(4) složene sisteme daleko od ravnoteže sa disipativnim strukturama (vidi sliku 1 u radu Nicolisa, Prigogineovog studenta, iz 1974. godine)).<ref name=nicolis>{{cite journal | url=http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | author1=Nicolis | title=Dissipative Structures, Catastrophes, and Pattern Formation: A Bifurcation Analysis | journal=PNAS | pages=2748–2751 | volume=71 | number=7 | year=1974 | access-date=25 March 2017 | doi=10.1073/pnas.71.7.2748 | pmid=16592170 | pmc=388547 | bibcode=1974PNAS...71.2748N | doi-access=free | archive-date=25 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160625222140/http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | url-status=live }}</ref> ===Reverzibilni=== {{glavni|Reverzibilni ćelijski automat}} Ćelijski automat je ''reverzibilan'' ako za svaku trenutnu konfiguraciju ćelijskog automata postoji tačno jedna prošla konfiguracija ([[predslika]]).<ref name=kari-379>{{Harvnb|Kari, Jarrko|1991|p=379|ref=gutowitz}}</ref> Ako se ćelijski automat posmatra kao funkcija koja preslikava konfiguracije u konfiguracije, reverzibilnost implicira da je ta funkcija [[bjektivnost|bijektivna]].<ref name=kari-379/> Ako je ćelijski automat reverzibilan, njegovo vremenski obrnuto ponašanje također se može opisati kao ćelijski automat; ova činjenica je posljedica djelovanja faktora [[Curtis-Hedlund-Lyndonova teorema|Curtis-Hedlund-Lyndonove teoreme]], topološke karakterizacije ćelijskih automata.<ref>{{Cite journal|first=D.|last=Richardson|title=Tessellations with local transformations|journal=J. Comput. Syst. Sci.|volume=6|year=1972|pages=373–388|issue=5|doi=10.1016/S0022-0000(72)80009-6|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=Cellular Automata in Hyperbolic Spaces – Tome I, Volume 1|first=Maurice|last=Margenstern|publisher=Archives contemporaines|year=2007|isbn=978-2-84703-033-4|page=134|url=https://books.google.com/books?id=wGjX1PpFqjAC&pg=PA134}}</ref> Za ćelijske automate u kojima nema svaka konfiguracija predsliku, konfiguracije bez predslike nazivaju se obrasci ''[[Rajski vrt (ćelijski automat)|Rajski vrt]]''.<ref name=schiff-103>{{Harvnb|Schiff|2011|p=103|ref=schiff}}</ref> Za jednodimenzijske ćelijske automate postoje poznati algoritmi za odlučivanje da li je pravilo reverzibilno ili ireverzibilno.<ref>{{cite journal | last1 = Amoroso | first1 = Serafino | last2 = Patt | first2 = Yale N. | year = 1972 | title = Decision Procedures for Surjectivity and Injectivity of Parallel Maps for Tessellation Structures | journal = J. Comput. Syst. Sci. | volume = 6 | issue = 5| pages = 448–464 | doi=10.1016/s0022-0000(72)80013-8| doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal|journal=Complex Systems|volume=5|year=1991|pages=19–30|title=De Bruijn Graphs and Linear Cellular Automata|first=Klaus|last=Sutner|url=http://www.complex-systems.com/pdf/05-1-3.pdf|archive-date=14 May 2011|access-date=7 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514173327/http://www.complex-systems.com/pdf/05-1-3.pdf|url-status=live}}</ref> Međutim, za ćelijske automate s dvije ili više dimenzija reverzibilnost je neodlučiva; to jest, ne postoji algoritam koji kao ulaz uzima pravilo automata i za koji je garantovano da ispravno određuje da li je automat reverzibilan. Dokaz koji je dao [[Jarkko Kari]] povezan je s problemom popločavanja pomoću [[Wangova pločica|Wangovih pločica]].<ref>{{Cite journal|first=Jarkko|last=Kari|title=Reversibility of 2D cellular automata is undecidable|journal=Physica D|volume=45|issue=1–3|year=1990|pages=379–385|doi=10.1016/0167-2789(90)90195-U|bibcode = 1990PhyD...45..379K}}</ref> Kada 2D automat nije reverzibilan, dokaz često može biti trivijalan jer različiti obrasci koji se preslikavaju u isto stanje mogu biti prilično uobičajeni. Reverzibilni ćelijski automati se često koriste za simuliranje fizičkih [[fenomen]]a kao što su [[dinamika]] [[plin]]ova i [[fluid]]a, budući da se pokoravaju zakonima [[termodinamika| termodinamike]]. Takvi ćelijski automati imaju pravila posebno konstruirana da budu reverzibilni. Takve sisteme su proučavali Tommaso Toffoli, Norman Margolus i drugi. Nekoliko tehnika može se koristiti za eksplicitnu konstrukciju reverzibilnih ćelijskih automata sa poznatim inverzima. Dvije uobičajene su ćelijski automat drugog reda i blokovski ćelijski automat, a obje uključuju modificiranje definicije ćelijskog automata na neki način. Iako takvi automati ne zadovoljavaju striktno gore datu definiciju, može se pokazati da ih konvencionalni ćelijski automati mogu emulirati sa dovoljno velikim susjedstvima i brojem stanja, te se stoga mogu smatrati podskupom konvencionalnih ćelijskih automata. Suprotno tome, pokazano je da svaki reverzibilni ćelijski automat može biti emuliran blokovnim ćelijskim automatom.<ref>{{Cite journal|title=On the circuit depth of structurally reversible cellular automata|first=Jarkko|last=Kari|journal=Fundamenta Informaticae|volume=38|year=1999|pages=93–107|doi=10.3233/FI-1999-381208}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Representing reversible cellular automata with reversible block cellular automata|last=Durand-Lose|first=Jérôme|journal=Discrete Mathematics and Theoretical Computer Science|volume=AA|year=2001|pages=145–154|url=http://www.dmtcs.org/dmtcs-ojs/index.php/proceedings/article/download/264/855|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515134011/http://www.dmtcs.org/dmtcs-ojs/index.php/proceedings/article/download/264/855|archive-date=15 May 2011}}</ref> ===Totalistički=== {{Sidro|Totalistički|Vanjski totalistički|Semitotalistički|Semitotalistički|Izotropni}}Posebna klasa ćelijskih automata su ''totalistički'' ćelijski automati. Stanje svake ćelije u totalističkom ćelijskom automatu predstavljeno je brojem (obično cijelim brojem izvučenim iz konačnog skupa), a vrijednost ćelije u trenutku ''t'' zavisi samo od ''zbira'' vrijednosti ćelija u njenom susjedstvu (moguće uključujući i samu ćeliju) u trenutku &nbsp;''t''&nbsp;−&nbsp;1.<ref name=wolfram-60>{{Harvnb|Wolfram|2002|p=60|ref=wolfram}}</ref><ref name="cadu">{{Cite book|title=Cellular automata: a discrete universe|first=Andrew|last=Ilachinski|publisher=World Scientific|year=2001|isbn=978-981-238-183-5|pages=44–45|url=https://books.google.com/books?id=3Hx2lx_pEF8C&pg=PA4}}</ref> Ako stanje ćelije u trenutku ''t'' zavisi i od njenog vlastitog stanja i od ukupnog broja njenih susjeda u trenutku &nbsp;''t''&nbsp;−&nbsp;1 onda se ćelijski automat ispravno naziva ''vanjski totalistički''.<ref name="cadu" /> [[Conwayeva Igra Života]] je vanjski totalistički (ali ne totalistički), s vrijednostima ćelija 0 i 1. Vanjski totalistički ćelijski automati s istom [[Mooreovo susjedstvo]] strukturom kao Život se ponekad nazivaju [[{{Nije tipografska greška|Life-like}} ćelijski automat|{{Nije tipografska greška|like-like}} ćelijski automati]].<ref>The phrase "{{Not a typo|life-like}} cellular automaton" dates back at least to {{harvtxt|Barral|Chaté|Manneville|1992}}, who used it in a broader sense to refer to outer totalistic automata, not necessarily of two dimensions. The more specific meaning given here was used e.g. in several chapters of {{harvtxt|Adamatzky|2010}}. See: {{Cite journal|title=Collective behaviors in a family of high-dimensional cellular automata|first1=Bernard|last1=Barral|first2=Hugues|last2=Chaté|first3=Paul|last3=Manneville|journal=Physics Letters A|volume=163|issue=4|year=1992|pages=279–285|doi=10.1016/0375-9601(92)91013-H|bibcode = 1992PhLA..163..279B }}</ref><ref name="eppstein-72-73">{{Harvnb|Eppstein|2010|pp=72–73}}</ref> Općenito, „izotropni“ skup pravila je onaj koji nije nužno vanjski totalistički, ali i dalje ima sve refleksijske simetrije. U slučaju ćelijskog automata na kvadratnoj mreži, grupa simetrija je [[Diedarska grupa reda 8|D8]]. ===Povezani automati=== Postoje mnoge moguće generalizacije koncepta ćelijskog automata. [[Slika:Oscillator.gif|class=skin-invert-image|right|frame| Ćelijski automat zasnovan na heksagonalnim ćelijama umjesto kvadrata (pravilo 34/2)]] Jedan od načina je korištenje nečeg drugog osim pravokutne (kubne, ''itd.'') mreže. Naprimjer, ako je ravan [[heksagonalno popločavanje|popločana pravilnim šesterovugloima]], ti šesterouglovi bi se mogli koristiti kao ćelije. U mnogim slučajevima, rezultirajući ćelijski automati su ekvivalentni onima s pravokutnim mrežama sa posebno [[dizajn]]iranim susjedstvima i pravilima. Druga varijacija bi bila da se sama mreža učini nepravilnom, kao što je slučaj sa [[Penrosove pločice|Penrosovim pločicama]].<ref>{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/dn22134-first-gliders-navigate-everchanging-penrose-universe.html|title=First gliders navigate ever-changing Penrose universe|author=Jacob Aron|work=New Scientist}}</ref> Također, pravila mogu biti vjerovatnosnaa, a ne deterministička. Takvi ćelijski automati nazivaju se [[vjerovatnosni ćelijski automati]]. Vjerovatnosno pravilo daje, za svaki obrazac u vremenu ''t'', [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] da će centralna ćelija preći u svako moguće stanje u vremenu ''t'' + 1. Ponekad se koristi jednostavnije pravilo; na primjer: "pravilo je Igra života, ali u svakom vremenskom koraku postoji [[vjerovatnoća]] od 0,001% da će svaka ćelija preći u suprotnu boju." Susjedstvo ili pravila mogu se mijenjati tokom vremena ili prostora. Naprimjer, u početku novo stanje ćelije moglo bi biti određeno horizontalno susjednim ćelijama, ali za sljedeću [[generacija|generaciju]] bi se koristile vertikalne ćelije. U ćelijskim automatima, novo stanje ćelije nije pod uticajem novog stanja drugih ćelija. Ovo se može promijeniti tako da, naprimjer, blok ćelija 2 puta 2 može biti određen samim sobom i ćelijama koje su mu susjedne. Postoje ''[[kontinuirani automat|kontinuirani automati]]''. Ovo je slično totalističkim ćelijskim automatima, ali umjesto da pravilo i stanja budu diskretni (npr. tabela, koristeći stanja 0,1,2), koriste se kontinuirane funkcije, a stanja postaju kontinuirana (obično vrijednosti u [[jedinični interval|jediničnom intervalu|[0,1]]]). Stanje lokacije je konačan broj realnih brojeva. Određeni ćelijski automati mogu na ovaj način proizvesti difuziju u tečnim uzorcima. [[Kontinuirani prostorni automat]]i imaju kontinuum lokacija. Stanje lokacije je konačan broj realnih brojeva. Vrijeme je također kontinuirano, a stanje se razvija prema diferencijalnim jednačinama. Jedan važan primjer su teksture [[reakcija-difuzija]], [[diferencijalna jednačina|diferencijalne jednačine]] koje je predložio [[Alan Turing]] kako bi objasnio kako hemijske reakcije mogu stvoriti pruge na [[zebra]]ma i mrlje na [[leopard]]ima.<ref>{{cite book |last1=Murray |first1=J. D. |title=Mathematical biology |date=2003 |publisher=Springer |location=New York |isbn=0-387-95228-4 |edition=3rd}}</ref> Kada se ovo aproksimira ćelijskim automatima, često se dobijaju slični obrasci. MacLennan [http://www.cs.utk.edu/~mclennan/contin-comp.html] smatra kontinuirane prostorne automate modelom računanja. Postoje poznati primjeri kontinuiranih prostornih automata, koji pokazuju [[fenomen]]e širenja analogne jedrilicama u Igri života.<ref>Pivato, M: "RealLife: The continuum limit of Larger than Life cellular automata", ''Theoretical Computer Science'', 372 (1), March 2007, pp. 46–68</ref> ''Automati za prepisivanje grafova'' su proširenja ćelijskih automata zasnovana na [[sistem za prepisivanje grafova|sistemima za prepisivanje grafova]].<ref>{{Cite book |doi = 10.1007/978-3-642-01284-6_14|isbn = 978-3-642-01283-9|chapter = Graph-Rewriting Automata as a Natural Extension of Cellular Automata|title = Adaptive Networks|series = Understanding Complex Systems|year = 2009|last1 = Tomita|first1 = Kohji|last2 = Kurokawa|first2 = Haruhisa|last3 = Murata|first3 = Satoshi|pages = 291–309}}</ref> ==Elementarni ćelijski automati== {{Glavni|Elementarni ćelijski automat}} Najjednostavniji netrivijalni ćelijski automat bio bi jednodimenzijski, sa dva moguća stanja po ćeliji, a susjedi ćelije definirani su kao susjedne ćelije s obje strane ćelije. Ćelija i njena dva susjeda formiraju susjedstvo od tri ćelije, tako da postoji 2³=&nbsp;8 mogućih obrazaca za susjedstvo. Pravilo se sastoji od odlučivanja, za svaki obrazac, hoće li ćelija biti <math>1</math> ili <math>0</math> u sljedećoj generaciji. Tada postoji 2⁸=&nbsp;256 mogućih pravila.<ref name=bialynick-9/> [[Slika:One-d-cellular-automate-rule-30.gif|thumb| Animacija načina na koji pravila 1D ćelijskog automata određuju sljedeću generaciju]] Ovih 256 ćelijskih automata se općenito nazivaju njihovim [[Wolframov kod|Wolframovim kodom]], standardnom konvencijom imenovanja koju je izmislio Wolfram, a koja svakom pravilu daje broj od 0 do 255. Brojni radovi su analizirali i upoređivali različite slučajeve među 256 ćelijskih automata (mnogi su trivijalno izomorfni). Ćelijski automati [[pravilo 30]], [[pravilo 90]], [[pravilo 110]] i [[pravilo 184]] posebno su zanimljivi. Slike ispod prikazuju historiju pravila 30 i 110, kada početna konfiguracija sadrži 1 (na vrhu svake slike) okruženu nulama. Svaki red piksela predstavlja generaciju u historiji automata, pri čemu je ''t''=0 gornji red. Svaki piksel je obojen bijelo za <math>0</math> i crno za <math>1</math> . [[Slika:CA rule30s.png|class=skin-invert-image|thumb|Pravilo 30]] {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ [[Pravilo 30]] ćelijski automat<br />(binarni 00011110 = decimalni 30) |- ! Postojeći obrazac | 111 || 110 || 101 || 100 || 011 || 010 || 001 || 000 |- !Novo stanje za centralnu ćeliju | 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0 |} Pravilo 30 pokazuje ponašanje ''klase 3'', što znači da čak i jednostavni obrasci unosa poput prikazanog vode do haotičnih, naizgled nasumičnih historija. [[Slika:Sample run of Rule 110 elementary cellular automaton, starting from single cell.png|class=skin-invert-image|thumb|256 iteracija Pravila 110]] {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ [[Pravilo 110]] ćelijski automat<br />(binarni 01101110 = decimalni 110) |- ! Postojeći obrazac | 111 || 110 || 101 || 100 || 011 || 010 || 001 || 000 |- ! Novo stanje za centralnu ćeliju | 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 || 0 |} Pravilo 110, poput Igre života, pokazuje ono što Wolfram naziva ponašanjem ''klase 4'', koje nije ni potpuno slučajno ni potpuno repetitivno. Lokalizirane strukture pojavljuju se i međusobno djeluju na različite, komplicirane načine. Tokom razvoja koncepta ''[[Nova vrsta nauke]]'', kao istraživački asistent Wolframa 1994. godine, [[Matthew Cook]] je dokazao da su neke od ovih struktura dovoljno bogate da podrže [[univerzalnost Turingove mašine|univerzalnost]]. Ovaj rezultat je zanimljiv jer je pravilo 110 izuzetno jednostavan jednodimenzijski sistem i teško ga je konstruisati da izvodi specifično ponašanje. Ovaj rezultat stoga pruža značajnu podršku Wolframovom stavu da su sistemi klase 4 inherentno vjerovatno univerzalni. Cook je predstavio svoj dokaz na konferenciji o ćelijskim automatima Instituta [[Santa Fe]] 1998. godine, ali Wolfram je spriječio da dokaz bude uključen u zbornik konferencije, jer Wolfram nije želio da dokaz bude objavljen prije objavljivanja ''Nove vrste nauke''.<ref name=giles>{{cite journal | author=Giles, Jim | title=What Kind of Science is This? | journal=[[Nature]] | volume=417 | issue=6886 | pages=216–218 | year=2002|doi=10.1038/417216a | pmid=12015565 | bibcode=2002Natur.417..216G | s2cid=10636328 | doi-access=free }}</ref> U 2004., Cookov dokaz je konačno objavljen u Wolframovom časopisu ''Complex Systems'' (Vol. 15, Br. 1), više od deset godina nakon što ga je Cook osmislio. Pravilo 110 je bilo osnova za neke od najmanjih univerzalnih Turingovih mašina.ref>{{cite journal | url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2002/oct/24/is-the-universe-a-computer/?pagination=false | author=Weinberg, Steven | title=Is the Universe a Computer? | journal=The New York Review of Books | date=24 October 2002 | volume=49 | issue=16 | access-date=12 October 2012}}</ref> ==Prostor pravila== Pravilo elementarnog ćelijskog automata određeno je s osam bajtova, a sva pravila elementarnog ćelijskog automata mogu se smatrati da se nalaze na [[čvor (geometrija)|čvorovima]] 8-dimenzijske jedinične [[hiperkocka|hiperkocke]]. Ova jedinična hiperkocka je prostor pravila ćelijskog automata. Za ćelijske automate najbližeg susjeda, pravilo je određeno s 2⁵&nbsp;=&nbsp;32 bajta, a prostor pravila ćelijskog automata je 32-dimenzionalna jedinična hiperkocka. Udaljenost između dva pravila može se definirati brojem koraka potrebnih za [[kretanje]] od jednog čvora, koji predstavlja prvo pravilo, do drugog čvora, koji predstavlja drugo pravilo, duž [[ivica (geometrija)|ivice]] hiperkocke. Ova udaljenost od pravila do pravila naziva se i [[Hammingova udaljenost]]. Prostor pravila ćelijskog automata nam omogućava da postavimo pitanje o tome da li su pravila sa sličnim dinamičkim ponašanjem "blizu" jedno drugom. Grafičko crtanje visokodimenzijske hiperkocke na dvodimenzijskoj ravni ostaje težak zadatak, a jedan grubi lokator pravila u hiperkocki je broj bajta-1 u 8-bajtnom nizu za elementarna pravila (ili 32-bajtni niz za pravila sljedećeg najbližeg susjeda). Crtanje pravila u različitim Wolfram klasama u ovim dijelovima prostora pravila pokazuje da pravila klase 1 imaju tendenciju da imaju manji broj bitova-1, dakle smještenih u jednoj regiji prostora, dok pravila klase 3 imaju tendenciju da imaju veći udio (50%) bitova-1.<ref name=li-packard/> Za veći prostor pravila ćelijskog automata, pokazano je da se pravila klase 4 nalaze između pravila klase 1 i klase 3.<ref>{{cite journal|journal=Physica D|volume=45|issue=1–3|year=1990|pages=77–94|title= Transition phenomena in cellular automata rule space |author1=Wentian Li |author2=Norman Packard |author3=Chris G Langton |doi=10.1016/0167-2789(90)90175-O|bibcode = 1990PhyD...45...77L |citeseerx=10.1.1.15.2786}}</ref> Ovo zapažanje je osnova za frazu [[ivica haosa]] i podsjeća na [[fazni prelaz]] u [[termodinamika|termodinamici]]. ==Primjene== ===Biologija=== [[Slika:Textile cone.JPG|thumb|left|''[[Conus textile]]'' pokazuje obrazac ćelijskog automata na svojoj ljusci.<ref name=coombs/>]] {{Glavni|Obrasci u prirodi}} Nekoliko bioloških procesa ili [[fenomen]]a može se simulirati pomoću ćelijskih automata, koji se u takvim kontekstima primjene smatraju specifičnom vrstom [[argument-zasnovani model|modela zasnovanog na agentima]].<ref>{{cite book |last1=Cuevas |first1=Erik |last2=Avila |first2=Karla |last3=Islas Toski |first3=Miguel |last4=Escobar |first4=Héctor |date=2025 |title=Agent-Based Models with MATLAB | publisher=Morgan Kaufmann |page=105 |isbn=9780443240058 |url=https://books.google.com/books?id=3D0TEQAAQBAJ }}</ref><ref>{{cite web |last1=Berto |first1=Francesco |last2= Tagliabue |first2= Jacopo |date=2023 |title=Cellular Automata |url=https://plato.stanford.edu/entries/cellular-automata/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University Press}}</ref> U ovim biološkim simulacijama, uobičajeno je da se ćelije ćelijskog automata poistovjećuju s [[ćelija (biologija)|biološkim ćelijama]].<ref>{{cite book | last1 = Graw | first1 = Frederik | last2 = Perelson | first2 = Alan S. | editor1-last = Ledzewicz | editor1-first = Urszula | editor2-last = Schättler | editor2-first = Heinz | editor3-last = Friedman | editor3-first = Avner | editor4-last = Kashdan | editor4-first = Eugene | contribution = Spatial Aspects of HIV Infection | date = September 2012 | doi = 10.1007/978-1-4614-4178-6_1 | isbn = 9781461441786 | pages = 3–31 | publisher = Springer New York | title = Mathematical Methods and Models in Biomedicine}}</ref> Neki primjeri bioloških fenomena modeliranih ćelijskim automatima s jednostavnim prostorom stanja su: * Uzorci nekih školjki, poput onih u rodovima ''[[Conus (puž)|Conus]]'' i ''[[Cymbiola]]'', generiraju se prirodnim ćelijskim automatima. [[Pigment]]ne ćelije se nalaze u uskoj traci duž ruba školjke. Svaka ćelija [[lučenje|luči]] pigmente u skladu s aktivirajućom i inhibirajućom aktivnošću susjednih pigmentnih ćelija, slijedeći prirodnu verziju matematičkog pravila.<ref name="coombs">{{citation|last=Coombs|first=Stephen|title=The Geometry and Pigmentation of Seashells|date=15 February 2009|url=http://www.maths.nott.ac.uk/personal/sc/pdfs/Seashells09.pdf|pages=3–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20130107235922/http://www.maths.nott.ac.uk/personal/sc/pdfs/Seashells09.pdf|access-date=2 September 2012|archive-date=7 January 2013}}</ref> Ćelijska traka ostavlja obojeni uzorak na ljusci kako polako raste. Naprimjer, široko rasprostranjena vrsta ''[[Conus textile]]'' ima uzorak koji podsjeća na Wolframovo [[pravilo 30]] ćelijskog automata.<ref name="coombs" /> * Biljke regulišu unos i gubitak [[plin]]ova putem mehanizma ćelijskog automata. Svaka [[stoma]] na [[list]]u djeluje kao ćelija.<ref>{{cite journal | doi = 10.1073/pnas.0307811100 | last1 = Peak | first1 = West | last2 = Messinger | first2 = Mott | year = 2004 | title = Evidence for complex, collective dynamics and emergent, distributed computation in plants | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 101 | issue = 4| pages = 918–922 |bibcode = 2004PNAS..101..918P | pmid=14732685 | pmc=327117| doi-access = free }}</ref> * Pokretni obrasci talasa na koži [[glavonošci|glavonožaca]] mogu se simulirati pomoću dvodimenzijskog ćelijskog automata sa dva stanja, pri čemu svako stanje odgovara ili proširenom ili uvučenom [[hromatofora|hromatoforu]].<ref>{{Cite web|title=Archived copy|url=http://gilly.stanford.edu/past_research_files/APackardneuralnet.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725123926/http://gilly.stanford.edu/past_research_files/APackardneuralnet.pdf|archive-date=25 July 2010|access-date=14 September 2008}}</ref> * Prag automata je izumljen za simulaciju [[]]neurona, a mogu se simulirati i složena ponašanja poput prepoznavanja i [[učenje|učenja]].<ref name="ilachinski-275">{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=275|ref=ilachinski}}<ref> * [[Fibroblast]]i imaju sličnosti sa ćelijskim automatima, jer svaki fibroblast interraguje samo sa svojim susjedima.<ref>{{cite book|title=Disordered Systems and Biological Organization|year=1986|pages=374–375|author=Yves Bouligand|chapter=Fibroblasts, Morphogenesis and Cellular Automata}}</ref> Pored toga, biološki fenomeni koji zahtijevaju eksplicitno modeliranje brzina agenata (na primjer, oni uključeni u [[kolektivna ćelijska migracija|kolektivnu ćelijsku migraciju]]) mogu se modelirati ćelijskim automatima sa složenijim prostorom stanja i pravilima, kao što su [[BIO-LGCA|biološki ćelijski automati rešetkastog plina]]. To uključuje fenomene od velikog medicinskog značaja, kao što su: * Karakterizacija različitih načina [[metastaza|metastatske]] invazije.<ref>{{Cite journal|last1=Ilina|first1=Olga|last2=Gritsenko|first2=Pavlo G.|last3=Syga|first3=Simon|last4=Lippoldt|first4=Jürgen|last5=La Porta|first5=Caterina A. M.|last6=Chepizhko|first6=Oleksandr|last7=Grosser|first7=Steffen|last8=Vullings|first8=Manon|last9=Bakker|first9=Gert-Jan|last10=Starruß|first10=Jörn|last11=Bult|first11=Peter|date=September 2020|title=Cell–cell adhesion and 3D matrix confinement determine jamming transitions in breast cancer invasion|journal=Nature Cell Biology|language=en|volume=22|issue=9|pages=1103–1115|doi=10.1038/s41556-020-0552-6|issn=1465-7392|pmc=7502685|pmid=32839548}}</ref> * Uloga [[tumorska heterogenost|heterogenosti]] u razvoju agresivnih [[karcinom]]a.<ref>{{Cite journal|last1=Reher|first1=David|last2=Klink|first2=Barbara|last3=Deutsch|first3=Andreas|last4=Voss-Böhme|first4=Anja|date=2017-08-11|title=Cell adhesion heterogeneity reinforces tumour cell dissemination: novel insights from a mathematical model|journal=Biology Direct|volume=12|issue=1|page=18|doi=10.1186/s13062-017-0188-z|issn=1745-6150|pmc=5553611|pmid=28800767 |doi-access=free }}</ref> * [[Fenotipska promjena]] tokom proliferacije tumora.<ref>{{Cite journal|last1=Hatzikirou|first1=H.|last2=Basanta|first2=D.|last3=Simon|first3=M.|last4=Schaller|first4=K.|last5=Deutsch|first5=A.|date=2012-03-01|title='Go or Grow': the key to the emergence of invasion in tumour progression?|url=https://academic.oup.com/imammb/article-lookup/doi/10.1093/imammb/dqq011|journal=Mathematical Medicine and Biology|language=en|volume=29|issue=1|pages=49–65|doi=10.1093/imammb/dqq011|pmid=20610469|issn=1477-8599|url-access=subscription|archive-date=18 October 2021|access-date=21 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018200453/https://academic.oup.com/imammb/article-lookup/doi/10.1093/imammb/dqq011|url-status=live}}</ref> ===Hemija=== [[Belousov-Žabotinskijeva reakcija]] je prostorno-vremenski [[hemijski oscilator]] koji se može simulirati pomoću ćelijskog automata. Pedesetih godina 20. stoljeća [[Anatol Žabotinski|A. M. Žabotinski]] (nastavljajući rad [[B. P. Belousov|B. P. Belousova]]) otkrio je da kada se tanki, homogeni sloj smjese [[malonska kiselina|malonske kiseline]], zakiseljenog bromata i cerinske soli pomiješa i ostavi netaknut, fascinantni geometrijski uzorci poput koncentričnih krugova i spirala šire se kroz medij. U odjeljku "Računarske rekreacije" izdanja ''Scientific American'' iz augusta 1988.</ref> [[A. K. Dewdney]] discussed a cellular automaton<ref>{{cite journal | last1 = Gerhardt | first1 = M. | last2 = Schuster | first2 = H. | year = 1989 | title = A cellular automaton describing the formation of spatially ordered structures in chemical systems | journal = Physica D | volume = 36 | issue = 3| pages = 209–221 | doi=10.1016/0167-2789(89)90081-x| bibcode = 1989PhyD...36..209G }}</ref> razvili su ga Martin Gerhardt i Heike Schuster sa Univerziteta u Bielefeldu (Njemačka). Ovaj automat proizvodi valne obrasce koji podsjećaju na one u reakciji Belousov-Žabotinskog. Kombinirajući vezanje za jednu česticu iz rastućeg agregata, slijedeći osnovni model Wittena i Sandera <ref>{{Cite journal |last1=Witten |first1=T. A. |last2=Sander |first2=L. M. |date=1981-11-09 |title=Diffusion-Limited Aggregation, a Kinetic Critical Phenomenon |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.47.1400 |journal=Physical Review Letters |volume=47 |issue=19 |pages=1400–1403 |doi=10.1103/PhysRevLett.47.1400 |bibcode=1981PhRvL..47.1400W |archive-date=26 November 2024 |access-date=3 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126223933/https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.47.1400 |url-status=live }}</ref> za simuliranje rasta ograničenog difuzijom s pričvršćivanjem na pozicije preloma, kako su predložili Kossel i Stranski još 1920-ih, vidi <ref>{{Cite journal |last=Woodruff |first=D. P. |date=2015-04-13 |title=How does your crystal grow? A commentary on Burton, Cabrera and Frank (1951) 'The growth of crystals and the equilibrium structure of their surfaces' |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=373 |issue=2039|doi=10.1098/rsta.2014.0230 |pmc=4360084 |pmid=25750141|bibcode=2015RSPTA.37340230W }}</ref> za verziju priloga s ograničenom kinetikom, Goranova et al.<ref>{{Cite journal |last1=Goranova |first1=D. |last2=Rashkov |first2=R. |last3=Avdeev |first3=G. |last4=Tonchev |first4=V. |date=2016-09-01 |title=Electrodeposition of Ni–Cu alloys at high current densities: details of the elements distribution |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10853-016-0126-y |journal=Journal of Materials Science |language=en |volume=51 |issue=18 |pages=8663–8673 |doi=10.1007/s10853-016-0126-y |bibcode=2016JMatS..51.8663G |issn=1573-4803|url-access=subscription }}</ref> predložio je model za elektrohemijsko ko-taloženje dva metalna kationa. ===Fizika=== [[Datoteka:Gas velocity.gif|thumb|Vizualizacija automata rešetkastog plina. Nijanse sive pojedinačnih piksela proporcionalne su gustini čestica gasa (između 0 i 4) na tom pikselu. Plin je okružen ljuskom crnih ćelija koje djeluju kao reflektori kako bi stvorile zatvoreni prostor.]] Probabilistički ćelijski automati se koriste u [[statistička fizika|statističkoj]] i [[fizika kondenzovane materije|fizici kondenzovane materije]] za proučavanje [[fenomen]]a poput dinamike fluida i faznih prijelaza. [[Isingov model]] je prototipski primjer, u kojem svaka ćelija može biti u bilo kojem od dva stanja nazvana "gore" i "dolje", što čini idealizirani prikaz [[magnet]]a. Podešavanjem parametara modela, udio ćelija koje su u istom stanju može se mijenjati, na načine koji pomažu u objašnjavanju kako se [[feromagnet]] demagnetiziraju kada se zagrijavaju. Štaviše, rezultati proučavanja faznog prelaza demagnetizacije mogu se prenijeti na druge fazne prelaze, poput isparavanja tečnosti u gas; ova pogodna unakrsna primjenjivost poznata je kao [[univerzalnost (dinamički sistemi)|univerzalnost]].<ref>{{cite book |last=Sethna |first=James P. |title=Statistical Mechanics: Entropy, Order Parameters, and Complexity |year=2008 |publisher=Oxford University Press |url=https://pages.physics.cornell.edu/~sethna/StatMech/ |isbn=978-0-198-56677-9 |oclc=845714772 |archive-date=7 June 2021 |access-date=19 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607230444/http://pages.physics.cornell.edu/~sethna/StatMech/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|first=Mehran |last=Kardar |author-link=Mehran Kardar |title=Statistical Physics of Fields |title-link=Statistical Physics of Particles |year=2007 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-87341-3 |oclc=920137477}}</ref> Fazni prijelaz u [[Dvodimenzijski kritični Isingov model|dvodimenzijskom Isingovom modelu]] i drugim sistemima u njegovoj [[klasa univerzalnosti|klasi univerzalnosti]] bio je od posebnog interesa, jer zahtijeva [[konformna teorija polja|konformnu teoriju polja]] za dubinsko razumijevanje.<ref>{{cite journal|first1=Andrea |last1=Cappelli |first2=Jean-Bernard |last2=Zuber |year=2010 |title=A-D-E Classification of Conformal Field Theories |journal=Scholarpedia |volume=5 |number=4 |arxiv=0911.3242 |doi=10.4249/scholarpedia.10314 |bibcode=2010SchpJ...510314C|s2cid=18207779 |doi-access=free }}</ref> Ostali ćelijski automati koji su bili značajni u [[fizika|fizici]] uključuju [[rešetkasti plinski automat|rešetkaste plinske automate]], koji simuliraju protoke fluida. U nizu radova<ref name="Krzyzewski2017"/><ref name="Toktarbaiuly2018"/><ref name="Krzyzewski2019"/><ref name="Popova2020"/> predložen je i dalje razvijen takozvani ''vicinalni ćelijski automat'' (vicCA) za modeliranje potencijalno nestabilnog rasta i sublimacije vicinalnih [[kristal]]nih površina u 1+1D. Pored događaja pričvršćivanja/odvajanja koji su kodirani u pravilima CA, adatomi na vrhu vicinala formiraju tanki sloj, a njihovo termičko kretanje modelirano je Monte Carlo modulom.<ref name="Krzyzewski2017"/><ref name="Krzyzewski2019"/> Odlučujući korak dalje bio je prelazak modela na 2+1D,<ref name="Zaluska2021"/> gdje je dobijen niz različitih struktura, koje autori nazivaju "vicinalnim stvorenjima" – stepenasti snopovi, stepenasti meandri, nano-stubovi, nanožice itd.<ref name="Zaluska2021"/> vicCA model je intenzivno koristio Aleksej Redkov za razvoj algoritma mašinskog učenja na njemu, značajno ubrzavajući proračune za faktor 10⁵, a istovremeno omogućavajući sistematsku klasifikaciju posmatranih [[fenomen]]a. ===Računarske nauke, kodiranje i komunikacija=== Ćelijski automatski procesori su fizičke implementacije CA koncepata, koji mogu [[računar]]ski obrađivati informacije. Elementi za obradu su raspoređeni u regularnu mrežu identičnih ćelija. Mreža je obično kvadratno popločavanje, ili [[teselacija]], od dvije ili tri dimenzije; druga popločavanja su moguća, ali se još ne koriste. Stanja ćelija određena su samo interakcijama sa susjednim ćelijama. Ne postoji način za direktnu komunikaciju sa udaljenijim ćelijama.<ref>{{cite book | author=Muhtaroglu, Ali | title=Cellular Automaton Processor Based Systems for Genetic Sequence Comparison/Database Searching | chapter=4.1 Cellular Automaton Processor (CAP) | pages=62–74 | publisher=Cornell University |date=August 1996}}</ref> Jedna takva konfiguracija niza procesora ćelijskih automata je [[sistolni niz]]. Interakcija ćelija može se odvijati putem električnog naboja, magnetizma, vibracija ([[fonon]]a na kvantnim skalama) ili bilo kojim drugim fizički korisnim sredstvom. To se može učiniti na nekoliko načina, tako da nisu potrebne žice između bilo kojeg elementa. Ovo je vrlo različito od procesora koji se koriste u većini računara danas ([[Von Neumannova arhitektura|von Neumannovi dizajni]]) koji su podijeljeni u dijelove s elementima koji mogu komunicirati s udaljenim elementima putem žica. [[Pravilo 30]] prvobitno je predloženo kao moguća [[blok šifra]] za upotrebu u [[kriptografija| kriptografiji]]. Dvodimenzijski ćelijski automati mogu se koristiti za konstruiranje [[generator pseudoslučajnih brojeva|generatora pseudoslučajnih brojeva]].<ref>{{cite journal | first1=M. | last1=Tomassini | first2=M. | last2=Sipper | first3=M. | last3=Perrenoud | title=On the generation of high-quality random numbers by two-dimensional cellular automata | journal=IEEE Transactions on Computers | volume=49 | issue=10 | pages=1146–1151 | year=2000 | doi=10.1109/12.888056 | bibcode=2000ITCmp..49.1146T | s2cid=10139169 | url=http://infoscience.epfl.ch/record/28657 | archive-date=24 June 2021 | access-date=17 June 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195231/https://infoscience.epfl.ch/record/28657 | url-status=live }}</ref> Ćelijski automati su predloženi za [[kriptografija javnog ključa|kriptografiju javnog ključa]]. [[Jednosmjerna funkcija]] je evolucija konačne CA, čiji se inverz smatra teškim za pronaći. S obzirom na pravilo, svako može lako izračunati buduća stanja, ali čini se da je vrlo teško izračunati prethodna stanja. <!-- Međutim, dizajner pravila može ga kreirati na takav način da ga lahko invertuje. Stoga je očigledno [[funkcija zatvarača]] i može se koristiti kao kriptosistem javnog ključa. Sigurnost takvih sistema trenutno nije poznata. --> Ćelijski automati su također primijenjeni za dizajniranje [[detekcija i ispravljanja grešaka|kodova za ispravljanje grešaka]].<ref>{{cite journal | title=Design of CAECC - cellular automata based error correcting code | first1=D. Roy | last1=Chowdhury | first2=S. | last2=Basu | first3=I. Sen | last3=Gupta | first4=P. Pal | last4=Chaudhuri | journal=[[IEEE Transactions on Computers]] | volume=43 | issue=6 | date=June 1994 | doi=10.1109/12.286310 | pages=759–764 | bibcode=1994ITCmp..43..759C }}</ref> Ostali problemi koji se mogu riješiti pomoću ćelijskih automata uključuju: * [[Problem sinhronizacije streljačkog voda]] * [[Problem većine (ćelijski automat)|Problem većine]] ===Generativna umjetnost i muzika=== {{Glavni|Generativna umjetnost}} Ćelijski automati su korišteni u [[generativna muzika|generativnoj]]<ref>Burraston, Dave, and Ernest Edmonds. "[https://web2.qatar.cmu.edu/~gdicaro/15382-Spring18/additional/generative-music-ca-review.pdf Cellular automata in generative electronic music and sonic art: a historical and technical review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125124832/https://web2.qatar.cmu.edu/~gdicaro/15382-Spring18/additional/generative-music-ca-review.pdf |date=25 November 2020 }}." Digital Creativity 16.3 (2005): 165-185.</ref> i kompoziciji [[evolutivna muzika|evolutivne muzike]] <ref>Miranda, Eduardo Reck. "[https://sites.google.com/site/jimmycifuentes/EvolvingCAMusic.pdf Evolving cellular automata music: From sound synthesis to composition]." Proceedings of 2001 Workshop on Artificial Life Models for Musical Applications. 2001.</ref> te generiranju [[proceduralni teren|proceduralnog terena]] u video igrama.<ref>{{Cite book|chapter-url = https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-14687-0_2|doi = 10.1007/978-3-030-14687-0_2|chapter = Evolving Diverse Cellular Automata Based Level Maps|title = Proceedings of 6th International Conference in Software Engineering for Defence Applications|series = Advances in Intelligent Systems and Computing|year = 2020|last1 = Ashlock|first1 = Daniel|last2 = Kreitzer|first2 = Matthew|volume = 925|pages = 10–23|isbn = 978-3-030-14686-3|s2cid = 85562837|archive-date = 8 April 2022|access-date = 7 June 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20220408001134/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-14687-0_2|url-status = live}}</ref> ===Generiranje lavirinta=== {{glavni|Algoritam generiranja lavirinta|Algoritmi ćelijskog automata}} ==Specifična pravila== Specifična pravila ćelijskog automata uključuju: {{cols}} * [[Brianov mozak]] * [[Coddov ćelijski automat]] * [[CoDi]] * [[Conwayeva igra života]] * [[Dan i noć (ćelijski automat)|Dan i noć]] * [[Langtonov mrav]] * [[Langtonove petlje]] * [[Lenia]] * [[Nobili ćelijski automati]] * [[Pravilo 90]] * [[Pravilo 184]] * [[Sjeme (ćelijski automat)|Sjeme]] * [[Turmite]] * [[Von Neumannov ćelijski automat]] * [[Wireworld]] {{colend}} ==Također pogledajte== * [[Model zasnovan na agentima]] * [[Teorija automata]] * [[Ciklični ćelijski automat]] * [[Diskretni račun]] * [[Pobudljivi medij]] * [[Golly (program)|Golly]] * [[Iterativne petlje šablona]] * [[Model rešetke (fizika)|Model rešetke]] * [[Pokretni ćelijski automat]] * [[Kvantni ćelijski automat]] * [[Sistem za podršku prostornom odlučivanju]] * [[Nekonvencionalno računarstvo]] ==Reference== {{Reflist|30em|refs= <ref name="Krzyzewski2017">F. Krzyżewski, M. Załuska-Kotur, A. Krasteva, H. Popova, and V. Tonchev, "Step bunching and macrostep formation in 1D atomistic scale model of unstable vicinal crystal growth," Journal of Crystal Growth '''474''', 135 (2017). [https://doi.org/10.1016/j.jcrysgro.2017.06.010 DOI]</ref> <ref name="Toktarbaiuly2018">O. Toktarbaiuly et al., "Step bunching with both directions of the current: Vicinal W(110) surfaces versus atomistic-scale model," Phys. Rev. B '''97''', 035436 (2018). [https://doi.org/10.1103/PhysRevB.97.035436 DOI]</ref> <ref name="Krzyzewski2019">F. Krzyżewski, M. Załuska-Kotur, A. Krasteva, H. Popova, and V. Tonchev, "Scaling and Dynamic Stability of Model Vicinal Surfaces," Crystal Growth & Design '''19''', 821 (2019). [https://doi.org/10.1021/acs.cgd.8b01587 DOI]</ref> <ref name="Popova2020">H. Popova, F. Krzyżewski, M. A. Załuska-Kotur, and V. Tonchev, "Quantifying the Effect of Step–Step Exclusion on Dynamically Unstable Vicinal Surfaces: Step Bunching without Macrostep Formation," Crystal Growth & Design '''20''', 7246 (2020). [https://doi.org/10.1021/acs.cgd.0c00957 DOI]</ref> <ref name="Zaluska2021">M. Załuska-Kotur, H. Popova, and V. Tonchev, "Step bunches, nanowires and other vicinal 'Creatures'—Ehrlich–Schwoebel effect by cellular automata," Crystals '''11''', 1135 (2021). [https://doi.org/10.3390/cryst11091135 DOI]</ref><ref name="Redkov2025">A. V. Redkov, "Data science of the in silico crystallization," Acta Materialia '''287''', 120762 (2025). [https://doi.org/10.1016/j.actamat.2025.120762 DOI]</ref> }} ===Citirani izvori=== {{Refbegin|30em}} *{{cite book | title=Game of Life Cellular Automata|editor-first=Andrew | editor-last=Adamatzky | publisher=Springer | year=2010 | isbn=978-1-84996-216-2 }} *{{cite book | first1=Iwo | last1=Bialynicki-Birula | first2=Iwona | last2=Bialynicka-Birula | title=Modeling Reality: How Computers Mirror Life | year=2004 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-853100-5| ref=bialynick}} *{{cite book | first1=Bastien | last1=Chopard | first2=Michel | last2=Droz | title=Cellular Automata Modeling of Physical Systems | year=2005 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-46168-9 | ref=chopard-droz}} * {{Harvc|last=Eppstein|first=David|year=2010|contribution=Growth and decay in life-like cellular autometa|in= Adamatzky}} *{{cite book | editor=Gutowitz, Howard | title=Cellular Automata: Theory and Experiment | year=1991 | publisher=MIT Press | isbn=978-0-262-57086-2 | ref=gutowitz}} *{{cite book | author=Ilachinski, Andrew | title=Cellular Automata: A Discrete Universe | year=2001 | publisher=[[World Scientific]] | isbn=978-981-238-183-5 | ref=ilachinski}} *{{cite book | first1=Lemont B. | last1=Kier | first2=Paul G. | last2=Seybold | first3=Chao-Kun | last3=Cheng | title=Modeling Chemical Systems using Cellular Automata | year=2005 | publisher=Springer | isbn=978-1-4020-3657-6 | ref=kier-seybold-cheng}} * {{cite book | last=von Neumann |first=John |editor-last=Burks |editor-first=Arthur W. | title=Theory of Self-Reproducing Automata | url=https://archive.org/details/theoryofselfrepr00vonn_0 |url-access=registration | year=1966 | publisher=University of Illinois Press |place=Urbana}} * {{Harvc|last=Wainwright|first=Robert|year=2010|contribution=Conway's game of life: early personal recollections|in= Adamatzky}} *{{cite book | author=Wolfram, Stephen | title=A New Kind of Science | year=2002 | publisher=[[Wolfram Media]] | isbn=978-1-57955-008-0 | ref=wolfram | url=https://archive.org/details/newkindofscience00wolf }} {{refend}} ==Dodatni izvori== {{refbegin|30em}} *{{cite SEP |url-id=cellular-automata |title=Cellular Automata |first=Francesco |last=Berto |first2=Jacopo |last2=Tagliabue |ref=none}} *{{cite book |chapter=The Evolutionary Design of Collective Computation in Cellular Automata |first1=James P. |last1=Crutchfeld |first2=Melanie |last2=Mitchell |first3=Rajarshi |last3=Das |editor1-first=J. P. |editor1-last=Crutchfield |editor2-first=P. K. |editor2-last=Schuster |title=Evolutionary Dynamics: Exploring the Interplay of Selection, Neutrality, Accident, and Function |place=New York |publisher=Oxford University Press |year=2002 |ref=none}} *{{cite journal |last1=Kroc |first1=Jiří |last2=Jiménez-Morales |first2=Francisco |last3=Guisado |first3=José Luis |last4=Lemos |first4=María Carmen |last5=Tkáč |first5=Jakub |title=Building Efficient Computational Cellular Automata Models of Complex Systems: Background, Applications, Results, Software, and Pathologies |date=December 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/338019707 |journal=Advances in Complex Systems |volume=22 |issue=5 |pages=1950013 (38 pages) |doi=10.1142/S0219525919500139 |s2cid=212988726 |ref=none}} *{{cite conference |title=Evolving Cellular Automata with Genetic Algorithms: A Review of Recent Work |first1=Melanie |last1=Mitchell |first2=James P. |last2=Crutchfeld |first3=Rajarshi |last3=Das |conference=Proceedings of the First International Conference on Evolutionary Computation and Its Applications (EvCA'96) |place=Moscow, Russia |publisher=Russian Academy of Sciences |year=1996 |ref=none}} *{{cite journal |first=A. M. |last=Turing |year=1952 |title=The Chemical Basis of Morphogenesis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=B237 |issue=641 |pages=37–72 |doi=10.1098/rstb.1952.0012 |bibcode=1952RSPTB.237...37T |ref=none}} Proposes reaction-diffusion, a type of continuous automaton. {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Cellular automata}} {{Wikibooks|Cellular Automata}} *[https://mcell.ca/ Mirek's Cellebration] – Home to free cellular automata explorer software, "MCell". The software supports a large number of 1D and 2D rules. The site provides both an extensive rules lexicon and many image galleries loaded with examples of rules. Source code (JavaScript) is available. *[https://www.sourceforge.net/projects/golly Golly] supports von Neumann, Nobili, GOL, and a great many other systems of cellular automata. Developed by Tomas Rokicki and Andrew Trevorrow. This is the only simulator currently available that can demonstrate von Neumann type self-replication. *[http://atlas.wolfram.com/TOC/TOC_200.html Wolfram Atlas] – An atlas of various types of one-dimensional cellular automata. *[http://www.conwaylife.com/ Conway Life] *[http://cafaq.com/ Cellular automaton FAQ] from the newsgroup comp.theory.cell-automata *[http://cell-auto.com/neighbourhood/index.html "Neighbourhood Survey"] (includes discussion on triangular grids, and larger neighborhood CAs) *[http://bactra.org/notebooks/cellular-automata.html Cosma Shalizi's Cellular Automata Notebook] contains an extensive list of academic and professional reference material. {{portal|Računarsko programiranje |Sistemska nauka}} {{Authority control}} [[Kategorija: Ćelijski automati| ]] [[Kategorija: Teorija sistema]] [[Kategorija: Dinamički sistemi]] [[Kategorija: Računarske oblasti studija]] [[Kategorija:Računarstvo]] [[Kategorija:Informatika]] qsxmz5zn73co4vm4aubizsxcmgskupy 0 36723 3902491 3900489 2026-07-08T02:20:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902491 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaški klub | ime = Milwaukee Bucks | boja1 = #FFFFFF | boja2 = #00471B | boja3 = #EEE1C6 | liga = [[NBA]] | konferencija = [[Istočna konferencija (NBA)|Istočna]] | divizija = [[Centralna divizija (NBA)|Centralna]] | osnovan = 1968. | historija = '''Milwaukee Bucks''' <br/> (1968–danas) | dvorana = [[Fiserv Forum]] | grad = [[Milwaukee]] | boje = ''Good Land'' zelena, ''Cream City'' kremasta, velikojezerska plava, crna, bijela<ref>{{cite press release|title=Bucks Unveil New Visual Identity|url=http://www.nba.com/bucks/release/bucks-unveil-new-visual-identity|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Bucks.com|date=13. 4. 2015|access-date=14. 4. 2015}}</ref><ref name="NewLogo">{{cite web|title=New Logo|url=http://www.nba.com/bucks/new-logo|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Bucks.com|date=13. 4. 2015|access-date=14. 4. 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Milwaukee Bucks Reproduction Guideline Sheet|url=https://mediacentral.nba.com/wp-content/uploads/logos/nba/mil/Milwaukee_Bucks_Logosheet.jpg|publisher=NBA Properties, Inc.|access-date=22. 12. 2017}}</ref><br />{{color box|#00471B}} {{color box|#EEE1C6}} {{color box|#0077C0}} {{color box|#000000}} {{color box|#FFFFFF}} | predsjednik = Peter Feigin<ref>{{cite press release|title=Peter Feigin Named Bucks Team President|url=http://www.nba.com/bucks/release/peter-feigin-named-bucks-team-president|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Bucks.com|date=8. 10. 2014|access-date=15. 7. 2015}}</ref> | trener = [[Taylor Jenkins]] | generalni_menadžer = [[Jon Horst]] | vlasnik = [[Wesley Edens]], [[Jimmy Haslam]], [[Jamie Dinan]], [[Mike Fascitelli]]<ref>{{cite news|title=Milwaukee Bucks President and Owner Herb Kohl Introduces New Team Ownership and Announces $100 Million Gift for Arena|url=http://www.nba.com/bucks/milwaukee-bucks-president-and-owner-herb-kohl-introduces-new-team-ownership-and-announces-100-millio|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Bucks.com|date=16. 4. 2014|access-date=15. 7. 2015}}</ref> | pripojen = [[Wisconsin Herd]] | prvaci = '''2''' ([[NBA finale 1971.|1971]], [[NBA finale 2021.|2021]]) | konferencijski_prvaci = '''3''' ([[NBA doigravanje 1971.|1971]], [[NBA doigravanje 1974.|1974]], [[NBA doigravanje 2021.|2021]]) | divizijski_prvaci = '''19''' ([[NBA 1970/1971.|1971]], [[NBA 1971/1972.|1972]], [[NBA 1972/1973.|1973]], [[NBA 1973/1974.|1974]], [[NBA 1975/1976.|1976]], [[NBA 1979/1980.|1980]], [[NBA 1980/1981.|1981]], [[NBA 1981/1982.|1982]], [[NBA 1982/1983.|1983]], [[NBA 1983/1984.|1984]], [[NBA 1984/1985.|1985]], [[NBA 1985/1986.|1986]], [[NBA 2000/2001.|2001]], [[NBA 2018/2019.|2019]], [[NBA 2019/2020.|2020]], [[NBA 2020/2021.|2021]], [[NBA 2021/2022.|2022]], [[NBA 2022/2023.|2023]], [[NBA 2023/2024.|2024]]) | penzionisani_brojevi = '''9''' ([[Oscar Robertson|1]], [[Junior Bridgeman|2]], [[Sidney Moncrief|4]], [[Marques Johnson|8]], [[Bob Dandridge|10]], [[Jon McGlocklin|14]], [[Bob Lanier|16]], [[Brian Winters|32]], [[Kareem Abdul-Jabbar|33]]) | veb-sajt = {{URL|http://www.nba.com/bucks}} | dom_tijelo = | dom_uzorak_t = _milwaukeebucks_association | dom_šorc = | dom_uzorak_š = _milwaukeebucks_association | gost_tijelo = | gost_uzorak_t = _milwaukeebucks_icon | gost_šorc = | gost_uzorak_š = _milwaukeebucks_icon | 3_tijelo = | 3_uzorak_t = _milwaukeebucks_statement | 3_šorc = | 3_uzorak_š = _milwaukeebucks_statement }} '''Milwaukee Bucks''' [[košarka]]ški je klub iz [[Milwaukee]]ja. Takmiči se u [[NBA]]-ligi. == Domaće dvorane == * [[UW–Milwaukee Panther Arena|Milwaukee Arena]] (sada UW–Milwaukee Panther Arena) (1968–1988) * [[BMO Harris Bradley Center|Bradley Center]] (1988–2018) * '''[[Fiserv Forum]]''' (2018–) == Historija == == Bitni pojedinci == === U [[Kuća slavnih košarke|Kući slavnih]] === {{div col}} * [[Kareem Abdul-Jabbar]] (Lew Alcindor prije promjene imena) * [[Dave Cowens]] * [[Wayne Embry]] * [[Alex English]] * [[Bob Lanier (košarkaš)|Bob Lanier]] * [[Moses Malone]] * [[Oscar Robertson]] * [[Julius Erving|Julius "Dr. J" Erving]] (draftovan od Bucksa) * [[K. C. Jones]] {{div col end}} === Penzionisani brojevi === {{div col}} * 1 – [[Oscar Robertson]], B (1970–1974) * 2 – [[Junior Bridgeman]], K (1975–1984, 1986–1987) * 4 – [[Sidney Moncrief]], B (1979–1989) * 8 – [[Marques Johnson]] K (1977–1984) * 10 – [[Bob Dandridge]] K (1969–1977, 1981) * 14 – [[Jon McGlocklin]], B (1968–1976) * 16 – [[Bob Lanier]], C (1980–1984) * 32 – [[Brian Winters]], B (1975–1983) * 33 – [[Kareem Abdul-Jabbar]], C (1968–1975) {{div col end}} === Ostali === {{div col}} * [[Ray Allen]] * [[Vin Baker]] * [[Sam Cassell]] * [[Dale Ellis]] * [[T. J. Ford]] * [[Jay Humphries]] * [[Ervin Johnson]] * [[Toni Kukoč]] * [[Gary Payton]] * [[Ricky Pierce]] * [[Glenn Robinson]] * [[Tim Thomas]] * [[Giannis Antetokounmpo]] {{div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Milwaukee Bucks}} * [http://www.nba.com/bucks/ Službeni sajt] * [http://www.betroyal.com/teams/NBA/Milwaukee_Bucks.aspx Statistika Milwaukee Bucksa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202110034/http://www.betroyal.com/teams/NBA/Milwaukee_Bucks.aspx |date=2. 2. 2007}} {{en simbol}} * [http://www.sportsecyclopedia.com/nba/milwaukee/bucks.html Sports E-Cyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115014838/http://www.sportsecyclopedia.com/nba/milwaukee/bucks.html |date=15. 11. 2012 }} {{en simbol}} {{Milwaukee Bucks}} {{NBA}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Milwaukee Bucks| ]] [[Kategorija:NBA klubovi]] [[Kategorija:Košarkaški klubovi osnovani 1968.]] a9fjhb1g9mn2uzp4q2bbe4xc8dtv8p8 0 38572 3902427 3902394 2026-07-07T16:46:47Z KWiki 9400 /* Također pogledajte */ 3902427 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija Veličanstvo | Ime = Timurlenk | Slika =Tamerlan.jpg | Vladavina = 1370-1405 | Nasljednik = [[Halil Sultan]] | Dinastija = Timuridi | Otac = Muhammad Taraghay | Majka = Tekina Mohbegim | Datum rođenja = [[8. april]] [[1336]] | Mjesto rođenja = [[Shahrisabz]], [[Transoksijana]] (današnji [[Uzbekistan]]) | Datum smrti = [[18. februar]] [[1405]] | Mjesto smrti = [[Farab|Otrar]] ||Prethodnik = [[Amir Husein]]|Supružnik = [[Saray Mulk Khanum]]<br>[[Chulpan Mulk Agha]]<br>[[Aljaz Turkhan Agha]]<br>[[Tukal Khanum]]<br>[[Dil Shad Agha]]<br>[[Touman Agha]]|Djeca = [[Miran Shah]]<br>[[Shahrukh Mirza]] }} '''Timur''' ([[Perzijski jezik|perzijski]]: تیمور‎‎ Timūr, [[Uzbečki jezik|uzbečki]]: Temur; 8. april 1336 - 18. februar 1405) u historiji poznat kao '''Timurlenk''', je bio tursko-mongolski osvajač i osnivač [[Timuridsko carstvo|Timuridskog carstva]] u centralnoj Aziji. Rođen je u [[Barlas]] konfederaciji u [[Transoksijana|Transoksijani]] i stekao je kontrolu nad zapadnim [[Čagatajski kanat|Čagatajskim kanatom]] 1370. Odatle je vodio vojne pohode na [[Bliski istok|zapadnu]], [[Južna Azija|južne]] i [[Srednja Azija|srednju Aziju]], [[Kavkaz (regija)|Kavkaz]] i južnu Rusiju i uspio je da postane najmoćniji vladar [[Islamski svijet|islamskog svijeta]] nakon što je porazio [[Memlučki sultanat]]. Nakon mnogobrojnih osvajanja stvorio je [[Timuridsko carstvo]], ali je njegovo carstvo ubrzo fragmentisano nakon njegove smrti. Timur se smatra posljednjim velikim nomadskim osvajačem [[Evroazijska stepa|evroazijske stepe]], a svojim carstvom je postavio stepenicu za uspon struktuiranih i trajnih carstva kao što su [[Osmansko Carstvo|Osmanlijsko]], [[Safavidsko carstvo|Safavidsko]] i [[Mogulsko carstvo]]. Timur je smatrao sebe obnoviteljem [[Džingis-kan|Džingis kanovog]] [[Mongolsko carstvo|Mongolskog carstva]]. U svojoj formalnoj prepisci Timur je tokom svog života prikazivao sebe kao restauratora djela [[Džingis-kan]]a i opravdavao je napade na Irance, Memluke i Osmanlije kao ponovno uspostavljanje legitimne mongolske kontrole nad teritorijama koje su uzurpatori legitimizirali osvajanjem. Timur se oslanjao na islamske simbole i arapski jezik nazivajući sebe "Mačem islama" i tokom njegovog života su gotovo sve stepske vođe prešle na islam. Timur je također odlučno porazio hrišćanske [[Vitezovi hospitalci|vitezove hospitalce]] kod [[Smirna|Smirne]]. Do kraja života, Timur je stekao potpunu kontrolu nad svim teritorijama [[Čagatajski kanat|Čagatajskog kanata]], [[Ilkanat]]a i [[Zlatna horda|Zlatne horde]]. Timurova vojska je bila multietnična i bojali su je se svi narodi u Evropi, Aziji i Africi. Stručnjaci procjenjuju da su njegove vojne kampanje izazvale smrt 17 miliona ljudi ili 5 % ukupne svjetske populacije. On je bio djed čuvenog Timuridskog sultana, astronoma i matematičara [[Uluk-beg]]a koji je vladao centralnom Azijom od 1411. do 1449. i pra-pra-pradjed [[Babur]]a, osnivača [[Mogulsko carstvo|Mogulskog carstva]]. Timurlenk je poznat kao veliki pokrovitelj umjetnosti i arhitekture i često je bio u društvu muslimanskih intelektualaca [[Ibn-Haldun]]a i [[Hafizi Abru]]a. == Porijeklo == [[Datoteka:Genealogical_Relationship_between_Timur_and_Genghis_Khan.png|lijevo|mini|Genealoška veza između Timura i Džingis Kana, po timuridskim izvorima.]] Historičar Peter Jackson smatra opšteprihvaćenim da Timur ima "nepobitni mongolsko porijeklo". Povijesni zapisi iz doba Timurida, poput Yazdijeve Zafarname, djela Zubdat at-tawarikh autora Hafiz-i Abrua te Muiz al-Ansaba, njegovo porijeklo po očevoj liniji povezuju s Tumbinai-kanom, pretkom Džingis-kana u muškoj liniji.<ref>Woods, John E (2002)</ref> Ipak, iako djelo Jami' al-tawarikh Rashida al-Dina i Tajna povijest Mongola pripisuju Timurovu plemenu zajedničko podrijetlo s Džingis-kanom<ref>Jackson, Peter (2023)</ref>, ne postoje pisani dokazi iz vremena samog Timura ili ranijih razdoblja koji bi izravno potvrđivali takvu vezu s njim osobno. [[Datoteka:Original_location_of_the_Mongol_Barlas_tribe.jpg|mini|Izvorno područje mongolskog plemena [[Barlas]], kojem je pripadao Timur.]] Timurov predak [[Qarachar Noyan]], koji se u timuridskim djelima spominje kao Tumanayev praunuk, bio je vojni zapovjednik u službi Džingis-kana, a kasnije je dodijeljen njegovu sinu [[Čagataj|Čagataju]] u [[Transoksijana|Transoksijani]].Iako nema mnogo spomena Qarachara u zapisima iz 13. i 14. stoljeća, kasniji timuridski izvori snažno naglašavaju njegovu ulogu u ranoj povijesti [[Mongolsko Carstvo|Mongolskog Carstva.]]<ref>Woods, John E. (1991).</ref> Ti povijesni zapisi također navode da je Džingis-kan kasnije uspostavio „vezu oca i sina” udajom Čagatajeve kćeri za Qarachara.<ref>Haidar, Mansura (2004).</ref> Pozivajući se na podrijetlo iz tog braka, Timur je mogao isticati srodstvo s čagatajskim kanovima.<ref>Keene, Henry George (2001) [1878].</ref>{{sfn|Woods|1990|p=90}} Podrijetlo Timurove majke, Tekine Hatun, manje je jasno. Zafarnama navodi samo njezino ime, ne pružajući nikakve podatke o njezinu porijeklu. Ivan III., nadbiskup Sultanije, u zapisu iz 1403. godine tvrdio je da je bila skromnog podrijetla.<ref>Woods, John E. (1990).</ref> Djelo Mu'izz al-Ansab, nastalo desetljećima kasnije, navodi da je bila povezana s plemenom Jasa'uri, čiji su se posjedi graničili s posjedima plemena Barlas.{{sfn|Manz|1999|pages=164–165}} Ibn Haldun je zabilježio da mu je sam Timur opisao majčino podrijetlo od legendarnog perzijskog junaka Manučehra.<ref>Fischel, Walter J. (1952).</ref> Ibn Arabšah sugerirao je da je bila potomkinja Džingis-kana.<ref>Ahmad ibn Arabshah; McChesney, Robert D. (2017).</ref> U Timurovim knjigama iz 18. stoljeća ona se identificira kao kći „Sadr al-Šarije”, za kojeg se vjeruje da je riječ o hanefijskom učenjaku Ubejd Alahu al-Mahbubiju iz Buhare.<ref>Sela, Ron (2011).</ref> == Rani život == Timur je rođen u Transoksijani blizu grada Kesha (današnjeg Shahrisabza, Uzbekistan) oko 80 kilometara južno od Samarkanda, u tadašnjem Čagatajskom kanatu. Po jeziku i kulturi bio je Turčin, ali mongolskog porijekla. Za njega kažu da je uzor nalazio u čuvenom [[Džingis-kan]]u. Kažu da je čak tvrdio da je u srodstvu sa Džingis-kanom preko zajedničkog pretka. Svoj ugled je uzdigao oženivši se dvjema princezama iz Džingis-kanove porodice. Njegovo ime Timurlenk znači Šepavi Timur. Nadimak Šepavi dali su mu ga njegovi neprijatelji Perzijanci jer je šepao. A šepao je jer je u mladosti ukrao ovcu pa ga je vlasnik ukradene ovce pogodio strijelom u nogu. Njegov otac, Tergaj, je bio vođa plemena Barlas i praunuk Karahara Neviana i prvi mongolski plemenski vođa koji je prešao na islam. == Vladavina == Timurlenk bio je vođa mongolskog plemena Barlas. Sklopio je savez sa susjednim emirom Huseinom i osvojio Maveranhrom i Samarkandol. Nakon ovog uspjeha Timur ubija saveznika emira Huseina ([[1370]]) i proglašava se emirom. Time je postao dominantna osoba koja je osvajanjima kroz 35 godina privukla veliki broj pristalica. Njegova vojska osvaja vrlo brzo Horezm, ruši [[Zlatna horda|Zlatnu hordu]], zauzima [[Azerbejdžan]], [[Armenija|Armeniju]], [[Gruzija|Gruziju]], [[Irak]] ([[Bagdad]] je sravnjen sa zemljom), [[Sirija|Siriju]] (opljačkan [[Damask]]), [[Mala Azija|Malu Aziju]]. Opljačkali su [[Indija|Indiju]] (razrušen je [[Delhi]] [[1398]]). Time je stvoreno ogromno carstvo koje je utjecalo na šire prostore. Prijestolnica je bila u Samarakandu, gdje su se slivala sva bogatstva iz osvajanja. Podizao je džamije, vjerska učilišta i svetišta. Timurlenk je imao namjeru i da osvoji [[Evropa|Evropu]] ali mu se suprotstavila osmanska vojska predvođena [[sultan]]om [[Bajazid I|Bajazidom I]]. u bitki kod Angore ([[1402]]). Timurlenk je zarobio Bajazida I, ali i odustao od prvobitnih namjera i okrenuo se prema [[Kina|Kini]] kao novoj osvajačkoj težnji. Smrt je prekinula njegove planove. Sahranjen je u veličanstvenoj grobnici Guru Mir u Samarkandu. Njegovo tijelo je eshumirano [[1941]]. i uočena je njegova tjelesna mana zbog koje je nazvan Lenk – Šepavi. Prostrano carstvo njegovi nasljednici su razdijelili među sobom. Najznačajniji od njih, njegov potomak [[Babur]] osnovao je Mogulsko carstvo u Indiji u [[16. vijek]]u. Timurlenk je bio istaknuti vojskovođa. Upamćen je po okrutnostima koja su nadmašila priče o okrutnostima njegovog uzora Džingis-kana. Uzima se da je Timurlenk u osvajanjima pogubio na stotine hiljada ljudi, a tvrdi se i da je uživao nanoseći patnju ljudima. Navodno je posebno zadovoljstvo za njega bilo podizanje kula od glava njegovih žrtava. == Također pogledajte == * [[Najveća carstva svijeta]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat-inline|Timur}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Historija Mongolije]] t6nvxfw8601bwe813uc87vlxwuk96rn 0 54931 3902418 3765102 2026-07-07T14:22:38Z Panasko 146730 [[Kategorija:Primjene stakla]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902418 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Hg barometer.PNG|mini|120px|desno|Prikaz živinog barometra]] [[Datoteka:German Schatz compensated precision marine barometer second half of the 20th century.jpg|mini|120px|desno|Njemački barometar]] '''Barometar''' je [[mjerni instrument]] za mjerenje atmosferskog [[pritisak|pritiska]] [[zrak]]a. Prvi barometar je bio tzv. vodeni barometar (nazvan još [[Goethe]]ov jer ga je Goethe popularizirao) koji je radio na principu posude s nešto zraka koja je uronjena u vodu, te je stupac vode u posudi porastao kad je opao pritisak zraka jer se je tada stupac zraka smanjio. Najčešće se koristi živin barometar (stupac [[živa|žive]] koji se povisuje ili smanjuje ovisno o promjeni pritiska zraka). Otkrio ga je [[Evangelista Torricelli]]. Još postoji i suhi barometar ([[aneroid]]). To je metalna kutija bez zraka čije stranice se deformiraju s promjenom pritiska zraka jer zrak pritišće na [[vakuum]] unutar kutije. [[Barograf]] je barometar s pisaljkom koji stalno bilježi promjene pritiska zraka. Barometar je nezamjenjiv instrument u [[meteorologija|meteorologiji]]. Koristan je i u tzv. pučkoj meteorologiji jer se obično smatra da s porastom pritiska zraka slijedi sunčanije [[vrijeme]], a s padom oblačnije. {{stub-fiz}} {{Commonscat|Barometers}} [[Kategorija:Mjerni instrumenti]] [[Kategorija:Italijanski izumi]] [[Kategorija:Primjene stakla]] pkxoug3babx330atubakafz730ad5jb 0 60010 3902571 3813415 2026-07-08T10:10:48Z Panasko 146730 [[Kategorija:Polimeri]] uklonjena; [[Kategorija:Organski polimeri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902571 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Polypropylene.svg|thumb|Struktura polipropilena]] '''Polimeri''' su prirodne ili vještačke materije koje se sastoje od velikih [[molekula]] sa povezanim serijama ponovljenih jednostavnih [[monomer]]a, kao što su ostaci [[aminokiselina]] na primjer.<ref>Hall J. E., Guyton A. C. (2006): Textbook of medical physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, Mo, {{ISBN|0-7216-0240-1}}.</ref><ref>Warrell D. A., Cox T. M., Firth J. D. (2010): [http://otm.oxfordmedicine.com/ The Oxford Textbook of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321002102/http://otm.oxfordmedicine.com/ |date=21 Mart 2012 }} (5th ed.). Oxford University Press</ref> == Tipovi polimera == Primjeri prirodnih polimera su: [[Bjelančevine|proteini]], [[celuloza]], [[škrob]], [[nukleinske kiseline]] i drugi. Veštački polimeri se označavaju j kao sintetske smole. Polimeri su spojevi velike [[molekulska masa|molekulske mase]] čije se molekule sastoje od od nekoliko stotina pa do nekoliko hiljada molekula. Ovako velike molekule su tipske [[Makromolekula|makromolekule]]. *Termoplastični polimeri su: [[polietilen]], [[polivinilhlorid]], [[polimetilakrilat]], polivinilacetat i poliizobutilen. * Termostabilni polimeri su: [[fenolaldehid]]i, [[epoksid]]i, [[poliester|poliestri]], [[poliuretan]]i i [[silicij]]evi organski polimeri. U polimere se ubrajaju i kaučuk i [[guma]].<ref>Voet D., Voet J. (1995): Biochemistry, 2nd Ed. Wiley, http://www.wiley.com/college/math/chem/cg/sales/voet.html.</ref> <ref>Hunter G. K. (2000): Vital Forces. The discovery of the molecular basis of life. Academic Press, London, {{ISBN|0-12-361811-8}}.</ref><ref>Nelson D. L., Cox M. M. (2013): Lehninger principles of biochemistry. W. H. Freeman and Co., {{ISBN|978-1-4641-0962-1}}.</ref> == Svojstva == Reakcija dobijanja polimera iz odgovarajućih [[monomer]]a naziva se [[polimerizacija]]. Općenito, struktura polimera je u amorfna, što znači da u okviru ovih supstanci nema pravilan raspored gradivnih jedinica. Modifikacijom polimera, koja se postiže na razne načine, dobija se širok spektar materijala sa općim naziv om [[plastika|plastične mase]]. Polimere proučava [[nauka o materijalima]]. == Sinteza== Makromolekulski spojevi nastaju od monomera na dva načina: polimerizacijom i polikondenzacijom. * '''Polimerizacija''' je poseban oblik adicijske u kojoj se spaja veliki broj monomernih molekula, sa višestrukom vezom bez izdvajanja sporednih produkata. Zbog toga monomeri i polimeri imaju isti elementarni hemijski sastav. *'''Polikondenzacija''' je u suštini proces [[supstitucija|supstitucije]], kada polimer nastaje uz izdvajanje sporednih produkata, najčešće malih molekula (na primjer H₂O, NH₃). U polikondenzacij monomeri moraju sadržavati najmanje dvije [[funkcionalna grupa|funkcijske grupe]]. Produkt polikondenzacije uključuje različit elementarni sastav od polaznih monomera. == Reference== {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Polymers}} * [https://web.archive.org/web/20080320034241/http://www.polymerchemistryhypertext.com/ Polymer Chemistry Hypertext, Educational resource] * [http://www.pslc.ws/macrog/index.htm The Macrogalleria - a cyberwonderland of polymer fun!] * [http://www.campoly.com/application_notes.html Application notes on the characterization of polymers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016195204/http://www.campoly.com/application_notes.html |date=16. 10. 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20070219024138/http://www3.open.ac.uk/courses/bin/p12.dll?C01T838 Kurs o polimerima] * [http://openlearn.open.ac.uk/mod/resource/view.php?id=196631 Polimerne strukture] * [http://www.polymerelektronik.org/ VDMA-Polymerelektronik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110161143/http://polymerelektronik.org/ |date=10. 1. 2016 }} * [http://www.uni-ulm.de/oc2/uni_ulm_juni2002.htm Chemischer Hintergrund] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Materijali]] [[Kategorija:Organski polimeri]] [[Kategorija:Hemija polimera]] [[Kategorija:Mehka materija]] 0g5yh31jlnkoxtpaxuevzupkbv07zk4 0 62396 3902578 3891440 2026-07-08T10:14:12Z Panasko 146730 [[Kategorija:Pesticidi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902578 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Paracetamol | Druga_imena = Acetaminofen | Grupa = analgetici, antipiretici | Trgovačka imena = Aminofen, Anacin Aspirin Free, Apra, Crocin, Feverall, Genapap, Panadol, Panamax, Tylenol, Panodil | ATC kodovi = N02BE01 | CAS_registarski_broj = 103-90-2 | Dostupnost bez recepta = djelimično | Strukturna formula = [[Datoteka:N-Acetyl-p-aminophenol.svg|170px]] | IUPAC ime = ''N''-(4-hidroksifenil)etanamid<br>''N''-(4-hidroksifenil)acetamid | Sumarna formula = C₈H₉NO₂ | Tačka topljenja = 169<ref name="Picciochi">Picciochi, R.; Diogo, H.P.; Minas da Piedade, M.E.: ''[http://www.akademiai.com/content/0x43764v10442tv0/ Thermochemistry of paracetamol]{{Mrtav link}}'' u ''J. Therm. Anal. Calorim.'' 100 (2010) 391–401.</ref> - 172°C<ref name="CRC Handbook of Chemistry and Physics">{{Cite book| last = Lide |first = David R.| title = Physical Constants of Organic Compounds u: CRC Handbook of Chemistry and Physics | url = https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_z7a4 | edition = 88. izd.| publisher = Boca Raton| year = 2007 |pages = [https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_z7a4/page/n1865 2640]| isbn = 978-0-8493-0488-0}}</ref> | Tačka ključanja = > 500 °C, od 180 °C termalno raspadanje | Molarna masa = 151,17 g/mol | Biološka raspoložljivost = ~100% | Metabolizam = 90 do 95% [[Jetra|hepatički]] | Poluvrijeme eliminacije = 1–4 [[sat (jedinica)|h]] | Izlučivanje = [[Bubreg|renalno]] }} '''Paracetamol''' ili ''Acetaminofen'' (u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]) je često korišteni [[analgetik]] i [[antipiretik]]. On je efektivna zamjena za [[aspirin]], često se koristi za smanjenje tjelesne temperature, ublažavanje glavobolje i drugih slabijih tegoba i bolova. Međutim, za razliku od aspirina nije dobar antiupalni [[lijek]]. Jedan je od osnovnih sastojaka za brojna farmaceutska sredstva koja služe za prehladu i [[Gripa|gripu]]. U kombinaciji sa opioidnim analgeticima, paracetamol se može koristiti i za ublažavanje jačih bolova poput postoperativnih bolova te za pružanje palijativne njege kod pacijenata sa uznapredovalim [[Rak (bolest)|rakom]].<ref>{{cite book|url = http://www.sign.ac.uk/pdf/SIGN106.pdf|title = Guideline 106: Control of pain in adults with cancer|author = Scottish Intercollegiate Guidelines Network (SIGN)|publisher = National Health Service (NHS)|location = Scotland|year = 2008|isbn = 978 1 905813 38 4|chapter = 6.1 and 7.1.1}}</ref> Njegovo analgetičko djelovanje počinje otprilike 11 minuta nakon oralnog uzimanja.<ref>{{Cite journal| last = Moller, et al. | first = P.| title = Onset of acetaminophen analgesia: comparison of oral and intravenous routes after third molar surgery| url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2005-05_94_5/page/642 | journal = British journal of anaesthesia| volume = 94| issue = 5| pages = 642–648| year = 2005}}</ref>, a njegovo [[Poluvrijeme eliminacije|biološko poluvrijeme eliminacije]] iznosi od 1 do 4 sata. Iako se paracetamol koristi za ublažavanje upalnih procesa, on općenito nije svrstan u porodicu [[Nesteroidni antiupalni lijekovi|NSAID]] jer pokazuje samo vrlo slabe antiupalne aktivnosti. Mada je općenito siguran za korištenje u preporučenim dozama (od 1.000&nbsp;mg po dozi do najviše 4.000&nbsp;mg dnevno za odrasle osobe),<ref>[http://www.drugs.com/acetaminophen.html Acetaminophen] Drugs.com</ref> akutno predoziranje paracetamolom može uzrokovati potencijalno smrtonosno [[hepatotoksičnost|oštećenje jetre]], a kod rijetkih slučajeva, i normalna doza može učiniti isto; rizik se povećava učestalom i prekomjernom konzumacijom [[Alkoholno piće|alkohola]]. Otrovnost paracetamola je najčešći razlog akutnog zatajenja jetre u Zapadnim zemljama, i uzrok je najvećeg broja predoziranja lijekovima u SAD, Velikoj Britaniji, Australiji i Novom Zelandu.<ref name="DalyMJA">{{cite journal |author=Daly FF, Fountain JS, Murray L, Graudins A, Buckley NA |title=Guidelines for the management of paracetamol poisoning in Australia and New Zealand—explanation and elaboration. A consensus statement from clinical toxicologists consulting to the Australasian poisons information centres |journal=Med J Aust |volume=188 |issue=5 |pages=296–301 |year=2008|url=http://www.mja.com.au/public/issues/188_05_030308/dal10916_fm.html }}</ref><ref>{{cite journal |author=Khashab M, Tector AJ, Kwo PY |title=Epidemiology of acute liver failure |journal=Curr Gastroenterol Rep |volume=9 |issue=1 |pages=66–73 |year=2007}}</ref><ref name=Hawkins>{{cite journal |author=Hawkins LC, Edwards JN, Dargan PI |title=Impact of restricting paracetamol pack sizes on paracetamol poisoning in the United Kingdom: a review of the literature |journal=Drug Saf |volume=30 |issue=6 |pages=465–79 |year=2007}}</ref><ref name="Larson">{{cite journal |author=Larson AM, Polson J, Fontana RJ, ''et al. '' |title=Acetaminophen-induced acute liver failure: results of a United States multicenter, prospective study |url=https://archive.org/details/sim_hepatology_2005-12_42_6/page/1364 |journal=Hepatology |volume=42 |issue=6 |pages=1364–72 |year=2005}}</ref> Paracetamol je aktivni metabolit [[fenacetin]]a, nekad popularnog kao analgetik i antipiretik, ali za razliku od fenacetina i njegovih kombinacija, paracetamol se ne smatra kancerogenim u terapeutskim dozama.<ref name=Bergman>{{cite journal |author=Bergman K, Müller L, Teigen SW |title=The genotoxicity and carcinogenicity of paracetamol: a regulatory (re)view |journal=Mutat Res |volume=349 |issue=2 |pages=263–88 |year=1996}}</ref> Pojmovi ''acetaminofen'' (koristi se u SAD, Kanadi, Japanu, Južnoj Koreji, [[Hong Kong]]u i [[Iran]]u<ref name=Bradley>{{cite journal |author=Bradley, N |title=BMJ should use "paracetamol" instead of "acetaminophen" in its index |journal=BMJ |volume=313 |issue=7058 |page=689 |year=1996}}</ref>) i ''paracetamol'' (u ostalim zemljama) su nastali iz hemijskog naziva za ovaj [[lijek]]: ''para''-'''acet'''il'''aminofen'''ol i '''''par'''a''-'''acet'''il'''am'''inofen'''ol'''. U nekim kontekstima, koristi se i skraćenica kao '''APAP''' za '''a'''cetil-'''p'''ara-'''a'''mino'''p'''fenol. ==Medicinska upotreba== ===Groznica=== Paracetamol je potvrđeni lijek za ublažavanje [[groznica|groznice]] kod osoba svih uzrasta.<ref name=AHFS>{{cite web|title=Acetaminophen|url=http://www.drugs.com/monograph/acetaminophen.html|work=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=3. 4. 2011}}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] (WHO) preporučuje da se paracetamol koristi samo za ublažavanje groznice kod djece ako je njihova tjelesna [[temperatura]] veća od 38,5&nbsp;°C.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7623230.stm|title=Baby paracetamol asthma concern|date=19. 9. 2008|work=BBC News|access-date=19. 9. 2008}}</ref> Efikasnost paracetamola samog po sebi kod djece sa groznicom je upitna<ref>{{cite journal |author=Meremikwu M, Oyo-Ita A |title=Paracetamol for treating fever in children |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=2 |page=CD003676 |year=2002}}</ref>, a meta-analiza je pokazala da je manje efikasan od [[ibuprofen]]a.<ref>{{cite journal |author=Perrott DA, Piira T, Goodenough B, Champion GD |title=Efficacy and safety of acetaminophen vs ibuprofen for treating children's pain or fever: a meta-analysis |journal=Arch Pediatr Adolesc Med |volume=158 |issue=6 |pages=521–6 |year=2004 |url=}}</ref> Uloga paracetamola u [[Pedijatrija|pedijatrijskoj medicini]] je izrazito izražajna kao efektivan analgetik i antipiretik. ===Bolovi=== Paracetamol se koristi za ublažavanje bolova povezanih sa mnogim dijelovima tijela. On posjeduje analgetičke osobine usporedive onima kod [[aspirin]]a, dok su njegovi antiupalni efekti daleko slabiji. Općenito se bolje podnosi od aspirina kod pacijenata kod kojih je utvrđena obilna sekrecija [[gastritična kiselina|gastritične kiseline]] ili se strahuje od produženja [[krv]]arenja. Pošto je dostupan u prodaji bez liječničkog recepta, sve više je postao uobičajeni lijek u brojnim domaćinstvima.<ref>{{cite news|url=http://www.medicinenet.com/acetaminophen/article.htm|title=Medication and Drugs|year=2010|work=MedicineNet|access-date=22. 4. 2010}}</ref> Paracetamol može ublažiti bolove pri blagom [[artritis]]u ali nema efekt na upalu, crvenilo i nateknuće [[zglob]]a koji su povezani s artritisom. Za ublažavanje bolova pri osteoartritisu koljena, on je efektivan poput [[ibuprofen]]a. U vezi komparativne farmakološke efikasnosti, studije su pokazale zbunjujuće i suprotne rezultate kada se paracetamol usporedi sa nesteroidnim antiupalnim lijekovima (NSAID). [[Slučajna kontrolirana studija|Slučajne kontrolirane studije]] hroničnog bola prouzrokovanog osteoartritisom kod odraslih su pokazale slične koristi od paracetamola i ibuprofena.<ref name="pmid2052056">{{cite journal |author=Bradley JD, Brandt KD, Katz BP, Kalasinski LA, Ryan SI |title=Comparison of an anti-inflammatory dose of ibuprofen, an analgesic dose of ibuprofen, and acetaminophen in the treatment of patients with osteoarthritis of the knee |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1991-07-11_325_2/page/86 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=325 |issue=2 |pages=87–91 |year=1991}}</ref> Efikasnost paracetamola kada se koristi u kombinaciji sa slabim [[opioidi]]ma (poput [[kodein]]a) je upitna zbog podataka iz nedavnih studija; zbog male količine podataka koji su dostupni teško je donijeti bilo kakav zaključak. Kombinacijski lijekovi paracetamola i snažnih opioida poput [[morfin]]a su pokazali da smanjuju korištenu količinu opioida i poboljšavaju analgetski efekt kao i da sputavaju predoziranje opioidima zbog potencijalno otrovnog efekta paracetamola.<ref name="nps01">{{cite journal |author=Murnion B |title=Combination analgesics in adults |journal=Australian Prescriber |issue=33 |pages=113–5 |url=http://www.australianprescriber.com/magazine/33/4/113/5 |access-date=12. 8. 2010 |date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100902051651/http://www.australianprescriber.com/magazine/33/4/113/5 |archive-date=2. 9. 2010 |url-status=dead }}</ref> Slučajne kontrolirane studije akutnog muskuloskeletalnog bola kod djece su pokazale da obični tržišni ibuprofen u normalnoj dozi bolje smanjuje bol od standardne doze paracetamola.<ref name="pmid17332198">{{cite journal |author=Clark E, Plint AC, Correll R, Gaboury I, Passi B |title=A randomized, controlled trial of acetaminophen, ibuprofen, and codeine for acute pain relief in children with musculoskeletal trauma |journal=Pediatrics |volume=119 |issue=3 |pages=460–7 |year=2007}}</ref> == Neželjeni efekti == U preporučenim dozama, [[neželjeni efekti]] paracetamola su blagi ili ih nema.<ref name="PM: FBtCP">{{cite book|last=Hughes|first=John|title=Pain Management: From Basics to Clinical Practice|url=https://archive.org/details/painmanagementfr0000unse|year=2008|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780443103360}}</ref> Za razliku od aspirina, on nema [[Antikoagulans|antikoagulacijske osobine]] (ne razrjeđuje krv) pa ga zbog toga mogu koristiti pacijenti koji imaju problema sa koagulacijom. Pored toga, paracetamol ne vrši iritaciju želučane sluznice.<ref name="TCD">{{cite book|author=Sarg Michael; Ann D Gross; Roberta Altman |title=The Cancer Dictionary|year=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978081606 4113}}</ref> U usporedbi sa [[ibuprofen]]om - koji ima neželjene efekte poput dijareje, povraćanja i abdominalnih bolova - paracetamol se relativno dobro toleriše sa manje popratnih efekata.<ref>{{cite journal|author=Ebrahimi Sedigheh; Soheil Ashkani Esfahani, Hamid Reza Ghaffarian, Mahsima Khoshneviszade|title=Comparison of efficacy and safety of acetaminophen and ibuprofen administration as single dose to reduce fever in children.|journal=Iranian Journal of Pediatrics|year=2010|volume=20|issue=4|pages=500–501|url=http://journals.tums.ac.ir/abs/17188|date=|access-date=13. 6. 2012|archive-url=https://archive.today/20120709124051/http://journals.tums.ac.ir/abs/17188|archive-date=9. 7. 2012|url-status=dead}}</ref> Produženo dnevno korištenje povećava rizik od komplikacija na gornjim probavnim organima poput krvarenja u želucu,<ref>{{cite journal|author= García Rodríguez LA, Hernández-Díaz S|title = The risk of upper gastrointestinal complications associated with nonsteroidal anti-inflammatory drugs, glucocorticoids, acetaminophen, and combinations of these agents|journal = Arthritis Research and Therapy|date = 15. 12. 2000|volume = 3|pages = 98–101|issue= 2}}</ref> a može prouzrokovati i oštećenje bubrega ili jetre.<ref name="TCD" /><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3271191.stm|work=BBC News|title=Painkillers 'cause kidney damage'|date=23. 1. 2003|access-date=27. 3. 2010}}</ref> Paracetamol se metabolizira u jetri i hepatotoksičan je; neželjeni efekti mogu biti slični kao kod hroničnog [[Alkoholizam|alkoholizma]] ili kao kod pacijenata sa oštećenjem jetre.<ref name="PM: FBtCP" /><ref>{{cite book|author=Dukes MNG; Jeffrey K Aronson|title=Meyler's Side Effects of Drugs, Vol XIV|url=https://archive.org/details/meylerssideeffec0000unse_j6n0|year=2000|publisher=Elsevier|isbn=9780444500939}}</ref> Sve do 2010. godine, za paracetamol se vjerovalo da je siguran za korištenje u trudnoći (da ne utiče na zatvaranje [[ductus arteriosus]] kod [[fetus]]a kao što je to slučaj kod NSAID lijekova<ref>{{cite journal |author=Rudolph AM|title=Effects of aspirin and acetaminophen in pregnancy and in the newborn |journal=Arch. Intern. Med. |volume=141 |issue=3 Spec No |pages=358–63 |year=1981|url=}}</ref>). Međutim, u studiji objavljenoj u oktobru 2010. godine, povezan je sa [[neplodnost|neplodnošću]] u odrasloj dobi kod još nerođenih beba.<ref>{{cite journal|author = Leffers, H, et al|title=Intrauterine exposure to mild analgesics is a risk factor for development of male reproductive disorders in human and rat|journal=Human Reproduction|volume=25|issue=1|pages=235–244|year=2010}}</ref> Poput NSAID lijekova a za razliku od opioidnih analgetika, za paracetamol nije pronađeno da prouzrokuje euforiju ili mijenja raspoloženje mada su nedavna istraživanja dale određene dokaze da paracetamol može umanjiti psihološku bol.<ref>{{cite web |url=http://www.newsucanuse.org/node/342 |title=Analgesic may take the hurt out of feelings... |publisher=News U Can Use |access-date=19. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103193716/http://www.newsucanuse.org/node/342 |archive-date=3. 1. 2011 |url-status=dead }}</ref> Za razliku od aspirina, siguran je za korištenje kod djece, pošto on nije povezan sa rizikom od [[Reyev sindrom|Reyevog sindroma]] kod djece sa virusnim oboljenjima.<ref>{{cite journal |author=Lesko SM, Mitchell AA |title=The safety of acetaminophen and ibuprofen among children younger than two years old |journal=Pediatrics |volume=104 |issue=4 |pages=e39 |year=1999}}</ref> Paracetamol koji se koristi za ublažavanje groznice u prvim godinama života je bio povezan sa povećanom pojavom simptoma [[Bronhijalna astma|astme]] u uzrastu od 6 do 7 godina, i takva upotreba paracetamola, kod djece u prvim godinama života kao i kod djece od 6-7 godina, je također povezana i sa povećanom opasnošću od [[Alergijski konjunktivitis|rinokonjunktivitisa]] i [[Atopijski dermatitis|ekcema]].<ref name="lancet08">{{cite journal|author=Beasley, Richard; Clayton, Tadd; Crane, Julian; von Mutius, Erika; Lai, Christopher; Montefort, Stephen; Stewart, Alistair|year=2008|title=Association between paracetamol use in infancy and childhood, and risk of asthma, rhino conjunctivitis, and eczema in children aged 6–7 years: analysis from Phase Three of the ISAAC programme|journal=The Lancet|volume=372|pages=1039–1048|issue=9643}}</ref> Autori studije priznaju da je na njihovo "otkriće uticali usputni i drugi pokazatelji", odnosno da ta povezanost ne može biti uzročna nego zbog činjenice da je bolest tretirana paracetamolom te potom naglašavaju da je neophodno dodatno istraživanje. Pored toga, objavljeni su brojni komentari, dopisi, odgovori i kritike u časopisu ''The Lancet'' koji se odnose na metodologiju i zaključke te studije.<ref>{{Cite doi|10.1016/S0140-6736(08)61414-2}}</ref><ref>{{Cite doi|10.1016/S0140-6736(08)61417-8}}</ref><ref>{{Cite doi|10.1016/S0140-6736(09)60032-5}}</ref><ref>{{Cite doi|10.1016/S0140-6736(09)60030-1}}</ref><ref>{{Cite doi|10.1016/S0140-6736(09)60029-5}}</ref><ref>{{Cite doi|10.1016/S0140-6736(09)60028-3}}</ref><ref>{{Cite doi|10.1016/S0140-6736(09)60031-3}}</ref> Britanska agencija za regulaciju lijekova (''Medicines and Healthcare products Regulatory Agency'') također je ispitala ovo istraživanje i objavila brojne kritike o načinu interpretacije dobijenih podataka te ponudila savjet za farmaceute, roditelje i širu javnost: "Rezultati ove nove studije nužnu ne mijenjaju bilo koje trenutne upute za upotrebu paracetamola kod djece. Paracetamol ostaje siguran i pogodan izbor analgetika kod djece. Nema dovoljnih dokaza iz ovog istraživanja za promjenu uputstava u vezi korištenja antipiretika kod djece."<ref>{{Cite journal|title = Paracetamol use in infancy: no strong evidence for asthma link|url = http://www.mhra.gov.uk/Publications/Safetyguidance/DrugSafetyUpdate/CON030923|year = 2008|journal = Drug Safety Update|page = 9|volume = 2|issue = 4|last = Medicines and Healthcare products Regulatory Agency|access-date = 1. 5. 2009|date = |archive-url = https://web.archive.org/web/20090413040802/http://www.mhra.gov.uk/Publications/Safetyguidance/DrugSafetyUpdate/CON030923|archive-date=13. 4. 2009|url-status = dead}}</ref> Hronični korisnici paracetamola mogu biti izloženi riziku razvoja [[leukemija|leukemije]]<ref>{{cite journal|author=Roland B. Walter, Filippo Milano, Theodore M. Brasky and Emily White|title=Long-Term Use of Acetaminophen, Aspirin, and Other Nonsteroidal Anti-Inflammatory Drugs and Risk of Hematologic Malignancies: Results From the Prospective Vitamins and Lifestyle (VITAL) Study|journal=Journal of Clinical Oncology|year=2011}}</ref>. === Predoziranje === Hepatotoksičnost paracetamola je daleko najčešći uzrok akutnog zatajenja jetre u SAD kao i u [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]].<ref name="Larson"/><ref>{{cite journal|author=Ryder SD, Beckingham IJ |title=ABC of diseases of liver, pancreas, and biliary system. Other causes of parenchymal liver disease |journal=BMJ |volume=322 |issue=7281|pages=290–92 |year=2001}}</ref> Podaci pokazuju da predoziranje paracetamolom može dovesti do brojnih poziva u kontrolne centre za zaštitu od trovanja u SAD, više nego trovanje bilo kojom drugom farmakološkom supstancom.<ref name="hepatology_2004">{{cite journal |author=Lee WM |title=Acetaminophen and the U. S. Acute Liver Failure Study Group: lowering the risks of hepatic failure |url=https://archive.org/details/sim_hepatology_2004-07_40_1/page/n33 |journal=Hepatology |volume=40 |issue=1 |pages=6–9 |year=2004}}</ref> Znaci i simptomi otrovnosti paracetamola mogu isprva biti vrlo blagi ili nikakvi. Netretirano predoziranje može dovesti do zatajenja jetre i [[smrt]]i u toku nekoliko dana. Tretman takvih slučajeva je usmjeren ka uklanjanju paracetamola iz tijela i zamjenom [[glutation]]a. [[Aktivni ugalj]] se može koristiti za povećanje [[Adsorpcija|adsorpcije]] paracetamola ako se pacijent javi na tretman u kratkom vremenu nakon predoziranja. Dok protivotrov [[acetilcistein]] (poznat i kao N-acetilcisteil ili NAC) djeluje kao prekursor za glutation, on pomaže tijelu da se regenerira u dovoljnoj mjeri da spriječi oštećenje jetre, mada ukoliko dođe do ozbiljnijih oštećenja jetre, nužno je sprovesti i njenu [[transplantacija|transplantaciju]]<ref name="DalyMJA" />. Na tržištu postoje i tablete (u UK poznate pod nazivom ''Paradote'') koje kombiniraju paracetamol sa protivotrovom ([[metionin]]) radi zaštite jetre u slučaju predoziranja. U junu 2009. godine, savjetodavni komitet [[Američka agencija za kontrolu hrane i lijekova|Američke agencije za kontrolu hrane i lijekova]] (FDA) dao je preporuku da se na upotrebu paracetamola izda novo ograničenje unutar SAD koje će pomoći ljudima upozoravajući ih na potencijalne otrovne efekte. Najveća doza u bilo koje vrijeme smanjena je sa 1000&nbsp;mg na 650&nbsp;mg, dok je istovremeno zabranjena kombinacija paracetamola i [[narkotici|narkotičkih]] analgetika. Članovi komiteta su naročito bili zabrinuti sa činjenicom da je trenutno najveće ograničenje doze paracetamola pokazalo da može načiniti izmjene u [[jetra|hepatičkoj]] funkciji.<ref name="WebMD">{{cite web|url=http://www.webmd.com/pain-management/news/20090701/fda-may-restrict-acetaminophen |title=FDA May Restrict Acetaminophen |publisher=Webmd.com |date=1. 7. 2009|access-date=19. 3. 2011}}</ref> Dana 13. januara 2011. godine, FDA je zatražila od proizvođača kombinacijskih lijekova u kojima je sadržan paracetamol, da ograniče količinu paracetamola u takvim lijekovima na ne više od 325&nbsp;mg po tableti ili kapsuli i počela da traži od proizvođača da ažuriraju oznake na tim proizvodima kako bi upozorili na potencijalni rizik od teškog oštećenja jetre.<ref name="FDA_20110113">{{Cite press release | url = http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm239894.htm | date = 13. 1. 2011 | title = FDA limits acetaminophen in prescription combination products; requires liver toxicity warnings | publisher = U. S. Food and Drug Administration (FDA) | access-date = 13. 1. 2011 | archive-date = 15. 1. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110115151630/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm239894.htm | url-status = dead }}</ref><ref name="FDA_CDER">{{cite web | url = http://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/ucm239821.htm | title = FDA Drug Safety Communication: Prescription Acetaminophen Products to be Limited to 325 mg Per Dosage Unit; Boxed Warning Will Highlight Potential for Severe Liver Failure | date = 13. 1. 2011 | publisher = U. S. Food and Drug Administration (FDA) | access-date = 13. 1. 2011}}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.boston.com/lifestyle/health/articles/2011/01/13/fda_orders_lowering_pain_reliever_in_vicodin/ | title = FDA orders lowering pain reliever in Vicodin | author = Matthew Perrone | agency = Associated Press | date = 13. 1. 2011 | work = The Boston Globe | access-date = 13. 1. 2011 }}</ref><ref name="NYT_Harris">{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2011/01/14/health/policy/14fda.html | title = F. D. A. Plans New Limits on Prescription Painkillers | author = Gardiner Harris | work = The New York Times | date = 13. 1. 2011 | access-date = 13. 1. 2011 }}</ref> Proizvođači će imati rok od tri godine da ograniče količinu paracetamola na 325&nbsp;mg po dozi.<ref name="FDA_CDER" /><ref name="NYT_Harris" /> U novembru 2011. godine Britanska regulatorna agencija za lijekove i medicinsku njegu je također revidirala doziranje tekućeg paracetamola za djecu.<ref>{{Cite web |url=http://www.mhra.gov.uk/Safetyinformation/Safetywarningsalertsandrecalls/Safetywarningsandmessagesformedicines/CON134919 |title=Liquid paracetamol for children: Revised UK dosing instructions have been introduced |access-date=14. 6. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115193016/http://www.mhra.gov.uk/Safetyinformation/Safetywarningsalertsandrecalls/Safetywarningsandmessagesformedicines/CON134919 |archive-date=15. 11. 2011 |url-status=dead }}</ref> ==Klasifikacija== Paracetamol je dio grupe lijekova poznatijih kao "anilin analgetici"; on je jedini takav lijek koji je i danas još uvijek u upotrebi.<ref name="pmid17227290">{{cite journal|author=Bertolini A, Ferrari A, Ottani A, Guerzoni S, Tacchi R, Leone S |title=Paracetamol: new vistas of an old drug |journal=CNS Drug Reviews |volume=12 |issue=3–4 |pages=250–75|year=2006}}</ref> On se ne smatra NSAID jer ne ispoljava antiupalnu aktivnost u značajnijoj mjeri (ali jeste slabi inhibitor [[Ciklooksigenaza|ciklooksigenaze]])<ref>{{cite doi|10.1158/0008-5472.CAN-07-6257}}</ref><ref>{{cite pmid|15254653}}</ref>. Usprkos tome, paracetamol i lijekovi iz grupe NSAID imaju neke slične farmakološke osobine.<ref>{{cite book|author = Byrant, Bronwen; Knights, Katleen; Salerno, Evelyn|title = Pharmacology for health professionals|publisher = Elsevier|year = 2007|page = 270|isbn = 9780729537872 }}</ref> ==Mehanizam djelovanja== [[Datoteka:AM404 skel.svg|mini|AM404 – metabolit paracetamola]] [[Datoteka:Anandamide skeletal.svg|mini|Anandamid – endogeni kanabinoid]] Do danas, mehanizam djelovanja paracetamola još uvijek nije u potpunosti razjašnjen. Smatra se da je osnovno djelovanje putem inhibicije [[Ciklooksigenaza|ciklooksigenaze]] (COX) a nedavna otkrića sugeriraju da je visoko selektivan za ciklooksigenazu-2 (COX-2).<ref name="Hinz_2008">{{Cite pmid|17884974}}</ref> Dok su njegove [[Analgetik|analgetičke]] i [[Antipiretik|antipiretičke]] osobine uporedive sa onim kod [[aspirin]]a i drugih [[Nesteroidni antiupalni lijekovi|NSAID]] lijekova, njegove periferalne antiupalne osobine i aktivnosti su obično ograničene brojim faktorima, jedan od njih je i visok nivo [[peroksidi|peroksida]] koji su prisutni u upalnim lezijama. Međutim, u nekim slučajevima, posmatrane su i neke periferalne antiupalne aktivnosti koje se mogu porediti sa ostalim [[Nesteroidni antiupalni lijekovi|NSAID]] lijekovima. Članak<ref name="Nature communications">{{cite journal|author=Andersson DA, Gentry C, Alenmyr L, Killander D, Lewis SE, Andersson A, Bucher B, Galzi J-L, Sterner O, Bevan S, Högestätt ED, Zygmunt PM|title=TRPA1 mediates spinal antinociception induced by acetaminophen and the cannabinoid Δ(9)-tetrahydrocannabiorcol|journal=Nat Commun|year= 2011 |volume=2|page=551}}</ref> u časopisu ''Nature Communications'' koji su objavili naučnici iz Londona i Lunda (Švedska) novembra 2011. godine ukazuje na analgetičke mehanizme paracetamola (acetaminofena), tako što metaboliti acetaminofena poput [[NAPQI]] djeluju na TRPA1-receptore u [[kičmena moždina|kičmenoj moždini]] da onemoguće provođenje signala iz najviših vanjskih slojeva kičmene moždine što dovodi do neosjetljivosti na bol. Zbog svoje selektivnosti za COX-2, on ne inhibira u značajnijoj mjeri proizvodnju [[tromboksan]]a koji podstiče zgrušavanje krvi.<ref name="Hinz_2008" /> COX porodica enzima je odgovorna za metabolizam [[arahidonska kiselina|arahidonske kiseline]] do [[prostaglandin H2|prostaglandina H₂]], nestabilne molekule koja se pretvara u brojne proupalne spojeve. Klasični antiupalni preparati poput NSAID lijekova blokiraju ovaj korak. Samo kada je odgovarajuće oksidiran, COX enzim je tada izuzetno reaktivan.<ref name="pmid104998">{{cite journal |author=Ohki S, Ogino N, Yamamoto S, Hayaishi O |title=Prostaglandin hydroperoxidase, an integral part of prostaglandin endoperoxide synthetase from bovine vesicular gland microsomes |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1979-02-10_254_3/page/828 |journal=J. Biol. Chem. |volume=254 |issue=3 |pages=829–36 |year=1979}}</ref><ref name="pmid3094341">{{cite journal |author=Harvison PJ, Egan RW, Gale PH, Nelson SD |title=Acetaminophen as a cosubstrate and inhibitor of prostaglandin H synthase |journal=Adv. Exp. Med. Biol. |volume=197 |pages=739–47 |year=1986}}</ref> Paracetamol smanjuje oksidirani oblik COX enzima, onemogućavajući mu da gradi proupalne spojeve.<ref name="pmid16413237"/><ref name="GnGRoberts">Roberts, L.J. II. & Marrow, J.D. "Analgesic-antipyretic and Antiinflammatory Agents and Drugs Employed in the Treatment of Gout" u: "Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics 10. izdanje" Hardman, J.G. & Limbird, L.E. Izdanje McGraw Hill, 2001, str.687–731 {{ISBN|0-07-135469-7}}</ref> Ovo dovodi do smanjene količine ''prostaglandina E2'' u [[Centralni nervni sistem|centralnom nervnom sistemu]] i time smanjujući hipotalamsku tačku u centru za reguliranje tjelesne temperature. Paracetamol također modulira [[Endokanabinoidni sistem|endogeni kanabinoidni sistem]].<ref name="pmid15987694">{{cite journal|author=Högestätt ED, Jönsson BA, Ermund A, ''et al.''|title=Conversion of acetaminophen to the bioactive N-acylphenolamine AM404 via fatty acid amide hydrolase-dependent arachidonic acid conjugation in the nervous system |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-09-09_280_36/page/31404|journal=J. Biol. Chem. |volume=280 |issue=36 |pages=31405–12 |year=2005}}</ref> Paracetamol se metabolizira do [[AM404]], spoja koji djeluje na nekoliko načina; najvažniji način je da on inhibira ponovno uzimanje endogenog kanabinoida/vaniloida [[anandamid]]a od strane neurona. Ponovno uzimanje anandamida bi rezultiralo smanjenjem sinaptičkih nivoa i manje aktivacije glavnog receptora za bol (nociceptora) u tijelu, [[TRPV1]] (stariji naziv: receptor vaniloida). Pošto inhibira ponovno uzimanje anandamida, nivoi u sinapsama ostaju visoki tako da mogu da se umrtve TRPV1 receptori kao što se postiže djelovanjem [[kapsaicin]]a. Pored toga, AM404 inhibira kanale [[natrij]]a, kao što to radi i anestetici lidokain i prokain.<ref name="DOI10.1007/978-0-387-74349-3_9">{{cite book |author=Köfalvi A |title=Cannabinoids and the Brain|publisher= Springer-Verlag |pages=131–160 |year=2008|doi=10.1007/978-0-387-74349-3_9|chapter=9. Alternative interacting sites and novel receptors for cannabinoid ligands|isbn=978-0-387-74348-6}}</ref> Bilo koja od ovih akcija sama po sebi dokazano smanjuje bol i smatra se kao mogući mehanizam djelovanja za paracetamol. Međutim, dokazano je da nakon blokade receptora kanabinoida putem sintetičkih antagonista, dolazi do prestanka analgetičkih efekata paracetamola, što ukazuje da njegovo analgetičko djelovanje uključuje endogeni kanabinoidni sistem.<ref name="pmid16438952">{{cite journal|author=Ottani A, Leone S, Sandrini M, Ferrari A, Bertolini A |title=The analgesic activity of paracetamol is prevented by the blockade of cannabinoid CB1 receptors |journal=Eur. J. Pharmacol. |volume=531 |issue=1–3 |pages=280–1 |year=2006}}</ref> Dokazano je da spinalni [[TRPA1]] receptori također imaju antinocicepitivne reakcije na paracetamol kod miševa.<ref name="Nature communications"/> Aspirin je poznat da izaziva inhibiranje [[ciklooksigenaza|ciklooksigenaze]] (COX) porodice enzima te, pošto djelovanje paracetamola je djelimično slično djelovanju aspirina, izvršena su brojna istraživanja koja su fokusirana na tezu da li i paracetamol također inhibira COX. Danas je razjašnjeno da paracetamol djeluje putem najmanje dva ciklusa.<ref name="pmid17227290"/><ref name="pmid16413237">{{cite journal |author=Aronoff DM, Oates JA, Boutaud O |title=New insights into the mechanism of action of acetaminophen: Its clinical pharmacologic characteristics reflect its inhibition of the two prostaglandin H2 synthases |url=https://archive.org/details/sim_clinical-pharmacology-and-therapeutics_2006-01_79_1/page/9 |journal=Clin. Pharmacol. Ther.|volume=79 |issue=1 |pages=9–19 |year=2006}}</ref><ref name="pmid15879007">{{cite journal |author=Kis B, Snipes JA, Busija DW|title=Acetaminophen and the cyclooxygenase-3 puzzle: sorting out facts, fictions, and uncertainties |journal=J. Pharmacol. Exp. Ther. |volume=315 |issue=1 |pages=1–7 |year=2005}}</ref><ref name="pmid15662292">{{cite journal |author=Graham GG, Scott KF |title=Mechanism of action of paracetamol |journal=American journal of therapeutics |volume=12 |issue=1 |pages=46–55 |year=2005}}</ref> Tačan način na koji je COX inhibiran u različitim okolnostima je još uvijek predmet diskusije. Zbog razlika u aktivnosti paracetamola, aspirina i drugih lijekova iz porodice NSAID, postavljena je teorija da postoje i neke druge varijante ciklooksigenaze. Jedna teorija smatra da paracetamol djeluje tako što inhibira [[COX-3]] izoformu, jednu od varijanti COX-1 unutar COX porodice enzima.<ref name="Hinz_2008" /> Ako se posmatra njegovo djelovanje kod pasa, ovaj [[enzim]] dijeli veliku sličnost sa drugim COX enzimima, proizvodeći proupalne spojeve a također je selektivno inhibiran od strane paracetamola.<ref name="pmid12242329"/> Međutim, neke studije sugeriraju da kod ljudi i miševa, enzim COX-3 ne pokazuje značajno upalno djelovanje te njegova blokada putem paracetamola nije beznačajna u svojoj funkciji u ljudskom organizmu.<ref name="Hinz_2008" /><ref name="pmid15879007"/> Druga mogućnost je da paracetamol blokira ciklooksigenazu (kao i aspirin), ali tako da visoko oksidaciono stanje paracetamola onemogućava njeno djelovanje u upalnom okruženju gdje je koncentracija [[peroksid]]a visoka. Ova ideja bi značila da ne postoje direktni efekti na mjestu upalnog procesa, nego da djeluje u CNS gdje okolina nije oksidacijska, snizavajući temperaturu itd.<ref name="pmid12242329">{{cite journal |author=Chandrasekharan NV, Dai H, Roos KL, ''et al.'' |title=COX-3, a cyclooxygenase-1 variant inhibited by acetaminophen and other analgesic/antipyretic drugs: cloning, structure, and expression |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue=21 |pages=13926–31 |year=2002}}</ref> Tačan način djelovanja za koji se vjeruje da paracetamol utiče na COX-3 još je predmet diskusije. ==Struktura i reaktivnost== [[Datoteka:Polar-surface-area.png|mini|Područje polarne površine molekule paracetamola]] Paracetamol se sastoji iz jezgra [[benzen]]ovog prstena, substituiranog jednom [[Hidroksil grupa|hidroksil grupom]] i atomom [[dušik]]a od [[amid]]ne grupe u ''para'' (1,4) shemi.<ref name="Bales">{{cite journal|author=Bales JR, Nicholson JK, Sadler PJ|title=Two-dimensional proton nuclear magnetic resonance "maps" of acetaminophen metabolites in human urine|journal=Clinical Chemistry|volume=31|issue=5|pages=757–762|url=http://www.clinchem.org/cgi/reprint/31/5/757|year=1985}}</ref> Amidna grupa je [[acetamid]] (etanamid). On je ekstentivno konjugirani sistem, jer su usamljeni parovi na atomu hidroksil kisika, benzenov ''pi'' oblak, dušikov usamljeni par, [[atomska orbitala|p orbitala]] na karbonilnom atomu [[ugljik]]a i usamljeni par na karbonilnom atomu kisika, svi konjugirani. Prisustvo dvije aktivne grupe također daje benzenovom prstenu visoku reaktivnost prilikom elektrofilnih aromatskih substitucija. Kao substituenti, sve pozicije u prstenu su više ili manje jednako aktivirani. Konjugacija je značajno smanjuje [[Baza (hemija)|bazičnost]] kisika i dušika, dok u isto vrijeme hidroksilna [[Kiseline|kiselost]] kroz delokalizaciju naboja se razvija na fenoksidom [[anion]]u. ==Sinteza== U laboratorijskim uslovima, paracetamol se može vrlo lahko pripremiti putem nitracije fenola sa natrij nitratom, odvajajući željeni [[4-nitrofenol|''p''-nitrofenol]] od ''orto'' sporednih proizvoda, i reducirajući nitro grupu sa [[natrij borohidrid]]om. Rezultat [[p-aminofenol|''p''-aminofenol]] se zatim acetilira sa [[acetatni anhidrid|acetatnim anhidridom]].<ref>{{cite book |author=Ellis, Frank |title=Paracetamol: a curriculum resource |url=https://archive.org/details/paracetamolcurri0000elli |publisher=Royal Society of Chemistry |location=Cambridge |year=2002 |isbn=0-85404-375-6}}</ref> U ovoj reakciji [[fenol]] je jako aktivirajući reagens, tako da reakcije zahtjeva samo blage uslove (npr. nitraciju benzena). Sličan je i industrijski proces, ali se umjesto redukcije natrij borohidrida koristi [[hidrogenacija]].<ref>{{cite book|author = Anthony S. Travis|year = 2007|chapter = Manufacture and uses of the anilines: A vast array of processes and products|editor = Zvi Rappoport|title = The chemistry of Anilines Part 1|publisher = Wiley|isbn = 978-0-470-87171-3|page = 764}}</ref><ref name = Ullmann/> :[[Datoteka:Synthesis of paracetamol from phenol.png|500px]] Jednostavnija sinteza koju je razvila kompanija Hoechst-Celanese uključuje direktnu acilaciju fenola s acetatnim anhidridom uz [[Fluorovodik|HF]] kao [[katalizator]], zatim se sprovodi konverzija ketona do ketoksima sa hidroksilaminom, a poslije toga [[Beckmannovo preuređenje]] katalizirano sa kiselinama, čime se dobija amid.<ref name = Ullmann>Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, Weinheim: Wiley-VCH, 2005: ''Analgesics and Antipyretics'', author Elmar Friderichs, Thomas Christoph, Helmut Buschmann</ref> :[[Datoteka:Celanese synthesis of paracetamol.png|475px]] Potražnja za paracetamolom u SAD je procijenjena na 30 do 35.000 tona godišnje u 1997. godini, što odgovara cjelokupnoj potražnji za njim u ostatku svijeta.<ref>{{cite journal | journal = IARC Monographs | volume = 73 | page = 401 | title = Paracetamol | url = http://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol73/mono73-20.pdf}}</ref> ==Metabolizam== [[Datoteka:Paracetamol metabolism.svg|mini|Osnovni putevi metabolizma paracetamola. Putevi prikazani plavom i ljubičastom bojom prikazuju neotrovne metabolite; putevi prikazani crvenom bojom vode do otrovnog [[NAPQI]].]] Paracetamol se primarno [[Metabolizam|metabolizira]] u [[Jetra|jetri]] u neotrovne proizvode. Značajna su tri metabolička puta: *Smatra se da na [[glukuronidacija|glukuronidaciju]] otpada od 40% do dvije trećine metabolizma paracetamola.<ref name=Goldfrank>Hendrickson, Robert G.; Kenneth E. Bizovi (2006). "[http://books.google.com/books?id=cvJuLqBxGUcC&pg=PA525 Acetaminophen]", u: Nelson, Lewis H.; Flomenbaum, Neal; Goldfrank, Lewis R. ''et al.'' ''Goldfrank's toxicologic emergencies'', str. 525, New York: McGraw-Hill.</ref> *Na [[sulfacija|sulfaciju]] (konjugacija sulfata) se može odnositi 20–40%.<ref name=Goldfrank/> *N-hidroksilacija i preuređivanje, zatim GSH konjugacija, može zauzimati manje od 15%. Hepatički sistem [[citohrom P450]] enzima metabolizira paracetamol, dajući malo ali važnog alkaliranog metabolita poznatog kao [[NAPQI]] (''N''-acetil-''p''-benzo-kvinon imin).<ref name="foye_medchem">Borne, Ronald F. "Nonsteroidal Anti-inflammatory Drugs" u: ''Principles of Medicinal Chemistry'', 4. izdanje. ured. Foye, William O.; Lemke, Thomas L.; Williams, David A. Izdao: Williams & Wilkins, 1995. str. 544–545.</ref> NAPQI je zatim nepovratno konjugirana sa [[tiol|sulfhidrilnim grupama]] [[glutation]]a.<ref name="foye_medchem"/> Kod sva tri metabolička puta daju završne proizvode koji su neaktivni, neotrovni te se na kraju izlučuju renalno. Međutim, u trećem nabrojanom metaboličkom putu, kao međuproizvod javlja se NAPQI koji je [[otrov]]an. NAPQI je primarno odgovoran za otrovne efekte paracetamola; što se smatra jednim od primjera [[toksikacija|toksikacije]]. Nastajanje NAPQI se primarno dešava zbog djelovanja dva [[izoenzim]]a citohroma P450: [[CYP2E1]] i [[CYP1A2]]. Međutim, gen P450 je izrazito [[Polimorfizam (biologija)|polimorfan]], a individualne razlike u otrovnosti paracetamola se dešavaju zbog trećeg izoenzima, [[CYP2D6]]. Genski polimorfizmi u CYP2D6 mogu doprinijeti do značajno različite brzine proizvodnje NAPQI. Dalje, pojedine osobe mogu biti razvrstane po [[fenotip]]skoj varijabilnosti na "obilne", "ultra brze" i "slabe" metabolizere (proizvođače NAPQI), što zavisi od njihovih nivoa izraza CYP2D6. Iako CYP2D6 metabolizira paracetamol u NAPQI u manjem obimu od drugih P450 enzima, njegovo djelovanje može doprinijeti da se otrovnost paracetamola poveća kod "obilnih" i "ultrabrzih" metabolizera, i kada se paracetamol uzima u velikim dozama.<ref>{{cite journal|last = Dong|first = H|title=Involvement of human cytochrome P450 2D6 in the bioactivation of acetaminophen |journal=Drug Metab Dispos |volume=28 |issue=12 |pages=1397–400 |year=2000|url = http://dmd.aspetjournals.org/content/28/12/1397.full}}</ref> U uobičajenim dozama, kod "slabih" metabolizera, NAPQI je brzo neutralizira putem konjugacije.<ref name="foye_medchem"/> Ukoliko dođe do predoziranja, a moguće je i kod "obilnih" i "ultra brzih" metabolizera, ovaj neutralizacijski metabolički put postaje zasićen, a kao posljedica toga nagomilava se NAPQI. ==Reakcije== [[p-aminofenol|''p''-Aminofenol]] se može dobiti putem amidne [[Hidroliza|hidrolize]] paracetamola. ''p''-aminofenol dobijen na ovaj način, a povezan je sa [[Metol]]om koji je dostupan na tržištu, koristi se za amatersko razvijanje fotografija<ref>{{cite book|author=Henney K; Dudley B|title=Handbook of Photography|publisher=Whittlesey House|year=1939|page=324}}</ref>. Ova reakcija se također koristi i za dokazivanje paracetamola u uzorcima [[urin]]a: nakon hidrolize sa [[Hlorovodonična kiselina|hidrohlornom kiselinom]], ''p''-aminofenol reagira u rastvoru [[amonijak]]a sa fenolnim derivatima npr. salicilnom kiselinom dajući boju [[indofenol]] zbog oksidacije na zraku.<ref>{{cite journal| author = Novotny PE, Elser RC | title = Indophenol method for acetaminophen in serum examined| journal = Clin. Chem.| volume = 30 | issue = 6| pages = 884–6| year = 1984 | url = http://www.clinchem.org/cgi/reprint/30/6/884.pdf}}</ref> ==Historija== [[Datoteka:Axelrod.jpg|mini|[[Julius Axelrod]] ''(na slici)'' i [[Bernard Brodie]] su pokazali da se acetanilid i fenacetin metaboliziraju do paracetamola, koji je bolje podnošljiv kao analgetik]] [[Acetanilid]] je bio prvi derivat anilina slučajno otkriven da ima analgetičke i antipiretičke osobine, i vrlo brzo je ušao u medicinsku praksu pod imenom [[antifebrin]] 1886. godine od strane A. Cahna i P. Heppa.<ref>{{cite journal|author= Cahn A; Hepp P|title = Das Antifebrin, ein neues Fiebermittel|journal = Centralbl. Klin. Med.|year = 1886|volume = 7|pages = 561–64}}</ref> Međutim, njegovi neprihvatljivi toksični efekti, od kojih je najopasnija bila [[cijanoza]] zbog [[methemoglobinemija|methemoglobinemije]], doveli su do potrage za manje opasnim derivatima anilina.<ref name="pmid17227290" /> U to vrijeme, američki hemičar [[Harmon Northrop Morse]] je već sintetizirao paracetamol 1877. godine na Univerzitetu Johns Hopkins putem redukcije 4-nitrofenola sa [[kalaj]]em u smrznutoj [[acetatna kiselina|acetatnoj kiselini]]<ref>{{cite journal| title = Ueber eine neue Darstellungsmethode der Acetylamidophenole| pages = 232–3| author = Morse HN | year = 1878| journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft| volume = 11| issue = 1| language = njemački}}</ref>, ali je to ostalo nepoznato sve do 1887. godine dok klinički farmakolog [[Joseph von Mering]] nije isprobao paracetamol na pacijentima.<ref name="pmid17227290" /> Godine 1893. von Mering je objavio rad o kliničkim rezultatima paracetamola sa [[fenacetin]]om, drugim derivatom anilina.<ref>Von Mering J. (1893): ''Beitrage zur Kenntniss der Antipyretica''. Ther Monatsch 7: 577–587.</ref> Von Mering je tvrdio da, za razliku od fenacetina, paracetamol ima veću tendenciju da izazove methemoglobinemiju. Nakon toga, paracetamol je vrlo brzo zanemaren u korist fenacetina. Prodaja fenacetina je dovela [[Bayer]] do položaja vodeće farmacijske kompanije.<ref name=drugdiscov>{{cite book|title=Drug Discovery: A History|url=https://archive.org/details/drugdiscoveryhis0000snea| first=Walter| last=Sneader| publisher=Wiley| year=2005| isbn=0471899801| page=[https://archive.org/details/drugdiscoveryhis0000snea/page/439 439]|location=Hoboken, N.J.}}</ref> Iako ga je djelimično zasjenio aspirin, uveden od strane [[Heinrich Dreser|Heinricha Dresera]] 1899. godine, fenacetin je bio popularan desetljećima, dijelom široko reklamiran kao "sredstvo protiv glavobolje" dostupno bez recepta, sadržeći najčešće fenacetin, aminopirinski derivat aspirina, [[kofein]]a i ponekad [[barbiturat]]e.<ref name="pmid17227290" /> Tvrdnje Von Meringa su ostale neopovrgnute gotovo pola vijeka, sve dok dva tima naučnika iz SAD nisu analizirali metabolizam acetanilida i parcetamola.<ref name=drugdiscov/> Godine 1947. biohemičari David Lester i Leon Greenberg su otkrili jake dokaze da je paracetamol bio osnovni metabolit acetanilida u [[krv]]i ljudi a naknadne studije su pokazale da velike doze paracetamola koje su se davale [[albino]] pacovima nisu uzrokovale methemoglobinemiju.<ref>{{cite journal|author = Lester D, Greenberg LA, Carroll RP|title = The metabolic fate of acetanilid and other aniline derivatives: II. Major metabolites of acetanilid appearing in the blood|journal = J. Pharmacol. Exp. Ther.|year = 1947|volume = 90|pages = 68–75|url = http://jpet.aspetjournals.org/cgi/reprint/90/1/68|pmid = 20241897|issue = 1|access-date = 6. 7. 2012|archive-date = 2. 12. 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081202161015/http://jpet.aspetjournals.org/cgi/reprint/90/1/68|url-status = dead}}</ref> Tri naučna rada koja su objavljena u septembru 1948. godine u ''Žurnalu za farmakologiju i eksperimentalne terapije'' (''Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics''), biohemičari [[Bernard Brodie]], [[Julius Axelrod]] i Frederick Flinn su potvrdili koristeći specifične metode da je paracetamol zaista osnovni metabolit acetanilida u krvi, te se potvrdilo da je također efikasan kao analgetik kao i spojevi koji mu prethode.<ref>{{cite journal|author= Brodie BB; Axelrod J |title = The estimation of acetanilide and its metabolic products, aniline, ''N''-acetyl ''p''-aminophenol and ''p''-aminophenol (free and total conjugated) in biological fluids and tissues|journal = J. Pharmacol. Exp. Ther.|year = 1948|volume = 94|issue = 1|pages = 22–28}}</ref><ref>{{cite journal|author= Brodie BB, Axelrod J |title = The fate of acetanilide in man|url = http://profiles.nlm.nih.gov/HH/A/A/A/D/_/hhaaad.pdf|journal = J. Pharmacol. Exp. Ther.|year = 1948|volume = 94|issue = 1|pages = 29–38}}</ref><ref>{{cite journal|last = Flinn Frederick B; Brodie BB|title = The effect on the pain threshold of ''N''-acetyl ''p''-aminophenol, a product derived in the body from acetanilide|journal = J. Pharmacol. Exp. Ther.|year = 1948|volume = 94|issue = 1|pages = 76–77}}</ref> Oni su također sugerirali da je methemoglobinemija koja se javlja kod ljudi uglavnom uzrokovana zbog drugog metabolita, [[fenilhidroksilamin]]a. Naknadni radovi Brodieja i Axelroda iz 1949. godine su pokazali da se fenacetin također metabolira do paracetamola.<ref>{{cite journal| author= Brodie BB, Axelrod J|title=The fate of acetophenetidin (phenacetin) in man and methods for the estimation of acetophenitidin and its metabolites in biological material| journal=J Pharmacol Exp Ther|year=1949|pages=58–67|volume=94|issue=1}}</ref> To je postepeno dovelo do ''ponovnog otkrića'' paracetamola.<ref name="pmid17227290" /> Paracetamol je prvi put pušten na tržište SAD 1953. godine od strane kompanije [[Sterling-Winthrop Co.]], koja ga je promovirala kao zamjenu za aspirin pošto je sigurniji od njega za djecu i osobe sa [[ulkus]]ima.<ref name=drugdiscov/> Danas, najpoznatije tržišno ime za paracetamol u SAD je '''Tylenol''', kojeg je 1955. godine ponudila [[McNeil Laboratories]] započinjući prodaju paracetamola kao sredstva za ublažavanje bolova i povišene temperature kod djece pod imenom ''Tylenol Children's Elixir'', riječ "tylenol" je zapravo skraćeno ime od ''para''-ace'''til'''aminof'''enol'''.<ref name="1955_mcneil">"[http://www.chemheritage.org/EducationalServices/pharm/asp/asp08.htm A Festival of Analgesics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615185021/http://chemheritage.org/EducationalServices/pharm/asp/asp08.htm |date=15. 6. 2010 }}." ''[http://www.chemheritage.org/ Chemical Heritage Foundation].'' 2001. 17. august 2007.</ref> ==Dostupne forme== [[Datoteka:Tylenol rapid release pills.jpg|mini|lijevo|Kapsule Tylenola]] Paracetamol je dostupan u svim farmacijskim oblicima: tabletama, kapsulama, tekućim otopinama, supozitorijama, intravenznim i intramuskularnim oblicima i formama. Najčešća doza za odrasle osobe kreće se od 500 do 1000&nbsp;mg. Najveća preporučena dnevna doza za odrasle osobe je 4000&nbsp;mg. U preporučenim dozama, paracetamol je općenito siguran za djecu i dojenčad kao i za odrasle osobe,<ref>"Acetaminophen." Physicians' Desk Reference, 63rd ed. Montvale, NJ: Thomson PDR; 2009: 1915–1916.</ref> iako je bilo rijetkih slučajeva akutnih oštećenja jetre koji su bili povezani za količinama manjim od 2500&nbsp;mg dnevno.<ref name="2009_FDA_support">"[http://www.fda.gov/downloads/AdvisoryCommittees/CommitteesMeetingMaterials/Drugs/DrugSafetyandRiskManagementAdvisoryCommittee/UCM164897.pdf Acetaminophen Overdose and Liver Injury—Background and Options for Reducing Injury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019211838/http://www.fda.gov/downloads/AdvisoryCommittees/CommitteesMeetingMaterials/Drugs/DrugSafetyandRiskManagementAdvisoryCommittee/UCM164897.pdf |date=19. 10. 2014 }}", ''Charles Ganley, MD, Gerald Dal Pan, MD, Bob Rappaport, MD'', 22. maj 2009</ref> [[Panadol]], koji je dostupan na tržištima Afrike, Azije, Evrope, Centralne Amerike i Australije, je najrašireniji dostupni oblik i brend paracetamola, a prodaje se u preko 80 zemalja. U Sjevernoj Americi, paracetamol se prodaje u generičkom obliku (obično označen kao acetaminofen) ili pod brojim trgovačkim imenima, naprimjer, [[Tylenol]] ([[McNeil Laboratories|McNeil-PPC, Inc.]]), [[Anacin|Anacin-3]], Tempra, Datril i Ofirmev. Iako je u UK dostupan paracetamol pod trgovačkim imenima (naprimjer Panadol), mnogo uobičajenije je da se on prodaje nebrendiran ili kao generički lijek. Trgovačko ime za paracetamol, Acamol, se proizvodi u [[Izrael]]u, a proizvodi ga [[Teva Pharmaceutical Industries]], te je najviše korišteni oblik paracetamola u toj zemlji. Na Filipinima, najviše prodavani brend paracetamola je Biogesic, kojeg proizvodi United Laboratories. Godišnje se na Filipinima proda gotovo milijardu tableta Biogesica, ne računajući paracetamol u tekućim suspenzijama. To trgovačko ime je dostupno i u zemljama ASEAN-a gdje je kompanija United Laboratories također prisutna. U Evropi, najčešća trgovačka imena paracetamola su Efferalgan i Doliprane. U Indiji, najčešći je Crocin kojeg proizvodi Glaxo SmithKline Asia. U Bangladešu, najpopularnije trgovačko ime je Napa kojeg proizvodi Beximco Pharma. == Reference == {{refspisak|3}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://www.chemsynthesis.com/base/chemical-structure-18651.html Hemijski podaci] * [https://web.archive.org/web/20060925042239/http://www.pharmweb.net/pwmirror/pwy/paracetamol/pharmwebpic.html Informacijski centar za paracetamol] * [http://www.bosnalijek.ba/udoc/Paracetamol_tablete.pdf Uputstvo za paracetamol, Bosnalijek] * [https://web.archive.org/web/20160306004807/http://www.hercegovinalijek.ba/konsignacije/Nobel/TylolHot.pdf TylolHot, Nobelfarma] * [https://web.archive.org/web/20160305074823/http://bh-news.com/ba/vijest/12312/paracetamol_kao_jako_opasna_tableta.html bh-news.com: paracetamol_kao_jako_opasna_tableta] {{Analgetici}} [[Kategorija:Analgetici]] [[Kategorija:Antipiretici]] [[Kategorija:Lijekovi s nepoznatim mehanizmima djelovanja]] [[Kategorija:Acetanilidi]] [[Kategorija:Pesticidi]] gowuzg10owtji4ygr5bl0jjtk3mbudp 0 63011 3902539 3896979 2026-07-08T09:59:54Z Panasko 146730 [[Kategorija:Hloridi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902539 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|100px]] | Hemijski spoj = Hlorovodična kiselina | Druga imena = Solna kiselina | Sumarna formula = HCl (''aq'') | CAS registarski broj = 7647-01-0 | Kratki opis = čista bezbojna ili blago žučkasta tekućina | Molarna masa = 36,46 g/mol | Agregatno stanje = tekuće | Gustoća = | Tačka topljenja = −26&nbsp;°C (38%-tna) | Tačka ključanja = 48&nbsp;°C (38%-tna) | Pritisak pare = | Rastvorljivost = u vodi | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 3|F = 0| R = 1| O = COR}} }} '''Hlorovodična kiselina''' ili po [[IUPAC]]u ''hidrohlorna kiselina'', poznata i kao ''solna kiselina'' je [[kiselina]] koja nastaje rastvaranjem [[hlorovodik]]a u [[voda|vodi]]. Hlorovodična kiselina se naziva i rastvor hlorovodika u drugim polarnim [[otapalo|otapalima]] npr. u [[aceton]]u. Ona je veoma jaka kiselina, a kao dosta razblažena sastavni je dio gastrične tekućine u želucu [[čovjek]]a i sisara te omogućava varenje [[bjelančevine|bjelančevina]], a mnogo se primjenjuje i u industriji. == Historija == [[800]]. kiselinu je otkrio arapski hemičar [[Džabir ibn Hajjan]], miješajući [[kuhinjska so|kuhinjsku so]] i [[sumporna kiselina|sumpornu kiselinu]]. Korištena je u srednjem vijeku u potrazi za kamenom mudrosti, te kasnije od strane velikih [[Evropa|evropskih]] hemičara kao što su Johann Rudolf Glauber, Joseph Priestley i Humphry Davy kako bi se razvila moderna [[hemija]]. Tokom industrijske revolucije postala je važna industrijska hemikalija za široku upotrebu. == Dobijanje == Hlorovodična kiselina se dobija rastvaranjem [[hlorovodik]]a u [[voda|vodi]]. Postupak se odvija u tzv. tornjevima za [[apsorpcija|apsorpciju]]. == Osobine == Hlorovodična kiselina je jak [[elektrolit]], i potpuno je disocirana na [[ion]]e u vodenom rastvoru. Za razliku od [[sumporna kiselina|sumporne]] i [[dušična kiselina|nitratne]] kiseline, hlorovodična kiselina nema oksidirajuće djelovanje. == Također pogledajte == * [[Hidrohloridne soli]] * [[Aqua regia]] ==Vanjski linlovi== {{Commonscat|Hydrochloric acid}} {{Spojevi vodika}} {{Spojevi hlora}} [[Kategorija:Kiseline]] [[Kategorija:Spojevi hlora]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Hloridi]] hu86tih9h3gu0tx2kbbih72912tf5ni 0 65123 3902549 3851707 2026-07-08T10:04:25Z Panasko 146730 [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902549 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Natriumtetraboraat.png|220px]] | Hemijski spoj =Boraks | Druga imena =natrijum tetraborat | Sumarna formula =Na₂B₄O₇·10H₂O | CAS registarski broj =1303-96-4 | Kratki opis =bijeli kristal | Molarna masa =381,37 | Agregatno stanje =čvrsto | Gustoća =1,73 g/cm³ | Tačka topljenja =75&nbsp;°C | Tačka ključanja =320&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Dipolni moment = }} '''Boraks''' (od [[perzijski jezik|perzijskog]] - ''burah''<ref>"borax" - Webster's Third New International Dictionary, Unabridged, Merriam-Webster, 2002</ref>) ili '''natrij-borat''', '''natrij-tetraborat''' ili '''dinatrij-tetraborat''' je [[mineral]] i [[soli|so]] [[borna kiselina|borne kiseline]]. Na sobnoj temperaturi je bijeli kristalni prah koji je sastavljen od bezbojnih kristala koji se lahko rastvaraju u [[voda|vodi]]. Boraks ima vrlo široku primjenu. Najčešće se upotrebljava kao sastojak u industriji deterdženata, [[kozmetika|kozmetike]] i slično. Također se upotrebljava i u [[biohemija|biohemiji]] za pravljenje [[puferi|pufera]], te kao antifugalno sredstvo za pravljenje [[fiberglas]]a. Ima i [[insekticid]]no dejstvo. Pod pojmom ''boraks'' može se podrazumijevati i mnogobrojni hidrati boraksa, ali većinom se misli na tetrahidrat. U prodaji se obično distribuira dijelimično dehidriran. == Naziv == Naziv boraks potiče od [[latinski jezik|latinskog]] ''borat'' koje je nastalo iz [[arapski jezik|arapskog]] ''burak''. Arapski korijen tog pojma se vjerovatno vuče iz [[perzijski jezik|perzijskog]] ''burah'' ili srednjeperzijskog ''burak''. == Upotreba == === Puferi === Boraks je u širokoj upotrebi u biohemijskim i hemijskim laboratorijama zbog pravljenja [[puferi|puferskih]] rastvora, tj. radi gel [[elektroforeza|elektroforeze]] [[DNK]]. Ima slabu provodljivost, pri elektroforezi proizvodi oštrije vrhove te se može upotrebljavati za veće brzine elektroforeze od gelova napravljenih od [[TBE bafer]]a ili [[TAE bafer]]a (5-35 V/cm naspram 5-10 V/cm). === Fluks === Smjesa boraksa i [[amonijum hlorid]]a se koristi kao [[fluks]] pri proizvodnji [[željezo|željeza]] i [[čelik]]a. On smanjuje [[talište|tačku topljenja]] neželjenih željeznih oksida te na taj način olakšavajući njihovo odstranjivanje. === Dodatak hrani === U nekim zemljama, boraks se upotrebljava kao dodatak hrani pod oznakom [[E285]] ali je zabranjen u SAD. Upotrebljava se slično kao [[kuhinjska so]]. Kao dodatak nalazi se u francuskom i [[iran]]skom kavijaru. === Ostala upotreba === * sastojak deterdženata * sastojak kozmetičkih preparata * sastojak u staklu, grnčariji i keramici * antifugalno sredstvo za fiberglas * insekticid za mrave i buhe * sastojak za proizvodnju natrijum perborata monohidrata i borne kiseline kao i drugih borata == Prirodni izvori == [[Datoteka:Borax ball.jpg|desno|mini|100px|Grumen boraksa]] Boraks se obično može pronaći u poroznim depozitima u koritima povremenih rijeka i jezera. Najznačajniji depoziti se mogu pronaći u [[Turska|Turskoj]] i Kaliforniji te na drugim mjestima u [[SAD]], zatim u Atakama pustinji u [[Čile]]u i [[Tibet]]u. Boraks je također moguće sintetizirati iz drugih spojeva [[Bor (element)|bor]]a. == Otrovnost == [[Datoteka:Tetraborate-ion-3D-vdW.png|desno|mini|100px|Prikaz aniona B₄O₅(OH)₄^2- u molekuli boraksa]] Borna kiselina, natrijum borat i natrijum perborat imaju približno istu smrtnu dozu za ljude od 0,1 do 0,5 g/kg tjelesne težine.<ref>Robert H. Dreisback: ''Handbook of Poisoning'', 8. izdanje, str.314</ref> Ove supstance su otrovne za sve ljudske ćelije te se veoma sporo izlučuju iz organizma putem [[bubreg]]a. Trovanje bubrega boraksom je veoma opasno zbog degeneracije masnoća iz jetre, cerebralnog edema i [[gastroenteritis]]a. Naročito je opasna upotreba otopina borne kiseline za ispiranje očiju kod [[dojenčad]]i, pogotovo ako se često koristi, a sve zbog spore brzine eliminacije iz organizma.<ref>Goodman and Gillman's: ''The Pharmacological Basis of Therapeutics'', 6. izdanje, poglavlje ''Antiseptici i desinfektanti'', str.971</ref> == Također pogledajte == * [[Puferi]] == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20060209040519/http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/15.html Nacionalna baza podataka zagađivača] * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0058.html NIOSH vodič o hemijskim opasnostima] * [https://web.archive.org/web/20020821230321/http://www.sefsc.noaa.gov/HTMLdocs/SodiumBorate.htm Boraks na sefsc.noaa.gov] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Borax}} {{Spojevi bora}} {{Spojevi natrija}} [[Kategorija:Spojevi natrija]] [[Kategorija:Prehrambeni aditivi]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] ioj307m9dxcctnqimx1lxer0ewv9yc2 0 66497 3902407 3851764 2026-07-07T12:45:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902407 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Lothar Meyer | slika =Lothar_meyer.jpg | veličina_slike = | opis = Julius Lothar von Meyer | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1830|8|19}} | mjesto_rođenja = Oldenburg, Njemačka | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1895|4|11|1830|8|19}} | mjesto_smrti = Tübingen, Njemačka | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Julius Lothar von Meyer''' ([[19. august]] [[1830]], [[Oldenburg]]; [[11. april]] [[1895]], [[Tübingen]]<ref name="britannica.com">http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379472/Lothar-Meyer</ref>) je bio [[Njemačka|njemački]] [[ljekar]] i [[hemičar]]. Pored [[Dmitrij Ivanovič Mendeljejev|Mendeljejeva]] je jedan od osnivača današnjeg [[periodni sistem elemenata|periodnog sistema elemenata]]. == Biografija == Rođen kao sin ljekara, Meyer je pohađao gimnaziju u Oldenburgu te počeo studirati [[medicina|medicinu]] u [[Zürich]]u [[1851]], koju je diplomirao u [[Würzburg]]u. Nakratko radi u [[Heidelberg]]u sa [[Robert Bunsen|Robertom Bunsenom]] na gasnim analitičkim metodama. Godine [[1856]] započinje drugi studij matematičke [[fizika|fizike]] u [[Königsberg]]u. Dvije godine kasnije u [[Wrocław|Breslau]] je promoviran u zvanje doktora odbranivši svoj rad o utjecaju [[Ugljik (II) oksid|ugljik monoksida]] na [[krv]]. Polahko se zanima za hemiju te piše rad na temu ''Hemijsko učenje Bertholleta i Berzeliusa''. Radi u Breslau kao privatni [[docent]] i vodi hemijski laboratorij fiziološkog instituta. Kao docent prelazi [[1866]] na Forst Akademiju u Neustadt-Eberswalde. Već [[1868]]. predaje kao redovni profesor hemije na politehničkom fakultetu u Karlsruhe. == Dostignuća == Najviše je poznat kao suosnivač periodnog sistema elemenata. Godine [[1860]]. zajedno sa Mendelejevim je učestvovao na velikom naučnom skupu u Karlsruhe gdje su postignuti značajni dogovori o temeljnim postavkama hemije, poput [[atom]]a, [[molekula]] i sl. [[1864]] izlazi njegova [[knjiga]] ''Moderna teorija hemije...'', gdje je Meyer grupirao elemente u današnje glavne grupe te ih sortirao po [[atomska masa|atomskoj masi]] u 6 grupa. Značajan je i njegov doprinos na istraživanju strukture [[benzen]]a. === Naučni radovi === * ''Moderna teorija hemije i njena značajnost za hemijsku statiku'', 1864 * ''Hemija i njena primjena u privredi'', 1867 * ''Priroda hemijskih elemenata kao funkcija njene atomske mase'', 1870 * ''Atomska masa elemenata - ponovni izračun'', 1883 (u saradnji s Neubertom) == Referennce == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Julius Lothar von Meyer}} * [http://www.chemie-master.de/pse/pse.php?modul=pse_meyer Periodni sistem elemenata po Meyeru 1870. (u HTML formatu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091113113912/http://www.chemie-master.de/pse/pse.php?modul=pse_meyer |date=13. 11. 2009 }} {{DEFAULTSORT:Meyer, Lothar}} [[Kategorija:Njemački hemičari]] [[Kategorija:Biografije, Oldenburg]] [[Kategorija:Rođeni 1830.]] [[Kategorija:Umrli 1895.]] cq4qweat26th2q9nh0byzxnn0hryp2i 0 67412 3902567 3851815 2026-07-08T10:09:21Z Panasko 146730 [[Kategorija:Polimeri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902567 wikitext text/x-wiki '''Ekskluziona hromatografija''' je metoda separacije kod koje se razdvajanje vrši na osnovu veličine čestica. Stacionarna faza sadrži pore u koje ulaze manje [[molekula|molekule]] i zadržavaju se, dok veće molekule prolaze. Ekskluziona [[hromatografija]] naziva se još i gel filtracija ili hromatografija na molekularnim sitima. Nezamjenjiva je metoda kada je u pitanju razdvajanje prirodnih makromolekula i drugih [[polimer]]a. ==Princip metode== Metoda se bazira na ulasku molekula analita u pore stacionarne faze i različitom vremenu zadržavanja. Metoda se naziva gel filtracija kada je stacionarna faza [[hidrofilnost|hidrofilna]], a mobilna faza je vodena. Kada je stacionarna faza [[hidrofobnost|hidrofobna]], a mobilna faza nevodeni [[otapalo|rastvarač]] naziva se gel-permeacijska hromatografija.<ref>Rouessac, F., Rouessac, A.: Chemical Analysis, Wiley, 2007.</ref> ''Inkluzioni limit'' je najmanja veličina čestice koja se može razdvojiti, sve čestice manje od ovog limita izlaze zajedno. ''Ekskluzioni limit'' je najveća veličina čestice koja se može razdvajati, sve veće čestice izlaze zajedno.<ref>Harvey, D.: Modern Analytical Chemistry, McGraw Hill, 2000. {{ISBN|0-07-237547-7}}</ref> ==Stacionarne faze== Kod gel-permeacijske hromatografije stacionarna faza je najčešće kopolimer stiren-divinilbenzen. Kod gel filtracije stacionarne faze su gelovi (polivinil alkoholi i vinil-poliacetati). ==Također pogledajte== * [[Hromatografija]] == Reference == <div style="font-size:90%">{{refspisak}}</div> {{Stub-hem}} [[Kategorija:Analitička hemija]] [[Kategorija:Polimeri]] [[ja:クロマトグラフィー#分子排斥クロマトグラフィー]] 4ffflmxn2uf0mzb9ratvcm7qxwjpx0a 0 67752 3902583 3851821 2026-07-08T10:17:51Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurotoksini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902583 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Dimethylmercury.svg|150px]] [[Datoteka:Dimethyl-mercury-3D-vdW.png|100px]] | Hemijski spoj =Dimetil živa | Druga imena = | Sumarna formula =C₂H₆Hg | CAS registarski broj =[593-74-8] | Kratki opis =Bezbojna tekućina | Molarna masa =230,659 g/mol | Agregatno stanje =Tečno | Gustoća =2,96 g/ml (tečnost) | Tačka topljenja =-43&nbsp;°C | Tačka ključanja =87 - 97&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost =Nerastvorna u vodi (20&nbsp;°C) | Dipolni moment = }} '''Dimetil živa''' (([[Ugljik|C]][[Vodik|H]]₃)₂[[Živa|Hg]]) je zapaljiva, bezbojna [[tekućina]], i jedan od najjačih poznatih nervnih [[otrov]]a. Miris spoja je opisan kao slatkast, iako se udisanje količine potrebne da se miris osjeti smatra značajnim izlaganjem. [[Apsorpcija]] 0,001 ml dimetil žive predstavlja [[smrt|fatalnu]] dozu, što je čini ekstremno opasnom supstancom. Zbog visokog [[napon pare|napona pare]], najmanja prosuta kap ovog spoja može osloboditi toksičnu koncentraciju pare. Molekula dimetil žive ima linearnu strukturu. Dimetil živa lako prolazi kroz [[mozak|moždanu]] membranu, najvjerovatnije zbog formiranja kompleksa sa [[cistein]]om. Vrlo sporo se eliminiše iz organizma, odnosno ima izraženu tendenciju bioakumulacije. Simptomi trovanja se mogu pojaviti nakon dužeg vremena, često prekasno da se efikasno tretiraju. Dimetil živa veoma brzo (u nekoliko sekundi) prolazi kroz [[lateks]], [[PVC]] i [[neopren]] i apsorbuje se kroz kožu. Iz tog razloga, većina laboratorijskih rukavica ne pruža adekvatnu zaštitu. Jedinu sigurnu zaštitu pružaju visoko otporne višeslojne rukavice u kombinaciji sa neoprenskim rukavicama, kao i rad u dobro ventilisanom prostoru. Visoka otrovnost dimetil žive je prvi put opažena nakon trovanja i smrti [[Sjedinjene Američke Države|američke]] hemičarke [[Karen Wetterhahn]], koja je umrla nakon prosipanja nekoliko kapi spoja na svoje lateks rukavice. == Upotreba == Dimetil živa se, zbog svoje visoke otrovnosti, najčešće upotrebljava kao referentna tačka u toksikološkim eksperimentima. Koristi se za kalibraciju [[NMR spektroskopija|NMR]] instrumenata za detekciju žive, iako se preporučuju i manje toksični spojevi žive.<ref>{{cite web|url=http://www.chem.northwestern.edu/~ohallo/HgNMRStandards/|title=¹⁹⁹Hg Standards|date=10 Mar 1998|author=Chris Singer|accessed=19 Nov 2006|access-date=5. 2. 2008|archive-date=17. 4. 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/66yo3XyO4?url=http://chemgroups.northwestern.edu/ohalloran/HgNMRStandards/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| title= Mercury NMR |author= Roy Hoffman | date = 21 Feb 2007 | url=http://chem.ch.huji.ac.il/nmr/techniques/1d/row6/hg.html}}</ref> == Također pogledajte == * [[Minamata sindrom]] * [[Metil živa]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts46.html ATSDR - ToxFAQs™: Mercury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991006164446/http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts46.html |date=6. 10. 1999 }} * [http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/phs46.html ATSDR - Public Health Statement: Mercury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020802220747/http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/phs46.html |date=2. 8. 2002 }} * [http://www.atsdr.cdc.gov/alerts/970626.html ATSDR - ALERT! Patterns of Metallic Mercury Exposure, 6/26/97] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000115113813/http://www.atsdr.cdc.gov/alerts/970626.html |date=15. 1. 2000 }} * [http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg46.html ATSDR - MMG: Mercury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030802024248/http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg46.html |date=2. 8. 2003 }} * [http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp46.html ATSDR - Toxicological Profile: Mercury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010718214647/http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp46.html |date=18. 7. 2001 }} * [https://web.archive.org/web/20060425193836/http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/53.html National Pollutant Inventory - Mercury and compounds Fact Sheet] * [http://www.chm.bris.ac.uk/motm/dimethylmercury/dmmh.htm Dimethylmercury, Molecule of the Month and the story of Karen Wetterhahn] * [http://www.osha.gov/dts/hib/hib_data/hib19980309.html OSHA update following Karen Wetterhahn's death] [[Kategorija:Spojevi žive]] [[Kategorija:Organometalni spojevi]] [[Kategorija:Neurotoksini]] i3geu61n39vdwrhx6kj3071dfbqhw5w 0 67762 3902568 3814355 2026-07-08T10:09:24Z Panasko 146730 [[Kategorija:Polimeri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902568 wikitext text/x-wiki '''Agda'' (poznata i pod nazivom "slatka voda") je preliv koji se u [[Bosanska kuhinja|bosanskoj kuhinji]] često koristi kao dodatak tradicionalnim [[kolači]]ma.<ref>{{Cite web|url= https://glasstoca.ba/vijesti/recept-za-tradicionalni-kolac-kako-napraviti-tufahije/|title= ''Recept za tradicionalni kolač: Kako napraviti tufahije''|website= glasstoca.ba|access-date= 31. 3. 2025}}</ref> Daje im slatkost, sočnost i svježinu te ih čuva u svježem i jestivom stanju mnogo duže nego što su suhi kolači. Spravlja se tako što se na određenu količinu šećera dodaje voda, te se kuha na maloj temperaturi uz neprestano mješanje dok se ne dobije gusta tečnost. Količina [[šećer]]a, [[Voda|vode]] i dužina kuhanja zavise od toga kako gustu agdu želite napraviti jer je za mnoge kolače potrebna drugačija gustoća. Međutim, najčešće je omjer takav što u posudu za kuhanje dodate šećer, a potom vodu tek toliko da nivo vode bude viši od nivoa šećera za 1–2&nbsp;cm. == Također pogledajte == * [[Med]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|Syrups}} [[Kategorija:Bosanska kuhinja]] [[Kategorija:Kulinarstvo]] [[Kategorija:Načini doziranja]] [[Kategorija:Polimeri]] hne5fkl24l0x24ekkmrj0ejmmr65ob7 0 67979 3902543 3808997 2026-07-08T10:00:32Z Panasko 146730 [[Kategorija:Fluoridi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902543 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Hydrogen-fluoride-solid-chains-3D-vdW.png|150px]] | Hemijski spoj = Fluorovodik | Druga imena = Hidrogen-fluorid | Sumarna formula = HF | CAS registarski broj =7664-39-3 | Kratki opis =tečnost | Molarna masa =20.01 g/mol | Agregatno stanje =tečno | Gustoća =0.922 kg m^-3 | Tačka topljenja =-84&nbsp;°C | Tačka ključanja =19.54&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost =rastvara se u vodi u svim omjerima | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 4|F = 0| R = 1}} }} '''Fluorovodik''' ili hidrogen-fluorid (HF)<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/niosh/idlh/7664393.html|title=Hydrogen fluoride - IDLH {{!}} NIOSH {{!}} CDC|date=2020-03-05|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2026-01-01}}</ref> je spoj u kojem fluor ima [[oksidacijsko stanje]] -1. == Dobijanje == Dobija se reakcijom između [[kalcij-fluorid]]a i [[sumporna kiselina|sulfatne kiseline]]: :CaF₂ (s) + H⁺ + HSO₄^- → CaSO₄ (s) + 2 HF (g) Bezvodni HF se dobija po reakciji: :NaHF₂ (s) → NaF (s) + HF (g) == Osobine == [[Datoteka:HF-solid-2D-dimensions.png|mini|lijevo|[[Vodikova veza]] između molekula HF]] Zbog prisustva [[vodikova veza|vodikove veze]], fluorovodik je [[tečnost]], čija je [[tačka ključanja]] +20&nbsp;°C. Miješa se s vodom i komercijalno dolazi kao 40%-tni rastvor. Vodeni rastvor fluorovodika se naziva [[fluoridna kiselina]]. Ako rastvor dospije na kožu, uzrokuje gnojne rane. Bezvodni HF nije hemijski reaktivan, ali u prisustvu tragova vode reaguje s [[metal (hemija)|metal]]ima i njihovim [[oksidi]]ma. Fluorovodik reaguje sa [[silicij-dioksid]]om, pri čemu se oslobađa gasoviti SiF₄. Kako je silicij-dioksid glavna komponenta [[staklo|stakla]], HF se ne smije držati u [[laboratorijsko posuđe|staklenom posuđu]]. :SiO₂ (s) + 4 HF → SiF₄ (g) + 2 H₂O == Također pogledajte == * [[Fluoridna kiselina]] {{Commonscat|Hydrogen fluoride}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.atsdr.cdc.gov/substances/toxsubstance.asp?toxid=38 Fluorides, Hydrogen Fluoride, and Fluorine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113165326/https://www.atsdr.cdc.gov/substances/toxsubstance.asp?toxid=38 |date=13. 11. 2020 }} na [[ATSDR]]. Retrieved September 30, 2019 * [https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0334.html CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] * [https://web.archive.org/web/20191001001621/https://www.turi.org/TURI_Publications/TURI_Chemical_Fact_Sheets/Hydrogen_Fluoride_Fact_Sheet Hydrogen Fluoride Fact Sheet] na [[Toxics Use Reduction Institute]] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spojevi fluora]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Fluoridi]] s14wabt9i8p3qguezs7foy8dtwmbuzo 0 68084 3902540 2834992 2026-07-08T09:59:57Z Panasko 146730 [[Kategorija:Hloridi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902540 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Hydrogen-chloride-2D-dimensions.svg|100px]] | Hemijski spoj =Hlorovodik | Druga imena =Hidrogen hlorid | Sumarna formula =HCl | CAS registarski broj =7647-01-0 | Kratki opis =gas | Molarna masa =36.4606 g/mol | Agregatno stanje =gasovito | Gustoća =1.477 g/l, gas (25°C) | Tačka topljenja =-114.2°C | Tačka ključanja =-85.1°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost =72 g/100 ml (20°C) | Dipolni moment =1,05 D | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 3|F = 0| R = 1| O = ACID}} }} '''Hlorovodik''' ili ''hidrogen hlorid'' (HCl) je bezbojan [[gas]]. Njegov vodeni rastvor reaguje kiselo i naziva se [[hlorovodična kiselina]] (hloridna kiselina). ==Dobijanje== [[Sinteza]] hlorovodika ide po reakciji: :H₂ (g) + Cl₂ (g) &rarr; 2 HCl (g) Smjesa [[vodik]]a i [[hlor]]a je eksplozivna, pa se ova dva gasa miješaju u momentu spaljivanja, što se postiže pomoću plamenika koji se sastoji od dvije koncentrične cijevi. ==Upotreba== * U proizvodnji [[hlorovodična kiselina|hlorovodične kiseline]] * U proizvodnji vinil i alkil hlorida * U proizvodnji [[poluprovodnik]]a == Također pogledajte == * [[Hidrohloridne soli]] {{Commonscat|Hydrogen chloride}} [[Kategorija:Spojevi hlora]] [[Kategorija:Hloridi]] 8eio593f54d2vj7x1ekc4602zlj7jqk 0 68648 3902547 3832003 2026-07-08T10:02:57Z Panasko 146730 [[Kategorija:Kisele soli]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902547 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:SodiumBicarbonate.svg|150px]]<br>[[Datoteka:Sodium_bicarbonate.jpg|150px]] | Hemijski spoj =Natrij-hidrogenkarbonat | Druga imena =soda bikarbona, natrij-bikarbonat, kuhinjska soda | Sumarna formula =NaHCO₃ | CAS registarski broj =144-55-8 | Kratki opis =bijeli prah | Molarna masa =84,007 g/mol | Agregatno stanje =čvrsto | Gustoća =2,2<ref name="crc84.4-85" />-2,22<ref name="gestis" /> g/cm³ | Tačka topljenja =razlaže se oko 50 °C | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost =7,8 g/100 ml vode na 18 °C | Dipolni moment = }} '''Natrij-bikarbonat''',{{napomena|Prefiks "bi" u "bikarbonat" potječe od zastarijelog sistema imena i zasovan je na posmatranjima gdje je uočeno da ima dva puta više karbonata (}CO₃) u natrij-bikarbonatu (NaHCO₃) od drugih bikarbonata u [[natrij-karbonat]]u (Na₂CO₃) i drugim karbonatima.}} '''soda bikarbona''' ili '''kuhinjska soda''' (po [[IUPAC]]-u: '''natrij-hidrogenkarbonat''') jeste hemijski spoj sa formulom [[natrij|Na]][[Vodik|H]][[Karbon trioksid|CO₃]]. To je bijela čvrsta tvar koja se [[kristalizacija|kristališe]] ali se često javlja i kao fini prah. Ima blagi slani, bazični okus koji posjeća na sodu (natrij-karbonat). U prirodi gradi mineral [[nahkolit]]. Ona je sastojak mineral natrona i može se naći rastvorena u mnogim [[Mineralni izvor|mineralim izvorima]]. Pošto se koristi i kao prehrambeni aditiv, po standardima Evropske unije ima E-oznaku '''E 500'''. Riječ ''saleratus'' od [[Latinski jezik|latinskog]] ''sal æratus'' u značenju ''gazirana so'', korištena je u 19. vijeku i za natrij- i kalij-bikarbonat. == Historija == Drevni Egipćani su koristili prirodne depozite natrona, mješavine koja se sastojala pretežno iz [[natrij-karbonat]]a dekahidrata i natrij-bikarbonata. Natron se isitnjavao, rastvarao u vodi i koristio kao boja za [[hijeroglifi|hijeroglife]].{{izvor}} Godine 1791. francuski hemičar Nicolas Leblanc napravio je natrij-karbonat poznatiji kao soda-pepeo. Godine 1846. dvojica njujorških pekara, John Dwight i Austin Church osnovali su prvu tvornicu za proizvodnju kuhinjske sode iz natrij-karbonata i [[ugljik-dioksid]]a.<ref name="Church" /> Ovaj spoj, pod nazivom ''saleratus'', spomenut je u romanu ''[[Captains Courageous]]'' [[Rudyard Kipling|Rudyarda Kiplinga]], a široko je korišten 1800tih u ribolovu za sprječavanje svježe ulovljene ribe od kvarenja.<ref name="kipling" /> == Hemijske osobine == Natrij-hidrogenkarbonat je amfoterni spoj. U vodenim rastvorima je blago [[baza (hemija)|bazičan]] zbog formiranja [[ugljična kiselina|ugljične kiseline]] i hidroksidnog iona: :HCO{{su| b=3 |p=−}} + H₂O → {{chem|H|2|CO|3}} + OH⁻ Natrij-bikarbonat se može koristiti kao sredstvo za pranje i uklanjanje svih kiselinskih nečistoća iz "sirove" tekućine, dajući čisti uzorak. Reakcija natrij-hidrogenkarbonata i neke kiseline daje [[soli (hemijski spojevi)|so]] i ugljičnu kiselinu, koja se vrlo lahko raspada na ugljik-dioksid i vodu: :NaHCO₃ + HCl → NaCl + H₂CO₃ :H₂CO₃ → H₂O + CO₂(g) Natrij-bikarbonat reagira s acetatnom kiselinom (sirćetnom), dajući [[natrij-acetat]], vodu i [[ugljik-dioksid]]: :NaHCO₃ + CH₃COOH → CH₃COONa + H₂O + CO₂(g) Natrij-hidrogenkarbonat reagira sa [[Baza (hemija)|bazama]] poput [[natrij-hidroksid]]a dajući karbonate: :NaHCO₃ + NaOH → Na₂CO₃ + H₂O Soda bikarbona reagira sa karboksilnom grupom u bjelančevinama dajući oštru efervescenciju zbog formiranja {{chem|CO|2}}. Ta reakcija se koristi za testiranje prisustva karboksilnih grupa u bjelančevinama.{{izvor}} == Dobijanje == Osim [[Solvayev postupak|Solvayevim postupkom]], soda bikarbona dobija se i uvođenjem [[ugljik-dioksid|CO₂]] u vodenu otopinu [[natrij-karbonat]]a. == Upotreba == Koristi se u proizvodnji praška za pecivo, u kozmetici, proizvodnji pjenušavih pića i drugo. == Također pogledajte == * [[Natrij-karbonat]] == Napomene == {{napomene}} == Reference == {{refspisak|1|refs= <ref name="crc84.4-85">"Physical Constants of Inorganic Compounds". ''CRC Handbook'', str. 4-85.</ref> <ref name="gestis">[http://gestis.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=id$t=default.htm$vid=gestisdeu:sdbdeu$id=002440 Natrij-hidrogenkarbonat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522195509/http://gestis.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=id%24t=default.htm%24vid=gestisdeu:sdbdeu%24id=002440 |date=22. 5. 2013 }} u GESTIS bazi podataka</ref> <ref name="Church">{{cite web|publisher=Church & Dwight Co.|title=Company History|url=http://www.churchdwight.com/Company/corp_history.asp}}</ref> <ref name="kipling">{{Cite journal|author=Rudyard Kipling|title=Captains Courageous|year=1992|url=https://archive.org/details/captainscourageo00voge_0}} str. 25</ref> }} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Sodium bicarbonate}} * [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1044.htm Sodium bicarbonate] na stranici InChem.org {{Spojevi natrija}} [[Kategorija:Karbonati]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Baze]] [[Kategorija:Kisele soli]] jlyfuxv3o1cze5ofldtph2k5tk12o74 0 70051 3902591 3851898 2026-07-08T10:20:01Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neorganski spojevi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902591 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Sodium iodide.jpg|200px]][[Datoteka:Sodium-iodide-3D-ionic.png|200px]] | Hemijski spoj = Natrij-iodid | Druga imena = | Sumarna formula = NaI | CAS registarski broj = 7681-82-5 | Kratki opis = bijeli kristalni prah | Molarna masa = 149,89 g/mol | Agregatno stanje = čvrsto | Gustoća = 3,67 g/cm³ pri 20 °C<ref name=gestis>[http://biade.itrust.de/biade/lpext.dll?q=%5BF+casnr%3A7681-82-5%5D&f=hitlist&t=main-hit-h.htm&tf=doc&tt=document-frame.htm&x=Advanced&c=redirect&s=Contents&h1=Title%5B%2C100%5D Natrijum iodid u GESTIS bazi podataka]</ref> | Tačka topljenja = 662 °C<ref name=gestis/> | Tačka ključanja = 1304 °C<ref name=gestis/> | Pritisak pare = minimalan | Rastvorljivost = 1793 g/l [[voda|vode]] pri 20 °C<ref name=gestis/> | Dipolni moment = }} '''Natrij-jodid''' je spoj [[natrij]]a i [[jod]]a. U obliku je bijele kristalne soli, a ima sumarnu formulu NaI. Koristi se za dokazivanje [[ionizirajuće zračenje|ionizirajućeg zračenja]], za suzbijanje poremećaja nedostataka joda, te za proizvodnju jodidnih [[alkani|alkana]] koji se koriste u Finkelsteinovoj reakciji. == Osobine == '''Rastvorljivost'''<ref>J. Burgess: ''Metal Ions in Solution'', Ellis Horwood, [[New York]], [[1978]], {{ISBN|0-85312-027-7}}</ref> {| class="prettytable" |- bgcolor="gray" ! width="150"| [[Otapalo]] ! width="200"| Rastvorljivost '''NaI''' izražena u g NaI /100 g otapala pri 25&nbsp;°C |- | [[Voda]] | 184 |- | [[Amonijak]] | 162 |- | [[Sumpor-dioksid]] (tekući) | 15 |- | [[Metanol]] | 62,5 - 83,0 |- | [[Mravlja kiselina]] | 61,8 |- | [[Acetonitril]] | 24,9 |- | [[Formamid]] | 57-85 |- | [[Acetamid]] | 32,3 |- | [[Dimetilformamid]] | 3,7 - 6,4 |- |} == Upotreba == Natrij-jodid je najčešće korišten za tretman i prevenciju nedostatka joda u organizmu. Također se koristi u [[polimer]]noj lančanoj reakciji te (u rastvoru acetona) u [[Finkelsteinova reakcija|Finkelsteinovoj reakciji]], za konverziju alkilnih hlorida u alkilne jodide. Ovo se temelji na nerastvorljivosti [[natrij-hlorid]]a (kuhinjske soli) u [[aceton]]u: :::R-Cl + NaI → R-I + NaCl [[Kristal]]i natrij-jodida u smjesi sa [[talij]]em, kada se nađu pod utjecajem ionizirajućeg zračenja, emituju [[foton]]e te se zbog tog koriste u detektorima zračenja, nuklearnoj [[medicina|medicini]], [[geofizika|geofizici]], [[nuklearna fizika|nuklearnoj fizici]] i sl. Pri ovoj upotrebi nije važno da li su kristali natrij-jodida pojedinačni ili kao polikristali. == Vanjski linkovi == * [http://www.drugs.com/cons/Sodium_Iodide.html Upotreba natrij-jodida u medicini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060111172105/http://www.drugs.com/cons/Sodium_Iodide.html |date=11. 1. 2006 }} * [https://web.archive.org/web/20071027080530/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/SO/sodium_iodide.html Natrij-jodid u MSDS bazi podataka] == Reference == {{refspisak}} {{Spojevi natrija}} {{Spojevi joda}} [[Kategorija:Spojevi joda]] [[Kategorija:Jodidi]] [[Kategorija:Neorganski spojevi]] bxjhn4ojvpo6l6jg9dnx37ctd5wu84x 0 70137 3902551 3778687 2026-07-08T10:05:12Z Panasko 146730 [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902551 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Sodium-hydroxide-crystal-3D-vdW.png|150px]] | Hemijski spoj = Natrij-hidroksid | Druga imena = Soda<br />E524 | Sumarna formula = NaOH | CAS registarski broj = 1310-73-2 | Kratki opis = bijeli kristalni prah | Molarna masa = 39,997 g/mol | Agregatno stanje = čvrsto | Gustoća = 2,13 g/cm³ | Tačka topljenja = 322&nbsp;°C | Tačka ključanja = 1388&nbsp;°C | Pritisak pare = 13 Pa pri 618&nbsp;°C | Rastvorljivost = 1260 g/l [[voda|vode]] pri 20&nbsp;°C | Dipolni moment = }} '''Natrij-hidroksid''' (poznat i kao '''kaustična soda''', '''soda''', '''natron-soda''') jeste bijeli higroskopni prah sa hemijskom formulom NaOH. U [[voda|vodi]] se rastvara razvijajući [[toplota|toplotu]] te dajući jaku [[baza (hemija)|bazu]] sa [[pH]] 14 pri koncentraciji od 1&nbsp;mol/l. S [[ugljik dioksid]]om iz [[zrak]]a reagira i daje [[natrij-hidrogenkarbonat]] te se zbog toga mora skladištiti u zatvorenim spremnicima. Da bi se spriječilo da se natrij-hidroksid veže s vlagom iz zraka, skladišti se zajedno sa sredstvima za isušivanje. Kao jaka baza, istiskuje slabe baze iz njihovih [[soli]]. Svjetska [[proizvodnja]] sode [[2001]]. godine iznosila je oko 46 miliona [[tona]]. == Dobijanje == * Reakcijom [[natrij-karbonat]]a s [[kalcij-hidroksid]]om (kaustifikacija) dobija se soda i [[kalcij-karbonat]]: :<math>\mathrm{Na_2CO_3 + Ca(OH)_2 \longrightarrow 2 \; NaOH + CaCO_3}</math> Slabo rastvorivi kalcij-karbonat [[filtracija|isfiltrira]] se te u filtratu ostaje dobro rastvorivi natrij-hidroksid. * Elektrolizom vodene otopine [[natrij-hlorid]]a (NaCl): :<math>\mathrm{2NaCl + 2 H_2O \longrightarrow 2 \; NaOH + Cl_2 + H_2}</math> * Reakcijom [[natrij]]a s vodom :<math>\mathrm{2Na + 2 H_2O \longrightarrow 2 \; NaOH + H_2}</math> * U reakciji između acetona i [[natrij-hipohlorit]]a kao međuprodukt :<math>\mathrm{CH_3COCH_3 + 3 NaOCl \longrightarrow \; 3 NaOH + CCl_3COCH_3}</math> :<math>\mathrm{NaOH + CCl_3COCH_3 \longrightarrow \; CH_3COONa + CHCl_3}</math> == Upotreba == * Proizvodnja raznih [[sapun]]a * Proizvodnja raznih boja i lakova * Proizvodnja [[celuloza|celuloze]] iz drveta * Za finu obradu (merceriziranje) [[pamuk]]a * Za pročišćavanje masnoća, ulja i [[nafta|nafte]] * U obradi [[boksit]]a i proizvodnji [[aluminij]]a * U sintezi [[metanska kiselina|mravlje kiseline]] {{Commonscat|Sodium hydroxide}} {{Spojevi natrija}} [[Kategorija:Baze]] [[Kategorija:Hemijsko inženjerstvo]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] 46dbira5u0ktesinixqon1fo9hip2pv 3902590 3902551 2026-07-08T10:19:58Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neorganski spojevi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902590 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Sodium-hydroxide-crystal-3D-vdW.png|150px]] | Hemijski spoj = Natrij-hidroksid | Druga imena = Soda<br />E524 | Sumarna formula = NaOH | CAS registarski broj = 1310-73-2 | Kratki opis = bijeli kristalni prah | Molarna masa = 39,997 g/mol | Agregatno stanje = čvrsto | Gustoća = 2,13 g/cm³ | Tačka topljenja = 322&nbsp;°C | Tačka ključanja = 1388&nbsp;°C | Pritisak pare = 13 Pa pri 618&nbsp;°C | Rastvorljivost = 1260 g/l [[voda|vode]] pri 20&nbsp;°C | Dipolni moment = }} '''Natrij-hidroksid''' (poznat i kao '''kaustična soda''', '''soda''', '''natron-soda''') jeste bijeli higroskopni prah sa hemijskom formulom NaOH. U [[voda|vodi]] se rastvara razvijajući [[toplota|toplotu]] te dajući jaku [[baza (hemija)|bazu]] sa [[pH]] 14 pri koncentraciji od 1&nbsp;mol/l. S [[ugljik dioksid]]om iz [[zrak]]a reagira i daje [[natrij-hidrogenkarbonat]] te se zbog toga mora skladištiti u zatvorenim spremnicima. Da bi se spriječilo da se natrij-hidroksid veže s vlagom iz zraka, skladišti se zajedno sa sredstvima za isušivanje. Kao jaka baza, istiskuje slabe baze iz njihovih [[soli]]. Svjetska [[proizvodnja]] sode [[2001]]. godine iznosila je oko 46 miliona [[tona]]. == Dobijanje == * Reakcijom [[natrij-karbonat]]a s [[kalcij-hidroksid]]om (kaustifikacija) dobija se soda i [[kalcij-karbonat]]: :<math>\mathrm{Na_2CO_3 + Ca(OH)_2 \longrightarrow 2 \; NaOH + CaCO_3}</math> Slabo rastvorivi kalcij-karbonat [[filtracija|isfiltrira]] se te u filtratu ostaje dobro rastvorivi natrij-hidroksid. * Elektrolizom vodene otopine [[natrij-hlorid]]a (NaCl): :<math>\mathrm{2NaCl + 2 H_2O \longrightarrow 2 \; NaOH + Cl_2 + H_2}</math> * Reakcijom [[natrij]]a s vodom :<math>\mathrm{2Na + 2 H_2O \longrightarrow 2 \; NaOH + H_2}</math> * U reakciji između acetona i [[natrij-hipohlorit]]a kao međuprodukt :<math>\mathrm{CH_3COCH_3 + 3 NaOCl \longrightarrow \; 3 NaOH + CCl_3COCH_3}</math> :<math>\mathrm{NaOH + CCl_3COCH_3 \longrightarrow \; CH_3COONa + CHCl_3}</math> == Upotreba == * Proizvodnja raznih [[sapun]]a * Proizvodnja raznih boja i lakova * Proizvodnja [[celuloza|celuloze]] iz drveta * Za finu obradu (merceriziranje) [[pamuk]]a * Za pročišćavanje masnoća, ulja i [[nafta|nafte]] * U obradi [[boksit]]a i proizvodnji [[aluminij]]a * U sintezi [[metanska kiselina|mravlje kiseline]] {{Commonscat|Sodium hydroxide}} {{Spojevi natrija}} [[Kategorija:Baze]] [[Kategorija:Hemijsko inženjerstvo]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] [[Kategorija:Neorganski spojevi]] oqdpn7v4b7ldqo2gw2srhtrxa26mb8y 0 70489 3902580 3851914 2026-07-08T10:14:19Z Panasko 146730 [[Kategorija:Pesticidi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902580 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Sodium fluoroacetate formula V.1.svg|200px]] | Hemijski spoj = Natrij-fluoracetat | Druga imena = Fratol, spoj 1080 | Sumarna formula = C₂H₂FO₂Na | CAS registarski broj = 62-74-8 | Kratki opis = bezbojna kristalna čvrsta tvar | Molarna masa = 100,02 g/mol | Agregatno stanje = čvrsto | Gustoća = | Tačka topljenja = 200 °C (raspada se) | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost = rastvorljiv u vodi | Dipolni moment = }} '''Natrij-fluoracetat''' (također poznat i kao '''natrij-monofluoracetat''') je [[soli (hemijski spojevi)|so]] [[natrij]]a sa fluoracetatnom kiselinom. To je bezbojan, veoma otrovan spoj. == Dobijanje == Dobija se reakcijom [[natrij-hidroksid]]a, [[natrij-karbonat]]a ili [[natrij-hidrogen karbonat]]a, sa [[fluoracetatna kiselina|fluoracetatnom kiselinom]]: :<math>\mathrm{NaOH + CH_2FCOOH \longrightarrow CH_2FCOONa + H_2O}</math> :<math>\mathrm{Na_2CO_3 + 2 \ CH_2FCOOH \longrightarrow\ }</math> <math>\mathrm{2\ CH_2FCOONa + CO_2 + H_2O}</math> :<math>\mathrm{NaHCO_3 + CH_2FCOOH \longrightarrow\ }</math> <math>\mathrm{\ CH_2FCOONa + CO_2 + H_2O}</math> == Osobine == Natrij-fluoracetat je prah bez boje i mirisa, koji je malo rastvorljiv u vodi. Njegova tačka topljenja iznosi oko 200&nbsp;°C. Otrovan je za [[miš]]eve (oralno) u dozi od 0,1&nbsp;mg/kg<ref>Yakkyoku u ''Pharmacy'', 28/1977, str.329–39. {{Simboli jezika|jp|japanski}}</ref><ref>Ward JC, ''Rodent control with 1080, ANTU, and other war-developed toxic agents.'', u ''Am. J. Public Health Nations Health'', 36/1946, str.1427–31.</ref> == Rasprostranjenost == Ova so se može pronaći u preko 40 biljnih vrsta u [[Australija|Australiji]], [[Brazil]]u i [[Afrika|Africi]]. Naprimjer, ima ga u listovima [[Južna Afrika|južnoafričke]] [[biljka|biljke]] zvane "Gifblaar" (''Dichapetalum cymosum''). Odgovorna je za mnogobrojne smrti stoke zbog otrovnosti. Postoje podaci da je već jedan list ove biljke dovoljan da se usmrti [[ovca]].<ref>[http://www.chab.ethz.ch/publicrelations/publikationen/molmix/mm06/mm6_togni.pdf ETH Zürich; Brauckmann B, ''Eingefügtes Fluor führt zu ganz neuen Substanzeigenschaften'' {{Simboli jezika|de|njemački}}]</ref> Smatra se jednim ne tako raširenim fluoroorganskim spojem. U veoma malim količinama moguće ga je dokazati čak i u listovima [[čaj]]a.<ref>Vartiainen T, Kauranen P , ''The determination of traces of fluoroacetic acid by extractive alkylation, pentafluorobenzylation and capillary gas chromatography-mass spectrometry.'' u ''Anal. Chim. Acta'' 157/1984, str.91–97</ref> [[Smrt]]onosna doza za čovjeka iznosi oko 5 do 10&nbsp;mg/kg tjelesne mase.<ref>{{Cite web |url=http://www.fluoridealert.org/pesticides/sodium.fluoroacetate-page.htm |title=Fluoridealert.org - ''Sodium fluoroacetate'' {{Simboli jezika|en|engleski}} |access-date=23. 3. 2008 |archive-date=20. 9. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130920074902/http://www.fluoridealert.org/pesticides/sodium.fluoroacetate-page.htm |url-status=dead }}</ref> Manje doze mogu dovesti do oštećenja organa koji imaju veće energetske zahtjeve. ([[mozak]], [[gonade]], [[srce]] i [[pluća]]) == Reference == * Hüter F, ''Moderne Nagetiervertilgungsmittel'' u ''Journal of Pest Science'', 23/1950, str.49–51. * Goh CS, et.al., ''Sodium monofluoroacetate (Compound 1080) poisoning in dogs.'', u ''Aust Vet J.'', 83/2005, str.474–479, PMID 16119418 == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Sodium fluoroacetate}} {{Spojevi natrija}} [[Kategorija:Acetati]] [[Kategorija:Respiratorni toksini]] [[Kategorija:Pesticidi]] przvhh8x025fvghwetz1t6qh52ztccv 0 70561 3902553 3851918 2026-07-08T10:06:08Z Panasko 146730 [[Kategorija:Izbjeljivači]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902553 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = 2 Na⁺ [[Datoteka:Carbonate.svg|100px]][[Datoteka:Wasserstoffperoxid.svg|90px]] | Hemijski spoj = Natrij-perkarbonat | Druga imena = Natrij-karbonat peroksohidrat | Sumarna formula = 2 Na₂CO₃ · 3 H₂O₂ | CAS registarski broj = 15630-89-4 | Kratki opis = bezbojni prah | Molarna masa = 157,0 g/mol | Agregatno stanje = čvrsto | Gustoća = 800 kg/m³ | Tačka topljenja = 60 °C (raspada se)<ref name="Hansa">Hansagroup: [http://www.hansagroup.de/download=products/safetysheet/DE-E005090.pdf Sicherheitsdatenblatt]</ref> | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost = 140 g·[[Litar|l]]⁻¹ u [[voda|vodi]] (na 20 °C) | Dipolni moment = }} '''Natrij-perkarbonat''' (2 Na₂CO₃ · 3 H₂O₂) je spoj (adukt) koji nastaje dodavanjem vodik peroksida H₂O₂ i [[natrij-karbonat]]a (Na₂CO₃). == Osobine == Natrijum perkarbonat pravi bezbojne [[kristal]]e, koji se dobro rastvaraju u vodi. Takav rastvor reagira veoma [[baza (hemija)|bazno]]. U čvrstom stanju je nagrizajući. Prilikom njegovog zagrijavanja iznad 50&nbsp;°C, otpušta se [[vodik-peroksid]], koji se dalje raspada na vodu i kisik. Ova reakcija se brže odvija, ukoliko se odvija na višoj [[temperatura|temperaturi]]. == Upotreba == Upotrebljava se kao sredstvo za izbjeljivanje i oksidacijsko sredstvo. Mnogo je manje štetan za okolinu od ranije upotrebljavanog [[natrij-perborat]]a, pošto ne sadrži [[bor (element)|bor]]. U suprotnosti od natrij-perborata, natrij- perkarbonat je za biljke neotrovan. Natrij-perkarborat je sastavni dio mnogih [[deterdžent|deterdženata]] za pranje. Pri pranju preko 60&nbsp;°C, otpušta [[kisik]], te njim ''briše'' (oksidira) mrlje na odjeći koje su organskog porijekla. (između ostalih: mrlje od [[čaj]]a, [[vino|vina]], trave, voća itd.) [[Biljke|Biljni]] obojeni pigmenti se [[redoks|oksidiraju]] te postaju bezbojni, a neke supstance u mrljama prelaze u spojeve rastvorljive u vodi, te se lahko mogu isprati. Natrij-perkarbonat je, pored određenih [[enzimi|enzima]] i dodataka, glavni djelotvorni sastojak većine proizvoda za čišćenje sa oznakom ''oksi-''. Po provedenim istraživanjima, [[otrov]]an je za [[miš]]eve i [[pacov]]e u količini od 1034&nbsp;mg/kg tjelesne mase.<ref name="Hansa" /> == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Sodium percarbonate}} {{Spojevi natrija}} [[Kategorija:Karbonati]] [[Kategorija:Antiseptici]] [[Kategorija:Izbjeljivači]] 177piqljsuxhdv8b9tgxt686m9mijiu 0 70800 3902577 3779290 2026-07-08T10:14:07Z Panasko 146730 [[Kategorija:Pesticidi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902577 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:DDT.svg|mini|desno|200px|Struktura DDT-ja]] '''DDT''' (''dihlor-difenil-trihloretan'') je jedan od najpoznatijih [[insekticid]]a, čija upotreba datira od [[1939]] godine, iako je prvi puta sintetiziran još [[1873]] godine. Dolazi u obliku bezbojnih [[kristali|kristala]] ili bijelog praha; bez mirisa je ili je slabog neprodornog mirisa. Tačka topljenja je 108,5 do 109,0[[°C|&nbsp;°C]]; pri daljem zagrijavanju se raspada. Ne rastvara se u [[voda|vodi]]. Rastvara se u [[aceton]]u, [[eter]]u, [[benzol]]u i [[kerozin]]u. Na [[insekti|insekte]] djeluje kao kontaktni [[otrov]]. Posjeduje visoku bioakumulativnu sposobnost i taloži se u [[mišići]]ma i [[kosti]]ma, a pošto je rastvorljiv i u [[masti]]ma, nagomilava se u organima bogatim mastima, prije svega u [[nadbubrežne žlijezde|nadbubrežnim žljezdama]], [[štitnjača|štitnjači]] i [[testisi]]ma. == Upotreba == [[Datoteka:DDT WWII soldier.jpg|mini|desno|200px|Upotreba DDT-ja na američkom vojniku]] U vrijeme [[drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]], zbog svoje "apsolutne neškodljivosti" primjenjivan je kao sredstvo za higijenu u borbi protiv [[Uši (paraziti)|uši]] i [[tifus]]a, te u vidu praha nanošen na kožu ljudi: vojnika, izbjeglica i zatvorenika. Krajem osamdesetih godina prošlog vijeka zabranjena je upotreba DDT u mnogim [[Evropa|evropskim]] zemljama, kao i u [[SAD]]. Nažalost, proizvodnja i primjena DDT je još uvijek nastavljena u mnogim zemljama trećeg svijeta. Prvi put, u maju 2001 godine [[UNO]] konvencijom "''Stockholm Convention on Persistant Organic Pollutants''" se širom svijeta zabranjuje proizvodnja i primjena DDT, osim u slučajevima borbe protiv epidemija uz posebno odobrenje [[WHO]]. == Trovanje == Najveći toksicitet DDT ispoljava prilikom oralnog uzimanja. Pri tome nastaju znaci trovanja kao što su [[znojenje|preznojavanje]], gubitak čula na [[usne|usnama]] i [[Jezik (anatomija)|jeziku]], [[glavobolja]] i [[mučnina]]. Pri uzimanju većih doza dolazi do smetnji u ravnoteži, pomućenja svijesti različitog stepena, grčeva, kao i smetnji srčanog ritma. == Vanjski linkovi == * {{Commons|Category:DDT}} {{Insekticidi}} [[Kategorija:Organohlorni spojevi]] [[Kategorija:Insekticidi]] [[Kategorija:Karcinogene grupe 2A po IARC]] [[Kategorija:Pesticidi]] qaooojolk1jfce02bygo9hlrrc3ga8e 0 72351 3902546 3474192 2026-07-08T10:02:40Z Panasko 146730 [[Kategorija:Nitrati]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902546 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Nitrate-ion-2D.png|mini|100px|Struktura nitrat iona]] '''Nitrat''' je poliatomski [[anion]] čija je formula NO₃^-. To je konjugirana baza [[nitratna kiselina|nitratne kiseline]] HNO₃. Struktura nitrat iona je planarna, gdje je [[dušik]]ov [[atom]] okružen sa tri atoma [[kisik]]a. Formalni naboj nitrat iona je (-1). Postoje u sljedeće tri [[rezonancija|rezonantne]] strukture: [[Datoteka:Nitrate-ion-resonance-2D.png|centar|290px|Rezonantne strukture nitrat iona]] == Osobine == Nitrati su kristalne supstance, [[rastvorljivost|rastvorljive]] u [[voda|vodi]] (izuzeci su malobrojni bazični nitrati) i imaju jako oksidacijsko djelovanje. Ipak u razblaženim vodenim rastvorima ne posjeduju te osobine. U prirodi se mogu javiti u obliku minerala (čilska šalitra NaNO₃). Nitrati se primjenjuju kao mineralna [[đubrivo|đubriva]], eksplozivni materijali, u proizvodnji boja i u medicini. == Također pogledajte == * [[Amonij]] * [[Natrij nitrat]] {{Commonscat|Nitrates}} {{Spojevi dušika}} [[Kategorija:Anioni]] [[Kategorija:Nitrati]] 2b5zdofcam9ap6vcjw0vujbinu263yw 0 72729 3902579 3897221 2026-07-08T10:14:16Z Panasko 146730 [[Kategorija:Pesticidi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902579 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Potassium-bromide-3D-ionic.png|150px]] | Hemijski spoj =Kalij-bromid | Druga imena = | Sumarna formula =KBr | CAS registarski broj =7758-02-3 | Kratki opis =bijeli prah | Molarna masa =119,01 g/mol | Agregatno stanje =čvrsto | Gustoća =2,75 g/cm³ | Tačka topljenja =734 °C | Tačka ključanja =1435 °C | Pritisak pare = | Rastvorljivost =53,5 g/100 ml [[voda|vode]] 0 °C | Dipolni moment =10,41 D (gas) }} '''Kalij-bromid''' je [[soli|so]] kalija sa hemijskom formulom '''KBr'''. Krajem 19. i početkom 20. vijeka bio je u širokoj upotrebi kao [[antikonvulzant]] i [[sedativi|sedativ]]. Njegovo djelovanje prvenstveno je utjecaj bromidnog [[ion]]a ([[natrij bromid]] jednako je efektivan). Danas se kalij-bromid koristi u [[veterina|veterini]] kao antiepileptik za [[psi|pse]] i [[mačke]]. ==Fizičke osobine== Kalij-bromid je bijeli [[kristali|kristalni]] prah, rastvorljiv u vodi. U vodenim [[rastvor]]ima u manjim koncentracijama ima sladak okus, dok u većim ima gorak i slan okus. Ovaj efekt najviše uzrokuje kalijev ion budući da, npr, natrij-bromid ima slankast okus u svim koncentracijama. U većim koncentracijama iritira [[sluzokoža|sluzokožu]] probavnih organa, prvenstveno [[želudac|želuca]], a može dovesti do povraćanja, što je tipično za gotovo sve rastvorljive kalijeve soli. ==Hemijske osobine== On je tipična ionska so, koja se potpuno disocira, a u vodenim rastvorima ima [[pH|pH vrijednost]] oko 7. Služi kao izvor bromidnih iona, što je važno u reakcijama koje se koriste u proizvodnji srebro-bromida u industriji [[fotografija|fotografskih]] filmova: :::KBr(l) + AgNO₃(l) → AgBr(č) + KNO₃(l) Vodeni bromidni ion Br^- će formirati određene komplekse ako reagira s nekim metalnim [[halidi]]ma, poput [[bakar(II) bromid]]a: :::2KBr(l) + CuBr₂(l) → K₂[CuBr₄](l) ==Dobijanje== Tradicionalni metod dobijanja KBr je putem reakcije [[kalij-karbonat]]a sa željeznim bromidom, Fe₃Br₈: :::4 K₂CO₃ + Fe₃Br₈ → 8 KBr + Fe₃O₄ + 4 CO₂ ==Upotreba== ===Medicina i veterina=== Antikonvulzantne karakteristike je prvi primijetio [[Charles Locock]], na sastanku Kraljevskog medicinskog i hirurškog društva [[1857]] godine. Kalijum bromid se može smatrati prvim efektivnim [[lijek]]om protiv [[epilepsija|epilepsije]]. U to vrijeme je bilo rašireno pogrešno mišljenje da je epilepsija izazvana [[masturbacija|masturbacijom]]. Locock je uočio da bromid smiruje seksualno uzbuđenje te je smatrao da u tome leži njegov uspjeh u liječenju epilepsije. Sve do 1912. nije postojao efikasniji lijek protiv ove bolesti do otkrića fenobarbitala. Kalij-bromid često je pogrešno upotrebljavan zbog ovih pogrešnih shvatanja, kao, npr, kad ga je [[Velika Britanija|britanska]] vojska dodavala svojim vojnicima u [[čaj]], u nastojanju da njime smanji seksualne potrebe vojnika. Međutim, ovo nikad nije potvrđeno.<ref>[http://www.snopes.com/military/saltpeter.asp ''Principi baruta'', Barbara Mikkelson (2. august 2007)]</ref> U veterini se koristi u tretmanima protiv epilepsije kod pasa, bilo kao primarni lijek ili kao dodatak fenobarbitalu, kada je njihova pojedinačna upotreba neadekvatna. Korištenje kalij-bromida kod mačaka je ograničeno jer nosi određeni rizik od upale pluća. U [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]] nije odobreno korištenje KBr u humanoj medicini. U [[Njemačka|Njemačkoj]] nije zabranjena njegova upotreba kao antiepileptičkog sredstva, naročito kod djece i adolescenata. Prodaje se pod trgovačkim nazivom ''Dibro-be mono''. Daje zadovoljavajuće rezultate ako se koristi u propisanim dozama. Dostupan je u formi 850&nbsp;mg tablete. U čovjekovom organizmu ima izuzetno dugo [[poluvrijeme eliminacije]] (vrijeme za koje se iz organizma izluči polovina unesenog lijeka) od 6 sedmica. Nisu poznata međudjelovanja ovog lijeka s [[apsorpcija|apsorpcijom]] ili izlučivanjem drugih antikonvulzanata. ===Optika=== KBr je transparentan u širokom spektru vidljive [[svjetlost]]i, od [[ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastih]] do dugih [[infracrveno zračenje|infracrvenih]] talasa (0,25-25&nbsp;µm). Nema značajnih optičkih apsorpcionih linija u svom regionu transmisije. Koristi se za optičke prozore i prizme. Mora se držati u suhom okruženju zbog velike rastvorljivosti i higroskopske prirode. [[Indeks prelamanja svjetlosti|Indeks prelamanja]] mu je oko 1,55 pri talasnoj dužini od 1,0&nbsp;µm. U infracrvenoj [[spektroskopija|spektroskopiji]], uzorci se analiziraju tako što se pospu prahom kalij-bromida i presaju u obliku diska. Alternativno, uzorci se mogu analizirati kao tečni film između dva polirana diska napravljenih od KBr.<ref>{{Cite web |url=http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/Spectrpy/InfraRed/infrared.htm |title=W. Reusch: ''Infrared Spectroscopy'', VirtualText of Organic Chemistry |access-date=27. 4. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027110406/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/Spectrpy/InfraRed/infrared.htm |archive-date=27. 10. 2007 |url-status=dead }}</ref> ==Reference== {{refspisak}} {{Commonscat|Potassium bromide}} {{Antikonvulzanti}} {{Spojevi kalija}} {{Spojevi broma}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bromidi]] [[Kategorija:Optički materijali]] [[Kategorija:Pesticidi]] 4j0jfwwdpezkird2ucwqwemwsura2bx 0 72959 3902576 3838548 2026-07-08T10:14:03Z Panasko 146730 [[Kategorija:Pesticidi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902576 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Borax_crystals.jpg|mini|desno|200px|Kristali boraksa]] '''Borati''' u hemiji su [[hemijski spoj]]evi koji sadrže borat [[ion]] BO₃^3-. Borati dolaze u [[priroda|prirodi]] u obliku [[mineral]]a. Također ulaze u sastav [[silikati|silikatnih minerala]] (npr. [[turmalin]]). Pri [[pH]] vrijednosti od 7 - 10 nastaju poliboratni anioni, kao što je tetraboratni anion ([[boraks]]): ::4B(OH)₄⁻ + 2H⁺ &hArr; B₄O₇²⁻ + 9H₂O ===Boratni esteri=== Boratni esteri su organski spojevi tipa B(OR)₃, gdje je R organska grupa ([[alkil]] ili [[aril]]). == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Borates}} * http://webmineral.com/data/Suanite.shtml * http://webmineral.com/data/Johachidolite.shtml * http://npic.orst.edu/hottopic/AltCCA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031032706/http://npic.orst.edu/hottopic/AltCCA.pdf |date=31. 10. 2007}} {{Spojevi bora}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Anioni]] [[Kategorija:Prezervativi]] [[Kategorija:Boratni minerali]] [[Kategorija:Industrijski minerali]] [[Kategorija:Pesticidi]] jp13ozkg7a0f7rdeokeh9o58g55hgkd 3902588 3902576 2026-07-08T10:19:51Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neorganski spojevi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902588 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Borax_crystals.jpg|mini|desno|200px|Kristali boraksa]] '''Borati''' u hemiji su [[hemijski spoj]]evi koji sadrže borat [[ion]] BO₃^3-. Borati dolaze u [[priroda|prirodi]] u obliku [[mineral]]a. Također ulaze u sastav [[silikati|silikatnih minerala]] (npr. [[turmalin]]). Pri [[pH]] vrijednosti od 7 - 10 nastaju poliboratni anioni, kao što je tetraboratni anion ([[boraks]]): ::4B(OH)₄⁻ + 2H⁺ &hArr; B₄O₇²⁻ + 9H₂O ===Boratni esteri=== Boratni esteri su organski spojevi tipa B(OR)₃, gdje je R organska grupa ([[alkil]] ili [[aril]]). == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Borates}} * http://webmineral.com/data/Suanite.shtml * http://webmineral.com/data/Johachidolite.shtml * http://npic.orst.edu/hottopic/AltCCA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031032706/http://npic.orst.edu/hottopic/AltCCA.pdf |date=31. 10. 2007}} {{Spojevi bora}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Anioni]] [[Kategorija:Prezervativi]] [[Kategorija:Boratni minerali]] [[Kategorija:Industrijski minerali]] [[Kategorija:Pesticidi]] [[Kategorija:Neorganski spojevi]] 66gp0urmrhs1fhcbsddlylnffmkyk9d 0 73188 3902542 3140977 2026-07-08T10:00:28Z Panasko 146730 [[Kategorija:Fluoridi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902542 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Hydrogen fluoride.svg|100px]] [[Datoteka:Hydrogen-fluoride-3D-vdW.svg|100px]] | Hemijski spoj = Fluoridna kiselina | Druga imena = Fluorovodična kiselina, fluorovodonična kiselina | Sumarna formula = HF | CAS registarski broj = 7664-39-3 | Kratki opis = bezbojni rastvor | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = 1.15 g/mL (za 48% rastvor) | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost = miješa se sa vodom u svim omjerima | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 4|F = 0| R = 2| O = COR}} }} '''Fluoridna kiselina''' je vodeni [[rastvor]] [[fluorovodik]]a. To je bezbojna pušljiva [[tečnost]], jako korozivna i nagrizajuća. Rastvara većinu [[metal (hemija)|metal]]a (osim [[zlato|zlata]] i [[platina|platine]]), [[staklo]], organske materije. Njene zagušljive pare su jako opasne. ==Osobine== Fluoridna kiselina ima sposobnost da rastvara [[staklo]], reakcijom sa [[silicij-dioksid]]om, glavnom komponentom stakla: ::SiO₂ + 4HF &rarr; SiF4 + 2H₂O Zbog ove osobine, fluoridna kiselina se ne smije držati u staklenom posuđu, već u [[polietilen]]skim ili [[teflon]]skim posudama. Fluoridna kiselina disocira po reakciji: :HF + H₂O → H₃O⁺ + F⁻ Kada se koncentracija približava 100%, dolazi do povećanja kiselosti zbog reakcije: :2HF → H⁺ + FHF⁻ ==Upotreba== Koristi se u industriji stakla i za čišćenje metala. U industriji čeličnih odliva se koristi za čišćenje i uklanjanje [[pijesak|pijeska]]. Dobija se tretiranjem [[kalcij-fluorid]]a ili [[fluorit]]a [[sumporna kiselina|sumpornom kiselinom]].<ref>J. A. Vaccari:Materials Handbook, McGraw Hill, 2002 {{ISBN|978-0-07-136076-0}}</ref> ==Sigurnost== Fluoridna kiselina je korozivna i kontaktni otrov. Pri radu sa njom je potreban daleko veći oprez, nego sa ostalim mineralnim kiselinama. Ukoliko dospije na kožu stvara bolne rane, koje teško zarastaju, iako u početku ne djeluju toliko bolno (zbog utjecaja na nervne funkcije). Rane se tretiraju ispiranjem vodom i 2,5%-tnim [[kalcij-glukonat]]om u obliku [[gel]]a. ==Reference== {{refspisak}} {{Commonscat|Hydrogen fluoride}} [[Kategorija:Kiseline]] [[Kategorija:Spojevi fluora]] [[Kategorija:Fluoridi]] m25smcqmckjtp32awdsyh57q5pv4tn8 0 73612 3902544 3784230 2026-07-08T10:01:42Z Panasko 146730 [[Kategorija:Sulfati]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902544 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Sulfate-ion-2D-dimensions.png|mini|Struktura sulfat iona]] '''Sulfat''' je poliatomski [[ion|anion]], čija je empirijska formula SO₄^2-. Struktura mu je [[tetraedar]]ska, u kojoj je [[sumpor]] okružen sa četiri atoma [[kisik]]a. Većina sulfata su [[rastvorljivost|rastvorljivi]] u [[voda|vodi]], osim sulfata [[kalcij]]a, [[stroncij]]a i [[barij]]a. Ova osobina se kod [[barij-sulfat]]a koristi za njegovo gravimetrijsko određivanje. == Također pogledajte == * [[Sulfonat]] {{Commonscat|Sulfates}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{stub-hem}} [[Kategorija:Anioni]] [[Kategorija:Sulfati]] t88wyncgsxs2zp5fidt68rf0zoh8dkg 0 74861 3902566 3852095 2026-07-08T10:09:06Z Panasko 146730 [[Kategorija:Polimeri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902566 wikitext text/x-wiki '''Makromolekula''' je po definiciji velika molekula, velike [[molekularna masa|molekularne mase]]. U biohemiji se pojam makromolekula odnosi na biopolimere ([[nukleotid]]e, [[protein]]e, [[ugljikohidrat]]e i [[lipid]]e), a također i na nepolimerne molekule velike molekularne mase. [[Datoteka:ProteinStructure.jpg|mini|Makromolekula]] == Historija == Prvu sintetičku smolu je sintetizirao [[Leo Baekeland]] između [[1905]]. i [[1909]]. godine, fenol-formaldehidnom kondenzacijom i taj proizvod se naziva ''bakelit''. Tada još uvijek nije bila poznata makromolekularna priroda ovog materijala. U periodu 1900. – 1930. ideja o [[kovalentna veza|kovalentno]] vezanim molekulama čija je molekulska masa veća od 100000 nije bila prihvaćena. Smatralo se da bi takve strukture bile nestabilne. Umjesto toga bilo je prihvaćeno da su supstance polimernih osobina ([[elastičnost]], nejasna [[tačka topljenja]], [[viskoznost]] rastvora) agregati malih molekula vezani sekundarnim valencijama i da je potrebno prisustvo dvostruke veze. Hermann Staudinger je naprotiv dokazao, da hidrogenacijom [[guma|prirodne gume]] ona zadržava polimerne osobine.<ref name="Meyers">Robert Meyers (Editor): ''Encyclopedia of physical science and technology'', Third edition, Ramtech Limited, Kalifornija, 2001 {{ISBN|0-12-227410-5}}</ref> == Tipovi makromolekula == Makromolekule biološkog porijekla su jako zastupljene u prirodi. Npr. proteini [[koža|kože]] su predominantno biopolimeri [[kolagen]]a. [[Kosa]] je građena od [[keratin]]a. Molekule [[DNK]] i [[RNK]] su također makromolekule. Nasuprot njima, sintetičke makromolekule se mogu dobiti u laboratoriju, npr. [[polistiren]]. == Također pogledajte == *[[Polimer]] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Hemija polimera]] [[Kategorija:Makromolekule]] [[Kategorija:Polimeri]] gwapfwtiu0iehy7crma4rhfh8ikzrxq 0 75374 3902565 3801782 2026-07-08T10:09:03Z Panasko 146730 [[Kategorija:Polimeri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902565 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Lignin structure.svg|mini|200px|Primjer moguće strukture lignina]] '''Lignin''' je pojam koji se odnosi na grupu [[makromolekula]]rnih spojeva izgrađenih od [[fenilpropan]]skih jedinica. Naziv lignin potiče od [[latinski|latinskog]] naziva za [[drvo]] - ''lignum''. Lignini različitih biljnih vrsta se dosta razlikuju. Prirodni lignin podliježe hemijskim promjenama pod uticajem povišene [[temperatura|temperature]] ili reagenasa. Lignini lahko reaguju sa [[hlor]]om, što omogućava njihovo uklanjanje u procesu proizvodnje [[celuloza|celuloze]]. [[Rastvorljivost]] u [[baza (hemija)|bazama]] uz zagrijavanje omogućava proces delignifikacije kod natronskog i sulfatnog procesa proizvodnje celuloze. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Stub-hem}} {{Commonscat|Lignins}} [[Kategorija:Fitohemikalije]] [[Kategorija:Polimeri]] 8npnvr2fs0x29g4yuuk9ke3a6c45cjo 0 75680 3902419 3775368 2026-07-07T14:22:43Z Panasko 146730 [[Kategorija:Primjene stakla]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902419 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Leuchtstofflampen-chtaube050409.jpg|mini|300px|Različite izvedbe fluorescentnih cijevi]] '''Fluorescentna cijev''' je svjetlosni izvor u kojem se vidljiva [[svjetlost]] dobija na fluorescentnom sloju pobuđenim [[ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastim zračenjem]] koje nastaje električnim izbojem u smjesi [[živa|živine]] pare i [[plemeniti plinovi|plemenitih plinova]]. U odnosu na običnu [[sijalica|sijalicu]] odlikuje je veći stepen pretvaranja [[električna energija|električne energije]] u svjetlost i duži životni vijek. Na električnu mrežu se spaja preko predspojne naprave - najčešće je to [[prigušnica]], iako se sve više koriste i [[elektronika|elektroničke]] predspojne naprave kojima se zbog rada na višoj [[frekvencija|frekvenciji]] izbjegava neugodno titranje, a povećava se i korisnost. Često se pogrešno naziva [[neonska cijev]], što je korektan naziv samo za cijevi bez žive i fluorescentnog sloja. Uobičajeni naziv za kompaktnu izvedbu sa integriranom elektroničkom predspojnom napravom i E27 podnožjem je '''štedna sijalica'''. ==Također pogledajte== *[[Svjetlosni izvori]] {{Commonscat|Fluorescent light bulbs}} [[Kategorija:Elektrotehnika]] [[Kategorija:Svjetlost]] [[Kategorija:Američki izumi]] [[Kategorija:Fluorescencija]] [[Kategorija:Primjene stakla]] ho3jm9agc4jfxvxtwieeydvetjcbbm4 0 84032 3902560 3852405 2026-07-08T10:07:47Z Panasko 146730 [[Kategorija:Staklenički plinovi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902560 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Nitrous-oxide-dimensions-3D-balls.png|150px]] | Hemijski spoj = Dušik-suboksid | Druga imena = Dušik (I) oksid | Sumarna formula = N₂O | CAS registarski broj = 10024-97-2 | Kratki opis = bezbojni gas | Molarna masa = 44,0128 g/mol | Agregatno stanje = gas | Gustoća = 1,8 kg/m³ (gas pri STP) | Tačka topljenja = -90,86&nbsp;°C | Tačka ključanja = -88,48&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Dipolni moment = 0,166 D | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 2|F = 0| R = 0| O = OX}} }} '''Dušik-suboksid''' ili '''dušik (I) oksid''' (N₂O) je [[plin]] bez boje i mirisa, slatkastog okusa. Ako se udiše kratko izaziva veselo raspoloženje i podražaj na smijeh, te se naziva „gas za smijanje“. U velikoj koncentraciji uzrokuje anesteziju, te se upotrebljava u medicini. Anesteziolozi ga nazivaju dušični oksidul, odnosno azotni oksidul. Dobija se iz zemnog plina i nafte čiji je sastojak. Smatra se bezopasnim. Prihvatljivi dnevni unos nije određen. == Osobine == Na običnoj [[temperatura|temperaturi]] je vrlo stabilan ali na povišenim temperaturama ima jako oksidaciono djelovanje jer se na temperaturama iznad 400&nbsp;°C razlaže na [[kisik]] i [[dušik]]. == Upotreba == Pored osnovne primjene u medicini, dušik suboksid se koristi i kao potisni gas (propelant) za [[aerosol]] pakovanja u prehrambenoj industriji (šlag, sirup, koncentrat [[kafa|kafe]]) kao i za [[farmacija|farmaceutske]] i kozmetičke preparate. Kao prehrambeni aditiv ima E-broj '''E943a'''. Osim toga koristi se i u raspršivačima biljnih ulja (samo za profesionalnu upotrebu) i raspršivačima emulzija na vodenoj osnovi.<ref>{{Cite web |url=http://e-brojevi.udd.hr/943a.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=30. 12. 2013 |archive-date=25. 11. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125072222/http://e-brojevi.udd.hr/943a.htm |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [https://web.archive.org/web/20160316025543/http://halal.ba/site/index.php?option=com_content&view=article&id=514&Itemid=148&lang=ba http://www.halal.ba, podaci o E-brojevima (bos.)] {{E-brojevi}} {{Spojevi kisika}} {{Spojevi dušika}} {{Commonscat|Nitrous oxide}} [[Kategorija:Opći anestetici]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] skt7za3j83c061ka7tkuwlj9q9t0vor 3902584 3902560 2026-07-08T10:17:56Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurotoksini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902584 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Nitrous-oxide-dimensions-3D-balls.png|150px]] | Hemijski spoj = Dušik-suboksid | Druga imena = Dušik (I) oksid | Sumarna formula = N₂O | CAS registarski broj = 10024-97-2 | Kratki opis = bezbojni gas | Molarna masa = 44,0128 g/mol | Agregatno stanje = gas | Gustoća = 1,8 kg/m³ (gas pri STP) | Tačka topljenja = -90,86&nbsp;°C | Tačka ključanja = -88,48&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Dipolni moment = 0,166 D | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 2|F = 0| R = 0| O = OX}} }} '''Dušik-suboksid''' ili '''dušik (I) oksid''' (N₂O) je [[plin]] bez boje i mirisa, slatkastog okusa. Ako se udiše kratko izaziva veselo raspoloženje i podražaj na smijeh, te se naziva „gas za smijanje“. U velikoj koncentraciji uzrokuje anesteziju, te se upotrebljava u medicini. Anesteziolozi ga nazivaju dušični oksidul, odnosno azotni oksidul. Dobija se iz zemnog plina i nafte čiji je sastojak. Smatra se bezopasnim. Prihvatljivi dnevni unos nije određen. == Osobine == Na običnoj [[temperatura|temperaturi]] je vrlo stabilan ali na povišenim temperaturama ima jako oksidaciono djelovanje jer se na temperaturama iznad 400&nbsp;°C razlaže na [[kisik]] i [[dušik]]. == Upotreba == Pored osnovne primjene u medicini, dušik suboksid se koristi i kao potisni gas (propelant) za [[aerosol]] pakovanja u prehrambenoj industriji (šlag, sirup, koncentrat [[kafa|kafe]]) kao i za [[farmacija|farmaceutske]] i kozmetičke preparate. Kao prehrambeni aditiv ima E-broj '''E943a'''. Osim toga koristi se i u raspršivačima biljnih ulja (samo za profesionalnu upotrebu) i raspršivačima emulzija na vodenoj osnovi.<ref>{{Cite web |url=http://e-brojevi.udd.hr/943a.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=30. 12. 2013 |archive-date=25. 11. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125072222/http://e-brojevi.udd.hr/943a.htm |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [https://web.archive.org/web/20160316025543/http://halal.ba/site/index.php?option=com_content&view=article&id=514&Itemid=148&lang=ba http://www.halal.ba, podaci o E-brojevima (bos.)] {{E-brojevi}} {{Spojevi kisika}} {{Spojevi dušika}} {{Commonscat|Nitrous oxide}} [[Kategorija:Opći anestetici]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] [[Kategorija:Neurotoksini]] 745f8vuv0jrxzqo612gwshg97jkplax 0 92345 3902520 3805799 2026-07-08T08:49:09Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902520 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Alex Ferguson | slika = Alex Ferguson 02.jpg | punoime = Alexander Chapman Ferguson<ref>*http://www.mufcinfo.com/manupag/managers/mangers_pages/ferguson_alex.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317082937/http://www.mufcinfo.com/manupag/managers/mangers_pages/ferguson_alex.html |date=17. 3. 2017 }}</ref> | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1941|12|31}} | rodnigrad = [[Glasgow]] | rodnadržava = [[Škotska]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = | pozicija = [[Napadač]] | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 1957-1960 <br> 1960-1964 <br> 1964-1967 <br> 1967-1969 <br> 1969-1973 <br> 1973-1974 | klubovi1 = [[Queen's Park FC|Queen's Park]] <br> [[St. Johnstone FC|St. Johnstone]] <br> [[Dunfermline Athletic FC|Dunfermline]] <br> [[Rangers FC|Rangers]] <br> [[Falkirk FC|Falkirk]] <br> [[Ayr United FC|Ayr United]] | nastupi(golovi)1 = 31 (15) <br> 37 (19) <br> 89 (66) <br> 41 (25) <br> 95 (37) <br> 24 (9) | godine2 = | klubovi2 = | nastupi(golovi)2 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1967 | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Škotske|Škotska]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 7 (9) | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = 1974 <br> 1974-1978 <br> 1978-1986 <br> 1985-1986 <br> 1986-2013 | trenerklubovi = [[East Stirlingshire FC|East Stirlingshire]] <br> [[St. Mirren FC|St. Mirren]] <br> [[Aberdeen FC|Aberdeen]] <br> [[Nogometna reprezentacija Škotske|Škotska]] <br> [[Manchester United FC|Manchester United]] | zadnjeuređivanje = }} '''Sir Alexander Chapman Ferguson''' ([[Glasgow]], [[31. decembar]] [[1941]]. godine) je bivši [[Škotska|škotski]] [[nogomet]]ni trener i nogometaš. Nastupao je za nekoliko klubova među kojima je najpoznatiji [[Rangers FC|Rangers]]. Kao menadžer sa klupe je uspješno vodio [[Manchester United FC|Manchester United]] od 1986. do 2013. godine. Njegovo vrijeme u klubu dovelo je Fergusona da se smatra jednim od najuspješnijih, i najuvaženijih menadžera u historiji nogometa.<ref>{{cite book|authors=Russell Hoye; Aaron Smith; Matthew Nicholson; Hans Westerbeek‏; Bob Stewart|title=Sport Management, Volume 1, Second Edition: Principles and applications|url=https://archive.org/details/sportmanagementp0000unse_a3g9|publisher=Elsevier|year=2009|page=[https://archive.org/details/sportmanagementp0000unse_a3g9/page/168 168]|isbn=0-7506-8755-X}}</ref> Profesionalnu karijeru počinje u rodnom [[Glasgow]]u nastupajući za [[Queen's Park FC|Queen's Park]]. Debitovao je sa 16 godina. 1960. godine prelazi u [[St. Johnstone FC|St. Johnstone]] za koji je igrao u naredne četiri godine. U ljeto 1964. godine odlazi u [[Dunfermline Athletic FC|Dunfermline]] za koji u 89 utakmica postiže 66 golova. Za 65.000 funti prelazi u [[Rangers FC|Rangers]] 1967. godine. Nastupao je još za [[Falkirk FC|Falkirk]] i [[Ayr United FC|Ayr United]]. Trenerskim poslom se počinje baviti 1974. godine kada preuzima [[East Stirlingshire FC|East Stirlingshire]]. Na klupi ekipe iz [[Falkirk]]a se zadržao samo jednu godinu. Potom je tri godine bio menadžer [[St. Mirren FC|St. Mirren]]a sa kojim je u sezoni 1976-77. osvojio drugu diviziju. 1978. godine preuzima [[Aberdeen FC|Aberdeen]]. Sa klubom sa ''Pittodria'' ostvaruje dobre rezultate. Tri puta osvaja prvu diviziju, četiri puta nacionalni kup, te jedanput Liga kup. Također, sa Aberdeenom osvaja [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]] i [[UEFA Superkup]]. Nakon kratkog upravljanja sa [[Škotska nogometna reprezentacija|Škotskom reprezentacijom]] nakon smrti [[Jock Stein|Jocka Steina]], imenovan je menadžerom [[Manchester United FC|Manchester Uniteda]] u novembru 1986. godine. Ferguson je menadžer sa najdužim stažom u [[Manchester United FC|Manchester Unitedu]], pretekavši rekord [[Matt Busby|Sir Matta Busbyja]] 19. decembra 2010. godine, na kraju završavajući karijeru sa više od 26 i po godina kao menadžer kluba. Dobitnik je mnogih nagrada i bilježi mnoge rekorde, uključujući najviše osvajanjih titula Menadžera sezone u britanskoj historiji nogometa. U 2008. godini, postao je treći britanski menadžer koji je osvojio više od jedne titule prvaka [[UEFA Liga prvaka|Evropskih kupova]]. Dobio je titulu viteza 1999. za Kraljičin rođendan, zbog njegovih zasluga za nogomet.<ref>{{cite news |title=Sir Alex's crowning glory |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/398955.stm |publisher=BBC News |date=20. 7. 1999 |access-date=6. 11. 2012}}</ref> 8. maja 2013. godine, Ferguson je objavio da se povlači kao menadžer Manchester Uniteda. Tokom svojih 26 godina u klubu, osvojio je 38 trofeja, uključujući 13 naslova prvaka [[Premijer liga Engleske|Premijer lige Engleske]] i dva [[UEFA Liga prvaka]].<ref>{{cite news |title=Sir Alex Ferguson is going to retire at the end of the season|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22447018 |publisher=BBC News|date=8. 5. 2013 |access-date=8. 5. 2013}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat-inline|Alex Ferguson}} *[http://www.soccerbase.com/managers/manager.sd?manager_id=1626 Alex Ferguson] na [[Soccerbase]] {{Sastav Škotske na SP 1986. u nogometu}} {{Treneri Manchester Uniteda}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Treneri osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva}} {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Treneri osvajači UEFA KPK}} {{IFFHS najbolji svjetski klupski trener}} {{Trener godine - World Soccer}} {{Premier League - trener sezone}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ferguson, Alex}} [[Kategorija:Rođeni 1941.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Glasgow]] [[Kategorija:Škotski nogometaši]] [[Kategorija:Škotski nogometni treneri]] [[Kategorija:Nogometaši Ayr Uniteda]] [[Kategorija:Nogometaši Dunfermline Athletica]] [[Kategorija:Nogometaši Falkirka]] [[Kategorija:Nogometaši Queen's Parka]] [[Kategorija:Nogometaši Rangersa]] [[Kategorija:Nogometaši St. Johnstona]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Škotske]] [[Kategorija:Treneri East Stirlingshirea]] [[Kategorija:Treneri St. Mirrena]] [[Kategorija:Treneri Aberdeena]] [[Kategorija:Treneri Manchester Uniteda]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Treneri osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva]] mhgxb6k0azid76ebfy0th5pxfiz09gx 0 93643 3902420 3782325 2026-07-07T14:22:47Z Panasko 146730 [[Kategorija:Primjene stakla]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902420 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Venetian Mirror.JPG|mini|200px|Venecijansko ogledalo]] '''Ogledalo''' je površina koja pravilno odbija [[svjetlost]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Mirrors {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=31. 10. 2025}}</ref> To može biti uglačana [[metal (hemija)|metal]]na ili metalizirana [[staklo|staklena]] ploča. Ogledala se najčešće koriste za ličnu upotrebu, dekoraciju i [[arhitektura|arhitekturu]], ali i u naučnim aparatima kao što su [[teleskop]]i, [[laser]]i, [[kamera|kamere]] i sl. Pored [[ravno ogledalo|ravnih ogledala]], postoje i tzv. [[krivo ogledalo|kriva ogledala]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commons|Category:Mirrors}} [[Kategorija:Optika]] [[Kategorija:Primjene stakla]] kg1j7ulrr3xakx4zyrn2k0ubmvsnkrb 14 96047 3902423 2052270 2026-07-07T14:23:55Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Primjene stakla]]; ±[[Kategorija:Laboratorijska oprema]]; ±[[Kategorija:Staklo]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902423 wikitext text/x-wiki {{Kategorija|Laboratorijsko posuđe}} {{Commonscat|Laboratory glassware}} [[Kategorija:Laboratorijska oprema|Laboratorijsko posuđe]] [[Kategorija:Staklo|Laboratorijsko posuđe]] [[Kategorija:Primjene stakla|Laboratorijsko posuđe]] 8nuxktle2fy3y4u357vz5u56hb4g55a 0 96373 3902574 3892014 2026-07-08T10:13:08Z Panasko 146730 [[Kategorija:Pigmenti]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902574 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Cochineal | slika = Cochineal_drawing.jpg | slika_širina = 250px | slika_opis = Ženka (lijevo) i mužjak (desno) | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Homoptera]] | superfamilia = [[Coccoidea]] | familia = [[Dactylopiidae]] | genus = ''[[Dactylopius]]'' | species = '''''D. coccus''''' | dvoimeno = ''Dactylopius coccus'' | dvoimeno_autorstvo = [[Oronzio Gabriele Costa|Costa]], 1835 }} '''Cochineal''' ('''''Dactylopius coccus''''') je vrsta [[štitasta uš|štitastih uši]] iz podreda [[Sternorrhyncha]], iz kojeg se dobija rumena boja [[karmin]]. Postoje druge vrste iz roda ''[[Dactylopius]]'' koje mogu biti korištene za proizvodnju cochineal ekstrakta, ali ih je veoma teško razlikovati od ''D. coccus'', čak i za stručne taksonomist-e, a drugo naučno ime (i dijalekt "cochineal insekt") se dakle obično koristi kada se zapravo odnosi na druge biološke vrste. Primarne biološke razlike između vrste su manje razlike u sklonosti biljaka domaćina, uz vrlo različite geografske položaje. ''D. coccus'' sam po sebi je porijeklom iz tropske i suptropske [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Meksiko|Meksika]]. Prvenstveno sesilan parazit, ovaj insekt živi na kaktusima iz roda [[Opuntia]], hraneći se biljnom vlagom i hranjivim tvarima. Insekt proizvodi karminsku kiselinu koja zadržava grabežljivost prema drugim insektima. Karminska kiselina može se izdvojiti iz tijela i jaja insekata da bi se dobila karmin boja (poznata i kao cochineal).<ref>{{Cite web |url=http://sensient-tech.com/cosmetics_sku_color/carmine_overview.htm |title=A history of cochineal. Accessed Nov. 28, 2009 |access-date=10. 10. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110206145533/http://sensient-tech.com/cosmetics_sku_color/carmine_overview.htm |archive-date=6. 2. 2011 |url-status=dead }}</ref> [[Karmin]] se prvenstveno koristi kao bojilo za hranu i [[Kozmetika|kozmetiku]]. Nakon što su sintetski pigmenti i boje, kao što su [[alizarin]] izmišljeni u kasnom 19. stoljeću, proizvodnja prirodnih boja je postepeno umanjena. Zdravstveni strahovi od umjetnih dodataka u hrani su međutim obnovili popularnost cochineal bojila, te povećana potražnja je učinila uzgoj insekata profitabilnim opet.<ref name="mex">{{cite web | author=Liberato Portillo M. & Ana Lilia Vigueras G | title=Natural Enemies of Cochineal (''Dactylopius coccus'' Costa): Importance in Mexico | work= | url=http://www.jpacd.org/Jpacd98/portil.pdf | access-date=July 14 2005 | format=PDF | archive-url=https://web.archive.org/web/20090326060829/http://www.jpacd.org/Jpacd98/portil.pdf | archive-date=26. 3. 2009 | url-status=dead }}</ref> == Historija == [[Datoteka:Indian collecting cochineal.jpg|lijevo|mini|"Indijanac sakuplja Cochineal-e sa Deer Tail kaktusa" ([[José Antonio de Alzate y Ramírez]] (1777).)]] Cochineal boja je korištena od strane Azteka i Maya naroda Srednje i Sjeverne Amerike. Jedanaest gradova koje su osvojili [[Moctezuma|Montezuma]] u 15. stoljeću plaćali su godišnji danak od 2000 uređenih pamučnih deka i 40 vrećica od cochineal boja svaki.<ref name="tym">{{cite web | author=Threads In Tyme, LTD | title=Time line of fabrics | work= | url=http://threadsintyme.tripod.com/id63.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20051028155009/http://threadsintyme.tripod.com/id63.htm | archive-date=28. 10. 2005 | access-date=July 14 2005 | url-status=dead }}</ref> Tokom kolonijalnog razdoblja proizvodnja cochineal (grana fina) je naglo porastao. Proizveden gotovo isključivo u [[Oaxaca]]-i od domorodačkih proizvođača, cochineal je postao meksikov drugi najveći izvoz u vrijednosti nakon srebra.<ref name="behan">{{cite web | author=Jeff Behan | title=The bug that changed history | work= | url=http://www.gcrg.org/bqr/8-2/bug.htm | access-date=June 26 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060621103349/http://gcrg.org/bqr/8-2/bug.htm | archive-date=21. 6. 2006 | url-status=dead }}</ref> Ubrzo nakon što je Španija osvojila carstva Azteka počeo je da se izvozi u Španiju, i sedamnaestog stoljeća bio je roba kojom se trguje kao i sada čak i toliko daleko kao što je Indija. Bojilo se konzumira u cijeloj Evropi i bilo je toliko cijenjeno da njegovu cijenu redovito kotiraju na Londonskoj i Amsterdamskoj robnoj razmjeni. 1777 francuski [[botaničar]] [[Nicolas-Joseph Thiéry de Menonville]], predstavljajući se kao botanički liječnik, prokrijumčario je insekte i jastučiće kaktusa Opuntia do [[Saint Domingue]], međutim, ovaj kukac nije bio u mogućnosti da se razmnoži, ali je umjesto toga zamijenjen drugim, istovjetnim korištenim za proizvodnju boja.<ref>{{Cite book | last=Schiebinger | first=Londa L. | authorlink=Londa L. Schiebinger | coauthors= | title=Plants and empire: colonial bioprospecting in the Atlantic world | date=2004 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Mass. | isbn=0-674-01487-1 | page=44}}</ref> Nakon meksičkog rata za nezavisnost između 1810-1821, meksičkom monopolu na cochineal-u je došao kraj. Proizvodnja velikih razmjera cochineal-a se pojavila pogotovo u Gvatemali i na Kanarskim otocima, on je također uzgajan u Španiji i Sjevernoj Africi. Potražnja za cochineal-om oštro je pala s nastupom [[Alizarin|alizarin grimiza]] na tržištu i mnogih drugih umjetnih bojila otkrivenih u Europi sredinom 19. stoljeća, uzrokujući značajan financijski šok u Španiji kao jedan od glavnih industrija i gotovo je prestala s radom. Delikatni priručnik rada potreban za uzgoj kukaca nije se mogao natjecati s modernim metodama nove industrije, a još manje sa smanjenjem troškova proizvodnje. "Tunjeva krv" boja (od meksičkog naziva za Opuntia voće) zaustavio se koristiti i trgovina sa cochineal-om je gotovo potpuno nestala u toku 20. stoljeća. Uzgoj cochineal kukaca učinjeno je prvenstveno za potrebe održavanja tradicije, nego da bi se zadovoljio bilo koja vrsta potražnje.<ref name="coc">{{cite web | author= Octavio Hernández | title= Cochineal | work= Mexico Desconocido Online | url= http://www.mexicodesconocido.com.mx/notas/7600-Cochineal | access-date= July 15 2005 | archive-date= 16. 10. 2007 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071016060906/http://www.mexicodesconocido.com.mx/notas/7600-Cochineal | url-status= dead }}</ref> To je postalo komercijalno vrijedno opet,<ref name="can">{{cite web | title=Canary Islands cochineal producers homepage | work= | url=http://www.arrakis.es/~rpdeblas/cochinea.htm | access-date=July 14 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050624075803/http://www.arrakis.es/~rpdeblas/cochinea.htm | archive-date=24. 6. 2005 | url-status=dead }}</ref> čak iako su nesvjesni da većina potrošača fraze "cochineal ekstrakt", "karmin", "[[grimizno jezero]]", "prirodno crveni 4", "[[Ci 75.470]]", "[[E120]]", ili čak " prirodne boje " se odnose na boju koja se dobija od insekata. Jedan od razloga njegove popularnosti je da su mnoge komercijalne sintetičke crvene boje koe su pronađene u biti karcinogeni.<ref>{{Cite book | last=Schiebinger | first=Londa L. | authorlink=Londa L. Schiebinger | coauthors= | title=Plants and empire: colonial bioprospecting in the Atlantic world | date=2004 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Mass. | isbn=0-674-01487-1 | page=39}}</ref> Pigment može, međutim, izazvati reakciju anafilaktičkog šoka u rijetkim slučajevima.<ref>{{Cite book | last=D'Mello | first=J. P. Felix | authorlink=J. P. Felix D'Mello | coauthors= | title=Food safety: contaminants and toxins | date=2003 | publisher=CABI Pub. | location=Wallingford, Oxon | isbn=0-85199-607-8 | page=256}}</ref> == Biologija == [[Datoteka:Dactylopius coccus (Barlovento) 04 ies.jpg|mini|Skupina ženki.]] Cochineal insekti su štitaste uši mekanog-tijela, ravni, ovalnog oblika. Ženke, bez krila i oko 5&nbsp;mm (0.20 inča) duga, skupina na kaktus jastučićima. Oni prodrijevaju kaktus sa svojim kljunom nalik na čeljust i hrane na njegovim sokovima, ostajući nepomični. Nakon parenja, oplođena ženka povećava svoju veličinu i rađa male nimfe. Nimfin sekret voštanobijela supstanca pokriva njihova tijela i služi za zaštitu od prekomjernog gubitka vode i jakog sunca. Ova tvar čini da cochineal kukci izgledaju kao bijeli ili sive boje izvana, iako tijelo kukaca i njegove nimfe proizvode crveni pigment, koja čini da unutrašnjost kukaca izgleda tamno ljubičast. Odrasli mužjaci se razlikuje od ženke na tome da mužjaci imaju krila, i dosta su manji u veličini od ženki.<ref>{{Cite book | last=Eisner | first=Thomas | authorlink=Thomas Eisner | coauthors= | title=For love of insects | date=2003 | publisher=Belknap Press of Harvard University Press | location=Cambridge, Mass. | isbn=0-674-01827-3 | pages= | url=https://archive.org/details/isbn_9780674018273 }}</ref> U [[nimfa]] fazi (također zvanoj puzuća faza) se cochineal raspršuje. Maloljetnici se premjeste na mjesto hranjenja i dugo proizvode filamentni vosak. Kasnije se pomaknu na rub kaktus jastuka, gdje vjetar ulovi vosak filamenata i nosi cochineal-e novom domaćinu. Ovi pojedinci uspostave mjesta za hranjenje na novom domaćinu i proizvode novu generaciju cochineal-a.<ref name="urb">{{cite web | author= Carl Olson | title= Cochineal | work= Urban Integrated Pest Management | url= http://ag.arizona.edu/urbanipm/insects/cochineal.html | archive-url= https://web.archive.org/web/20051119071257/http://ag.arizona.edu/urbanipm/insects/cochineal.html | archive-date=19. 11. 2005 | access-date= July 19 2005 | url-status= dead }}</ref> Muške nimfe hrane se na kaktusu dok ne dosegnu spolnu zrelost, kad sazriju oni ne mogu više ni da se hrane i žive dovoljno dugo da bi oplodili jaja.<ref name="eco">{{cite web | author=W. P. Armstrong | title=Cochineal, Saffron & Woad Photos | work=Economic Plant Photographs | url=http://waynesword.palomar.edu/ecoph3.htm | access-date=July 14 2005 | archive-date=24. 11. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101124075615/http://waynesword.palomar.edu/ecoph3.htm | url-status=dead }}</ref> Oni su stoga rijetko nadgledani. Osim toga, ženke obično brojno nadmaše muškarce, zbog ekoloških faktora.<ref>{{Cite book | last=Nobel | first=Park S. | authorlink=Park S. Nobel | coauthors= | title=Cacti: biology and uses | date=2002 | publisher=University of California Press | location=Berkeley | isbn=0-520-23157-0 | page=226}}</ref> === Domaćin kaktus === [[Datoteka:Cochenille z01.jpg|mini|300px|Bjeljugave tačkice su cochineal-i na [[kaktus]]ima u [[La Palma|La Palmi]].]] Dactylopius coccus je porijeklom iz tropske i suptropske Južne Amerike i Meksika, gdje im domaćini kaktusi rastu nativno. Oni su uvedeni u [[Španija|Španiji]], [[Kanarska ostrva|Kanarskim ostrvima]], [[Alžir]]u, i [[Australija|Australiji]] zajedno sa svojim domaćinom kaktusom, i u [[Eritreja|Eritreji]], gdje su im njihovi domaćin kaktusi već u izobilju. Postoji 200 vrsta kaktusa Opuntia, i dok je moguće kultivirati cochineal na gotovo sve od njih, najbolje je koristiti je [[Opuntia ficus-indica]].<ref name="oxa">{{cite web | title=Cultivation of Cochineal in Oaxaca | work=Go-Oaxaca Newsletter | url=http://www.go-oaxaca.com/newsletter/cochineal.html | access-date=July 15 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080608102822/http://www.go-oaxaca.com/newsletter/cochineal.html | archive-date=8. 6. 2008 | url-status=dead }}</ref> Sve biljke domaćini cochineal kolonije bile su identificirane kao vrste Opuntia, uključujući ''Opuntia amyclaea'', ''O. atropes'', ''O. cantabrigiensis'', ''O. brasilienis'', ''O. ficus-indica'', ''O. fuliginosa'', ''O. jaliscana'', ''O. leucotricha'', ''O. lindheimeri'', ''O. microdasys'', ''O. megacantha'', ''O. pilifera'', ''O. robusta'', ''O. sarca'', ''O. schikendantzii'', ''O. stricta'', ''O. streptacantha'', i ''O. tomentosa''. Hranjenje cochineal-a može oštetiti kaktuse, ponekad ubijajući njihovog domaćina. Cochineal-i osim D. coccus se hrani na mnogim istim vrstama Opuntia, i vjerovatno je da širok raspon domaćina prijavljen za bivšu vrstu je zbog teškoća u razlikovanju ga s ovim drugim, manje uobičajenim vrstama.<ref>{{cite book |title=Atlas of the Scale Insects of North America, Volume VII |last=Ferris |first=Gordon Floyd |authorlink= |coauthors= |year=1955|publisher= Stanford University Press|location= |isbn=0804716676 |page= |pages=85–90 |url= |access-date=}}</ref> == Uzgoj == Postoje dva metoda uzgoja cochineala: tradicionalni i kontrolisani. Cochineal-i se uzgajaju na tradicionalan način sadnjom zaraženih kaktus jastučića ili zaražavanjem postojećih kaktusa sa cochineal-ima i berbu insekata rukom. Kontrolirana metoda koristi male košare koje se nazivaju [[Zapotec civilizacija|Zapotec]] gnijezda postavljena na domaćinu kaktusa. Košare sadrže čiste, plodne ženke koje napuštaju gnijezda i naseljavaju se na kaktusu gdje čekaju oplodnju mužjaka. U oba slučaja cochineal-i moraju biti zaštićeni od grabežljivaca, hladnoće, i kiše. Kompletan ciklus traje 3 mjeseca tokom kojih se kaktusi čuvaju pri konstantnoj temperaturi od 27&nbsp;°C (81&nbsp;°F). Nakon što su cochineal-i završili ciklus, novi cochineal-i su spremni za početak ciklusa ponovo ili da budu osušeni za proizvodnju boja. [[Datoteka:Cochinel Zapotec nests.jpg|desno|mini|180px|[[Zapotec civilizacija|Zapotec]] [[Gnijezdo|gnijezda]] na ''Opuntia ficus-indica'' domaćin kaktusu]] Za proizvodnju boja iz cochineal-a, insekti su prikupljeni kad su približno devedeset dana stari. Žetva kukaca je težak rad, jer oni moraju biti pojedinačno otrešenii, brušeni ili pokupljeni s kaktusa i stavljeni u vreće. Insekti su prikupljaju u malim grupama kolekcionara koji ih prodaju lokalnim prerađivačima ili izvoznicima.<ref name="foo">{{cite web | author=Foodnet | title=Tropical commodities and their markets | work= | url=http://www.foodnet.cgiar.org/market/Tropcomm/part2c2.htm | access-date=July 14 2005 | archive-url=https://archive.today/20120731165220/http://www.foodnet.cgiar.org/market/Tropcomm/part2c2.htm | archive-date=31. 7. 2012 | url-status=dead }}</ref> Nekoliko prirodnih neprijatelja može smanjiti populaciju kukaca na kaktusu domaćinu. Od svih grabežljivaca, insekti se čine da su najvažnija skupina. Kukci i njihove larve kao [[Pyralidae|pyralid moljac]] (reda [[Lepidoptera]]), koji uništavaju kaktus, i grabežljivice poput bubamara ([[Coleoptera]]), razni [[Diptera]] (kao što su [[Syrphidae]] i [[Chamaemyiidae]]), insekti čipkastih krila ([[Neuroptera]]), i mrava ([[Hymenoptera]]) su identificirani, kao i brojne parazitske ose. Mnoge ptice, istoljudski korijen glodavaca (naročito [[štakor]]i) i gmazovi i hvataju cochineal kukce. U regijama ovisno o cochineal proizvodnji, deratizacije mjere moraju se uzeti ozbiljno. Za male uzgoje, ručne metode kontrole su se pokazale najučinkovitije i najsigurnije. Za velike uzgoje, napredne metode deratizacije moraju biti razvijene, uključujući i alternativne biološke insekticide ili zamke s feromonima. === Uzgoj u Australiji === [[Datoteka:Uniform - Private - 37th Regiment of Foot (1742 Cloathing Book).jpg|mini|Prikazan britanski vojnik iz 1742, koji nosi uniformu crvenih mundira.]] [[Opuncija]] je prvi put prebačen u Australiju u pokušaju da se započne cochineal industrija boje 1787, kada je kapetan [[Arthur Phillip]] prikupio količinu cochineal-om nasrnjenih biljaka iz Brazila na svom putu prema uspostavi prvih evropskih naselja u Botany Bay (dio koji je sada Sydney, New South Wales). U to vrijeme Španija i Portugal su imali monopol širom svijeta (preko njihovih novosvjetskih kolonijalnih izvora) na cochineal pigment industriju, a britanci su željeli izvor pod vlastitom kontrolom, jer boja im je bila važna za njihovu odjeću i odjevnu industriju (to se na primjer koristilo za bojenje crvenih kaputa kod britanskih vojnika).<ref>{{cite web |url=http://www.northwestweeds.nsw.gov.au/prickly_pear_history.htm |title=Prickly Pear in Australia |publisher=Northwestweeds.nsw.gov.au |date=26. 6. 1987 |access-date=13. 11. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030181043/http://www.northwestweeds.nsw.gov.au/prickly_pear_history.htm |archive-date=30. 10. 2009 |url-status=dead }}</ref> Pokušaj je bio neuspjeh na dva načina: Brazilski cochineal insekti su ubrzo izumrli, ali se kaktus razvijao, zauzimajući na kraju oko 100.000 kvadratnih milja istočne Australije. Kaktusi su na kraju dovedeni pod kontrolu u 1920 namjernim uvođenjem južnoameričkog moljca, [[Cactoblastis cactorum]], čije larve se hrane kaktusom. == Boja == {{Glavni|Karmin}} Duboki tamnocrveni pigment je izvađen iz ženki cochineal kukaca. Cochineal se koristi za proizvodnju [[skarlet|svijetlo crvene]], [[narandžasta|narandžaste]] i drugih tonova [[crvena|crvene]]. Boja dolazi iz [[Karminska kiselina|karminske kiseline]]. Cochineal-ova ekstraktna prirodna karminska kiselina sadrži obično 19-22%. Insekti su ubijeni uranjanjem u vruću vodu (nakon čega su sušeni) ili izloženošću suncu, pari ili toplini iz pećnice. Svaka metoda stvara različite boje koja rezultira u različitim pojavama komercijalnih cochineal-a. Insekt mora biti sasušen na oko 30 posto od njihove izvorne tjelesne težine prije nego što se mogu staviti u skladište bez propadanja. Potrebno je oko 70.000 kukaca da bi se napravila jedna funta cochineal boje.<ref>{{Cite book | last=Schiebinger | first=Londa L. | authorlink=Londa L. Schiebinger | coauthors= | title=Plants and empire: colonial bioprospecting in the Atlantic world | date=2004 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Mass. | isbn=0-674-01487-1 | page=40}}</ref> Postoje dva glavna oblika cochineal boje: cochineal ekstrakt je boja napravljena od sirovih i suhih praškovitih tijela insekata, i karmin boja je više pročišćena boja napravljena od cochineal-a. Za pripremu karmina, tijela insekata u prahu su kuhani u [[amonijak]]u ili [[natrijum karbonat|natrijumov karbonatnom]] rješenju, netopljive stvari se uklanjaju filtriranjem i [[alum]] se dodaje da bi se izbistrilo solno rješenje karminske kiseline da bi se utaložilo u crvenu [[aluminij]]sku sol. Čistoća boje se osigurava odsutnošću željeza. [[Kalaj (II) hlorid]], [[limunska kiselina]], [[boraks]], ili [[želatin]] mogu biti dodani da bi regulirali osnivanje taloga. Za nijanse ljubičaste, vapno se dodaje u alum. Od [[2005]], [[Peru]] proizvodi 200 tona cochineal boje godišnje a [[Kanarski otoci]] proizvode 20 tona godišnje. Čile i Meksiko su nedavno počeli izvoziti cochineal. Za [[Francuska|Francusku]] se vjeruje da će biti najveći svjetski uvoznik cochineal-a, Japan i Italija također uvoze insekte. Velik dio ovih uvoza su obrađeni i ponovo uvoženi drugim razvijenim ekonomijama. Od 2005e tržišna cijena cochineal-a je između 50 i 80 USD po kilogramu, dok su sintetska sirova bojila hrane dostupna po cijenama niskim i do 10 -20 USD po kilogramu.<ref name="syn">{{cite web | title=Price Quote | work= | url=http://forum.vorras.net/chemicals/?read=2707 | access-date=July 15 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208213547/http://forum.vorras.net/chemicals/?read=2707 | archive-date=8. 12. 2008 | url-status=dead }}</ref> === Upotreba === [[Datoteka:Cochineal-dyed-wool.jpg|desno|mini|180px|[[Vuna]] bojena sa cochineal-om]] Tradicionalno cochineal je korišten za [[fabrika|fabrike]] bojenja. Tokom kolonijalnog perioda, uz uvođenje ovaca u Latinskoj Americi korištenje cochineal-a se povećalo pošto je davao najintenzivnije boje i najviše se primao na vunene haljine nego na odjeću od materijala od pre-hispanskog porijekla, kao što su [[pamuk]], [[agava vlakno|agava vlakna]] i vlakna [[yucca|juka]]. Jednom kad je evropsko tržište otkrilo kvalitete ovog proizvoda, njihov zahtjev za to se dramatično povećao, a do početka sedamnaestog stoljeća se trguje na međunarodnoj razini. Karmin je postao jaka konkurencija za druge kolorante poput [[broć korijen]]a, [[kermes]]a, poljskog cochineal-a, [[brazilijansko drvo|brazilijanskog drveta]] i Tyrian ljubičaste,<ref name="dye">{{cite web | author=L. Meyer | title=Dyeing Red | work=West Kingdom (SCA) Arts and Sciences Tourney, July 2004 | url=http://www.halimal.com/WWW/dyes/dyeing_red.php | archive-url=https://web.archive.org/web/20060202101930/http://www.halimal.com/WWW/dyes/dyeing_red.php | archive-date=2. 2. 2006 | access-date=July 19 2005 | url-status=dead }}</ref> koji su se koristili za bojenje odjeće kraljeva, plemića i svećenstva. Za posljednjih nekoliko stoljeća to je bio najvažniji kukac boja korišten u proizvodnji ručno tkanih orijentalnih tepiha, i gotovo u potpunosti je zamjenuo [[lac]]a. Korišten je također za slikanje, rukotvorine i goblene. Cochineal-om bojena vuna i pamuk su još uvijek važni materijali za umjetnički meksički narod i obrt. Danas se koristi kao boja za tkaninu i kozmetiku te za prirodno bojenu hranu, kao i za [[Uljna boja|uljne boje]], pigmente i akvarele. Kada se koristi kao dodatak hrani boja mora biti naznačena na naljepnici paketa.<ref name="who">{{cite web | author=Dr J. B. Greig | title=WHO Food Additives Series 46:Cochineal extract, Carmine, and Carminic Acid | work=|url=http://www.inchem.org/documents/jecfa/jecmono/v46je03.htm | access-date=July 14 2005 }}</ref> Ponekad je karmin označen kao [[E120]]. Kod malog broja ljudi je utvrđeno da su alergijčni na karmin, u rasponu od blagih prihvatljivih slučajeva do fibrilacija atrija i anafilaktičkog šoka, s 32 slučaja dokumentirana do datuma.<ref>{{cite web |url=http://www.cspinet.org/new/200605011.html |title=Bug-Based Food Dye Should Be ... Exterminated, Says CSPI ~ Newsroom ~ News from CSPI |publisher=Cspinet.org |date=1. 5. 2006 |access-date=13. 11. 2009 |archive-date=2. 6. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060602070632/http://www.cspinet.org/new/200605011.html |url-status=dead }}</ref> Utvrđeno je da je karmin uzrok astme kod nekih ljudi. Cochineal je jedna od boja koju Hyperactive Children's Support Group preporučuje da treba biti eliminirana iz prehrane hiperaktivne i djece. Prirodna karmin boja se koristi u hrani i kozmetici može pružiti proizvod neprihvatljiv za vegetarijanske ili veganske potrošače, mnogi [[musliman]]i smatraju hranu koja sadrži karmin zabranjenom ([[haram]]), jer boja je dobijena iz insekta, a i [[židov]]i isto tako izbjegavaju hranu koja sadrži ovaj dodatak (čak iako je to nije [[treif]] i neke vlasti dopuštaju njegovu upotrebu zato što je insekat sasušen i umanjen u prah). Cochineal je jedan od rijetkih vodotopivih boja koja odoljeva vremenskoj degradaciji. To je jedna od najviše svjetlosno i toplotno stabilnih i otpornih na oksidaciju od svih prirodni boja i još je stabilniji od mnogih sintetskih boja hrane.<ref name="e120">{{cite web | author= Wild Flavors, Inc | title= E120 Cochineal | work= The wild world of solutions | url= http://www.wildflavors.com/?page=Cochineal_Carmine | access-date= July 19 2005 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101022113509/http://www.wildflavors.com/?page=Cochineal_Carmine | archive-date=22. 10. 2010 | url-status= dead }}</ref> Vodotopljivi oblik koristi se u alkoholnim pićima sa kalcijem karminom; netopljivi oblik se upotrebljava u širokoj vrijanti proizvoda. Zajedno s amonij-karminom se mogu naći u mesu, kobasicama, prerađenim proizvodima od peradi (mesni proizvodi ne mogu biti obojeni u SAD-u, ukoliko nisu označeni kao takvi), surimi, marinadama, alkoholnim pićima, pekarskim proizvodima i preljevima, kolačićima, dezertima, punilima za pite, džemovima, dodatcima, želatinskim dezertima, pićima sa sokom, vrste cheddar sira i drugih mliječnih proizvoda, umacima, te slatkišima. Prosječan čovjek troši jednu do dvi kapi karminske kiseline svake godine s hranom. Novi propis iz US Food and Drug Administration će zahtijevati da sva hrana i kozmetika koja sadrži cochineal da to označe na njihovom sastavnom dijelu naljepnice od 5. januara 2011. Karmin je jedan od rijetkih pigmenata smatran dovoljno sigurnim za korištenje u očnoj kozmetici. Značajan udio netopljivih karmin pigmenata koji se proizvodi se koristi u kozmetičkoj industriji i produktima za njegu kose i kože, ruža za usne, prah za lice, rouges, i maskare. Svijetlo crvena boja i mrlja karmin koja se koristi u mikrobiologiji je često izrađena od karmin ekstrakta takođe. Farmaceutska industrija koristi cochineal za bojenje pilula i masti. == Također pogledajte == * [[Karmin]] * [[Crimson]] * [[Kermes vermilio]] * [[Poljski cochineal]] == Reference == {{refspisak}} == Dalje čitanje == *{{citation |last=Baskes |first=Jeremy |title=Indians, Merchants and Markets: A Reinterpretation of the Repartimiento and Spanish-Indian Economic Relations in Colonial Oaxaca, 1750–1821 |year=2000 |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford |isbn=0804735123 }} *{{Citation |last=Donkin |first=R. A. |year=1977 |title=Spanish Red: An Ethnogeographical Study of Cochineal and the Opuntia Cactus |journal=Transactions of the American Philosophical Society |volume=67 |issue=5 |pages=1–84 |url=http://www.jstor.org/stable/1006195 |issn= }} *{{citation |last=Eiland |first=Murray L., Jr. |last2=Eiland |first2=Murray L., III |lastauthoramp=yes |title=Oriental Carpets |year=1998 |publisher=Little, Brown and Company |location=Boston |isbn=0821225480 }} *{{citation |last=Greenfield |first=Amy Butler |title=A Perfect Red: Empire, Espionage, and the Quest for the Color of Desire |year=2005 |publisher=Harper Collins Press |location=New York |isbn=0060522763 |url=https://archive.org/details/perfectred00amyb_0 }} *{{citation |last=Hamnett |first=Brian |title=Politics and Trade in Southern Mexico, 1750–1821 |year=1971 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |isbn=0521078601 }} *{{citation |last=McCreary |first=David |title=Rural Guatemala 1760–1940 |year=1996 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford |isbn=0804727929 }} == Vanjski linkovi == {{commons|Cochineal}} *{{cite web | author=Harvey Wickes Felter, M.D., and John Uri Lloyd, Phr. M., Ph. D., 1898 | title=Coccus (U.S.P.)—Cochineal | work=King's American Dispensatory | url=http://www.henriettesherbal.com/eclectic/kings/coccus.html | dateformat=mdy | access-date=July 14 2005 }} *{{cite web | author=Direction of the Council of the Pharmaceutical Society of Great Britain, 1911 | title=Coccus, B.P. | work=The British Pharmaceutical Codex | url=http://www.henriettesherbal.com/eclectic/bpc1911/coccus.html | dateformat=mdy | access-date=July 14 2005 }} *{{cite web | author=Lucius E. Sayre, B.S. Ph. M., 1917 | title=Coccus.—Cochineal | work=A Manual of Organic Materia Medica and Pharmacognosy | url=http://www.henriettesherbal.com/eclectic/sayre/coccus.html | dateformat=mdy | access-date=July 14 2005 }} *{{cite web | author=Jane Zhang, 2006 | title=Is There a Bug in Your Juice? New Food Labels Might Say | work=The Wall street Journal | url=http://online.wsj.com/public/article_print/SB113833159673257881-7aQTK755ykjASE3hGnfjQrjZlSk_20060203.html }} *{{cite web | author=Dr J. B. Greig | title=Cochineal extract, carmine, and carminic acid | work=WHO food additive series 46 | url=http://www.inchem.org/documents/jecfa/jecmono/v46je03.htm | dateformat=mdy | access-date=June 2 2007 }} * [http://www.cspinet.org/new/200605011.html Bug-Based Food Dye Should Be ... Exterminated] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060602070632/http://www.cspinet.org/new/200605011.html |date=2. 6. 2006 }} * [http://images.google.com/images?hl=en&q=%22cochineal%20insect%22&btnG=Google+Search&sa=N&tab=wi Meet the Beetles: Cochineal Insect] * [http://www.galenfrysinger.com/dying_and_weaving.htm Textiles and Weaving in Mexico] {{Commonscat|Dactylopius coccus}} [[Kategorija:Insekti]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Prehrambene boje]] [[Kategorija:Pigmenti]] lqdjzr9aiizuu2mvja0xzoq8493b5k1 0 96768 3902449 3852763 2026-07-07T18:56:29Z Panasko 146730 Moving from [[Category:Hemikalije lošeg mirisa]] to [[Category:Hemikalije neugodnog mirisa]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3902449 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Hydrogen-sulfide-3D-vdW.svg|100px]] | Hemijski spoj = Vodik-sulfid | Druga imena = Sulfan, Hidrogen sulfid, Sumporni hidrid | Sumarna formula = H₂S | CAS registarski broj = 7783-06-4 | Kratki opis = bezbojni gas, snažnog mirisa | Molarna masa = 34,082 g/mol | Agregatno stanje = gasovito | Gustoća = 1,393 g/L, gasoviti<ref name="CRC">David R. Lide, ur. (2005): ''[http://www.hbcpnetbase.com CRC Handbook of Chemistry and Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724011402/http://www.hbcpnetbase.com/ |date=24. 7. 2017 }}'', Internet version 2005, CRC Press, Boca Raton, FL</ref> | Tačka topljenja = -85,50&nbsp;°C (187,65 K)<ref name="CRC"/> | Tačka ključanja = -59,55&nbsp;°C (213,6 K)<ref name="CRC"/> | Pritisak pare = | Rastvorljivost = 0,4 g/100 mL (20&nbsp;°C) | Dipolni moment = 0,97 D | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 4|F = 4| R = 0| O = }} }} '''Vodik-sulfid''' je bezbojni otrovni [[gas]], snažnog mirisa na pokvarena [[jaje|jaja]]. To je spoj [[vodik]]a i [[sumpor]]a, sumarne formule H₂S. Veoma je zapaljiv. Često se javlja kao rezultat razlaganja sulfita iz neorganskih supstanci od strane [[bakterije|bakterija]], bez pristustva [[kisik]]a na mjestima kao što su močvare i kanalizacija (anaerobna reakcija). Također se javlja i u sastavu [[vulkan]]skih gasova, prirodnog gasa kao i u nekim izvorima vode. Miris vodik sulfida se često pogrešno zamjenjuje sa mirisom elementarnog sumpora, koji je u stvari bez mirisa. Vodik-sulfid ima dosta trivijalnih naziva, poput ''sulfan'', hidrogen-sulfid, hidrosumporna kiselina i mnoge druge. == Proizvodnja == Vodik-sulfid se dobija putem izdvajanja iz prirodnog gasa sa visokom koncentracijom H₂S. Može se proizvoditi i putem reakcije vodika sa istopljenim elementarnim sumporom na oko 450&nbsp;°C. Vodikovi ugljici mogu zamijeniti vodik u ovom procesu.<ref>Jacques Tournier-Lasserve: ''Hydrogen Sulfide'' u: ''Ullmann's Encyclopedia of Chemical Industry''</ref> Bakterije koje redukuju sulfate proizvode vodik-sulfid u normalnim uslovima putem [[redoks reakcija|redukcije]] sulfata iz elementarnog sumpora. Standardna laboratorijska priprema uključuje blago zagrijavanje [[Željezo(II)-sulfid|željezo-sulfida]] (FeS) sa jakim kiselinama u Kippovom generatoru. Manje poznata, ali dosta laška metoda, je reakcija [[aluminij-sulfid]]a sa [[voda|vodom]]: :::<math>\mathrm{3H_2O + Al_2S_3 \longrightarrow 3H_2S + Al_2O_3}</math> Vodik-sulfid je i nusproizvod u nekim reakcijama, te se pri tim reakcijama mora posebno paziti, jer udisanje vodik sulfida može biti opasno po život. On se može razdvojiti djelovanjem svjetlosti u vodenom rastvoru [[kadmij-sulfid]]a (CdS) sa [[rutenij-dioksid]]om kao [[katalizator]]om. Smatra se da ova aplikacija može poslužiti kao jedna od metoda uklanjanja H₂S iz nafte i u drugim industrijskim procesima.<ref name="CRC"/> == Fizičke osobine == [[Indeks prelamanja]] svjetlosti za H₂S na -80&nbsp;°C iznosi 1,460, dok na 20&nbsp;°C iznosi 1,3682.<ref name="CRC"/> Van der Waalsova konstanta vodik sulfida iznosi 4,544 bar L²/mol².<ref>Reid, R.C, Prausnitz, J. M., Poling, B.E.: ''The Properties of Gases and Liquids'', 4. izd, McGraw-Hill, New York, 1987.</ref> Kritična temperatura iznosi 100,4&nbsp;°C, a kritični pritisak 90,1 bara. Standardna [[entalpija]] stvaranja iznosi -20,5 kJ/mol. U jednom litru vode na 20&nbsp;°C rastvara se oko 2,582 litra vodik sulfida u vidu gasa. Pri normalnim uslovima, H₂S je vrlo malo teži od [[zrak]]a, razlika u gustoći iznosi samo oko 19%. Vodik sulfid je veoma otrovan i zapaljiv gas. Pošto je teži od zraka, uvijek se nakuplja pri dnu prostorija i slabije prozračenih prostora. Iako se miris isprva ne osjeti intenzivno, potencijalne žrtve mogu osjetiti karakteristični neugodni miris tek kada je već prekasno. Za bezbjedno rukovanje vodik sulfidom, neophodno je pažljivo proučiti sigurnosne procedure i upozorenja.<ref>Iowa State University, Odjeljenje za hemiju MSDS: ''[http://avogadro.chem.iastate.edu/MSDS/hydrogen_sulfide.pdf Hydrogen Sulfide Material Safety Data Sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327094137/http://avogadro.chem.iastate.edu/MSDS/hydrogen_sulfide.pdf |date=27 Mart 2009 }}''</ref> == Nalazišta == [[Datoteka:Deposit from hydrogen sulphide.jpg|mini|lijevo|300px|Depozit sumpora na stijeni, kao rezultat izdvajanja iz vulkanskih gasova]] Manje količine vodik sulfida se mogu naći u sirovoj [[nafta|nafti]], ali se u prirodnom gasu može naći i do 90%.<ref>''[http://www.chron.com/content/chronicle/nation/h2s/alberta.html Burden of the Beasts: Ranchers wonder why Their Livestock Suffer and Die] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728174642/http://www.chron.com/content/chronicle/nation/h2s/alberta.html |date=28. 7. 2011 }}'', Houston Chronicle</ref> Vulkani i neki izvori vrele vode (kao i izvori mineralne vode) mogu sadržavati određene količine H₂S, gdje se vjerovatno javlja putem [[hidroliza|hidrolize]] sulfidnih [[mineral]]a odnosno: :::<math>\mathrm{MS + H_2O \longrightarrow MO + H_2S}</math> :::gdje je MS - sulfidni mineral, a MO - oksid minerala Oko 10% ukupne globalne emisije H₂S dolazi od ljudske aktivnosti. Zasigurno najveći industrijski zagađivač koji emituje H₂S su naftne rafinerije: u procesu hidrodesulfurizacije oslobađa se sumpor iz nafte djelovanjem vodika. Nastali H₂S se prevodi u elementarni sumpor djelimičnim sagorijevanjem u Clausovom procesu. Taj proces je najveći izvor elementarnog sumpora za industriju. Drugi antropogenetski izvori vodik sulfida uključuju [[koks]]ne peći, tvornice [[papir]]a (koje koriste sumpornu metodu) i industriju kože. H₂S se javlja gotovo uvijek kada elementarni sumpor dođe u kontakt sa organskim materijalom, naročito pri višim temperaturama. Vodik-sulfid se ponekad javlja u prirodi u izvorskim vodama. U tim slučajevima, za njegovo uklanjanje se koristi [[ozon]]. Druge metoda uključuju filtriranje sa [[Mangan(IV)-oksid|mangan dioksidom]]. Obje metode oksidiraju sulfide u manje otrovne sulfate. == Upotreba == Nekoliko organosufidnih supstanci se dobija koristeći vodik-sulfid. To su između ostalih [[metanetiol]], [[etanetiol]] i [[tioglikolska kiselina]]. U spoju s bazama [[Alkalni metali|alkalnih metala]], vodik-sulfid prelazi u alkalne hidrosulfide kao što su [[natrij-hidrosulfid]] i [[natrij-sulfid]], koji se koriste pri degradaciju biopolimera. === Analitička hemija === Vodik-sulfid ima veliku važnost u [[Analitička hemija|analitičkoj hemiji]] više od stotinu godina, pri kvalitativnoj neorganskoj analizi [[ion]]a metala. U manjim laboratorijama, H₂S se pravi po potrebi u Kippovom generatoru putem reakcije [[sumporna kiselina|sumporne kiseline]] (H₂SO₄) sa željezo(II)-sulfidom (FeS). Danas su Kippovi generatori zamijenjeni korištenjem tioacetamida, organske supstance koja u vodi prelazi u H₂S. U ovim analizama, teški metali (i nemetalni ioni kao što su [[Olovo|Pb]](II), [[Bakar|Cu]](II), [[Živa|Hg]](II), [[Arsen|As]](III)) se izdvajaju iz rastvora u prisustvu vodik-sulfida. === Proizvodnja metalnih sulfida === Mnogi ioni metala reaguju sa vodik-sulfidom te daju pripadajuće metalne sulfide. Ova konverzija se široko primijenjuje. Pri obogaćivanju ruda metala putem [[flotacija|flotacije]], prah minerala se često miješa sa vodik-sulfidom da bi se poboljšalo odvajanje. Dijelići metala se često pasiviziraju sa vodik-sulfidom. [[Katalizator]]i koji se koriste pri hidrodesulfurizaciji se rutinski aktiviraju sa vodik-sulfidom, a ponašanje metalnih katalizatora koji se koriste u drugim procesima u rafineriji se često izmijenjuje djelovanjem vodik-sulfida. === Ostala upotreba === Vodik sulfid se koristi pri odvajanju [[deuterij oksid]]a tj. (teške vode, D₂O) od obične vode putem Girdler sulfidnog procesa. == Otrovnost == Vodik sulfid se smatra otrovom širokog spektra, što znači da utiče na nekoliko različitih sistema u čovjekovom organizmu. Međutim, najviše utiče na [[nervni sistem]]. Otrovnost H₂S se donekle može porediti sa otrovnošću [[vodik cijanid]]a. H₂S formira kompleksne veze sa [[željezo]]m u enzimima [[mitohondrija]]lnih citohroma te tako blokira vezanje kisika i [[ćelijsko disanje]]. Pošto se vodik sulfid često nalazi u prirodnom okruženju, enzimi koji su prisutni u organizmu s vremenom su razvili sposobnost njegovog neutraliziranja putem oksidacije u manje otrovne sulfate.<ref>{{cite journal|author=S. Ramasamy, S. Singh, P. Taniere, M. J. S. Langman, M. C. Eggo|title=Sulfide-detoxifying enzymes in the human colon are decreased in cancer and upregulated in differentiation|journal=Am J Physiol Gastrointest Liver Physiol|volume=291|pages=G288-G296|year=2006|url=http://ajpgi.physiology.org/cgi/content/full/291/2/G288|access-date=26. 10. 2009|archive-date=22. 8. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100822014216/http://ajpgi.physiology.org/cgi/content/full/291/2/G288|url-status=dead}}</ref> Pored toga, manje koncentracije sulfida se mogu tolerisati u dužem vremenskom periodu. Na određenim kritičnim nivoima, djelovanje oksidativnih enzima može biti nedovoljno. Smatra se da je prag djelovanja otprilike oko 300-350 ppm. Mnogi dojavljivači (detektori) gasa u postrojenjima, kanalizacijama i pogonima petrohemijske industrije su postavljeni da se aktiviraju na nivoe gasa od 5-10 ppm, a mogu se postaviti do najviše 15 ppm. Izlaganje niskim koncentracijama H₂S može izazvati iritaciju [[oko|očiju]], suho grlo i kašalj, kratak dah i [[fluid]] u [[Pluća|plućima]]. Ovi simptomi obično nestaju za nekoliko sedmica. Dugoročno izlaganje niskim koncentracijama može prouzrokovati umor, gubitak apetita, glavobolje, slabljenje pamćenja i slične simptome. Hronična izloženost niskim koncentracijama H₂S (oko 2 ppm) implicira povećanje rizika od gubitka [[trudnoća|trudnoće]] (kod žena) i gubitka potencije, međutim ti slučajevi nisu dokazani. Visoke koncentracije od oko 700-800 ppm mogu biti [[smrt]]onosne. Prag osjetljivosti iznosi oko 0,0047 ppm. Tu koncentraciju može osjetiti oko 50% osoba po karakterističnom mirisu na pokvarena jaja.<ref>[http://www.extension.iastate.edu/Publications/PM1963A.pdf publikacija na iastate.edu]</ref> Vodik sulfid su koristili Britanci kao [[hemijsko oružje]] tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Nije se smatrao kao idealan za korištenje u ratne svrhe, ali je zbog nedostatka drugih gasova korišten u dvije prilike tokom [[1916.]] godine.<ref>{{cite book|title="Gas!" The Story of the Special Brigade|publisher=Naval & Military P.|year=2001|page=105|author=Foulkes Charles Howard}} {{ISBN|1-84342-088-0}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Hydrogen sulfide}} {{Spojevi vodika}} [[Kategorija:Sulfidi]] [[Kategorija:Kiseline]] [[Kategorija:Krvni bojni otrovi]] [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] gdolzbfquyo7s1z3nuh7csx1ysqxlpw 0 97516 3902572 3452959 2026-07-08T10:10:54Z Panasko 146730 [[Kategorija:Polimeri]] uklonjena; [[Kategorija:Organski polimeri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902572 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Expanded_polystyrene_foam_dunnage.jpg|250px|mini|Ekspandirani polistiren]] '''Polistiren''' je aromatski [[polimer]] izgrađen od monomera [[stiren]]a i predstavlja jedan od najčešće korištenih [[plastika|plastičnih]] materijala. Polistiren je termoplastični materijal koji je u čvrstom stanju pri sobnoj temperaturi i prelazi u tečno stanje iznad tačke prelaza u staklo, te nakon hlađenja opet prelazi u čvsto stanje. Čist polistiren je bezbojna, čvrsta plastika sa ograničenom fleksibilnošću. Može se izljevati u kalupe i proizvesti kao transparentan ili u boji. Može se reciklirati i ima [[Kodovi za identifikaciju plastičnih masa|identifikaciju]] kao broj 6. Koristi se za proizvodnju plastičnog posuđa, [[CD]] i [[DVD]] kućišta, kućišta za detektore [[dim]]a, itd. == Vanjski linkovi == * http://www.pslc.ws/mactest/styrene.htm * https://web.archive.org/web/20160306155212/http://plasticsindustry.org/aboutplastics/content.cfm?itemnumber=825&navitemnumber=1124 * https://web.archive.org/web/20071011104920/http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa003&articleID=0007B0AE-88AF-13FF-88AF83414B7F0000 * https://web.archive.org/web/20070812025700/http://www.polystyrene.org/polystyrene_facts/facts.html * http://www.epsindustry.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120428000548/http://www.epsindustry.org/ |date=28. 4. 2012 }} {{Stub-hem}} {{Commonscat|Polystyrene}} [[Kategorija:Organski polimeri]] [[Kategorija:Reciklažni materijali]] s2objni4zs8fnvdrdg597injxkmcnd6 0 99079 3902518 3671245 2026-07-08T08:46:18Z Akir-toj 182441 Dodana fotografija 3902518 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Vojo Dimitrijević | slika = Vojo dimitrijevic .png | opis_slike = | datum_rođenja = [[20. maj]] [[1910]] | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]] | datum_smrti = [[12. august]] [[1980]] | mjesto_smrti = [[Sarajevo]] | država za kategoriju = Bosna i Hercegovina | nacionalnost = | obrazovanje = Državna umjetnička škola u Beogradu | supružnik = | djeca = [[Braco Dimitrijević]] | period = | vrsta_umjetnosti = [[Slikarstvo]] | djela = ''Španija'' | utjecao = | utjecali = | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Vojo Dimitrijević''' ([[20. maj]] [[1910]], [[Sarajevo]]; 12. august [[1980]], Sarajevo) bio je jedan od značajnijih [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačkih]] slikara [[20. vijek]]a i začetnik moderne umjetnosti u Bosni i Hercegovini. Završio je Državnu umjetničku školu u [[Beograd]]u, 1936., a zatim posjećuje atelje [[Andre Lot]]a u [[Pariz]]u. Njegov umjetnički opus razvijao sa u rasponu od [[socijalno angažirano slikarstvo|socijalno angažiranog slikarstva]], preko [[geometrijska apstrakcija|geometrijske apstrakcije]] sve do [[Konceptualna umjetnost|konceptualnih]] slikarskih praksi bliskih donekle [[analitičko slikarstvo|analitičkom]] i [[procesualno slikarstvo|procesualnom slikarstvu]]. Zbog svog osebujnog, stilski nehomogenog opusa, rano napuštanje ideoloških motiva i priključenje avangardnim stremljenjima Dimitrijević je bio izložen brojnim raspravama struke i politike. Vojo Dimitrijević je uz [[Oskar Danon|Oskara Danona]], [[Ana Rajs|Anu Rajs]] i [[Jahiel Finci|Jahiela Fincija]] jedan od osnivača alternativne grupe [[Collegium Artisticum]] 1939. godine. Značaj ove znamenite grupe ističe se u osobitom društvenopolitičkom kontekstu [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] uoči [[Drugi svjetski rat|2. svjetskog rata]] kada je Bosna i Hercegovina bila ukinuta nacionalističkom politikom Zagreba i Beograda, tačnije [[sporazum Cvetković–Maček|sporazumom Cvetković–Maček]]. Učestvuje u osnivanju [[Udruženje likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine|ULUBIH]]-a i [[Srednja škola primijenjenih umjetnosti Sarajevo|Škole likovnih umjetnosti u Sarajevu]] u kojoj je radio kao direktor i profesor. Bio je član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]]. Godine 2010. u [[Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine|Umjetničkoj galeriji Bosne i Hercegovine]] u Sarajevu upriličena je velika retrospektiva izložba i time je obilježen umjetnikov stoti rođendan. Govoreći o umjetničkom stvaralaštvu Voje Dimitrijevića, kustosica Umjetničke galerije BiH Ivana Udovičić izjavila je:{{Citat|"Njegova prva slika datirana 1930. godine i to je socijalni period, angažirane umjetnosti. Zatim slijedi dio koji nije zastupljen na ovoj izložbi - dio grafičkog opusa kojim se bavio neposredno pred i nakon Drugog svjetskog rata. Te slike će biti izložene u Historijskom muzeju BiH za sedam dana. Nakon Drugog svjetskog rata tema i preokupacija u djelu Voje Dimitrijevića su uglavnom portreti, pejzaži, zatim ponovo reminiscencije na rat i Narodnooslobodilačku borbu čiji je bio aktivni član od samog početka. Posljednju deceniju rada okrenuo se u potpunu apstrakciju korištenjem ne slikarskih materijala poput najlona, žice, novina.}}<ref>{{Cite web |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/vojo_dimitrijevic_godisnjica/2048613.html|title= Vojo Dimitrijević - osnivač moderne umjetnosti u Bоsni i Hercegоvini|wоrk=|access-date=5. 11. 2020}}</ref> == Djela == * ''Kraj peći'', ulje na platnu, 1930. * ''Španija'', ulje na platnu * ''Portret slikara [[Ismet Mujezinović|Ismeta Mujezinovića]]'', ulje na platnu, 1939. * ''Ulica pod snijegom'', ulje na platnu, 1951. * ''Život u kući radnika'', [[linorez]] * ''Fašizam caruje'' * ''Bolničarka Rava previja ranjenika'', crtež ugljenom == Nagrade == * '''1956.''' - [[Šestoaprilska nagrada grada Sarajeva]]; * 1962. - Dvadesetsedmojulska nagrada; * 1964. -Nagrada Vlade NR BiH; * 1970. - [[Nagrada AVNOJ-a]]; == Također pogledajte == * [[Udruženje likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine]] * [[Analitičko slikarstvo]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://ugbih.ba/nauci/izdvojeno/vojo-dimitrijevic/ ugbih.ba] Vojo Dimitrijević {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Dimitrijević, Vojo}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački umjetnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački slikari]] [[Kategorija:Rođeni 1910.]] [[Kategorija:Umrli 1980.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Jugoslavenski umjetnici]] [[Kategorija:Jugoslavenski slikari]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] fpshk9k12m4638hk5o7zi7hh77ak0fy 0 100754 3902537 3750346 2026-07-08T09:58:24Z Panasko 146730 [[Kategorija:Soli]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902537 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Handmade soap.jpg|mini|sapun]] '''Sapun''' je [[anion]]ski [[surfaktant]], koji se upotrebljava za pranje i čišćenje, dajući površinski aktivan anion u [[voda|vodenom]] rastvoru. Sapuni su alkalne [[soli]] viših [[masne kiseline|masnih kiselina]].<ref>{{Cite web|url=https://cosmileeurope.eu/sr/inci/supstancegroup/20/osnove-sapuna/|title=Supstancegroup|website=COSMILE Europe|language=sr-RS|access-date=8. 4. 2025}}</ref> Industrijski se proizvode procesom [[saponifikacija|saponifikacije]], pri čemu se kao sirovine koriste prirodna [[ulja]] i [[masti]], koje se obrađuju jakim rastvorom [[baza (hemija)|baze]] (najčešće [[natrijum hidroksid]]). Pri tome nastaje smjesa alkalnih soli masnih kiselina i [[glicerol]]a. == Djelovanje == [[Datoteka:Seife-in-fett.svg|mini|lijevo|Djelovanje sapuna]] Sapuni omogućavaju čišćenje zahvaljujući specifičnoj strukturi [[molekula]]. Molekule sapuna imaju [[hidrofilnost|hidrofilni]] dio, koji se rastvara u vodi i [[hidrofobnost|hidrofobni]] dio, koji rastvara nepolarne molekule masti. Masnoće koje su bile zadržane na koži ili tkanini kao prljavština, djelovanjem sapuna počinju da se rastvaraju u vodi zahvaljujući formiranju micela. Micele su sastavljene od nekoliko desetina ili stotina molekula, čije su hidrofilne grupe okrenute prema vodi, a hidrofobni lanci okrenuti jedan prema drugom. Hidrofobni dio rastvara masti iz prljavštine i omogućava njihovo uklanjanje u vodeni rastvor, u obliku [[emulzija|emulzije]].<ref>{{Cite web|url=https://edutorij-admin-api.carnet.hr/storage/extracted/7b5e1fe5-86e2-4142-af6c-5197c4a08148/kemija-8/m04/j05/index.html|title=Sapuni i deterdženti – Kemija 8|website=edutorij-admin-api.carnet.hr|access-date=8. 4. 2025}}</ref> == Postupak izrade == Dvije glavne metode izrade sapuna su „'''topla'''“ i „'''hladna'''“. Za obje metode potreban je izvor topline te je potrebno postići reakciju cijele baze. Hladni postupak zahtijeva malu količinu topline, dovoljnu da se postigne otapanje [[Lipidi|masti]] i reakcija s bazom. Kod toplog postupka potrebne su puno više [[Temperatura|temperature]] kako bi se ubrzala reakcija saponifikacije tj. ona mora biti dovršena do trenutka kada se sapun izlijeva u kalupe. Hladni postupak je jednostavniji, zahtijeva manji utrošak energije i vremena, ali da bi saponifikacija bila gotova potrebno je dva do sedam dana ili više. '''U slučaju da se sapun upotrijebi prije nego je saponifikacija završena, može doći do iritacije ili oštećenja kože zbog previsoke vrijednosti [[pH]].''' Iz tog je razloga važno pratiti pH tokom dozrijevanja sapuna, najčešće 2 do 3 sedmice.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://repozitorij.ktf-split.hr/islandora/object/ktfst%3A733/datastream/PDF/view|title=Sinteza transparentnog prirodnog sapuna|last=Babić|first=Ljubica|date=2019|website=repozitorij.ktf-split.hr|access-date=8. 4. 2025|archive-date=20. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220820003053/https://repozitorij.ktf-split.hr/islandora/object/ktfst:733/datastream/PDF/view|url-status=dead}}</ref> === Industrijska proizvodnja sapuna === Osnovni koraci u industrijskoj proizvodnji sapuna uključuju [[Saponifikacija|saponifikaciju]], uklanjanje [[glicerol]]a, čišćenje sapuna i završnu obradu. Kontinuirani proces saponifikacije započinje u autoklavu, gdje se na temperaturi od 120˚C i pritisku od 200 kPa kontinuirano dovodi mješavina ulja i masti s odgovarajućom količinom rastvora NaOH. Proces saponifikacije je jako brz, oko 30 minuta ili manje. Po završetku saponifikacije, smjesa se kratko zadrži u autoklavu, a potom se odvodi u rashladnu miješalicu gdje se saponifikacija završava. Proces se nastavlja u [[Statički separator|statičkom separatoru]], gdje se od sloja sapuna odvajaju baza (NaOH), glicerol i sol (NaCl). Budući da sloj sapuna još sadrži glicerol, odvodi se u kolonu za ispiranje gdje se ispire rastvorom baze i soli s ciljem uklanjanja nečistoća.<ref name=":0" /> Rastvor baze i soli dodaje se na vrh kolone dok se sloj sapuna dodaje s dna. Konačno odvajanje baze odvija se centrifugom. Dobijeni sapun stavlja se u prethodno zagrijani spremnik te se raspršuje u sušilici za sušenje gdje se uklanja višak vlage. Osušeni sapun se odvaja prolaskom [[Para|pare]] u ciklonu te se stavlja na vijčane rezance, a ekstrudirani sapun reže se na male rezance. Takvi sapuni skladište se u silose, a prije pakiranja idu na završnu obradu. Također se prije pakiranja sapunima dodaju razni dodaci, poput boje ili mirisa te se skladište i odvode do potrošača.<ref name=":0" /> === Dodaci sapunima === Zbog moguće ranketljivosti, odnosno [[Redoks-reakcija|oksidacije]] masnih kiselina, sapunima se dodaju [[antioksidans]]i, poput natrijevog silikata ili natrijevog hiposulfita. Mogu se dodavati i titanov dioksid i cinkov oksid koji izbjeljuju sapune, a u posljednje vrijeme sapuni sadrže i optička sredstva, sredstva koja apsorbiraju [[Ultraljubičasto zračenje|UV zračenje]] i emitiraju plavkasto svjetlo, sve u svrhu prekrivanja žućkastog tona sapuna. Također, ovisno o vrsti sapuna, u njima se mogu nalaziti i drugi dodaci. Toaletni sapun kao kozmetički proizvod sadrži razne dodatke koji mu daju bolji izgled, blage ili intenzivne mirise, odmašćivače i sredstva za zaštitu [[Koža|kože]], biljne ekstrakte te posebno važna sredstva za dezodoriranje, koja svojim baktericidnim djelovanjem sprečavaju neugodne mirise. Sapuni za pranje mogu sadržavati pored nekih od navedenih dodataka i [[elektrolit]]e, konzervanse ili druge agense, a svi moraju biti vidljivo navedeni na deklaraciji. U proizvodnji prirodnih sapuna glicerol se ne izdvaja nego ostaje u sapunu, što je velika prednost jer glicerol povoljno utječe na kožu, naročito problematičnu.<ref name=":0"/> == Također pogledajte == * [[Saponifikacija]] * [[Glicerol]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Soap}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Sapuni| ]] [[Kategorija:Anionski surfaktanti]] [[Kategorija:Soli]] egyz85ha45vfe3hh55bmycrcheld555 3902550 3902537 2026-07-08T10:04:28Z Panasko 146730 [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902550 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Handmade soap.jpg|mini|sapun]] '''Sapun''' je [[anion]]ski [[surfaktant]], koji se upotrebljava za pranje i čišćenje, dajući površinski aktivan anion u [[voda|vodenom]] rastvoru. Sapuni su alkalne [[soli]] viših [[masne kiseline|masnih kiselina]].<ref>{{Cite web|url=https://cosmileeurope.eu/sr/inci/supstancegroup/20/osnove-sapuna/|title=Supstancegroup|website=COSMILE Europe|language=sr-RS|access-date=8. 4. 2025}}</ref> Industrijski se proizvode procesom [[saponifikacija|saponifikacije]], pri čemu se kao sirovine koriste prirodna [[ulja]] i [[masti]], koje se obrađuju jakim rastvorom [[baza (hemija)|baze]] (najčešće [[natrijum hidroksid]]). Pri tome nastaje smjesa alkalnih soli masnih kiselina i [[glicerol]]a. == Djelovanje == [[Datoteka:Seife-in-fett.svg|mini|lijevo|Djelovanje sapuna]] Sapuni omogućavaju čišćenje zahvaljujući specifičnoj strukturi [[molekula]]. Molekule sapuna imaju [[hidrofilnost|hidrofilni]] dio, koji se rastvara u vodi i [[hidrofobnost|hidrofobni]] dio, koji rastvara nepolarne molekule masti. Masnoće koje su bile zadržane na koži ili tkanini kao prljavština, djelovanjem sapuna počinju da se rastvaraju u vodi zahvaljujući formiranju micela. Micele su sastavljene od nekoliko desetina ili stotina molekula, čije su hidrofilne grupe okrenute prema vodi, a hidrofobni lanci okrenuti jedan prema drugom. Hidrofobni dio rastvara masti iz prljavštine i omogućava njihovo uklanjanje u vodeni rastvor, u obliku [[emulzija|emulzije]].<ref>{{Cite web|url=https://edutorij-admin-api.carnet.hr/storage/extracted/7b5e1fe5-86e2-4142-af6c-5197c4a08148/kemija-8/m04/j05/index.html|title=Sapuni i deterdženti – Kemija 8|website=edutorij-admin-api.carnet.hr|access-date=8. 4. 2025}}</ref> == Postupak izrade == Dvije glavne metode izrade sapuna su „'''topla'''“ i „'''hladna'''“. Za obje metode potreban je izvor topline te je potrebno postići reakciju cijele baze. Hladni postupak zahtijeva malu količinu topline, dovoljnu da se postigne otapanje [[Lipidi|masti]] i reakcija s bazom. Kod toplog postupka potrebne su puno više [[Temperatura|temperature]] kako bi se ubrzala reakcija saponifikacije tj. ona mora biti dovršena do trenutka kada se sapun izlijeva u kalupe. Hladni postupak je jednostavniji, zahtijeva manji utrošak energije i vremena, ali da bi saponifikacija bila gotova potrebno je dva do sedam dana ili više. '''U slučaju da se sapun upotrijebi prije nego je saponifikacija završena, može doći do iritacije ili oštećenja kože zbog previsoke vrijednosti [[pH]].''' Iz tog je razloga važno pratiti pH tokom dozrijevanja sapuna, najčešće 2 do 3 sedmice.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://repozitorij.ktf-split.hr/islandora/object/ktfst%3A733/datastream/PDF/view|title=Sinteza transparentnog prirodnog sapuna|last=Babić|first=Ljubica|date=2019|website=repozitorij.ktf-split.hr|access-date=8. 4. 2025|archive-date=20. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220820003053/https://repozitorij.ktf-split.hr/islandora/object/ktfst:733/datastream/PDF/view|url-status=dead}}</ref> === Industrijska proizvodnja sapuna === Osnovni koraci u industrijskoj proizvodnji sapuna uključuju [[Saponifikacija|saponifikaciju]], uklanjanje [[glicerol]]a, čišćenje sapuna i završnu obradu. Kontinuirani proces saponifikacije započinje u autoklavu, gdje se na temperaturi od 120˚C i pritisku od 200 kPa kontinuirano dovodi mješavina ulja i masti s odgovarajućom količinom rastvora NaOH. Proces saponifikacije je jako brz, oko 30 minuta ili manje. Po završetku saponifikacije, smjesa se kratko zadrži u autoklavu, a potom se odvodi u rashladnu miješalicu gdje se saponifikacija završava. Proces se nastavlja u [[Statički separator|statičkom separatoru]], gdje se od sloja sapuna odvajaju baza (NaOH), glicerol i sol (NaCl). Budući da sloj sapuna još sadrži glicerol, odvodi se u kolonu za ispiranje gdje se ispire rastvorom baze i soli s ciljem uklanjanja nečistoća.<ref name=":0" /> Rastvor baze i soli dodaje se na vrh kolone dok se sloj sapuna dodaje s dna. Konačno odvajanje baze odvija se centrifugom. Dobijeni sapun stavlja se u prethodno zagrijani spremnik te se raspršuje u sušilici za sušenje gdje se uklanja višak vlage. Osušeni sapun se odvaja prolaskom [[Para|pare]] u ciklonu te se stavlja na vijčane rezance, a ekstrudirani sapun reže se na male rezance. Takvi sapuni skladište se u silose, a prije pakiranja idu na završnu obradu. Također se prije pakiranja sapunima dodaju razni dodaci, poput boje ili mirisa te se skladište i odvode do potrošača.<ref name=":0" /> === Dodaci sapunima === Zbog moguće ranketljivosti, odnosno [[Redoks-reakcija|oksidacije]] masnih kiselina, sapunima se dodaju [[antioksidans]]i, poput natrijevog silikata ili natrijevog hiposulfita. Mogu se dodavati i titanov dioksid i cinkov oksid koji izbjeljuju sapune, a u posljednje vrijeme sapuni sadrže i optička sredstva, sredstva koja apsorbiraju [[Ultraljubičasto zračenje|UV zračenje]] i emitiraju plavkasto svjetlo, sve u svrhu prekrivanja žućkastog tona sapuna. Također, ovisno o vrsti sapuna, u njima se mogu nalaziti i drugi dodaci. Toaletni sapun kao kozmetički proizvod sadrži razne dodatke koji mu daju bolji izgled, blage ili intenzivne mirise, odmašćivače i sredstva za zaštitu [[Koža|kože]], biljne ekstrakte te posebno važna sredstva za dezodoriranje, koja svojim baktericidnim djelovanjem sprečavaju neugodne mirise. Sapuni za pranje mogu sadržavati pored nekih od navedenih dodataka i [[elektrolit]]e, konzervanse ili druge agense, a svi moraju biti vidljivo navedeni na deklaraciji. U proizvodnji prirodnih sapuna glicerol se ne izdvaja nego ostaje u sapunu, što je velika prednost jer glicerol povoljno utječe na kožu, naročito problematičnu.<ref name=":0"/> == Također pogledajte == * [[Saponifikacija]] * [[Glicerol]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Soap}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Sapuni| ]] [[Kategorija:Anionski surfaktanti]] [[Kategorija:Soli]] [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] 959b1gmbe70tqd0b4xn2ua161q5udh9 0 102060 3902570 3782229 2026-07-08T10:10:30Z Panasko 146730 [[Kategorija:Organski polimeri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902570 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Polyglycerin-Polyricinoleat.svg|mini|Struktura PGPR]] '''Poliglicerol poliricinoleat''' (eng. '''Polyglycerol Polyricinoleate''') ('''PGPR'''), [[E-brojevi|E]]476, je [[emulgator]] napravljen od [[ricinusov grah|ricinusovog graha]] koji smanjuje [[viskoznost]] [[Čokolada|čokolade]] i sličnih premaza i spojeva. Radi na smanjenju [[trenje|trenja]] prisutnog između čestica [[kakao]]a, [[šećer]]a, [[mlijeko|mlijeka]], itd. tako da oni mogu proticati lakše kad se istope. Ovaj [[Prehrambeni aditivi|aditiv]] se dodaje prehrambenim proizvodima u malim koncentracijama. == Upotreba u čokoladama i slatkišima == Primarno se koristi za smanjenje udjela [[masti]] u čokoladama. Od 2006. godine neki proizvođači su uveli PGPR u svoje proizvode, kao mjeru smanjenja troškova u proizvodnji. Proizvođači PGPR-a poput [[Danisco]]a i [[Palsgaard]]a pokazuju da se PGPR može koristiti za zamjenu skupljeg kakao maslaca kao sastojka u čokoladi. Palsgaardova oficijalna stranica tvrdi, "Kakao maslac je skup kao sirovina za proizvođače čokolada. Korištenjem PALSGAARD 4.150 čokoladna receptura ima niže troškove u odnosu na manje kakao maslaca, ali isto tako ima prednost zbog manjeg sadržaja masnoće." == Osobine == PGPR je žućkasta, viskozna tečnost, koja se sastoji od poliglicerolskih [[ester]]a polikondenzovanih [[masne kiseline|masnih kiselina]] iz ricinusovog ulja. Također može nastati kao [[poliglicerolski ester]] dimeriziranih masnih kiselina i [[sojino ulje|sojinog ulja]]. PGPR je snažno [[lipofilnost|lipofilni]], topljiv u masti i ulju i netopljiv u vodi i [[etil alkohol]]u. U čokoladama se koristi kao agens za smanjenje viskoziteta. Gotovo uvijek se kombinuje s lecitinom ili drugim agensima za smanjenje plastične viskoznosti. Udruženje vegana tvrdi da PGPR može biti životinjskog porijekla, ali nema nikakvih predstavljenih dokaza da su komercijalno dostupni PGPR proizvodi izrađeni pomoću životinjskih tvari. == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20080303052357/http://www.danisco.com/cms/connect/corporate/products%20and%20services/product%20range/emulsifiers/pgpr/pgpr_en.htm PGPR replacing cocoa butter in chocolate] {{e-brojevi}} [[Kategorija:Prehrambeni aditivi]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Organski polimeri]] fpq0c9kbi2ofap0nrj52svw6l75ptup 0 102737 3902523 3898527 2026-07-08T08:51:49Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902523 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Jose Mourinho | slika = José Mourinho 20250206 (1).jpg | opis_slike = Mourinho sa [[Fenerbahçe SK|Fenerbahçeom]] 2025. | punoime = José Mário dos Santos<br/>Félix Mourinho | nadimak = ''The Special One'' (''Posebni'') | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|01|26}} | rodnigrad = [[Setubal]] | rodnadržava = [[Portugal]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | pozicija = | visina = | trenutniklub = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] (trener) | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine = | klubovi = | nastupi(golovi) = | reprezentacija = | nacionalnegodine = | nacionalneekipe = | nacionalninastupi(golovi) = | trenergodine = 2000.<br />2001–2002.<br />2002–2004.<br />2004–2007.<br />2008–2010.<br />2010–2013.<br/>2013–2015.<br/>2016–2018.<br/>2019–2021.<br/>2021–2024.<br/>2024–2025.<br/>2025–2026.<br/>2026– | trenerklubovi = [[SL Benfica|Benfica]]<br />[[União Leiria]]<br />[[FC Porto|Porto]]<br />[[Chelsea FC|Chelsea]]<br />[[FC Inter Milano|Inter]]<br />[[Real Madrid CF|Real Madrid]]<br/>[[Chelsea FC|Chelsea]]<br/>[[Manchester United FC|Manchester United]]<br/>[[Tottenham Hotspur FC|Tottenham Hotspur]]<br/>[[AS Roma|Roma]]<br/>[[Fenerbahçe SK|Fenerbahçe]]<br/>[[SL Benfica|Benfica]]<br/>[[Real Madrid CF|Real Madrid]] | zadnjiuređaj = }} '''José Mário dos Santos Mourinho Félix''' (''portugalski izgovor:'' [ʒuzɛ moɾiɲu]; rođen 26. januara 1963) portugalski je [[nogomet]]ni trener. Trenutno je trener [[Real Madrid CF|Real Madrida]]. Dao je sebi nadimak ''"The Special One"'' (''"Posebni"''), što su kasnije britanski mediji često koristili, te je ovo postao njegov zvanični nadimak.<ref>{{Cite web|title = Login|url = http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article4057364.ece?print=yes&randnum=1151003209000|website = www.timesonline.co.uk|access-date = 1. 2. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> ==Karijera== Sin portugalskog golmana Joséa Félixa Mourinha, počeo je kao igrač, ali je bio nezadovoljan svojom karijerom i prešao na treniranje. Nakon što je kratko vrijeme radio kao asistent menadžera i trener mlade ekipe početkom 1990-ih, postao je prevodilac [[Bobby Robson|Bobbyju Robsonu]]. Mourinho je mnogo naučio od trenera veterana i radio s njim u [[Sporting Lisabon|Sportingu]] i [[FC Porto|Portu]] prije nego što je s njim otišao u [[FC Barcelona|Barcelonu]]. ===Benfica, Leiria, Porto=== Počeo je s treniranjem i odmah impresionirao u svojim kratkim ali uspješnim trenerskim mandatom u [[SL Benfica|Benfiki]] i [[União Leiria]]. Vratio se u Porto 2002, ovog puta kao glavni trener, i napravio od Porta sjajan tim, osvojivši Portugalsku ligu, Kup Portugala i [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] 2003. Najveći uspjeh slijedi u 2004. kad je Mourinho vodio ekipu do vrha lige po drugi puta i osvojio najveći trofej u evropskom klupskom nogometu, [[UEFA Liga prvaka|UEFA Ligu prvaka]]. ===Chelsea=== Mourinho je preselio u [[Chelsea]] sljedeće godine i osvojio dva uzastopna naslova [[Premijer liga Engleske|Premier lige]] u 2005. i 2006., između ostalih domaćih priznanja. Mourinho često svojim izjavama izaziva kontroverze, ali svojim uspjesima u Chelseau i Portu se razvio u jednog od najboljih svjetskih nogometnih menadžera, te je izuzetno cijenjen od kolega i medija. Osim toga, imenovan je za najboljeg svjetskog nogometnog menadžera od Međunarodne federacije nogometne historije i statistike ([[IFFHS]]) za sezone 2004-05 i 2005-06. ===Internazionale=== [[Datoteka:Mourinho in Moscow.jpg|mini|upright|Mourinho s [[FC Inter Milano|Interom]] 2008.]] Nakon što se razišao sa Chelseajem, preselio se u Serie A, potpisavši trogodišnji ugovor sa Internazionaleom sredinom 2008. U roku od tri mjeseca, on je osvojio svoj prvi italijanski trofej, Supercoppa Italiana, i završio svoju prvu sezonu u Italiji, osvojivši naslov prvaka Serie A. Na ljeto 2009. produžio je ugovor s Interom do 2012., uz povećanje plate na 11.7 miliona €, što ga je učinilo najplaćenijim nogometnim trenerom.<ref>{{Cite web|title = Barcelona Star Lionel Messi & Inter Boss Jose Mourinho Top Football Rich List - Goal.com|url = http://www.goal.com/en/news/9/england/2010/03/24/1847037/barcelona-star-lionel-messi-inter-boss-jose-mourinho-top|website = Goal.com|access-date = 1. 2. 2016|language = en}}</ref><ref>{{Cite web|title = Mourinho extends Inter Milan contract until 2012|url = http://ibnlive.in.com/news/mourinho-extends-inter-milan-contract-until-2012/93408-5.html|website = IBNLive|access-date = 1. 2. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> ===Nepobjedivost=== Mourinho je nepobjediv na domaćem terenu. Trenutno drži rekord od nevjerovatnih 132 meča bez poraza na domaćem terenu sa svojim timovima (38 sa Portom, 60 sa Chelseaom i 34 sa Interom). Zadnji put je kući poražen sa Portom 23. februara 2002. ==Privatni život== Mourinho je upoznao svoju suprugu Tami kada su bili tinejdžeri u [[Setúbal]]u, u [[Portugal]]u, i oženio je 1989.<ref>{{Cite news|title = Luxury coach|url = http://www.guardian.co.uk/football/2004/may/30/newsstory.sport|newspaper = The Guardian|date = 29. 5. 2004|access-date = 1. 2. 2016|issn = 0261-3077|language = en-GB}}</ref>> Svoje prvo dijete, kćer '''Matilde''', dobio je 1996., a prvog sina, '''Jose Jr.''', četiri godine kasnije. Mourinho, iako je posvećen nogometu, opisuje svoju porodicu kao središte svog života i primijetio je da: ''"najvažnija stvar je moja porodica i biti dobar otac."''<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4161/is_20051113/ai_n15840668 |title=Arhivirana kopija |access-date=28. 3. 2010 |archive-date=23. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023163831/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4161/is_20051113/ai_n15840668/ |url-status=dead }}</ref> Mourinho se bavi i dobrotvornim radom, pomažući mladima, ujedinjavanjem izraelske i palestinske djece kroz nogomet i donirajući njegov "sretni" sako, što je donijelo zaradu od 22.000 £ za dobrotvorne svrhe.<ref>{{Cite web|title = Sport: Premier League Football, Rugby Union, Cricket & F1|url = http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2005/03/28/sfnmou28.xml|website = Telegraph.co.uk|access-date = 1. 2. 2016|archive-date = 13. 5. 2012|archive-url = https://www.webcitation.org/67dcgVlz4?url=http://www.telegraph.co.uk/sport/?xml=%2Fsport%2F2005%2F03%2F28%2Fsfnmou28.xml|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite news|title = Mourinho's jacket boosts charity|url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/4566047.stm|newspaper = BBC|date = 20. 5. 2005|access-date = 1. 2. 2016}}</ref> Nadaleko poznat po svojoj snažnoj osobnosti, profinjenim odijevanjem, i komentarima na press konferencijama, Mourinho je doživio slavu izvan nogometnih krugova, učesvovavši u reklamama za [[Samsung]], [[American Express]] i [[Adidas]], među ostalima.<ref>{{Cite news|title = The great dictator|url = http://www.guardian.co.uk/theobserver/2006/feb/19/features.review37|newspaper = The Guardian|date = 18. 2. 2006|access-date = 1. 2. 2016|issn = 0261-3077|language = en-GB|first = Peter|last = Conrad}}</ref> Neslužbena biografija Mourinha, pod naslovom ''"O Vencedor - de Setúbal Stamford Bridge"'' (Pobjednik - od Setúbala do Stamford Bridgea), bila je bestseller u Portugalu. Međutim, Mourinho nije htio odobriti biografiju i pokušao je, neuspješno, spriječiti objavljivanje knjige.<ref>http://64.233.183.104/search?q=cache:rVd4NVfv7w0J:www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml%3Fxml%3D/sport/2004/12/12/sfnfro12.xml+jose+mourinho+joel+neto+best+seller&hl=en&ct=clnk&cd=3&gl=uk{{Mrtav link}}</ref> Dana 23. marta 2009. dobio je počasni doktorat na [[Tehnički univerzitet u Lisabonu|Tehničkom univerzitetu]] u Lisabonu za njegova dostignuća u nogometu.<ref>{{Cite web |url=http://sports.sportsillustrated.cnn.com/arge/story.asp?i=20090323164055280000101&ref=hea&tm= |title=Arhivirana kopija |access-date=28. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721124614/http://sports.sportsillustrated.cnn.com/arge/story.asp?i=20090323164055280000101&ref=hea&tm= |archive-date=21. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> ==Priznanja== ===Klupska priznanja=== '''Porto''' *[[Primeira Liga]]: 2002/03, 2003/04. *Portugalski kup: 2002/03. *Portugalski superkup: 2003. *[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]]: 2002/03. *[[UEFA Liga prvaka]]: 2003/04. '''Chelsea''' [[Datoteka:Mourinho aug 2014.jpg|mini|upright|Mourinho kao trener [[Chelsea FC|Chelseaja]] u augustu 2014.]] *[[Premijer liga Engleske|Premijer Liga]]: [[Premier League 2004/2005.|2004/05]], [[Premier League 2005/2006.|2005/06]], [[Premier League 2014/2015.|2014/15.]] *[[FA kup]]: 2006/07. *[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]: 2004/05, 2006/07, 2014/15. *[[FA Community Shield]]: 2005. '''Inter''' *[[Serie A]]: 2008–09, [[Serie A 2009/2010.|2009/10.]] *[[Italijanski kup]]: 2009/10. *[[Italijanski superkup]]: 2008. *[[UEFA Liga prvaka]]: [[UEFA Liga prvaka 2009/2010.|2009/10.]] '''Real Madrid''' *[[La Liga]]: [[La Liga 2011/2012.|2011/12.]] *[[Kup kralja]]: 2010/11. *[[Španski superkup]]: [[Španski superkup 2012.|2012.]] '''Manchester United''' *[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]: 2016/17. *[[FA Community Shield]]: 2016. *[[UEFA Evropska liga]]: [[UEFA Evropska liga 2016/2017.|2016/17.]] '''Roma''' *[[UEFA Evropska konferencijska liga|Konferencijska liga]]: [[UEFA Evropska konferencijska liga 2021/2022.|2021/22.]] ===Lična priznanja=== *'''Onze d'Or Evropski trener godine:''' 2005 *'''FIFA Svjetski trener godine: 2010 *'''IFFHS Trener godine:''' 2004, 2005, 2010, 2012 *'''FA Premier League trener godine:''' [[Premier League 2004/2005.|2004–05]], [[Premier League 2005/2006.|2005–06]], [[Premier League 2014/2015.|2014–15]] *'''FA Premier League trener mjeseca:''' [[Premier League 2004/2005.#Menadžer mjeseca|novembar 2004]], [[Premier League 2004/2005.#Menadžer mjeseca|januar 2005]], [[Premier League 2006/2007.#Nagrade|mart 2007]] *'''Serie A trener godine:''' 2008–09, [[Serie A 2009/2010.|2009–10]] *'''Albo Panchina d'Oro:''' [[Serie A 2009/2010.|2009–10]] *'''Miguel Muñoz Trofej:''' [[La Liga 2010/2011.|2010–11]], [[La Liga 2011/2012.|2011–12]] *'''UEFA Trener sezone:''' 2002–03, 2003–04 *'''UEFA Team of the Year Trener godine:''' 2003, 2004, 2005, 2010 *'''World Soccer Magazine Trener godine:''' 2004, 2005, 2010 *'''ESPN FC 9. Najbolji Trener svih vremena:''' 2013 *'''France Football 13. Najbolji Trener svih vremena:''' 2019 *'''BBC Sportska ličnost godine (trener):''' 2005 *'''La Gazzetta dello Sport čovjek godine''' 2010 *'''Globe Soccer Trener godine:''' 2012 *'''Portugalski Trener vijeka:''' 2015 *'''[[Nogometni savez Portugala|FPF]] Portugalski Trener godine:''' 2017 ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat-inline|José Mourinho}} *[http://www.soccerbase.com/managers2.sd?managerid=1908 Mourinhova statistika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100322194747/http://www.soccerbase.com/managers2.sd?managerid=1908 |date=22. 3. 2010}} na ''[[Soccerbase]]u'' *[http://www.imdb.com/name/nm1542742/ José Mourinho] na [[Internet Movie Database]]u {{Real Madrid CF - trenutni sastav}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Treneri osvajači Kupa UEFA/Evropske lige}} {{FIFA trener godine}} {{IFFHS najbolji svjetski klupski trener}} {{Trener godine - World Soccer}} {{Trener godine u Seriji A}} {{Premier League - trener sezone}} {{Kuća slavnih italijanskog nogometa}} }} {{Navkutije |naslov = Trenerske pozicije |podaci1 = {{Treneri Chelseaja}} {{Treneri Intera}} {{Treneri Real Madrida}} {{Treneri Manchester Uniteda}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Mourinho, José}} [[Kategorija:Rođeni 1963.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Setubal]] [[Kategorija:Portugalski nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri Benfike]] [[Kategorija:Treneri União Leirije]] [[Kategorija:Treneri FC Porta]] [[Kategorija:Treneri Chelseaja]] [[Kategorija:Treneri Inter Milana]] [[Kategorija:Treneri Manchester Uniteda]] [[Kategorija:Treneri Tottenham Hotspura]] [[Kategorija:Treneri Rome]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Treneri osvajači Kupa UEFA / Evropske lige]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Konferencijske lige]] ffqcja8mh5mioteoxbzneu1ct9dw2p3 0 137467 3902508 3671269 2026-07-08T08:27:46Z Akir-toj 182441 3902508 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Mica Todorović | slika = Mica todorovic portret.png | opis_slike = | datum_rođenja = 1900 | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = {{Godina smrti i godine|1981|1900}} | mjesto_smrti = Sarajevo, [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | država za kategoriju = Bosna i Hercegovina | nacionalnost = | obrazovanje = Akademija likovnih umjetnosti, [[Zagreb]] | supružnik = | period = | vrsta_umjetnosti = [[slikarstvo]] | djela = | utjecao = | utjecali = | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Mica Todorović''' ([[Sarajevo]], 1900<ref name=":0">{{Cite web|title=Mica Todorović - Jedna od najvećih bosanskohercegovačkih umjetnica|url=https://impulsportal.net/index.php/kultura/ostale-umjetnosti/375-mica-todorovic-jedna-od-najvecih-bosanskohercegovackih-umjetnica|access-date=8. 4. 2021|website=Impuls|language=bs-ba|archive-date=12. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412072036/https://impulsportal.net/index.php/kultura/ostale-umjetnosti/375-mica-todorovic-jedna-od-najvecih-bosanskohercegovackih-umjetnica|url-status=dead}}</ref> – Sarajevo, 1981) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[slikarstvo|umjetnica]]. Bila je jedan od osnivača [[Udruženje likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine|Udruženja likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine]], Škole primijenjenih umjetnosti u Sarajevu i prva žena umjetnica u [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademiji nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]]. Dobitnica je najvećih nagrada i priznanja u Bosni i Hercegovini i bivšoj [[Jugoslavija|Jugoslaviji]]. == Biografija i umjetničko stvaralaštvo == Srednju školu je završila Gimnaziji djevojaka, a 1920. upisala je Akademiju likovnih umjetnosti u [[Zagreb]]u, gdje je bila jedina žena u svom razredu.<ref name=":1">{{Cite web|last=Dženeta|date=5. 11. 2018|title=Mica Todorović je bila Sarajka i prva članica Akademije nauka BiH|url=https://sarajke.com/2018/11/05/mica-todorovic-je-bila-sarajka-i-prva-clanica-akademije-nauka-bih/|access-date=8. 4. 2021|website=Sarajke.com|language=en-US|archive-date=12. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412072036/https://sarajke.com/2018/11/05/mica-todorovic-je-bila-sarajka-i-prva-clanica-akademije-nauka-bih/|url-status=dead}}</ref> Diplomirala je 1926. i vratila se u Sarajevo,<ref name=":1" /> koje je bilo centar svih vidova likovne umjetnosti.<ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|url=https://books.google.com/books?id=cHSPDwAAQBAJ&dq=Mica+Todorovi%C4%87&pg=PA522|title=The Great Cauldron: A History of Southeastern Europe|date=10. 6. 2019|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-98392-2|pages=547|language=en}}</ref> Nakon diplomiranja putuje u [[Italija|Italiju]], gdje je bila zadivljena umjetnošću slikarskih majstora [[Firenca|firentinske]] rane [[Renesansa|renesanse]].<ref name=":2">{{Cite web|title=Mica Todorović {{!}} UGBiH.ba|url=https://ugbih.ba/skolski-program-2/mica-todorovic/|access-date=8. 4. 2021|language=en-US}}</ref> Na portretima nastalim po povratku u Zagreb, oblik je vidno zatvoren preciznom linijom koja oštro određuje figure iz pozadine. Zemljani tonovi dominiraju slikama, koje se magično oživljavaju korišćenjem osjetljivih akcenata svijetlih boja ([[Crvena|crvene]], [[Plava|plave]], [[Žuta|žute]], [[Bijela|bijele]]). Godine 1932. se vraća u [[Sarajevo]] i pridružuje se svojim kolegama, naprednim umjetnicima orijentisanim prema [[Komunistička partija Jugoslavije|Komunističkoj partiji Jugoslavije]], u aktivnom kulturnom životu. Od 1937. Mica Todorović se prvenstveno okreće slikanju, gdje boja dobija primat nad svim drugim vizuelnim elementima. Bila je vješti kolorista sa snažnim osjećanjem harmonije, sklona prihvatanju smjelih i neočekivanih postupaka pri upotrebi boja. Primijenjene boje variraju od pastoze, skoro reljefa do potpuno prozirnih, prozračnih poput [[akvarel]]a. Njen opus se kreće od ljupkosti preko monumentalno-dekorativne strogosti i ozbiljnosti te stiže do lucidne psihološke i tipološke karakterizacije nekih likova. Crteži koje je (nakon što je preživjela strahote ratnog zarobljeništva u [[Nacistička Njemačka|nacističkoj Njemačkoj]]) napravila 1945. na obali Save kod [[Beograd]]a, predstavljaju izuzetno potresno viđenje i dokument o ljudskom stradanju. Ljudski likovi potpuno nestaju iz njenih slika; ona se okreće objektima, ne kao konkretnim oblicima u prostoru već više prema emocijama koje su ovi objekti probudili u njoj. Radeći perom, laviranim tušem i akvarelom leševe ljudi u raspadanju, ostvarila je istovremeno autentično djelo, čiji izraz počiva na čisto likovnim vrijednostima. Godine 1962. putuje u [[Pariz]], što predstavlja početak njene veoma važne umjetničke faze, koja je trajala sve do njene smrti. Po povratku iz Pariza ona je sa sobom donijela uljane pastele i album ispunjen skicama iz Pariza. Uljana pastela je bila sve zastupljenija u njenom slikarstvu, koja je u kombinaciji sa uljem postala njena omiljena tehnika. Prva kombinacija ostvarena je sa pastelom na platnu sa malim dodavanjem ulja, ali se kasnije situacija promijenila kada je naglasak u njenom uljanom slikarstvu ostvaren uz pomoć upotrebe pastela. Mica Todorović je bila najbliskije povezana sa razvojem bosanskohercegovačke umjetnosti, a blisko je sarađivala sa udruženjem [[Collegium Artisticum]] (1939-1941). Njena zbirka radova je izuzetno velika, a sastoji se od 300 slika i preko 100 crteža. Umrla je 1981. i ukupana je na [[Bare (groblje)|Gradskom groblju Bare]].<ref name=":1" /> == Djela == * ''Portret bake, Njanja'' * ''Ljuljaška'' * ''Predio poslije snijega'' * ''Bosanska djevojka'' * ''Društveni događaj'', crtež olovkom * ''Žrtva vezanih nogu'', crtež perom tuš * ''Posljednje žrtve [[Jasenovac|Jasenovca]] i Gradiške'', crtež perom i [[akvarel]] * ''Mrtva priroda sa rasječenom jabukom'' * ''Enterijer'' * ''Pejzaž'', ulje i uljani pastel na platnu, 1969. == Literatura == * Katalog, ''Umjetnost Bosne i Hercegovine 1974 – 1984'', Sarajevo 1984. == Nagrade == * '''1959.''' - [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]]; == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://prosvjeta.com.ba/prosvjeta/bosanski/galerija/nasi%20stari/index_5.html Prosvjeta - Galerija slika] * [http://www.anubih.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=316:otvaranje-izlobe-akademici-anubih-likovni-umjetnici-u-podgoricii&catid=1:latest-news&Itemid=74&lang=en Otvaranje izložbe „Akademici ANUBiH – likovni umjetnici“]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.slobodnaevropa.org/a/umjetnicka-galerija-bih-klasici-u-skolskom-programu/26969745.html/ Mica Todorović na slobodnaevropa.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204144714/https://www.slobodnaevropa.org/a/umjetnicka-galerija-bih-klasici-u-skolskom-programu/26969745.html |date=4. 12. 2020 }} * [https://ugbih.ba/en/school-programme/mica-todorovic/ Mica Todorović na ugbih.ba] {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Todorović, Mica}} [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački umjetnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački slikari]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Rođeni 1900.]] [[Kategorija:Umrli 1981.]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] 2q6i9nhnygih9rdbjn3effm52gv3wsf 3902511 3902508 2026-07-08T08:35:36Z Akir-toj 182441 Dodana fotografija 3902511 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Mica Todorović | slika = Mica todorovic portret.png | opis_slike = | datum_rođenja = 1900 | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = {{Godina smrti i godine|1981|1900}} | mjesto_smrti = Sarajevo, [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | država za kategoriju = Bosna i Hercegovina | nacionalnost = | obrazovanje = Akademija likovnih umjetnosti, [[Zagreb]] | supružnik = | period = | vrsta_umjetnosti = [[slikarstvo]] | djela = | utjecao = | utjecali = | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Mica Todorović''' ([[Sarajevo]], 1900<ref name=":0">{{Cite web|title=Mica Todorović - Jedna od najvećih bosanskohercegovačkih umjetnica|url=https://impulsportal.net/index.php/kultura/ostale-umjetnosti/375-mica-todorovic-jedna-od-najvecih-bosanskohercegovackih-umjetnica|access-date=8. 4. 2021|website=Impuls|language=bs-ba|archive-date=12. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412072036/https://impulsportal.net/index.php/kultura/ostale-umjetnosti/375-mica-todorovic-jedna-od-najvecih-bosanskohercegovackih-umjetnica|url-status=dead}}</ref> – Sarajevo, 1981) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[slikarstvo|umjetnica]]. Bila je jedan od osnivača [[Udruženje likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine|Udruženja likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine]], Škole primijenjenih umjetnosti u Sarajevu i prva žena umjetnica u [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademiji nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]]. Dobitnica je najvećih nagrada i priznanja u Bosni i Hercegovini i bivšoj [[Jugoslavija|Jugoslaviji]]. == Biografija i umjetničko stvaralaštvo == Srednju školu je završila Gimnaziji djevojaka, a 1920. upisala je Akademiju likovnih umjetnosti u [[Zagreb]]u, gdje je bila jedina žena u svom razredu.<ref name=":1">{{Cite web|last=Dženeta|date=5. 11. 2018|title=Mica Todorović je bila Sarajka i prva članica Akademije nauka BiH|url=https://sarajke.com/2018/11/05/mica-todorovic-je-bila-sarajka-i-prva-clanica-akademije-nauka-bih/|access-date=8. 4. 2021|website=Sarajke.com|language=en-US|archive-date=12. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412072036/https://sarajke.com/2018/11/05/mica-todorovic-je-bila-sarajka-i-prva-clanica-akademije-nauka-bih/|url-status=dead}}</ref> Diplomirala je 1926. i vratila se u Sarajevo,<ref name=":1" /> koje je bilo centar svih vidova likovne umjetnosti.<ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|url=https://books.google.com/books?id=cHSPDwAAQBAJ&dq=Mica+Todorovi%C4%87&pg=PA522|title=The Great Cauldron: A History of Southeastern Europe|date=10. 6. 2019|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-98392-2|pages=547|language=en}}</ref> Nakon diplomiranja putuje u [[Italija|Italiju]], gdje je bila zadivljena umjetnošću slikarskih majstora [[Firenca|firentinske]] rane [[Renesansa|renesanse]].<ref name=":2">{{Cite web|title=Mica Todorović {{!}} UGBiH.ba|url=https://ugbih.ba/skolski-program-2/mica-todorovic/|access-date=8. 4. 2021|language=en-US}}</ref> Na portretima nastalim po povratku u Zagreb, oblik je vidno zatvoren preciznom linijom koja oštro određuje figure iz pozadine. Zemljani tonovi dominiraju slikama, koje se magično oživljavaju korišćenjem osjetljivih akcenata svijetlih boja ([[Crvena|crvene]], [[Plava|plave]], [[Žuta|žute]], [[Bijela|bijele]]). Godine 1932. se vraća u [[Sarajevo]] i pridružuje se svojim kolegama, naprednim umjetnicima orijentisanim prema [[Komunistička partija Jugoslavije|Komunističkoj partiji Jugoslavije]], u aktivnom kulturnom životu. Od 1937. Mica Todorović se prvenstveno okreće slikanju, gdje boja dobija primat nad svim drugim vizuelnim elementima. Bila je vješti kolorista sa snažnim osjećanjem harmonije, sklona prihvatanju smjelih i neočekivanih postupaka pri upotrebi boja. Primijenjene boje variraju od pastoze, skoro reljefa do potpuno prozirnih, prozračnih poput [[akvarel]]a. [[Datoteka:Mica_Todorović_bista_u_Sarajevu,_ispred_Akademije_likovnih_umjetnosti_u_Sarajevu.jpg|mini|Bista Mice Todorović, ispred Akademije likovnih umjetnosti u Sarajevu]] Njen opus se kreće od ljupkosti preko monumentalno-dekorativne strogosti i ozbiljnosti te stiže do lucidne psihološke i tipološke karakterizacije nekih likova. Crteži koje je (nakon što je preživjela strahote ratnog zarobljeništva u [[Nacistička Njemačka|nacističkoj Njemačkoj]]) napravila 1945. na obali Save kod [[Beograd]]a, predstavljaju izuzetno potresno viđenje i dokument o ljudskom stradanju. Ljudski likovi potpuno nestaju iz njenih slika; ona se okreće objektima, ne kao konkretnim oblicima u prostoru već više prema emocijama koje su ovi objekti probudili u njoj. Radeći perom, laviranim tušem i akvarelom leševe ljudi u raspadanju, ostvarila je istov remeno autentično djelo, čiji izraz počiva na čisto likovnim vrijednostima. Godine 1962. putuje u [[Pariz]], što predstavlja početak njene veoma važne umjetničke faze, koja je trajala sve do njene smrti. Po povratku iz Pariza ona je sa sobom donijela uljane pastele i album ispunjen skicama iz Pariza. Uljana pastela je bila sve zastupljenija u njenom slikarstvu, koja je u kombinaciji sa uljem postala njena omiljena tehnika. Prva kombinacija ostvarena je sa pastelom na platnu sa malim dodavanjem ulja, ali se kasnije situacija promijenila kada je naglasak u njenom uljanom slikarstvu ostvaren uz pomoć upotrebe pastela. Mica Todorović je bila najbliskije povezana sa razvojem bosanskohercegovačke umjetnosti, a blisko je sarađivala sa udruženjem [[Collegium Artisticum]] (1939-1941). Njena zbirka radova je izuzetno velika, a sastoji se od 300 slika i preko 100 crteža. Umrla je 1981. i ukupana je na [[Bare (groblje)|Gradskom groblju Bare]].<ref name=":1" /> == Djela == * ''Portret bake, Njanja'' * ''Ljuljaška'' * ''Predio poslije snijega'' * ''Bosanska djevojka'' * ''Društveni događaj'', crtež olovkom * ''Žrtva vezanih nogu'', crtež perom tuš * ''Posljednje žrtve [[Jasenovac|Jasenovca]] i Gradiške'', crtež perom i [[akvarel]] * ''Mrtva priroda sa rasječenom jabukom'' * ''Enterijer'' * ''Pejzaž'', ulje i uljani pastel na platnu, 1969. == Literatura == * Katalog, ''Umjetnost Bosne i Hercegovine 1974 – 1984'', Sarajevo 1984. == Nagrade == * '''1959.''' - [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]]; == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://prosvjeta.com.ba/prosvjeta/bosanski/galerija/nasi%20stari/index_5.html Prosvjeta - Galerija slika] * [http://www.anubih.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=316:otvaranje-izlobe-akademici-anubih-likovni-umjetnici-u-podgoricii&catid=1:latest-news&Itemid=74&lang=en Otvaranje izložbe „Akademici ANUBiH – likovni umjetnici“]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.slobodnaevropa.org/a/umjetnicka-galerija-bih-klasici-u-skolskom-programu/26969745.html/ Mica Todorović na slobodnaevropa.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204144714/https://www.slobodnaevropa.org/a/umjetnicka-galerija-bih-klasici-u-skolskom-programu/26969745.html |date=4. 12. 2020 }} * [https://ugbih.ba/en/school-programme/mica-todorovic/ Mica Todorović na ugbih.ba] {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Todorović, Mica}} [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački umjetnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački slikari]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Rođeni 1900.]] [[Kategorija:Umrli 1981.]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] 9spstmconilgfqni54rgybdpurwhisn 0 139068 3902434 3757231 2026-07-07T17:32:16Z KWiki 9400 3902434 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Johan Cruyff | slika = Johan Cruyff 1974c.jpg | opis = Cruyff u dresu [[Nogometna reprezentacija Nizozemske|Nizozemske]] 1974. | punoime = Hendrik Johannes Cruijff | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja|1947|4|25}} | rodnigrad = [[Amsterdam]] | rodnadržava = [[Nizozemska]] | datumsmrti = {{Datum rođenja|2016|3|24|1947|4|25}} | gradsmrti = [[Barcelona]] | državasmrti = [[Španija]] | pozicija = [[Vezni igrač#Ofanzivni vezni|Ofanzivni veznjak]] / [[napadač]] | visina = 180 cm | trenutniklub = | omladinskegodine = 1959-1964. | omladinskipogoni = [[AFC Ajax|Ajax]] | godine = 1964-1973. | klubovi = [[AFC Ajax|Ajax]] | nastupi(golovi) = 319 (251) | godine2 = 1973-1978. | klubovi2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | nastupi(golovi)2 = 184 (61) | godine3 = 1979. | klubovi3 = Los Angeles Aztecs | nastupi(golovi)3 = 27 (14) | godine4 = 1980. | klubovi4 = Washington Diplomats | nastupi(golovi)4 = 27 (10) | godine5 = 1980-1981. | klubovi5 = [[UD Levante|Levante]] | nastupi(golovi)5 = 10 (2) | godine6 = 1981. | klubovi6 = Washington Diplomats | nastupi(golovi)6 = 5 (2) | godine7 = 1981-1983. | klubovi7 = [[AFC Ajax|Ajax]] | nastupi(golovi)7 = 46 (16) | godine8 = 1983-1984. | klubovi8 = [[Feyenoord]] | nastupi(golovi)8 = 44 (13) | reprezentacija = da | nacionalnegodine = 1966-1977. | nacionalneekipe = [[Nogometna reprezentacija Nizozemske|Nizozemska]] | nacionalninastupi(golovi) = 48 (33) | trenergodine = 1985-1988. <br /> 1988-1996. <br /> 2009-2013. | trenerklubovi = [[AFC Ajax|Ajax]] <br /> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br /> [[Nogometna reprezentacija Katalonije|Katalonija]] | zadnjiuređaj = 7. 7. 2026 }} '''Hendrik Johannes Cruijff''', poznatiji kao '''Johan Cruijff''' ''(bosanski izgovor: Krojf)'' bio je nizozemski [[nogomet]]aš i trener. Triput je osvojio ''[[Zlatna lopta France Footballa|Zlatnu loptu]]'' (1971, 1973 i 1974). Jedan je od najboljih primjera filozofije [[Totalni nogomet|totalnog nogometa]] te se smatra jednim od najboljih igrača svih vremena. Nakon penzionisanja 1984. uspješno je vodio [[AFC Ajax|Ajax]] i kasnije [[FC Barcelona|Barcelonu]]. U tim klubovima dugo je bio i savjetnik čelnim ljudima. Godine 1999, prema statistici [[IFFHS]]-a, proglašen je ''evropskim igračem 20. stoljeća'' te drugim najboljim svjetskim igračem u istom stoljeću nakon [[Pelé]]a.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/iffhs-century.html |title=IFFHS-ov stoljetni odabir |work = rsssf.com |access-date= 1. 1. 2010}}</ref> Za isti period ''[[France Football]]'' postavio ga je na treće mjesto.<ref>{{cite web | url = http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#ff-poc | title = Najbolji igrači u 20. stoljeću| publisher = rsssf.com | access-date = 1. 1. 2010}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Johan Cruijff}} * {{FIFA igrač|1043|Johan Cruyff}} * {{BDFutbol|5282}} * [http://www.worldofjohancruyff.com/ Johan Cruijff] – Explore the World of Johan Cruyff * [http://www.cruyff-foundation.org/ Fondacija Johan Cruijff] * [http://www.uefa.com/memberassociations/association=ned/news/newsid=1789173.html Johan Cruijff] – ''UEFA.com'' * [https://web.archive.org/web/20170317101123/http://nasljerseys.com/Players/C/Cruyff.Johan.htm Johan Cruijff] – ''nasljerseys.com'' * [http://www.bdfutbol.com/en/l/l5282.html Johan Cruyff] – ''BDFutbol.com'' * [http://www.ifhof.com/hof/cruyff.asp Johan Cruijff] – ''ifhof.com'' {{Treneri Barcelone}} {{Navkutije |ime = Sastavi Holandije |naslov = Sastavi Nizozemske |naslovstil = background-color:#F1771D; color:#ffffff; border: solid 1px #00008b; |podaci1 = {{Sastav Nizozemske na SP 1974. u nogometu}} {{Sastav Nizozemske na EP 1976. u nogometu}} }} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:#FFD700; color:black; |podaci1 = {{Najbolji strijelci Eredivisie}} {{Najbolji igrači svjetskih prvenstava u nogometu}} {{Zlatna lopta France Footballa}} {{FIFA 100}} {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Treneri osvajači UEFA KPK}} {{Trener godine - World Soccer}} {{Nagrada predsjednika UEFA-e}} {{Laureus - životno djelo}} {{Specijalne nagrade France Footballa}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Cruijff, Johan}} [[Kategorija:Rođeni 1947.]] [[Kategorija:Umrli 2016.]] [[Kategorija:Biografije, Amsterdam]] [[Kategorija:Nizozemski nogometaši]] [[Kategorija:Nizozemski nogometni treneri]] [[Kategorija:Nogometaši Ajaxa]] [[Kategorija:Nogometaši Barcelone]] [[Kategorija:Nogometaši Los Angeles Aztecsa]] [[Kategorija:Nogometaši Washington Diplomatsa]] [[Kategorija:Nogometaši Levantea]] [[Kategorija:Nogometaši Feyenoorda]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1974.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1976.]] [[Kategorija:Treneri Ajaxa]] [[Kategorija:Treneri FC Barcelone]] [[Kategorija:Treneri osvajači Kupa evropskih šampiona]] qd74hsesdph5cnfdxxnvzsenui1q5zm 0 144647 3902554 3835894 2026-07-08T10:06:58Z Panasko 146730 [[Kategorija:Staklenički plinovi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902554 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Carbon-dioxide-2D-dimensions.svg|100px]] [[Datoteka:Carbon-dioxide-3D-vdW.svg|100px]] | Hemijski spoj = Ugljik dioksid | Druga imena = Karbon-dioksid, karbon (IV) oksid,<br /> ugljik (IV) oksid, ugljendioksid | Sumarna formula = CO₂ | CAS registarski broj = 124-38-9 | Kratki opis = bezbojni gas | Molarna masa = 44,0095(14) g/mol | Agregatno stanje = gasovito | Gustoća = 1,562 g/L (čvrsti pri 1 atm i -78,5&nbsp;°C)<br /> 1,977 g/L (gasoviti pri 1 atm i 0&nbsp;°C) | Tačka topljenja = −78&nbsp;°C (194,7 K) ([[sublimacija|sublimira]]) | Tačka ključanja = −57&nbsp;°C (216,6 K) (pod pritiskom od 5,185 bar) | Pritisak pare = | Rastvorljivost = 1,45 g/L vode (na 25&nbsp;°C i 100 kPa) | Dipolni moment = 0 | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 2|F = 0| R = 0| O = }} }} '''Ugljik-dioksid''' (drugi nazivi: ''karbon-dioksid'', ''karbon (IV) oksid'', ''ugljik (IV) oksid'', nepravilno: ''ugljendioksid'') ([[hemijska formula]] '''CO₂''') je prirodni hemijski spoj dva atoma [[kisik]]a spojenih sa jednim atomom [[ugljik]]a [[Kovalentna veza|kovalentnom vezom]]. U standardnim uslovima temperature i pritiska je u gasovitom stanju. U [[Zemljina atmosfera|Zemljinoj atmosferi]] se nalazi u količini od oko 0,039% (po zapremini)<ref>http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo</ref> Dio je ugljikovog ciklusa, a [[biljke]], [[alge]] i [[cijanobakterije]] ga koriste u procesu [[Fotosinteza|fotosinteze]] (u prisustvu vode djelovanjem sunčeve svjetlosti) za proizvodnju [[Ugljikohidrati|ugljikohidrata]], čime se kao nusproizvod otpušta kisik.<ref>{{cite book|author=Donald G. Kaufman, Cecilia M. Franz|title=Biosphere 2000: protecting our global environment|url=http://books.google.com/books?id=nm5FAAAAYAAJ|access-date=11. 10. 2011|year=1996|publisher=Kendall/Hunt Pub. Co.|isbn=978-0-7872-0460-0}}</ref> Međutim, pošto se fotosinteza ne može odvijati u mraku, dio ugljik dioksida proizvode biljke noću u procesu disanja.<ref>[http://www.legacyproject.org/activities/foodfactories.html Food Factories]. www.legacyproject.org. Pristupljeno 10. oktobar 2011.</ref> Ugljik-dioksid u prirodi nastaje sagorijevanjem [[Ugalj|uglja]] ili [[Ugljikovodici|ugljikovodika]], [[Fermentacija|fermentacijom]] šećera u [[Alkoholno piće|alkoholnim pićima]] kao i [[disanje]]m svih živih organizama. [[Ljudi]] i kopnene životinje ga izbacuju iz [[Respiratorni sistem|disajnih organa]]. Emitiraju ga [[vulkan]]i, [[gejzir]]i i vreli izvori vode te druga mjesta gdje je [[Zemljina kora]] tanka. Oslobađa se i iz [[Karbonat|karbonatnih stijena]] putem [[Rastvor|rastvaranja]]. CO₂ se može naći u [[Jezero|jezerima]] na dubinama ispod [[Nadmorska visina|nivoa mora]], te izmješan sa [[Nafta|naftom]] i [[Prirodni gas|prirodnim gasom]].<ref>{{cite web|url=http://www.globalccsinstitute.com/publications/good-plant-design-and-operation-onshore-carbon-capture-installations-and-onshore-pipe-5|title=General Properties and Uses of Carbon Dioxide, Good Plant Design and Operation for Onshore Carbon Capture Installations and Onshore Pipelines|publisher=Energy Institute|access-date=14. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626060816/http://www.globalccsinstitute.com/publications/good-plant-design-and-operation-onshore-carbon-capture-installations-and-onshore-pipe-5|archive-date=26. 6. 2012|url-status=dead}}</ref> Uticaji ugljik dioksida na okolinu su od značajnog interesa. Ugljik dioksid je važan staklenički gas, koji zagrijava površinu Zemlje tako što smanjuje i onemogućava radijaciju toplote u svemir. Atmosferski ugljik dioksid je osnovni izvor [[karbon]]a za [[život]] na Zemlji, a njegova koncentracija u Zemljinoj atmosferi prije industrijske revolucije još od kasnog [[prekambrij]]a bila je regulirana fotosintetičkim organizmima. Međutim, od [[Industrijska revolucija|industrijske revolucije]] do danas brzo je porasla koncentracija CO₂ u atmosferi zbog sagorijevanja karbonskih (fosilnih) goriva (uglja, nafte i prirodnog gasa). Posljedica povećanja koncentracije CO₂ u atmosferi je [[globalno zatopljenje]] te antropogene [[klimatske promjene]]. Ugljik dioksid je najveći izvor zakiseljavanja okeana pošto on pri rastvaranju u vodi proizvodi ugljičnu kiselinu<ref>National Research Council. "Summary." Ocean Acidification: A National Strategy to Meet the Challenges of a Changing Ocean. Washington, DC: The National Academies Press, 2010. 1. Print.</ref> koja je slaba kiselina te njena ionizacija u vodi je nekompletna. : CO₂ + H₂O ⇔ H₂CO₃ == Osobine == === Fizičke === [[Datoteka:Carbon dioxide pressure-temperature phase diagram.svg|lijevo|thumb|220px|Fazni dijagram temperature i pritiska kod ugljik dioksida, prikazana je trojna i kritična tačka ugljik dioksida]] [[Datoteka:Dry Ice Pellets Subliming.jpg|desno|thumb|220px|Uzorci čvrstog ugljik dioksida ili ''suhog leda'']] To je [[gas]] bez boje. U manjim koncentracijama je bez [[miris]]a i okusa. U većim koncentracijama, gas ima oštar [[Kiseline|kiseli]] miris. Pri standardnim uslovima temperature i pritiska, [[gustoća]] mu je oko 1,98&nbsp;kg/m³ što je oko 1,5 puta više od [[zrak]]a te se u zatvorenim prostorima često nalazi na dnu prostorije. Ugljik dioksid ne može biti u tečnom stanju pri pritisku ispod 5,1 atm. Pri pritisku od 1 atm (približno "normalnom" pritisku na nivou mora), gas se pretvara direktno u čvrsto stanje na temperaturi ispod -78,5&nbsp;°C a iznad te temperature CO₂ u čvrstom stanju sublimira direktno u gas. U svom čvrstom stanju, ugljik dioksid se često naziva i [[suhi led]]. Tečni ugljik dioksid se formira samo pri pritisku iznad 5,1 atm. [[Trojna tačka]] uglik-dioksida je na oko 518 [[kPa]] i −56.6&nbsp;°C. Kritična tačka je na 7,38 MPa i 31,1&nbsp;°C.<ref>{{cite web|url=http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C124389&Units=SI&Mask=4#Thermo-Phase|title=Phase change data for Carbon dioxide|authors=National Institute of Standards and Technology|access-date=21. 1. 2008|archive-date=22. 3. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322083546/https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C124389&Units=SI&Mask=4#Thermo-Phase|url-status=dead}}</ref> Proučavan je i drugačiji oblik ugljik dioksida u čvrstom stanju pri visokom pritisku u amorfnom obliku sličnom staklu.<ref>{{cite journal|author=Santoro, M.|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16778885|year=2006|title=Amorphous silica-like carbon dioxide|journal=Nature|volume=441|pages=857–860|issue=7095}}</ref> Taj oblik stakla nazvan ''karbonija'' se proizvodi od superohlađenog CO₂ pri izuzetno visokom pritisku (40-48 GPa ili 400 hiljada atm) u [[Dijamantska komora|dijamantskoj komori]]. Ovo otkriće je potvrdilo teoriju da bi ugljik dioksid mogao postojati u obliku sličnom staklu, poput drugih članova iste elementarne porodice spojeva kao što su [[silikon]], silika staklo i [[germanij-dioksid]]. Za razliku od silika i germanijskog stakla, karbonija staklo nije stabilno na normalnom pritisku i vraća se u gasno stanje kada se smanji pritisak. === Hemijske === ==== Struktura i veze ==== [[Molekula]] ugljik dioksida je pravolinijska i centrosimetrična. Dvije C-O veze su jednake i kratke (116,3 pm), a sastoje se iz dvostruke veze.<ref name="Green">Norman N. Greenwood; Alan Earnshaw (1997): ''Chemistry of the Elements'' (2. izd.). Butterworth–Heinemann. {{ISBN|978-0-08-022056-7}}</ref> Pošto je centrosimetrična, molekula nema električni [[dipol]]. U skladu sa ovom činjenicom, moguće je uočiti samo dvije vibracijske linije u [[Infracrveno zračenje|IC spektru]] i to: antisimetrično proširenje na 2349&nbsp;cm⁻¹ i savijanje u blizini 666&nbsp;cm⁻¹. Postoji i simetrično proširenje na 1388&nbsp;cm⁻¹ koje se može uočiti samo putem [[Ramanova spektroskopija|Ramanove spektroskopije]]. ==== U vodenom rastvoru ==== Ugljik-dioksid je dosta [[rastvorljivost|topljiv]] u [[voda|vodi]]. Vodeni rastvor reagira kiselo ([[pH]] oko 4), zbog stvaranja [[ugljična kiselina|ugljične kiseline]]: :CO₂ + H₂O ⇔ H₂CO₃ Ova [[hemijska ravnoteža|ravnoteža]] pomaknuta je jako ulijevo, jer je više od 99% CO₂ otopljeno kao molekula, a samo mali dio reagira s vodom, dajući kiselinu. Henryeva konstanta ugljične kiseline je <math>K_{\mathrm h}=\frac{\rm{[H_2CO_3]}}{\rm{[CO_2(aq)]}}=1,70\times 10^{-3}</math> (na 25&nbsp;°C). Zbog toga, veći dio ugljik dioksida nije prešao u ugljičnu kiselinu već je ostao kao molekula CO₂ bez uticaja na [[pH vrijednost]]. Relativne koncentracije CO₂ i Hsub>2}CO₃ te deprotoniziranih formi HCO₃⁻ (bikarbonat) i CO₃²⁻ (karbonat) zavise od pH. U neutralnim i blago alkalnim vodama (pH > 6,5) dominira bikarbonatna forma (>50%) i pretežna je (>95%) pri pH vrijednosti morske vode. U veoma alkalnim vodama (pH > 10,4), dominira karbonatna forma (>50%). Okeani, koji su blago alkalni sa tipičnim vrijednostima pH od 8,2 do 8,5 sadrže oko 120&nbsp;mg bikarbonata po litru. Pošto je ugljična kiselina diprotična, ima dvije konstante kisele disocijacije, prva je za disocijaciju u bikarbonatni [[ion]] (hidrogen karbonat) (HCO₃⁻): :H₂CO₃ ⇔ HCO₃⁻ + H⁺ :''K''_a1 = 2,5x10^-4 mol/litru; p''K''_a1 = 3,6 na 25&nbsp;°C.<ref name=Green/> Ovo je ''prava'' prva konstanta kiselinske disocijacije, definirana kao <math>K_{a1}=\frac{\rm{[HCO_3^-] [H^+]}}{\rm{[H_2CO_3]}}</math>, gdje denominator uključuje samo kovalentnu vezu H₂CO₃ a ne uključuje hidratizirani CO₂(aq). Mnogo manja i mnogo češće spominjana vrijednost oko 4,16x10⁻⁷ je ''vidljiva'' vrijednost izračunata na bazi (netačne) pretpostavke da je sav otopljeni CO₂ prisutan kao ugljična kiselina, tako da je <math>K_{\mathrm{a1}}{\rm{(vidljivi)}}=\frac{\rm{[HCO_3^-] [H^+]}}{\rm{[H_2CO_3] + [CO_2(aq)]}}</math>. Pošto većina otopljenog ugljik dioksida ostaje kao molekula, ''K''_a1(vidljiva) ima daleko veći denominator i mnogo manju vrijednost od stvarne ''K''_a1.<ref>Jolly, William L., ''Modern Inorganic Chemistry'' (McGraw-Hill 1984), str. 196</ref> Bikarbonatni ion je amfoterična vrsta koja može reagirati i kao kiselina i kao baza, u zavisnosti od pH vrijednosti [[rastvor]]a. Kod viših pH vrijednosti, on se u velikoj mjeri disocira na karbonatni ion (CO₃²⁻): :HCO₃⁻ ⇔ CO₃²⁻ + H⁺ :''K''_a2 = 4,69x10^-11 mol/litru; p''K''_a2 = 10,329 U organizmima, proizvodnja ugljične kiseline se [[katalizator|katalizira]] putem [[enzim]]a [[karbonanhidraza|karbonanhidraze]]. ==== Reakcije ==== CO₂ je slabi [[elektrofilnost|elektrofil]]. Njegova reakcija sa vodom ilustruje ovu osobinu, pri čemu je [[hidroksid]] nukleofil. S njim reagiraju i drugi nukleofili. Naprimjer, [[karbanion]] koji se dobija iz [[Grignardova reakcija|Grignardovog reagensa]] i organolitijskih spojeva reagira sa ugljik dioksidom te daje karboksilate: :MR + CO₂ → RCO₂M (gdje je M = Li ili MgBr a R = [[alkil]] ili [[aril]]). U metalnim-ugljik dioksid kompleksima CO₂ služi kao ligand, a može poslužiti pri konverziji CO₂ u druge hemikalije<ref>M. Aresta (Ed.) "Carbon Dioxide as a Chemical Feedstock" 2010, Wiley-VCH: Weinheim. {{ISBN|978-3-527-32475-0}}</ref> Redukcija CO₂ u [[ugljik-monoksid]] je obično "teška" i spora reakcija: :CO₂ + 2 e⁻ + 2H⁺ → CO + H₂O Redoks potencijal za ovu reakciju pri pH vrijednost od približno 7 se kreće oko -0,53 V u odnosu na standardnu vodikovu elektrodu. Enzim [[ugljik-monoksid dehidrogenaza]] koji sadrži [[nikl]] je katalizator u ovom procesu.<ref>Colin Finn, Sorcha Schnittger, Lesley J. Yellowlees, Jason B. Love "[http://pubs.rsc.org/en/Content/ArticleLanding/2012/CC/c1cc15393e Molecular approaches to the electrochemical reduction of carbon dioxide]" Chemical Communications 2011, 0000.</ref> == Historija == [[Datoteka:Carbon-dioxide-crystal-3D-vdW.png|thumb|lijevo|220px|Kristalna struktura "suhog leda"]] Ugljik dioksid je jedan od prvih gasova koji je opisan kao supstanca različita od zraka. U 17. vijeku, flamanski hemičar [[Jan Baptist van Helmont]] je uočio da se sagorijevanjem [[Ugalj|uglja]] u zatvorenoj posudi dobija [[pepeo]] koji je mnogo lakši od početne količine sagorjelog uglja. Njegovo objašnjenje je bilo da je ostatak uglja transmutirao u nevidljivu supstancu koju je nazvao ''gas'' ili ''divlji duh'' (''spiritus sylvestre'')<ref>Ebbe Almqvist (2003): ''History of industrial gases'', Springer, 2003, {{ISBN|978-0-306-47277-0}}, str. 93</ref> Osobine ugljik-dioksida su intenzivnije proučavane od 1750tih od strane škotskog fizičara [[Joseph Black|Josepha Blacka]]. On je zapadio da [[krečnjak]] ([[kalcij-karbonat]]) može biti zagrijavan ili tretiran sa kiselinama, nakon čega se dobija gas koji je on nazvao ''fiksni zrak''. Otkrio je da je taj gas gušći od zraka i da ne podržava sagorijevanje niti život. Black je otkrio i da taj gas prolazi kroz vodeni rastvor kreča ([[kalcij-hidroksid]]a), taloži se kalcij-karbonat. On je ovaj fenomen koristio za ilustriranje da ugljik-dioksid nastaje putem [[ćelijsko disanje|ćelijskog disanja]] i mikrobiološke [[Fermentacija|fermentacije]]. Engleski hemičar [[Joseph Priestley]] je 1772. godine objavio rad pod naslovom ''Impregnacija vode sa fiksnim zrakom''<ref>http://todayinsci.com/P/Priestley_Joseph/PriestleyJoseph-MakingCarbonatedWater1772.htm</ref> (engl. ''Impregnating Water with Fixed Air'') u kojem je opisao proces sipanja [[Sumporna kiselina|sumporne kiseline]] na [[Kreda (materijal)|kredu]] da bi dobio ugljik dioksid, te nastojao da taj gas rastvori u posudi sa vodom.<ref name="Priestley">{{cite journal|author = Joseph, Priestley|title = Observations on Different Kinds of Air|journal = Philosophical Transactions|volume = 62|issue = 0|year = 1772|pages = 147–264|url = http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/priestley.html}}</ref> Na taj način je izumio [[soda voda|soda vodu]]. Ugljik-dioksid je prvi put ukapljen (pri povišenom pritisku) 1823. godine od strane [[Humphry Davy|Davya]] i [[Michael Faraday|Faradaya]].<ref name="Davy">{{cite journal|author= Humphry, Davy|title = On the Application of Liquids Formed by the Condensation of Gases as Mechanical Agents|journal = Philosophical Transactions|volume = 113|issue = 0|year = 1823|pages = 199–205}}</ref> Najraniji opis čvrstog ugljik-dioksida je dao [[Charles Thilorier]] 1834. godine kada je otvorio kontejner tekućeg ugljik dioksida pod pritiskom i otkrio da je hlađenjem nastalim brzim isparavanjem tekućine došlo do formiranja ''snijega'' od CO₂.<ref>{{cite journal|title = Thilorier and the First Solidification of a "Permanent" Gas (1835)|author = Duane, H.D. Roller; Thilorier, M.|journal = Isis |volume = 43|issue = 2|year = 1952|pages = 109–113}}</ref> == Izdvajanje i proizvodnja == Ugljik dioksid se uglavnom proizvodi kao krajnji nusproizvod četiri ''tehnologije'': sagorijevanja fosilnih goriva, proizvodnje vodika putem reformiranja pare, sinteze amonijaka i fermentacije. Može se dobiti i iz zraka putem destilacije, međutim ovaj način nije efikasan i skup je. Sagorijevanjem svih goriva koja sadrže ugljik, poput [[metan]]a, [[Zemni plin|prirodnog gasa]], destilata [[Nafta|nafte]] ([[benzin]]a, [[dizel]]a, [[kerozin]]a), [[propan]]a kao i drveta i uglja, stvara se ugljik dioksid i, najčešće, [[voda]]. Hemijska reakcija između metana i kisika je data kao primjer: : CH₄ + 2 O₂ → CO₂ + 2 H₂O Proizvodnja živog (negašenog) [[kreč]]a (CaO), materijala koji se često koristi, uključuje zagrijavanje (kalciniranje) krečnjaka na oko 850&nbsp;°C: : CaCO₃ → CaO + CO₂ Ruda [[željezo|željeza]] se reducira uz [[koks]] u visokoj peći, dajući elementarno željezo i ugljik-dioksid:<ref>{{Cite book |author= Strassburger, Julius | title = Blast Furnace Theory and Practice | publisher = American Institute of Mining, Metallurgical, and Petroleum Engineers | place = New York| year = 1969 | isbn = 0-677-10420-0}} </ref> : Fe₂O₃ + 3 CO → 2 Fe + 3 CO₂ [[Kvasac|Kvasci]] metaboliziraju [[šećer]] i proizvode ugljik-dioksid i [[etanol]], poznat i kao obični alkohol, pri proizvodnji [[Vino|vina]], [[Pivo|piva]] i drugih [[Alkoholno piće|alkoholnih pića]], kao i proizvodnji [[bioetanol]]a:: : C₆H₁₂O₆ → 2 CO₂ + 2 C₂H₅OH Svi aerobski organizmi proizvode CO₂ prilikom oksidiranja [[Ugljikohidrati|ugljikohidrata]], masnih kiselina i [[Bjelančevine|bjelančevina]] u [[mitohondrija]]ma [[ćelija]]. Veliki broj reakcija koje se odvijaju u tim procesima su izrazito složene. Jedna od njih je proces [[Fotosinteza|fotosinteze]]. Jednačina razlaganja [[Glukoza|glukoze]] i drugih monosaharida pri procesu disanja je: : C₆H₁₂O₆ + 6 O₂ → 6 CO₂ + 6 H₂O Fotoautotrofni organizmi (biljke i [[cijanobakterije]]) koriste drugi način: biljke absorbiraju CO₂ iz zraka, zajedno sa vodom, te oni reagiraju dajući ugljikohidrate: : ''n''CO₂ + ''n''H₂O → (CH₂O)_n + ''n''O₂ == Upotreba == [[Datoteka:Soda bubbles macro.jpg|thumb|250px|Mjehurići ugljik-dioksida u gaziranom piću.]] Ugljik-dioksid se uglavnom koristi u prehrambenoj, hemijskoj i naftnoj industriji.<ref name="kirk">Pierantozzi, Ronald (2001): ''Carbon Dioxide'' u "Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology". Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology. Wiley. {{ISBN|0-471-23896-1}}</ref> === Proizvodnja hemikalija === U hemijskoj industriji, ugljik-dioksid se uglavnom koristi kao sastojak pri proizvodnji [[Urea|uree]] i [[metanol]]a. Metalni karbonati i bikarbonati kao i neki derivati karboksilnih kiselina (npr. [[natrij-salicilat]]) se dobijaju iz CO₂. === Hrana === Ugljik-dioksid je prehrambeni [[aditiv]], a koristi se kao regulator kiselosti u hrani. Odobren je za upotrebu od strane Evropske unije<ref>Agencija za standarde hrane u UK: {{cite web |url=http://www.food.gov.uk/safereating/chemsafe/additivesbranch/enumberlist |title=Current EU approved additives and their E Numbers |access-date=27. 10. 2011}}</ref> (označen kao '''E290'''<ref>{{Cite web |url=http://www.halal.ba/site/index.php?option=com_content&view=article&id=514&Itemid=148&lang=ba |title=halal.ba, podaci o E-brojevima (bos.) |access-date=4. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316025543/http://halal.ba/site/index.php?option=com_content&view=article&id=514&Itemid=148&lang=ba |archive-date=16. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref>), u SAD od strane Agencije za hranu i lijekove (''US Food and Drug Administration''),<ref>Agencija za hranu i lijekove SAD: {{cite web |url=http://www.fda.gov/Food/FoodIngredientsPackaging/FoodAdditives/FoodAdditiveListings/ucm091048.htm |title=Listing of Food Additives Status Part I |access-date=27. 10. 2011}}</ref> te u Australiji i na Novom Zelandu<ref>Australija i Novi Zeland ''Food Standards Code'' {{cite web |url=http://www.comlaw.gov.au/Details/F2011C00827 |title=Standard 1.2.4 – Labelling of ingredients |access-date=27. 10. 2011}}</ref> (sa oznakom INS 290). Postoje neke vrste [[bombon]]a koje se prave tako da se u njih presa ugljik-dioksid pri pritisku od 40 bara. Kada se takvi bomboni stave u usta, ugljik dioksid se otapa i otpuštaju se mjehurići gasa uz karakterističan zvuk. Sredstva za dizanje tijesta uzrokuju njegovo ''dizanje'' proizvodeći u njemu ugljik dioksid. Pekarski kvasac proizvodi ugljik-dioksid fermentacijom šećera koji se nalazi u tijestu, dok hemijski kvasci poput praška za pecivo ili pekarske sode otpuštaju ugljik-dioksid kada se zagrijavaju ili kada na njih djeluju kiseline. Ugljik dioksid se upotrebljava za proizvodnju osvježavajućih [[Soda voda|pića]]. Tradicionalno, karboniziranje u pivu i mjehurići u vinu su se dešavali putem prirodne fermentacije, ali danas mnogi proizvođači svjesno karboniziraju ova pića ugljik-dioksidom proizvedenim u procesu fermentacije. === Gašenje požara === Ugljik dioksid gasi vatru (stvara inertnu atmosferu onemogućavajući pristup [[kisik]]u) te neki aparati za gašenje [[požar]]a koriste ugljik dioksid punjen pod pritiskom, naročito oni aparati koji služe za gašenje požara na električnim instalacijama. Ti aparati su pogodni i za gašenje požara zapaljenih tekućina, ali ne i za gašenje ''običnih'' požara (drveta i sl.) jer, iako onemogućavaju pristup kisiku, ne hlade zapaljene predmete, pa nakon što ugljik dioksid ispari, vatra se opet rasplamsa u dodiru s atmosferskim kisikom. Međutim, sistemi za gašenje požara koji su zasnovani na ugljik dioksidu su povezani sa nekoliko smrtnih slučaja. Udisanjem velike koncentracije CO₂ može doći do gušenja. Američka EPA navodi u izvještaju da se desio 51 incident između 1975. i 2010. godine u kojem su stradale 72 osobe a 145 povrijeđeno, a čiji je uzrok kvar na sistemu za gašenje požara na bazi ugljik dioksida.<ref>[http://www.epa.gov/ozone/snap/fire/co2/co2report.html Carbon Dioxide as a Fire Suppressant: Examining the Risks], US EPA</ref> === Poljopriveda === Biljkama je neophodan ugljik dioksid za proces [[fotosinteza|fotosinteze]]. U većim staklenicima vrši se obogaćivanje sa dodatnim CO₂ da bi se održao rast biljaka i povećala plodnost.<ref>[http://www.ext.colostate.edu/mg/gardennotes/141.html Plant Growth Factors: Photosynthesis, Respiration, and Transpiration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902192633/http://www.ext.colostate.edu/mg/gardennotes/141.html |date=2. 9. 2014 }}. Ext.colostate.edu. Pristupljeno 10.10.2011.</ref><ref>[http://www-formal.stanford.edu/jmc/nature/node21.html Carbon dioxide]. Formal.stanford.edu. Pristupljeno 10.10.2011.</ref> Pad koncentracije ugljik dioksida koji je povezan sa fotosintezom unutar staklenika bi doveo do uginuća biljaka ili bi barem značajno usporio njihov rast. U veoma visokim koncentracijama (100 puta više od koncentracije u atmosferi) CO₂ može biti otrovan za živa bića. Na taj način porastom koncentracije do 1% ili više u toku nekoliko sati mogu se uništiti paukovi i biljne uši na biljkama u stakleniku.<ref>{{cite journal|author=Stafford, Ned|title=Future crops: The other greenhouse effect|journal=Nature|volume=448|date=7. 2. 2007|issue=7153|pages=526–8 }}</ref> Ugljik dioksid korišten u staklenicima upotrebljava se kao osnovni izvor ugljika za alge iz roda ''Spirulina''. === Ostalo === U [[Medicina|medicini]], do 5% ugljik dioksida (oko 130 puta više od atmosferske koncentracije) se dodaje [[kisik]]u za stimuliranje disanja nakon što pacijent prestane disati zbog stabiliziranja balansa kisika i ugljik dioksida u krvi. Predloženo je da se ugljik dioksid koji nastaje pri proizvodnji struje ubacuje u jezera i bare gdje bi rasle alge koje bi se kasnije prerađivale u biodizel.<ref name='csmon'>{{cite news|author=Mark, Clayton|title=Algae – like a breath mint for smokestacks|date=11. 1. 2006| url =http://www.csmonitor.com/2006/0111/p01s03-sten.html|work =Christian Science Monitor| access-date=11. 10. 2007}}</ref> Tečni i čvrsti ugljik dioksid su važni rashlađivači naročito u prehrambenoj industriji, gdje se koriste pri transportu i skladištenju sladoleda i druge zaleđene hrane. Čvrsti ugljik dioksid poznat i kao ''suhi led'' koristi se za manje pošiljke gdje korištenje rashladnih uređaja nije praktično. Čvrsti ugljik dioksid je uvijek na temperaturi ispod −78.5&nbsp;°C pri normalnom atmosferskom pritisku, bez obzira na temperaturu zraka. Tečni ugljik dioksid (industrijska oznaka R744) se koristio kao rashlađivač prije otkrića R-12 ([[dihlordifluormetan]]) te bi mogao ponovno ući u upotrebu zbog mišljenja da R134a ([[tetrafluoretan]]) doprinosi [[Klimatske promjene|klimatskim promjenama]]. Njegove fizičke osobine su veoma prihvatljive za rashlađivanje, zamrzavanje te zagrijavanje, zbog velikog volumetrijskog kapaciteta hlađenja. Zbog operativnog pritiska do 130 [[Bar (jedinica)|bara]], sistemi sa CO₂ zahtijevaju vrlo otporne komponente koji su se razvile za masovnu proizvodnju u mnogim sektorima. U klima uređajima automobila, u oko 90% slučajevima u područjima sa hladnijom klimom, R744 se pokazao efikasniji od sistema koji koriste R134a. Tečni CO₂ ima i ekološke prednosti jer ne oštećuje ozon, nije otrovan niti zapaljiv te bi u budućnosti mogao zamijeniti hidrofluorougljike u automobilima, klima uređajima i drugim uređajima. Kompanije poput [[Coca-Cola|Coca-Cole]] su već rasporedile svoje razhlađivače za pića na bazi CO₂, dok je američka vojska zainteresirana za tehnologiju hlađenja i zagrijavanja na istoj bazi.<ref name='ccref1'>{{cite web |url=http://www.thecoca-colacompany.com/presscenter/nr_20060605_corporate_hfc-free.html |title=The Coca-Cola Company Announces Adoption of HFC-Free Insulation in Refrigeration Units to Combat Global Warming |access-date=11. 10. 2007 |publisher=The Coca-Cola Company |archive-url=https://web.archive.org/web/20071004201154/http://www.thecoca-colacompany.com/presscenter/nr_20060605_corporate_hfc-free.html |archive-date=4. 10. 2007 |url-status=dead }}</ref><ref name='usforces'>{{cite news|title = Modine reinforces its CO₂ research efforts|url = http://www.r744.com/news/news_ida145.php|date=28. 6. 2007|publisher = R744.com|access-date=16. 5. 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20080210194203/http://www.r744.com/news/news_ida145.php|archive-date=10. 2. 2008|url-status = dead}}</ref> == U Zemljinoj atmosferi == [[Datoteka:Mauna Loa Carbon Dioxide-bs.svg|thumb|lijevo|280px|Keelingova krivulja koncentracije atmosferskog CO₂ mjerena na planini [[Mauna Loa]], [[Hawaii]]]] Ugljik dioksid u [[Zemljina atmosfera|Zemljinoj atmosferi]] se smatra gasom u tragovima, a trenutno se smatra da je njegova prosječna koncentracija oko 0,04% po zapremini<ref name=NOAA>[http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo National Oceanic & Atmospheric Administration (NOAA) – Earth System Research Laboratory (ESRL), Trends in Carbon Dioxide]</ref> (ili 0,0591% po masi). Procjenjuje se da je ukupna masa atmosferskog CO₂ oko 3,16x10¹⁵ kg (oko 3.000 gigatona). Njegova koncentracija varira u zavisnosti od sezone ali i na regionalnoj osnovi, naročito blizu površine. U gradskim područjima koncentracije su općenito više, dok u zatvorenim prostorijama mogu doseći i do 10 puta više koncentracije od vanjskih. Ugljik dioksid se smatra [[staklenički gas|stakleničkim gasom]]. Prema mjerenjima iz novembra 2011. godine, koncentracija ugljik dioksida u Zemljinoj atmosferi iznosi približno 0,039% po zapremini.<ref>[ftp://ftp.cmdl.noaa.gov/ccg/co2/trends/co2_mm_mlo.txt Mauna Loa CO₂ annual mean data] sa NOAA. Također pogledajte: [http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ Trends in Carbon Dioxide] sa NOAA.</ref> Njegova koncentracija u atmosferi se neznatno mijenja tokom godine, na šta utiče rast sezonskih biljaka na [[Sjeverna hemisfera|sjevernoj hemisferi]]. Tokom proljeća i ljeta na sjevernoj hemisferi, biljke konzumiraju CO₂ te se njegova koncentracija smanjuje, dok tokom jeseni i zime raste. I pored sezonskih promjena, smatra se da je koncentracija CO₂ tokom 2009. godine porasla za 0,0002%.<ref>{{cite web|url=http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo_growth|title=Annual Mean Growth Rate for Mauna Loa, Hawaii|work=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide|publisher=NOAA Earth System Research Laboratory|access-date=28. 4. 2010}}</ref> Pošto ugljik dioksid propušta vidljivu [[svjetlost]] ali snažno apsorbuje [[Infracrveno zračenje|infracrvenu]] prije nego što je polahko počne otpuštati u istoj [[Talasna dužina|talasnoj dužini]] u kojoj je i apsorbirao.<ref>Atmosphere Changes,http://www.epa.gov/climatechange/science/recentac.html</ref> Prije nego što je došlo do ispuštanja ugljik dioksida koji je proizvod ljudskog djelovanja, u prahistorijsko doba koncentracije su rasle sa porastom globalne temperature, djelujući kao pozitivna povratna informacija za promjene koje su inducirali drugi procesi poput [[Milankovićevi ciklusi|orbitalnih ciklusa]].<ref>Genthon, G.; Barnola, J. M.; Raynaud, D.; Lorius, C.; Jouzel, J.; Barkov, N. I.; Korotkevich, Y. S.; Kotlyakov, V. M. (1987). "[http://adsabs.harvard.edu/abs/1987Natur.329..414G Vostok ice core: climatic response to CO2 and orbital forcing changes over the last climatic cycle]". Nature 329 (6138): 414.</ref> Ovi sezonski ciklusi u koncentraciji CO₂ su prvenstveno povezani sa rastom vegetacije na sjevernoj hemisferi.<ref>Enting, I.G., 1987: Interannual variation in the seasonal cycle of carbon dioxide concentration at Mauna Loa. ''Journal of Geophysical Research'' 92:D5, 5497–5504.</ref> Istraživanja pokazuju da je prije 500 miliona godina količina ugljik dioksida bila oko 20 puta veća nego danas, te se tokom [[Jura (period)|perioda Jure]] smanjuje 4 do 5 puta, a nakon toga se smanjenje usporava, da bi se prije 49 miliona godina desilo [[Azolla događaj|naglo smanjenje]].<ref>{{cite web|title = Climate and CO₂ in the Atmosphere|url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange2/07_1.shtml| access-date=10. 10. 2007}}</ref><ref> {{Cite journal|author=Robert A.; Berner, Zavareth; Kothavala |title = GEOCARB III: A revised model of atmospheric CO₂ over Phanerozoic Time|url=http://www.geocraft.com/WVFossils/Reference_Docs/Geocarb_III-Berner.pdf|journal=American Journal of Science|volume=301|year=2001|issue=2|pages=182–204|access-date=15. 2. 2008}}</ref> Ljudske aktivnosti poput sagorijevanja fosilnih goriva i [[deforestacija|krčenje šuma]] uzrokovali su povećanje koncentracije ugljik dioksida u atmosferi za oko 35% od početka [[Industrijska revolucija|industrijalizacije]].<ref name="nonanews">{{cite news |title=After two large annual gains, rate of atmospheric CO₂ increase returns to average| url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2005/s2412.htm |date=31. 3. 2005|publisher =NOAA News Online, Story 2412}}</ref> Procjenjuje se na ugljik dioksid otpada 40% ukupnih gasova iz [[vulkan]]a tokom nekih oblika erupcije.<ref>{{Cite book|author=Sigurdsson, Haraldur; Houghton, B. F. |title=Encyclopedia of volcanoes |url=https://archive.org/details/isbn_012643140 |year=2000 |publisher=Academic Press |location=San Diego |isbn=0-12-643140-X}}</ref> Također, procjene govore da se godišnje iz vulkana otpusti u atmosferu oko 130 do 230 miliona tona CO₂. Osim vulkana, njega proizvode i vrući izvori i gejziri. Lokalno ogromne koncentracije gasa su zabilježene u Kamerunu kod jezera Monoun pri čemu je 15. augusta 1984. godine zbog izlijevanja vode iz jezera zasičene ugljik dioksidom umrlo 37 osoba, a 1986. kod jezera Nyos u [[Kamerun]]u zbog istog uzroka je umrlo 1700 osoba.<ref>{{Cite book |author=Martini, M.; Raschi, A.; Miglietta, F.; Tognetti, R.; van Gardingen, P.R. (ur.)|chapter=CO₂ emissions in volcanic areas: case histories and hazaards |title=Plant responses to elevated CO₂: Evidence from natural springs |url=https://archive.org/details/plantresponsesto0000unse_n8j0|year=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-58203-2|pages=[https://archive.org/details/plantresponsesto0000unse_n8j0/page/69 69]–86}}</ref> Procjenjuje se da je emisija CO₂ čiji je uzrok ljudska aktivnost 135 veća od emisije CO₂ iz vulkana.<ref>{{cite web|title = Volcanic Gases and Climate Change Overview | url=http://volcanoes.usgs.gov/hazards/gas/climate.php | authors = US Geological Survey | access-date=26. 2. 2013}}</ref> === U svemiru === Istraživanja su pokazala da u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]] [[Venera]] i [[Mars]] imaju atmosferu sačinjenu iz ugljik dioksida, uz razliku što Venera ima enormno gušću atmosferu od Marsa<ref name="nucleus">http://www.msnucleus.org/membership/html/k-6/uc/solar_system/5/ucss5_3a.html</ref>. Sumnja se da [[Pluton]] u svojoj rijetkoj atmosferi pored dušika također sadrži ugljik-dioksid.<ref name="nucleus"/> Tokom istraživanja planeta izvan Sunčevog sistema, NASA je u septembru 2008. godine otkrila planetu označenu kao [[HD 189733 b]] u sazvijeđu Lisice na kojoj bi prema procjenama stručnjaka moglo biti ugljik dioksida.<ref>http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/CO2.html</ref><ref>http://www.nature.com/news/2008/081121/full/news.2008.1248.html</ref> === Fotosinteza i fiksiranje ugljika === [[Datoteka:Auto-and heterotrophs.png|thumb|170px|Pregled procesa fotosinteze i disanja. Ugljik dioksid (desno), zajedno sa vodom, daje kisik i organske spojeve (lijevo) tokom procesa fotosinteze, koji se dalje tokom ćelijskog disanja razlažu na vodu i CO₂.]] [[Datoteka:Calvin-cycle4.svg|thumb|lijevo|170px|Pregled [[Calvinov ciklus|Calvinovog ciklusa]] i fiksiranja ugljika]] [[Fiksiranje ugljika]] je proces uklanjanja ugljik dioksida iz zraka i njegova ''fiksacija'' (ugradnja) u čvrste spojeve. Biljke, alge i mnoge vrste bakterija ([[cijanobakterije]]) "ugrađuju" ugljik i prave vlastitu hranu tokom procesa fotosinteze. U tom procesu se koristi ugljik dioksid i voda za proizvodnju [[šećer]]a, a ponekad i drugih organskih spojeva otpuštajući kisik kao nusproizvod. [[Rubisco]] (Ribuloza-1,5-bisfosfat karboksilaza oksigenaza) je enzim koji je uključen u prvi važni korak u procesu fiksiranja ugljika, pri čemu se iz atmosferskog ugljika u biljci grade energetske molekule poput [[Glukoza|glukoze]]. Smatra se da je on jedan od najraširenijih proteina na Zemlji.<ref>{{cite journal | author = Dhingra A, Portis AR, Daniell H | title = Enhanced translation of a chloroplast-expressed RbcS gene restores small subunit levels and photosynthesis in nuclear RbcS antisense plants | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 101 | issue = 16 | pages = 6315–20 | year = 2004}}</ref> Fototrofni organizmi koriste ove spojeve za svoje fotosintetičke procese kao vlastite izvore hrane i kao sirovine za pravljenje mnogo složenijih organskih molekula poput polisaharida, [[Nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]] i proteina. Zatim se ti spojevi dalje koriste za njihov rast i kao osnova cijelog lanca ishrane. Studije pokazuju da biljke rastu oko 50% brže ako je koncentracija CO₂ 1.000 ppm u odnosu na normalne uslove, mada ovo pretpostavlja da nema promjena klime i da nema ograničenja u drugim hranjivim materijama.<ref>{{cite web|title=Carbon Dioxide In Greenhouses|authors=T.J. Blom; W.A. Straver; F.J. Ingratta; Shalin Khosla; Wayne Brown|url=http://www.omafra.gov.on.ca/english/crops/facts/00-077.htm|access-date=12. 6. 2007}}</ref> Istraživači su došli do saznanja da povećani nivoi ugljik dioksida kojim se povećava rast biljaka dolazi do izražaja u količini plodova koje daju biljke, kao što su [[pšenica]], [[riža]] i [[soja]], koje su u kontroliranim uslovima davale oko 12-14% veće prinose u uslovima povećane koncentracije CO₂.<ref>{{cite journal|author=Ainsworth Elizabeth A.|title=Rice production in a changing climate: a meta-analysis of responses to elevated carbon dioxide and elevated ozone concentration|year=2008|page=1642|issue=7|volume=14|journal=Global Change Biology|url=http://www.plant-biotech.dk/Meetings/PBD_Symposium_Plant%20Stress_litterature/LisaAinsworth_pdf2.pdf|date=|access-date=20. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719130608/http://www.plant-biotech.dk/Meetings/PBD_Symposium_Plant%20Stress_litterature/LisaAinsworth_pdf2.pdf|archive-date=19. 7. 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Long SP; Ainsworth EA; Leakey AD; Nösberger J; Ort DR|title=Food for thought: lower-than-expected crop yield stimulation with rising CO₂ concentrations |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16809532|journal=Science|volume=312|issue=5782|pages=1918–21|year=2006}}</ref> Također, studije su pokazale da povećanje koncentracije CO₂ smanjuje broj i razvoj [[stoma]] u biljci<ref>{{cite journal|author=F. Woodward and C. Kelly |journal=New Phytologist|year=1995 |volume= 131|issue=3|pages=311–327 |title=The influence of CO₂ concentration on stomatal density|url=https://archive.org/details/sim_new-phytologist_1995-11_131_3/page/311 }}</ref> što dovodi do toga da biljka unosi manju količinu vode nego uobičajeno.<ref>{{cite journal|journal=Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology|volume=48|issue=1|year=1997|title=More efficient plants: A consequence of rising atmospheric CO₂?|author=Bert G. Drake; Gonzalez-Meler Miquel A.; Long Steve P.|pages=609–639}}</ref> === Fiziologija === CO₂ se prenosi u krvi na tri različita načina (procenti se razlikuju za arterijsku i vensku krv):<ref>[http://www.solarnavigator.net/solar_cola/carbon_dioxide.htm] "Carbon dioxide" 2007.</ref> * većina (70 % do 80 %) se pretvara u bikarbonatni ion (HCO₃^-) u crvenim krvnim zrncima, hemijskom reakcijom CO₂ + H₂O → H₂CO₃ → H⁺ + HCO⁻ * 5 % do 10 % se otapa u [[Krvna plazma|krvnoj plazmi]] * 5 % do 10 % je vezano za [[hemoglobin]] (aminokiseline) [[Hemoglobin]] je glavni nosilac kisika i i CO₂ u krvi, samo što se ne vežu na istom mjestu. Postoji povezanost vezivanja kisika i CO₂, tako da povećano vezivanje CO₂ na hemoglobin, smanjuje mogućnost vezanja kisika na hemoglobin. Bikarbonatni ioni imaju veliku važnost u reguliranju [[pH]] vrijednosti u krvi. Iako tijelo treba kisik za [[metabolizam]], malehna količina kisika ne izaziva pojačano [[disanje]]. Upravo je obratno, velika koncentracija CO₂ utiče na pojačano disanje. Tako naprimjer, ako čovjek udiše zrak bez kisika, gubi svijest, bez osjećaja teskoće u disanju. To je opasno naročito za pilote borbenih [[avion]]a. Centri za disanje pokušavaju održati pritisak CO₂ u arterijama od oko 40&nbsp;mm Hg. Sa pojačanim disanjem, taj pritisak se smanjuje. Disanje jedne osobe stvara oko 1&nbsp;kg CO₂ dnevno.<ref>[http://www.epa.gov/climatechange/fq/emissions.html#q7] "How much carbon dioxide do humans contribute through breathing?" 2009.</ref> == Otrovnost == {{Glavni|Trovanje ugljik dioksidom}} Sadržaj ugljik dioksida u svježem zraku (prosjek uzet između nivoa mora i nivoa od 10kPa, tj. na visini oko 30&nbsp;km) varira između 0,036% i 0,039% u zavisnosti od područja mjerenja.<ref>{{cite web|url=http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/carbontracker/|title=Graphical map of CO₂}}</ref> Ugljik dioksid je gas koji izaziva [[asfikcija|asfikciju]], odnosno sam po sebi nije otrovan ali zamjenjuje kisik u zraku te može izazvati gušenje zbog nedostatka kisika. U istu grupu spadaju i gasovi poput [[helij]]a ili [[dušik]]a. Ugljik dioksid nije otrovan niti štetan u skladu sa Globalnim harmoniziranim sistemom klasifikacije i označavanja hemijskih standarda koje je donijela [[Ekonomska komisija Ujedinjenih naroda za Evropu|UN Ekonomska komisija za Evropu]] koristeći OECD upute za testiranje hemikalija. U koncentracijama do 1%, CO₂ može kod ljudi izazvati osjećaj pospanosti.<ref name=friedman>[http://www.inspect-ny.com/hazmat/CO2gashaz.htm Toxicity of Carbon Dioxide Gas Exposure, CO2 Poisoning Symptoms, Carbon Dioxide Exposure Limits, and Links to Toxic Gas Testing Procedures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928073740/http://www.inspect-ny.com/hazmat/CO2gashaz.htm |date=28. 9. 2009 }} autor: Daniel Friedman – InspectAPedia</ref> Koncentracije od 7% do 10% mogu izazvati gušenje koje se manifestira vrtoglavicom, glavoboljom, poremećajima vida i sluha, te nesvijest u toku par minuta do jednog sata.<ref>{{cite news|publisher=U.S. Environmental Protection Agency: |url=http://www.epa.gov/ozone/snap/fire/co2/co2report.html |title=Carbon Dioxide as a Fire Suppressant: Examining the Risks}}</ref> Pošto je on teži od zraka, postoje mjesta gdje gas izlazi iz zemljišta (zbog vulkanske ili geotermalne aktivnosti) u relativno velikim količinama bez da ga odnosi vjetar te se može sakupljati na zaklonjenim mjestima ili dolinama ispod prosječne nadmorske visine okolnog zemljišta. Ta pojava često dovodi do smrti velikog broja životinja koje se nađu na tim mjestima. Iz tog razloga desile su se brojne smrti u blizini [[Demokratska Republika Kongo|kongoanskog]] grada [[Goma]] zbog vulkanske aktivnosti na obližnjoj planini [[Mount Nyiragongo]].<ref>http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/3215_volcanoc.html</ref> Riječ ''mazuku'' iz [[Svahili jezik]]a se koristi za ovaj fenomen. Ljudi se mogu adaptirati na povećani nivo CO₂. Neprestano udisanje zraka u kojem imaju veće koncentracije CO₂ se može tolerisati do nivoa od 3% najmanje jedan mjesec i do nivoa od 4% najmanje oko jedne sedmice. Smatra se da udisanje zraka u kojem ima 2% CO₂ duže vrijeme se može tolerisati u zatvorenim prostorima (naprimjer u [[podmornica]]ma), jer je prilagođavanje na to psihološko i reverzibilno. Na ovim nivoima nije primjećeno smanjenje sposobnosti i normalne fizičke aktivnosti kod ljudi.<ref name="Glatte Jr H. A., Motsay G. J., Welch B. E. 1967">{{cite journal |title=Carbon Dioxide Tolerance Studies |author=Glatte Jr H. A., Motsay G. J., Welch B. E. |year=1967 |volume=SAM-TR-67-77 |journal=Brooks AFB, TX School of Aerospace Medicine Technical Report |url=http://archive.rubicon-foundation.org/6045 |access-date=2. 5. 2008 |archive-date=9. 5. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509072828/http://archive.rubicon-foundation.org/6045 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |title=Carbon Dioxide Tolerance and Toxicity |author=Lambertsen, C. J. |year=1971 |journal=Environmental Biomedical Stress Data Center, Institute for Environmental Medicine, University of Pennsylvania Medical Center |volume=Report No. 2-71 |location=Philadelphia, PA |url=http://archive.rubicon-foundation.org/3861 |access-date=2. 5. 2008 |archive-date=24. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724044527/http://archive.rubicon-foundation.org/3861 |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Carbon dioxide}} * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0103.html CDC – NIOSH Priručnik za hemijske opasnosti – Ugljik dioksid] * [http://www.uigi.com/carbondioxide.html CO₂ Osobine, korištenje i primjena ugljik dioksida] * [http://www.dryiceinfo.com/science.htm Podaci o ''suhom ledu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040403174431/http://www.dryiceinfo.com/science.htm |date=3. 4. 2004 }} * [https://web.archive.org/web/20070225181531/http://www.cmdl.noaa.gov/ccgg/trends/ Trendovi u atmosferskom ugljik dioksidu] ''(NOAA)'' * [http://books.google.com/books?id=RicDAAAAMBAJ&pg=PA53 "A War Gas That Saves Lives."] ''Popular Science'', juni 1942, str.&nbsp;53–57. * [http://oco.jpl.nasa.gov NASA's Orbiting Carbon Observatory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909072113/https://oco.jpl.nasa.gov/ |date=9. 9. 2018 }} * [http://googas.ov.ingv.it Internetski katalog o prirodnoj emisiji CO₂ u Italiji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213080344/http://googas.ov.ingv.it/ |date=13. 2. 2021 }} * [http://www.chemistry-reference.com/q_compounds.asp?CAS=124-38-9 Reakcije, termohemija, korištenje i funkcije ugljik dioksida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213080320/http://chemistry-reference.com/q_compounds.asp?CAS=124-38-9 |date=13. 2. 2021 }} * [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_carbon_dioxide_one.htm Ugljik dioksid – prvi dio] i [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_carbon_dioxide_two.htm drugi dio] na ''The Periodic Table of Videos'' (Univerzitet u Nottinghamu) {{Spojevi kisika}} {{Oksidi}} {{E-brojevi}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Oksidi]] [[Kategorija:Spojevi ugljika]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Hladila za nuklearne reaktore]] [[Kategorija:Hladila]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] rku014m9una9gttsmwyy476m6xokikc 14 150238 3902422 2774480 2026-07-07T14:23:43Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Primjene stakla]]; ±[[Kategorija:Energetika]]; ±[[Kategorija:Oblici energije]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902422 wikitext text/x-wiki {{Kategorija|Sunčeva energija}} Svi članci u vezi korištenja Sunčeve energije. {{Commonscat|Solar energy}} [[Kategorija:Energetika|Sunčeva energija]] [[Kategorija:Oblici energije|Sunčeva energija]] [[Kategorija:Primjene stakla|Sunčeva energija]] h3rqxnc59l6pblgks9czvxe4mjpe512 0 151086 3902563 3853658 2026-07-08T10:09:00Z Panasko 146730 [[Kategorija:Polimeri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902563 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Caran d'Ache (company) Pablo Paints - Feb 2013.jpg|mini|250px|Akrilne boje u tubi (proizvođač Caran d'Ache)]] [[Datoteka:Pyrrole Red Dab.JPG|mini|250px|''Crvena akrilna boja'']] [[Datoteka:Small Detail.jpg|mini|250px|Detalj slike, sličnosti akrilika sa efektima [[Uljane boje|uljanih boja]] i [[akvarel]]a]] '''Akrilik''' je slikarska tehnika. Akrilne boje su vrsta brzosušećih boja koje se sastoji od pigmenta pomješanog s akrilatima (esterima poliakrilne i metakrilne kiseline) kao vezivnim sredstvom. Gotove akrilne boje obično su pakovane u plastičnim tubama kao tempere. Akrilik je veoma popularan u savremenom slikarstvu pošto nosi u sebi spoj nekoliko slikarskih tehnika: [[tempera|tempere]] - trajnost, akvarela - prozirnost [[akvarel]]a, kompaktnost i pastelnost [[gvaš]]a, te [[uljane boje|uljanih boja]] - bogatu skalu boje i sjaj. Akrilne boje se rastvaraju u vodi i brzo se suše. Kada se osuše postaju vodootporne. Mogu se koristiti u debelim ili tankim slojevima, omogućujući umjetniku da kombinira tehnike slikanja ulja i akvarela. Jedna od glavnih prednosti akrilne boje je održavanje originalne boje čak i nakon sušenja. Tehnika je popularna među savremenim umjetnicima prvenstveno zbog svojih svojstava. Iako su u početku akrilne boje važile i kao zamjena za uljane boje u slikarstvu, zbog svojih izuzetnih osobina, među kojima se izdvajaju brzina sušenja, trajnost i otpornost na vodu, nalaze i široku primjenu u mnogim drugim djelatnostima od primijenjenih umjetnosti do automobilske industrije. == Historija == Akrilna boja datira iz prve polovine 20. stoljeća, a razvijena je paralelno u [[Njemačka|Njemačkoj]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]]. Godine 1934. njemačka hemijska kompanija BASF pantentira boje na bazi akrilne smole. Između 1946. i 1949. Leonard Bocour i Sam Golden<ref>[https://www.goldenpaints.com/history "A History of GOLDEN Artist Colors, Inc". Golden Artist Colors, Inc.]</ref>, američki umjetnici, izumili su akrilne boje temeljene na mineralnoj bazi pod nazivom Magna boje. Akrilni proizvodi bili su komercijalno dostupni u 1950-ima. == Slikarska tehnika == Prije 19. stoljeća umjetnici su miješali vlastite boje, što im je omogućilo da postignu željenu boju i debljinu. Akrilni slikari mogu mijenjati izgled, tvrdoću, fleksibilnost, teksturu i druge osobine slikarske površine pomoću akrilnih boja. Umjetnici koji koriste akvarel i uljane boje, također, na raspolaganju imaju razne površine, ali raspon akrilnih medija je mnogo veći. Akrilne boje imaju sposobnost vezanja na mnoge različite površine, mogu se koristiti na papiru, platnu i nizu ostalih materijala. Boje se mogu nanositi u tankim slojevima, dodavanjem vode boja se ispire i dobija se efekt koji nalikuju akvarelima i drugim vodenim medijima. Za razliku od akvarela, jednom osušena razrijeđena akrilna boja se ne može mijenjati ponovnim dodavanjem vode. Također se mogu koristiti za izradu debelih slojeva i ponekad se koriste za stvaranje reljefnih slika. Za razliku od uljanih boja, čvrsti slojevi akrilne boje ne pucaju. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.napauk.com/ National Acrylic Painters’ Association] * [https://aboutgid.ru/bs/society-and-culture/features-of-drawing-with-acrylic-paints-features-of-work-with-acrylic-paints/ Karakteristike rada sa akrilnim bojama]{{Mrtav link}} * [http://www.daler-rowney.com/en/content/acrylic Acrylic Colours] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530150301/http://www.daler-rowney.com/en/content/acrylic |date=30. 5. 2018 }} * [http://www.valgreen.com/acrilyic-painting/ Val Green's Art Space – Acrylic Painting] {{Commonscat|Acrylic paintings}} [[Kategorija:Likovna umjetnost]] [[Kategorija:Slikarske tehnike]] [[Kategorija:Američki izumi]] [[Kategorija:Polimeri]] ozjwhh8o8z4nolodgb5rtfxufcpoijj 0 165457 3902417 3238563 2026-07-07T14:21:29Z Panasko 146730 [[Kategorija:Staklo]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902417 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} [[Datoteka:Wéris JPG12.jpg|mini|Prozor u Belgiji]] [[Datoteka:Krovni prozori.jpg|mini|Krovni prozori]] '''Prozor''' je otvor na zgradi ili kući, obično na [[zid]]u, ali može biti i [[krov]]ni. Namjena mu je da propusti [[svjetlost]] (služi da se prostorijama obezbijedi dovoljna količina prirodnog svjetla tokom dana) i da se vrši provjetravanje zatvorenog prostora kroz njega. Dio prozora prozirna je površina kroz koju svjetlost može proći. Prozori mogu biti otvorivi, neotvorivi (fiksni) i slijepi. Ovi prvi sastoje se od okvira (rama) i krila, kod ovih drugih postoji samo okvir koji je zastakljen, a treći pojam označava prozore koji su zazidani, ali se vide na fasadi ili u unutrašnjosti zgrade. Prozor se, u savremenom građevinarstvu, zastakljuje [[staklo]]m (jednoslojnim ili višeslojnim), kao i drugim (polu)providim materijalima (naprimjer, [[polikarbonat]]nom plastikom). U prošlosti su se prozori na [[kuća]]ma "zastakljivali" tankim [[kožni sistem|kožama]], jer je staklo bilo skupo i nedostupno. Staklo se koristilo samo na [[dvorac|dvorcima]] ili [[Crkva (građevina)|crkvama]] (gdje je obično ugrađivano u vidu [[vitraj]]a). Prema broju krila, prozori se dijele na jednokrilne, dvokrilne, trokrilne itd. Krila mogu biti jednostruka, dupla i dvostruka (krilo na krilo). Savremeni prozori najčešće su s jednostrukim krilima, ali su krila i okviri [[profil]]irani tako da omoguće odlično [[zaptivanje]], kako zahvaljujući svom obliku, tako i zahvaljujući [[zaptivka]]ma od [[guma|gume]] ili [[EPDM]]. Krila mogu biti obrtna ili klizna. Materijal za izradu okvira i krila može biti [[drvo]], [[plastika]] (obično [[PVC]]) ili [[metal]] (obično [[aluminij]] ili [[čelik]]), a da bi se zadovoljili savremeni zahtjevi [[građevinska fizika|građevinske fizike]] i [[arhitektura|arhitektonskog]] oblikovanja, prave se i od kompozitnih profila (naprimjer, kombinacije metala i drveta). Uz osnovne dijelove prozora, za njihovu konstrukciju (kod otvorivih) neophodan je i [[okov]], gdje spadaju [[šarka (okov)|šarke]] i mehanizam za zatvaranje. Prozori mogu imati i dodatne dijelove: vanjske i unutrašnje [[roletne]], [[kapci|kapke]] ([[kapci|žaluzine]]), [[sjenilo|sjenila]] i sl. == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline}} [[Kategorija:Arhitektura]] [[Kategorija:Konstrukcija]] [[Kategorija:Staklo]] 6ncik0hhas2tlj8koanzkjtfzuqzgl7 0 167035 3902587 2931774 2026-07-08T10:18:20Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurotoksini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902587 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Tetraethyllead-3D-balls.png|150px]] | Hemijski spoj = Tetraetilplumban | Druga imena = Tetraetil olovo | Sumarna formula = [Pb(C₂H₅)₄] | CAS registarski broj = 78-00-2 | Kratki opis = bezbojna uljasta tečnost | Molarna masa = 324,13313 g/mol | Agregatno stanje = tekuće | Gustoća = 1,653 g/cm³ | Tačka topljenja = −136 °C | Tačka ključanja = 84 °C | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Dipolni moment = 0 D }} '''Tetraetil olovo''' [Pb(C₂H₅)₄] je bezbojna uljasta tečnost s mirisom plijesni. == Upotreba == Koristi se kao antidetonator ili sredstvo protiv stvaranja udara u [[Motor sa unutrašnjim sagorijevanjem|motoru s unutrašnjim sagorijevanjem]] pri sagorijevanju [[benzin]]a. Po litri benzina dodaje se 0,5 g tetraetil olova. Kao aditiv benzinu još uvijek se koristi u nerazvijenim zemljama. U razvijenim zemljama kao antidetonator u bezolovnom benzinu koristi se metil-terc-butil eter [(CH₃)₃COCH₃] == Također pogledajte == * [[Olovo]] == Reference == * Dietmar Seyferth, The Rise and Fall of Tetraethyllead. 2, Organometallics, 2003, 22, 5154 {{Commonscat|Tetraethyllead}} {{Spojevi olova}} [[Kategorija:Spojevi olova]] [[Kategorija:Neurotoksini]] gl1566owyr12mne7mkfeuwyek8af2d0 0 173141 3902408 3694983 2026-07-07T13:01:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902408 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Lovro Iločki''' ([[Mađarski jezik|mađar.]]: ''Újlaki Lőrinc''; *?, između [[6. august]]a i [[3. septembar|3. septembra]] [[1459]].) – †[[Ilok]](?), između [[23. maj]]a i [[15. juni|15. juna]] [[1524]].) [[Historija Hrvatske|hrvatski]] vlastelin, član [[Slavonija|slavonske]] porodice [[Iločki]], bogate i uticajne u srednjovjekovnom [[Hrvati|Hrvatsko]]-[[Ugarska|ugarskom]] kraljevstvu. Imao je titulu [[Vojvoda|vojvode]] (hercega) [[Ilok|iločkog]] i [[Bosna u srednjem vijeku|bosanskog]], a tokom života obavljao je mnoge funkcije, pa je između ostalog bio [[mačva]]nski [[ban]] (1477-1492.), [[beograd]]ski [[ban]] (1511-1513.), član kraljevske dvorske komore (oko 1516.) i kraljevski državni [[Kadija|sudija]] (1517-1524). == Biografija == [[Vojvoda]] Lovro III. Iločki rođen je u braku [[Nikola Iločki|Nikole V. Iločkog]], [[Slavonija|slavonskog]] bana i [[Bosna u srednjem vijeku|bosanskog]] kralja, i njegove druge žene Doroteje rođ. [[Széchy]], kćeri Ivana i Katarine Széchy od [[Gornja Lendava|Gornje Lendave]] (danas gradić u sjeveroistočnoj [[Slovenija|Sloveniji]]). Potomak je jedne grane plemićke porodice osnivačem koje se smatra Gug, plemić iz [[13. vijek]]a sa posjedima na području srednjovjekovne [[Hrvatska Dubica|Dubičke]] županije u tadašnjoj „donjoj [[Slavonija|Slavoniji]]“. Treći je i posljednji po redu koji je u svom plemićkom rodu nosio ime Lovro; prije njega tako su se zvali njegov pra-pra-pradjed Lovro I, zvan ''Tót'', odnosno ''Slaven'' (umro [[1349]].), glavni tavernik, odnosno komornik, te nećak posljednjeg, Lovro II, koji se pominje u periodu 1325-1367. godine. Nikola Iločki, Lovrin otac, imao je u svom prvom braku sa Margaretom r. Rozgonyi dva sina i četiri kćerke, ali su gotovo svi oni umrli prije njega. Lovro je Nikolin jedini preživjeli potomak iz drugog braka i jedini nasljednik. Osim brojnih feudalnih imanja, on je naslijedio i titulu [[Vojvoda|vojvode]], odnosno [[herceg]]a, pa je od [[1477]]. upravljao mačvanskom banovinom i sjeveroistočnim dijelom nekadašnjeg [[Bosansko kraljevstvo|Bosanskog Kraljevstva]], kojeg u to vrijeme [[Osmanlijsko carstvo|osmanlijska]] vojna sila još nije zauzela. Sve će to nestati njegovom smrću [[1524]]. godine. Lovro se ženio dva puta, i to vojvotkinjom Katarinom Pongrac od Dengelega (mjesto u [[Transilvanija|Erdelju]]), a poslije njene smrti (oko [[1510]].) Magdalenom Bakoš, koja ga je nadživjela. Iz prvog braka imao je jednog sina, ali je ovaj umro još kao dijete, pa je ostao bez nasljednika. Prvi spomen Lovrina imena u dokumentima postoji već [[1460]]. godine, a zatim u očevom [[testament]]u iz [[1471]]. godine, kojim je određen za baštinika svih njegovih posjeda. Sa jedva 18 godina naslijedio je [[1477]]. godine oca Nikolu, preuzevši sva njegova golema vlastelinstva, tvrđave i gradove, ali i kontinuitet očevih političkih opredjeljenja. To je naročito bilo vidljivo nakon smrti kralja [[Matija Korvin|Matije Korvina]] [[1490]]. godine, kada je podržao, kao i većina slavonske vlastele, vanbračnog kraljeva sina [[Ivaniš Korvin|Ivaniša]] u nastojanjima da preuzme prijesto. Budući da je pretežnom dijelu ugarskog plemstva više odgovarao [[Vladislav II, kralj Ugarske|Vladislav Jagelović]], on je i izabran za kralja. Vladislavov izbor Lovro nije želio priznati, kao ni mnoga druga hrvatska vlastela, među kojima su bili vranski prior [[Bartol Berislavić]] Trogirski, knezovi Mihovil [[Babonići|Babonić]] [[Blagaj Japra|Blagajski]], [[Ivan IX Frankopan|Ivan Frankopan]] [[Cetingrad|Cetinski]] i [[Nikola VI. Frankopan|Nikola Frankopan]] [[Tržac|Tržački]], te plemići Jakov i Nikola Sekelj, [[Ivan Hlapčić]], [[Lovro Banić]] ([[Mađarski jezik|mađ.]]: Banffy) i drugi. Kada je, ubrzo poslije izbora [[1490]], izbio rat za hrvatsko-ugarsku krunu između novoizabranog kralja i trećeg potencijalnog kandidata, austrijskog nadvojvode [[Maksimilijan I, car Svetog rimskog carstva|Maksimilijana I. Habsburgovca]], priklonio se Austrijancu. Kralj je krajem [[1494]]. pokrenuo vojnu akciju protiv Lovre i on je bio prisiljen povući se iz Iloka i prepustiti grad kralju, kao i gotovo sve svoje posjede. Na kraju je bio primoran doći u [[Pečuh]] i pokoriti se Vladislavu, a ovaj ga je, pokazavši dobru ćud i poslušavši nagovor nekih svojih savjetnika, pomilovao. Godine [[1496]]. vraćeni su mu, uz određene uslove, i svi posjedi. Lovro je nastojao da dograđuje i učvršćuje svoje [[Utvrda|utvrde]], jer su svakim danom osmanlijske prijetnje bivale sve veće. Najugroženiji su bili upravo njegovi posjedi u sjeveroistočnoj Bosni i u južnom dijelu Mačvanske banovine. Uz radove na fortifikacijama, pomagao je [[Crkva|crkvu]] kao [[Dobročinitelj|mecena]], finansirajući gradnju i renoviranje vjerskih objekata. Osobito se založio kod pape za kanonizovanje [[Ivan Kapistran|Ivana Kapistrana]], koji je umro u Iloku i tamo ukopan. U kasnijem periodu života Lovro Iločki se u vremenu od 1511-1513. godine nalazi na funkciji [[beograd]]skog bana, [[1516]]. člana kraljevske dvorske komore, a od [[1517]]. pa do svoje smrti [[1524]]. bio je kraljevski dvorski [[Kadija|sudija]]. Umro je najvjerovatnije u Iloku između 23. maja i 15. juna [[1524]]. godine, te sahranjen u svom gradu u franjevačkoj crkvi sv. Ivana Kapistrana, kao i njegov otac. Njegova [[mramor]]na nadgrobna ploča, mada oštećena, sačuvana je sve do danas u prilično dobrom stanju. == Također pogledajte == * [[Iločki]] * [[Nikola Iločki]] * [[Ilok]] == Vanjski linkovi == *[http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=98 Članak o Lovri Iločkom u Hrvatskom biografskom leksikonu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314211246/http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=98 |date=14. 3. 2012 }} *[http://www.casopis-gradjevinar.hr/assets/Uploads/JCE-57-2005-04-07.pdf Ružica-grad – jedna od utvrda Lovre Iločkog] *[http://genealogy.euweb.cz/hung/ujlaky.html#M Genealogija porodice Iločki s češko-mađarskom verzijom imena] {{S-start}} {{Redoslijed | prije =[[Nikola Iločki]] | naslov =[[Spisak bosanskih vladara|„Kralj Bosne“]]<br>[[1477]] - [[1490]] | poslije =[[Ivaniš Korvin]] }} {{S-end}} {{Bosanski vladari}} {{DEFAULTSORT:Iločki, Lovro}} [[Kategorija:Hrvatsko plemstvo]] [[Kategorija:Historija Hrvatske]] [[Kategorija:Historija Mađarske]] [[Kategorija:Mačvanski banovi]] [[Kategorija:Hrvatske vojskovođe]] [[Kategorija:Iločki|Lovro]] lr1gvlk78hdkaegbnsqenoskqdux0xa 0 174340 3902430 3897211 2026-07-07T16:55:38Z KWiki 9400 3902430 wikitext text/x-wiki {{Trenutna sportska transakcija}} {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Jürgen Klopp | slika = Jürgen Klopp, Liverpool vs. Chelsea, UEFA Super Cup 2019-08-14 04.jpg | opis = Klopp sa [[Liverpool FC|Liverpoolom]] 2019. | punoime = Jürgen Norbert Klopp | nadimak = ''Kloppo'' | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1967|6|16}} | rodnigrad = [[Stuttgart]] | rodnadržava = [[Zapadna Njemačka]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 191 cm | pozicija = | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = 1972–1983. <br/> 1983–1987. | omladinskipogoni = SV Glatten <br> TuS Ergenzingen | godine1 = 1987. | klubovi1 = {{nowrap|[[1. FSV Pforzheim]]}} | nastupi(golovi)1 = 4 (0) | godine2 = 1987–1988. | klubovi2 = {{nowrap|[[Eintracht Frankfurt II]]}} | nastupi(golovi)2 = | godine3 = 1988–1989. | klubovi3 = {{nowrap|[[Viktoria Sindlingen]]}} | nastupi(golovi)3 = | godine4 = 1989–1990. | klubovi4 = {{nowrap|[[Rot-Weiss Frankfurt]]}} | nastupi(golovi)4 = 0 (0) | godine5 = 1990–2001. | klubovi5 = [[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]] | nastupi(golovi)5 = 325 (52) | trenergodine = 2001–2008. <br/> 2008–2015. <br/> 2015–2024. | trenerklubovi = [[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]] <br/> [[Borussia Dortmund]] <br/> [[Liverpool FC|Liverpool]] }} '''Jürgen Norbert Klopp''' (rođen 16. juna 1967) bivši je [[Njemačka|njemački]] [[nogometaš]] i trener. ==Igračka karijera== Većinu profesionalne karijere nastupao je za [[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]] (1990–2001). U početku je igrao kao [[napadač]], ali je 1995. prešao u [[odbrambeni igrač (nogomet)|odbranu]].<ref>{{cite web |url= http://www.worldfootball.net/spieler_profil/juergen-klopp/ |title= Kloppov profil |website= WorldFootball.net |access-date= 22. 11. 2012 |archive-date= 22. 6. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130622005056/http://www.worldfootball.net/spieler_profil/juergen-klopp/ |url-status= dead }}</ref> Prije Mainza nastupao je kao amater za više klubova: SV [[Glatten]], TuS [[Ergenzingen]], [[1. FC Pforzheim|Pforzheim]], [[Eintracht Frankfurt II|Eintracht]] (rezervna ekipa), Viktoriju [[Sindlingen]] i [[Rot-Weiss Frankfurt]]. ==Trenerska karijera== ===Mainz 05=== Po završetku igračke karijere Klopp je postavljen za trenera Mainza. Za sedam godina, koliko je tu proveo, uveo je Mainz u Bundesligu prvi put u historiji kluba, a također i u kvalifikacije za [[Kup UEFA]] u sezoni [[Kup UEFA 2005/2006.|2005/06.]] Na kraju sezone [[Fußball-Bundesliga 2006/2007.|2006/07.]] Mainz je ispao u [[2. Fußball-Bundesliga|2. ligu]], ali Klopp je izabrao da ostane u klubu. Ipak, zbog činjenice da se Mainz nije uspio vratiti u 1. ligu, dao je ostavku na kraju sezone [[2. Fußball-Bundesliga 2007/2008.|2007/08.]] ===Borussia Dortmund=== U maju 2008. dobio je ponudu da postane novi trener Borussije Dortmund, potpisavši na kraju dvogodišnji ugovor s klubom koji je prethodnu sezonu završio na razočaravajućem 13. mjestu, predvođen [[Thomas Doll|Thomasom Dollom]]. U svojoj prvoj sezoni u novom klubu doveo je Borussiju do trofeja u njemačkom [[DFL-superkup|superkupu]] pobjedom nad [[Der Klassiker|najljućim rivalom]], [[Bayern München|Bayernom]]<ref>{{cite web |url= http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=557105&sec=europe&cc=5739 |title= Dortmund beat Bayern to retain Super Cup |publisher= [[ESPN]] |date= 23. 7. 2008 |access-date= 22. 11. 2012 |archive-date= 21. 10. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121021200804/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=557105&sec=europe&cc=5739 |url-status= dead }}</ref>, a u prvenstvu do šestog mjesta. [[Fußball-Bundesliga 2009/2010.|Sljedeću sezonu]] Borussia je završila na petom mjestu, a zatim su uslijedile dvije uzastopne titule prvaka u sezonama [[Fußball-Bundesliga 2010/2011.|2010/11.]] i [[Fußball-Bundesliga 2011/2012.|2011/12.]]<ref>{{cite web |url= http://au.eurosport.com/football/bundesliga/2010-2011/borussia-dortmund_sto2771532/story.shtml |title= Borussia Dortmund win title |publisher= [[Eurosport]] |date= 1. 5. 2011}}</ref><ref>{{cite web |author= Bob Bensch |url= http://www.businessweek.com/news/2012-04-11/ronaldo-s-hat-trick-restores-real-s-lead-dortmund-beats-bayern |title= Ronaldo’s Hat Trick Restores Real’s Lead; Dortmund Beats Bayern |website= Businessweek.com |date= 11. 4. 2012}}</ref> Osamdeset jedan bod Borussije iz sezone 2011/12. bio je dotad najveći broj bodova u historiji Bundeslige; od toga je 47 bodova osvojeno u proljetnom dijelu prvenstva, što je, također, bio rekord. (Bayern je u sljedećoj sezoni popravio rekord osvojivši 91 bod.) U toj sezoni Borussia je izjednačila Bayernov rekord od 25 pobjeda u sezoni ([[Fußball-Bundesliga 1972/1973.|1972/73]]), a niz od 28 utakmica bez poraza najduži je ikad u Bundesligi.<ref>{{cite web |author= Steffen Potter |url= http://www.uefa.com/memberassociations/association=ger/news/newsid=1797758.html#season+review+germany |title= Season review: Germany |publisher= [[UEFA]] |date= 23. 5. 2012}}</ref> Dana 12. maja 2012. ispisao je novu stranicu u historiji Borussije dovevši je prvi put do dvostruke krune u Njemačkoj pobjedom u finalu [[DFB-Pokal|Kupa]] nad Bayernom od 5:2. Za dvostruku krunu rekao je da je to "bolje nego što je ikad mogao zamisliti".<ref>{{cite web |url= http://zeenews.india.com/sports/football/dortmund-win-domestic-double-beating-bayern_742209.html |title= Borussia Dortmund win domestic double beating Bayern Munich |website= ZeeNews.com |date= 13. 5. 2012}}</ref><ref>{{cite web |url= http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1069150/borussia-dortmund-rout-bayern-munich-to-claim-historic-double?cc=5739 |title= Dortmund rout Bayern to claim double |publisher= ESPN |date= 12. 5. 2012 |access-date= 22. 11. 2012 |archive-date= 16. 5. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120516032245/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1069150/borussia-dortmund-rout-bayern-munich-to-claim-historic-double?cc=5739 |url-status= dead }}</ref> Forma Borussije tokom [[Fußball-Bundesliga 2012/2013.|sezone 2012/13.]] nije bila tako impresivna kao u prošloj, a Klopp je insistirao na tome da će se njegova ekipa fokusirati na [[UEFA Liga prvaka 2012/2013.|Ligu prvaka]] kako bi se iskupila za loš nastup prethodne sezone. Žrijeb je Borussiju svrstao u tzv. "grupu smrti" s [[Manchester City FC|Manchester Cityjem]], [[Real Madrid CF|Real Madridom]] i [[AFC Ajax|Ajaxom]]. Međutim, Borussia nije izgubila nijednu utakmicu, završivši prva u grupi, uz neke impresivne predstave, naročito protiv [[José Mourinho|Mourinhovog]] Reala. Nakon toga je napredovala sve do finala, susrevši se ponovo s Realom u polufinalu. Nakon izvrsne igre u prvoj utakmici u Dortmundu i pobjede 4:1 (sva četiri gola postigao [[Robert Lewandowski|Lewandowski]]) Real je u revanšu ipak slavio s 2:0, ali je ostao kratak za jedan gol u ukupnom rezultatu.<ref>{{cite web|url= http://www.guardian.co.uk/football/2013/may/01/jurgen-klopp-champions-league-borussia-dortmund|title= Jürgen Klopp targets Champions League final glory for Dortmund|date=30. 4. 2013 |publisher=[[The Guardian]]|access-date=1. 5. 2013}}</ref> U [[Finale UEFA Lige prvaka 2013.|finalu]] je Borussiju čekao njihov najveći rival, Bayern. U neizvjesnoj utakmici pobjedu je odnio Bayern (1:2) golom [[Arjen Robben|Robbena]] u 89. minuti. === Liverpool === [[Datoteka:Jurgen Klopp leaves the pitch at full-time a happy man (34018926193) cropped.jpg|mini|desno|140px|Klopp s [[Liverpool FC|Liverpoolom]] 2017.]] Dana 8. oktobra 2015. potpisao je trogodišnji ugovor s engleskim [[Liverpool FC|Liverpoolom]]. Na klupi je zamijenio [[Brendan Rodgers|Brendana Rodgersa]].<ref name=KloppAppointed>{{cite web|title=Liverpool FC confirm Jürgen Klopp appointment|url=http://www.liverpoolfc.com/news/first-team/195412-liverpool-fc-confirm-jrgen-klopp-appointment|publisher=Liverpool FC|access-date=8. 10. 2015|date=8. 10. 2015}}</ref><ref name="Liverpool: Jurgen Klopp agrees three-year deal as manager">{{cite web | author = Ben Smith | title= Liverpool: Jurgen Klopp agrees three-year deal as manager|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/34469429 |publisher = [[BBC Sport]] | date = 8. 10. 2015 | access-date = 8. 10. 2015}}</ref> Ugovor je 8. jula 2016. produžen do 2022.<ref>{{cite web |title = Jurgen Klopp: Liverpool manager signs six-year contract extension |url = https://www.bbc.com/sport/football/36745294 |publisher = BBC Sport}}</ref> S ''Redsima'' je izborio dva finala [[UEFA Liga prvaka|Lige prvaka]] zaredom: [[UEFA Liga prvaka 2017/2018.|2018.]] titulu je osvojio [[Real Madrid CF|Real Madrid]] pobjedom [[Finale UEFA Lige prvaka 2018.|3:1]], a [[UEFA Liga prvaka 2018/2019.|2019.]] Liverpool je bio bolji od [[Tottenham Hotspur FC|Tottenhama]] s [[Finale UEFA Lige prvaka 2019.|2:0]], što je klubu šesta titula evropskog klupskog prvaka, a Kloppu prva. Godine 2020. osvojio je [[Premijer liga Engleske|Premijer ligu]]. Klub je napustio po završetku sezone [[Premier League 2023/2024.|2023/24]], rekavši da je "ostao bez energije" i da će napraviti pauzu u trenerskom poslu.<ref>{{Cite web |date= 26. 1. 2024 |title= Jürgen Klopp announces decision to step down as Liverpool manager at end of season |url= https://www.liverpoolfc.com/news/jurgen-klopp-announces-decision-step-down-liverpool-manager-end-season |access-date= 26. 1. 2024 |publisher= Liverpool FC |language=en}}</ref> == Posttrenerska karijera == U oktobru 2024. objavljeno je da je potpisao četverogodišnji ugovor s [[Austrija|austrijskom]] [[Kompanija|kompanijom]] [[Red Bull GmbH|Red Bull]], u čijem je vlasništvu više nogometnih klubova širom svijeta, kao njihov šef globalnog nogometa, s početkom od 1. januara 2025. Također je objavljeno da u tom ugovoru postoji izlazna klauzula koja mu dozvoljava da se prijavi za posao selektora [[Nogometna reprezentacija Njemačke|reprezentacije Njemačke]] ako i kada s njega odstupi [[Julian Nagelsmann]].<ref>{{Cite news |author=John Brewin |date= 9. 10. 2024 |title= Jürgen Klopp returning to football as Red Bull's 'head of global soccer' |url= https://www.theguardian.com/football/2024/oct/09/jurgen-klopp-returning-to-football-as-red-bull-head-of-global-soccer |access-date= 9. 10. 2024 |work= The Guardian |language=en-GB |issn= 0261-3077}}</ref> == TV-karijera == Od 2005. redovno se pojavljivao kao stručni komentator na njemačkoj [[televizija|TV-stanici]] [[ZDF]], dajući svoje utiske o igrama [[Nogometna reprezentacija Njemačke|njemačke reprezentacije]]. Dvostruki je dobitnik ''[[Deutscher Fernsehpreis]]a'' (2006, 2010). Ugovor mu je istekao nakon [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2008.|Eura 2008.]] Naslijedio ga je [[Oliver Kahn]]. Tokom [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetskog prvenstva 2010.]] u [[Južnoafrička Republika|Južnoafričkoj Republici]] radio je za [[RTL Television|RTL]] uz [[Günther Jauch|Günthera Jaucha]]. == Reklamne aktivnosti == Kloppovu popularnost za svoje reklame iskoristile su [[kompanija|kompanije]] [[Puma (kompanija)|Puma]] (sportska oprema), [[Opel]] ([[automobil]]i) i [[Bundesverband der Deutschen Volksbanken und Raiffeisenbanken]] ([[bankarstvo]]).<ref>{{cite web |url=http://www.horizont.net/aktuell/medien/pages/protected/Schleichwerbevorwuerfe-Wie-Juergen-Klopp-den-Opel-Adam-in-Szene-setzt_115559.html |title=Schleichwerbevorwürfe: Wie Jürgen Klopp den Opel Adam in Szene setzt |first=David |last=Hein |periodical=Horizont |publisher=[[Deutscher Fachverlag]] |location=Frankfurt |date=13. 7. 2013 |access-date=29. 9. 2013 |archive-date=15. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130715040240/http://www.horizont.net/aktuell/medien/pages/protected/Schleichwerbevorwuerfe-Wie-Juergen-Klopp-den-Opel-Adam-in-Szene-setzt_115559.html |url-status=dead }} {{de simbol}}</ref> Prema ''Horizontu'', njemačkom magazinu specijaliziranom za reklamnu industriju, i poslovnom sedmičniku ''[[Wirtschaftswoche]]u'', Kloppova uloga "ambasadora brenda" za Opel pomogla je toj kompaniji, koja se muči s problemima da poveća prodaju.<ref name="Horizont_111632">{{cite web |url=http://www.horizont.net/aktuell/marketing/pages/protected/New-Car-Monitor-Kloppo-macht-sich-fuer-Opel-bezahlt_111632.html |title=New Car Monitor: Kloppo macht sich für Opel bezahlt |date=28. 11. 2012 |author=fo |periodical=Horizont |publisher=Deutscher Fachverlag |location=Frankfurt |access-date=29. 9. 2013 |archive-date=1. 12. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201032044/http://www.horizont.net/aktuell/marketing/pages/protected/New-Car-Monitor-Kloppo-macht-sich-fuer-Opel-bezahlt_111632.html |url-status=dead }} {{de simbol}}</ref><ref>{{cite news|url= http://www.wiwo.de/unternehmen/auto/brandindex-juergen-klopp-reisst-opel-aus-dem-imagetief/8824344.html |title=BrandIndex: Jürgen Klopp reißt Opel aus dem Imagetief |first=Holger |last=Geißler |date=23. 9. 2013 |periodical= [[Wirtschaftswoche]] |publisher= Verlagsgruppe [[Handelsblatt]] | location= [[Düsseldorf]] |access-date=29. 9. 2013}} {{de simbol}}</ref> == Privatni život == Trenutno je u drugom [[brak]]u, a s prvom suprugom ima sina Marca, koji je igrao za [[Borussia Dortmund II|Borussiju Dortmund II]] prije nego što se povukao zbog povrede.<ref>{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/football/2013/may/21/jurgen-klopp-borussia-dortmund-champions-league?CMP=twt_gu | title = Jürgen Klopp rallies neutrals to support 'special' Borussia Dortmund | publisher = The Guardian | date = 21. 5. 2013 | access-date = 17. 7. 2013 | first = Donald | last = McRae}}</ref> Godine 1995. završio je studij iz područja [[Sportske nauke|sportskih nauka]] na [[Frankfurtski univerzitet|Goetheovom univerzitetu]] u [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu]] na [[Majna|Majni]]. Tema njegovog diplomskog rada bila je [[brzo hodanje]] (''Walking – Bestandsaufnahme und Evaluationsstudie einer Sportart für alle'').<ref>{{cite web | url = http://www.sueddeutsche.de/bildung/dortmund-trainer-klopp-im-hoersaal-kabarettist-im-kapuzenpulli-1.1410108 | title = Kabarettist im Kapuzenpulli | website = sueddeutsche.de | date = 11. 7. 2012 | access-date = 17. 7. 2013 | author = Ulrich Hartmann}} {{de simbol}}</ref> Po vjeroispovijesti je [[protestantizam|protestant]] i često ističe svoju vjeru u javnosti. U više intervjua i evangelističkih publikacija navodi da je [[Isus]] osnova njegovog života.<ref>{{cite web | url = http://www.bild.de/sport/fussball/juergen-klopp/gott-findet-mich-in-ordnung-22258042.bild.html | title = <nowiki>Klopp: "Gott findet mich in Ordnung"</nowiki> | publisher=[[Bild]]| date = 24. 1. 2012 | access-date = 17. 7. 2013}} {{de simbol}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.fr-online.de/sport/bvb-trainer-klopp-interview-gott--klopp--bist-du-ein-penner-,1472784,17213236.html | title = Gott, Klopp, bist du ein Penner! | website = fr-online.de | date = 10. 9. 2012 | access-date = 17. 7. 2013}} {{de simbol}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.rp-online.de/sport/fussball/bundesliga/spitzenreiter-mit-gottes-segen-1.1703183 | title = Spitzenreiter mit Gottes Segen | publisher = rp-online.de | date = 14. 1. 2011 | access-date = 17. 7. 2013| first = Stephan | last = Seeger}} {{de simbol}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.fussball-gott.com/juergenklopp.php | title = Jürgen Klopp Ein Vorwort | website = Fußball-Gott.com | access-date = 17. 7. 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130814125632/http://www.fussball-gott.com/juergenklopp.php | archive-date = 14. 8. 2013}} {{de simbol}}</ref> == Trenerska statistika == ''Zaključno s 31. 5. 2024.'' {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="2"|Tim !rowspan="2"|Od !rowspan="2"|Do !colspan="5"|Rezultati |- !U!!Pob!!Ner!!Por!!% Pob |- |align=left|[[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]] |align=left|27. februar 2001. |align=left|30. juni 2008. |270||109||78||83||40,4 |- |align=left|[[Borussia Dortmund]] |align=left|1. juli 2008. |align=left|30. juni 2015. |319||180||69||70||56,4 |- |align=left|[[Liverpool FC|Liverpool]] |align=left|8. oktobar 2015. |align=left|31. maj 2024. |491||299||109||83||60,9 |- !colspan="3" align="center" valign=middle|Ukupno !1080!!588!!256!!236!!54,4 |} == Trofeji == === Trenerski === '''Mainz 05''' *[[2. Bundesliga]]: [[Nogometna 2. Bundesliga 2003/2004.|2003/04]] – treće mjesto (ulazak u 1. ligu) '''Borussia Dortmund''' *[[Bundesliga]]: [[Nogometna Bundesliga 2010/2011.|2010/11]], [[Nogometna Bundesliga 2011/2012.|2011/12.]] *[[DFB-Pokal]]: [[DFB-Pokal 2011/2012|2011/12.]] *[[DFL-Superkup]]: [[DFL-Superkup 2013.|2013]], [[DFL-Superkup 2014.|2014]] '''Liverpool''' *[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]: [[Premier League 2019/2020.|2019/20.]] *[[FA kup]]: [[FA kup 2021/2022.|2021/22.]] *[[Engleski Liga-kup]]: [[Engleski Liga-kup 2021/2022.|2021/22]], [[Engleski Liga-kup 2023/2024.|2023/24]] *[[FA Community Shield]] [[FA Community Shield 2022.|2022.]] *[[UEFA Liga prvaka]]: [[UEFA Liga prvaka 2018/2019.|2018/19]] *[[UEFA Superkup]]: [[UEFA Superkup 2019.|2019.]] *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2019.|2019.]] === Nagrade i postignuća === *[[Nogometni trener godine u Njemačkoj|Trener godine]] u Njemačkoj: 2011, 2012, 2019. *[[Trener mjeseca (Premier League)|Trener mjeseca]] ([[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]): septembar 2016, decembar 2018, mart 2019, august–septembar 2019, novembar 2019–januar 2020, maj 2021, januar 2024. *[[Najbolji nogometni trener (FIFA)|Najbolji trener (FIFA)]]: 2019, 2020. *[[IFFHS najbolji svjetski klupski trener]]: 2019. *[[World Soccer#Dobitnici nagrade|Trener godine]] (''[[World Soccer]]''): 2019. *[[Trener sezone u Premijer ligi Engleske]]: [[Premier League 2019/2020.|2019/20]], [[Premier League 2021/2022.|2021/22.]] == Također pogledajte == *[[Spisak nogometaša koji su nastupali za samo jedan klub]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Jürgen Klopp}} *[http://www.goal.com/en/people/germany/2545/j%C3%BCrgen-klopp J. Klopp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708144147/http://www.goal.com/en/people/germany/2545/j%C3%BCrgen-klopp |date=8. 7. 2013}} na ''[[Goal.com]]'' *[http://soccerdatabase.eu/player/47819/ J. Klopp] na ''Playerhistory.com'' *[http://www.transfermarkt.de/de/-/aufeinenblick/trainer_118.html J. Klopp] na ''[[Transfermarkt]]u'' {{de simbol}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Treneri osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva}} {{Premier League - trener sezone}} {{FIFA trener godine}} {{Trener godine - World Soccer}} {{IFFHS najbolji svjetski klupski trener}} }} {{Treneri Borussije Dortmund}} {{Treneri Liverpoola}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Klopp, Jürgen}} [[Kategorija:Rođeni 1967.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Stuttgart]] [[Kategorija:Njemački nogometaši]] [[Kategorija:Njemački nogometni treneri]] [[Kategorija:Nogometaši Mainza 05]] [[Kategorija:Treneri Mainza 05]] [[Kategorija:Treneri Borussije Dortmund]] [[Kategorija:Treneri Liverpoola]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Lige prvaka]] 35pvuj62fw8cnoutqvonxzblq6uxib2 0 257263 3902589 3854279 2026-07-08T10:19:54Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neorganski spojevi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902589 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Calcium hydroxide.jpg|200px]] | Hemijski spoj =Kalcij hidroksid | Druga imena =gašeni kreč, | Sumarna formula =Ca(OH)₂ | CAS registarski broj =1305-62-0 | Kratki opis =bijeli prah bez mirisa | Molarna masa =74,093 g/mol | Agregatno stanje =čvrsto | Gustoća =2,211 g/cm³ | Tačka topljenja =580&nbsp;°C | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost =nerastvorljiv u alkoholu<br>u vodi 0,189 g/100 mL (0 °C)<br> u vodi 0,173 g/100 mL (20 °C)<br> u vodi 0,066 g/100 mL (100 °C) | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 3|F = 0| R = 0}} }} '''Kalcij hidroksid''' (poznat i kao ''gašeni kreč'') je neorganski hemijski spoj [[kalcij]]a koji ima hemijsku formulu Ca(OH)₂. To je bezbojni kristal ili bijeli prah, a dobija se miješanjem kalcij oksida (krečnjaka) sa vodom. Kalcij hidroksid se koristi u mnogim djelatnostima, uključujući i prehrambenu industriju. Zasićeni [[rastvor]] kalcij hidroksida naziva se i ''tvrda'' ili ''krečna voda''. == Osobine == Kada se zagrije na 512&nbsp;°C, parcijalni pritisak vode je u ekvilibriju sa kalcij hidroksidom dostiže 101 kPa, na kojem se kalcij hidroksid raspada na kalcij oksid i vodu.<ref>{{cite journal | last=Halstead | first=P.E. | coauthors=Moore, A.E.|title=The Thermal Dissociation Of Calcium Hydroxide | journal=Journal of the Chemical Society |url=http://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/1957/jr/jr9570003873/unauth|volume=769 | pages=3873|year=1957}}</ref> :Ca(OH)₂ → CaO + H₂O Suspenzija sitnih čestica kalcij hidroksida u vodi se zove krečno mlijeko. Rastvor kalcij hidroksida se naziva krečna voda a ima osobine srednje jakih baza koje reagiraju sa kiselinama i napadaju mnoge metale. Krečna voda se vrlo lahko zamuti u prisustvu [[ugljik dioksid]]a zbog nastanka [[kalcij-karbonat|kalcij karbonata]], u procesu poznatom kao karbonatizacija: :Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O ==Struktura, dobijanje i rasprostranjenost== [[Datoteka:CaOH2SEM.jpg|thumb|lijevo|170px|SEM slika izlomljene čvrste cementne paste, vidljive su pločice kalcij hidroksida i iglice minerala etringita]] Kalcij hidroksid ima polimernu strukturu, kao što je imaju i slični hidroksidi [[Zemnoalkalni metali|zemnoalkalnih metala]]. Slaganje molekula prati motiv sličan kao i kod [[kadmij jodid]]a sa slojevima oktahedralnih centara kalcija. Postoje jake [[Vodikova veza|vodikove veze]] između tih slojeva.<ref name=G&W>Greenwood, N. N.; & Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2. izd.), Oxford:Butterworth-Heinemann. {{ISBN|0-7506-3365-4}}.</ref> [[Datoteka:Cadmium-iodide-3D-balls.png|lijevo|thumb|220px|Struktura kalcij hidroksida, nisu prikazani atomi vodika (roza = O centri).]] Kalcij hidroksid se komercijalno proizvodi tretiranjem kreča sa vodom: :CaO + H₂O → Ca(OH)₂ Laboratorijski se može napraviti miješanjem [[kalcij hlorid]]a i [[natrij-hidroksid]]a u vodenom rastvoru. Mineralni oblik, [[portlandit]], je relativno rijedak a može se naći u nekim vulkanskim i [[Metamorfne stijene|metamorfnim stijenama]]. Također je poznato da se ponekad javlja pri sagorijevanju na odlagalištima uglja. ==Upotreba== Jedan od najvažnijih načina upotrebe kalcij hidroksida je kao [[flokulacija|flokulant]] pri preradi otpadnih voda. U vodi on pravi paperjaste naelektrisane komadiće koje pomažu pri uklanjanju manjih čestica iz vode te tako prečišćava vodu. Ovaj proces je efikasan jer je kalcij hidroksid dosta jeftin i neotrovan. == Reference == {{refspisak}} {{Spojevi kalcija}} [[Kategorija:Baze]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Neorganski spojevi]] 3f3cp5yclajlrwo63j73i5dh5igb5xb 0 257290 3902541 3838686 2026-07-08T10:00:23Z Panasko 146730 [[Kategorija:Fluoridi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902541 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Fluorite-unit-cell-3D-ionic.png|150px]] | Hemijski spoj =Kalcij fluorid | Druga imena =Fluorspar | Sumarna formula =CaF₂ | CAS registarski broj =7789-75-5 | Kratki opis =bijeli kristal | Molarna masa =78,07 g/mol | Agregatno stanje =čvrsto | Gustoća =3,18 g/cm³ | Tačka topljenja =1402&nbsp;°C | Tačka ključanja =2497&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost =nerastvorljiv | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0|F = 0| R = 0}} }} '''Kalcij fluorid''' je nerastvorljivi [[ion]]ski spoj [[kalcij]]a i [[fluor]]a. Prirodno se može naći kao [[mineral]] [[fluorit]] (ili fluorspar). Služi kao najznačajniji izvor fluora. == Karakteristike == Ovaj nerastvorljivi mineral ima [[kocka|kubičnu]] strukturu gdje su ioni kalcija koordinirani prema osam iona fluora dok je svaki ion fluora okružen sa četiri Ca²⁺ iona.<ref>G. L. Miessler and D. A. Tarr: ''Inorganic Chemistry'' 3.izd., Pearson/Prentice Hall, str. 208, 253, 285, {{ISBN|0-13-035471-6}}</ref>. Iako je čisti mineral bez boje, često poprima boju zbog raznih primjesa. == Reakcije == Između ostalih primjena, ovaj spoj služi i kao izvor [[fluorovodik]]a HF, [[hemijski spoj|hemikalije]] koja se često upotrebljava u [[industrija|industriji]]. Fluor se oslobađa iz minerala dodavanjem koncentrirane [[sumporna kiselina|sumporne kiseline]]: :::CaF₂(s) + H₂SO₄ (l) → CaSO₄ (s) + 2 HF (g) Dobiveni HF se konvertuje u fluor, fluorougljik i ostale materijale koje sadrže fluor. Po podacima iz [[1990te|1990tih]], godišnje se proizvede oko 5 miliona tona.<ref>Holleman, A. F.; Wiberg, E.: ''Inorganic Chemistry'', Academic Press, San Diego, 2001, {{ISBN|0-12-352651-5}}</ref> == Primjena == Kalcij fluorid se koristi kao materijal za [[staklo]] u područjima [[infracrveno zračenje|infracrvenog]] i [[UV zračenje|ultraljubičastog]] dijela spektra, pošto je transparentan u područjima od 0,15 do 9&nbsp;µm. Pošto je dosta intertan ovakva vrsta stakla se može upotrebljavati u hemijske svrhe. Prelama [[svjetlost]] u [[birefringencija|dva smijera]]. Prvobitni [[laser]]i [[1960te|1960tih]] godina su radili na principu kalcij fluorida sa dodatkom [[uranij]]a. Također se koristi i kao [[fluks]] za topljenje i tečno procesiranje [[željezo|željeza]], [[čelik]]a i njihovih proizvoda, pošto je njegova tačka topljenja blizu tačke topljenja željeza i njegove sposobnosti da rastvori okside. Kalcij fluorid je [[otrov]]an za [[ljudi|ljude]], mada je njegova otrovnost relativno bezopasna zbog nerastvorljivosti. == Vanjski linkovi == * [http://www.stanford.edu/~siegman/cleo_plenary.pdf Laser sa uranijem i kalcij fluoridom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321130211/http://www.stanford.edu/~siegman/cleo_plenary.pdf |date=21. 3. 2006 }} * [http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=7789-75-5&Units=SI Termohemijski podaci na NIST.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729174718/https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=7789-75-5&Units=SI |date=29. 7. 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20071017044929/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/CA/calcium_fluoride.html Univerzitet u Oxfordu MSDS] == Reference == {{refspisak}} {{Spojevi kalcija}} {{Spojevi fluora}} [[Kategorija:Spojevi fluora]] [[Kategorija:Optički materijali]] [[Kategorija:Kristali]] [[Kategorija:Fluoridi]] iufcg28owjoh4x42h6j3941dbgbkkyd 0 257928 3902432 3772127 2026-07-07T17:25:52Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902432 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Helenio Herrera | slika = 1973–74 Inter Milan - Helenio Herrera (cropped).jpg | punoime = Helenio Herrera Gavilán | nadimak = ''Il Mago'' (''Čarobnjak'')<br>H. H. | datumrođenja = [[10. april]] [[1910.]] | rodnigrad = [[Buenos Aires]] | rodnadržava = [[Argentina]] | datumsmrti = [[9. novembar]] [[1997.]] | gradsmrti = [[Venecija]] | državasmrti = [[Italija]] | pozicija = Trener | visina = | trenutniklub = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine = 1931–1932.<br />1932–1933.<br />1933–1935.<br />1935–1937.<br />1937–1939.<br />1940–1942.<br />1942–1943.<br />1943–1944.<br />1944–1945. | klubovi = [[Raja Casablanca|RC Casablanca]]<br />[[CASG Paris]]<br />[[Stade Français|SF Paris]]<br />[[OFC Charleville]]<br />[[Excelsior AC Roubaix|Excelsior]]<br />[[Red Star Paris|Red Star]]<br />SF Paris<br />[[ÉF Paris]]<br />SM Puteaux | nastupi(golovi) = | reprezentacija = | nacionalnegodine = | nacionalneekipe = | nacionalninastupi(golovi) = | trenergodine = 1944–1945.<br/ >1945–1947.<br />1947.<br />1947–1948.<br/ >1948–1949.<br/ >1949–1952.<br/ >1952.<br/ >1953.<br/ >1953–1956.<br/ >1956–1958.<br/ >1958–1960.<br/ >1960–1968.<br/ >1962.<br/ >1968–1970.<br/ >1973–1974.<br/ >1978–1979.<br/ >1980.<br/ >1981. | trenerklubovi = SM Puteaux<br/ >[[Stade Français|SF Paris]]<br/ >SF Paris (skaut)<br />SF Paris<br />[[Real Valladolid]]<br/ >[[Atlético Madrid]]<br/ >[[CD Málaga]]<br/ >[[Deportivo La Coruña]]<br/ >[[FC Sevilla]]<br/ >[[Belenenses Lisabon]]<br/ >[[FC Barcelona]]<br/ >[[Inter Milan]]<br/ >[[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]]<br/ >[[AS Roma|Roma]]<br/ >Inter Milan<br/ >[[Rimini Calcio]]<br/ >FC Barcelona<br/ >FC Barcelona | zadnjiuređaj = 22. 6. 2013 }} '''Helenio Herrera Gavilán''' (španski izgovor: [eˈlenjo eˈreɾa ɣaβiˈlan]) bio je [[Argentina|argentinsko]]-[[Francuska|francuski]] [[nogomet]]aš i trener. Zapamćen je zbog velikih uspjeha s [[FC Inter Milano|Interom]] iz [[Milano|Milana]], u njegovoj eri zvanog ''Grande Inter''. Iako je rođen u [[Argentina|Argentini]], Herrerini roditelji bili su španskog porijekla, a njegov otac je bio poznati španski anarhist u egzilu. Kad mu je bilo četiri godine, s roditeljima je emigrirao u [[Casablanca|Casablanku]], gdje je dobio francusko državljanstvo. Tačan datum rođenja ne može se utvrditi, a vjeruje se da je u 50-im godinama promijenio godinu rođenja iz 1910. u 1916. == Karijera == ===Igračka === Herrera je igračku karijeru proveo na poziciji odbrambenog igrača, 1932. je dogovorio prelazak iz RC Casablance u Francuski CASG Paris. Prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] je igrao za Stade Francais, FCO Charleville i Excelsior Roubaix. Tokom rata je igrao u Red Star Parisu, Stade Francaisu, EF Paris-Capitaleu i Puteauxu gdje je započeo svoju uspješnu trenersku karijeru 1944. kao igrač-trener. Povukao se 1945, završivši ne baš toliko zapaženu igračku karijeru, dok je trenerska karijera Helenija Herrere imala veliki utjecaj na nogomet uopšte. === Trenerska === Nakon prve sezone u Puteauxu, Herrera se vratio u Stade Francais po treći put, ali sada kao trener. Nakon tri sezone bez trofeja, predsjednik kluba se odlučio na prodaju. Herrera se preselio u Španiju gdje je proveo šest idućih godina u Valladolidu, Atletico Madridu (s kojim je osvojio prvenstva 1950. i 1951), Malagi, Deportivu i Sevilli. Sljedeći posao imao je u [[Portugal]]u, u [[Lisabon]]u je vodio Os Belenenses dvije godine. Vratio se u Španiju, gdje je preuzeo diva [[FC Barcelona|Barcelonu]]. Ipak, neslaganje sa zvijezdom tima Ladislaom Kubalom primorala ga je da napusti klub 1960. Nakon toga Herrera preuzima još jedan veliki klub, Internazionale. U Interu je proveo najsjajnije trenutke karijere osvojivši dvije titule prvaka [[Kup Šampiona|Kupa Šampiona]] sa svojom taktikom 5-3-2 koja je uključivala jaku odbranu i brze kontranapade, vrhunski ''Catenaccio''.<ref>{{cite web |url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/obitaury-helenio-herrera-1293412.html |title=Obituary: Helenio Herrera – Obituaries, News |work=The Independent |location=UK |date= |access-date=22. 4. 2011 |archive-date=3. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100303163359/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/obitaury-helenio-herrera-1293412.html |url-status=dead }}</ref> U to vrijeme je vodio i reprezentaciju [[Španska nogometna reprezentacija|Španije]] (1959-1962) i [[Italijanska nogometna reprezentacija|Italiju]] (1966-67). Godine 1968. preuzeo je [[AS Roma|Romu]] i postao najplaćeniji trener na svijetu sa ugovorom od oko 150,000 funti godišnje. Osvojio je [[Italijanski kup]] u prvoj sezoni, ali neslaganje s predsjednikom kluba Alvarom Marchinijem i loši rezultati doveli su do otkaza 1970. U Inter se vratio 1973., ali nakon srčanog udara koji je pretrpio nije želio riskirati i povukao se u [[Venecija|Veneciju]] u kojoj je proveo ostatak života. Ipak želja za treniranjem dovela je do kratkih angažmana u Riminiju i Barceloni krajem 1970-ih i početkom 1980-ih godina. Konačan kraj karijere je objavio 1981. nakon polusezone u Barceloni. ==Utjecaj== Herrera je uveo motivacijske vještine u pripremu utakmice i njegove govore i danas koriste treneri diljem svijeta, npr. "onaj koji ne da sve od sebe, ne daje ništa za ekipu", "sa 10 igrača igramo bolje nego sa 11" (nakon što je tim ostao bez jednog igrača u prvom poluvremenu) ili "kvalitet + psihološka priprema + inteligencija + fizička priprema = šampionati". Ovi slogani se često stavljaju na ''billboarde'', a pjevaju ih i navijači tokom treninga. Također, uveo je strogu disciplinu u klubove, branivši igračima da piju alkohol ili da puše, te je kontrolisao njihve prehrambene navike. Jednom, u Interu, kaznio je igrača koji je novinarima pred gostovanje u [[Rim]]u rekao "došli smo igrati u Rimu" umjesto "došli smo pobjediti u Rimu". Također, slao je uposlenike kluba da provjere da li su igrači na vrijeme u krevetu. Prvi je koristio karantin pred utakmice, nešto što se koristi i danas, okupljanje igrača u četvrtak pred utakmicu u nedjelju. Prvi je trener koji je spomenuo "12. igrača" - navijače. Indirektno, podsticao je nastanak ultras pokreta krajem 1960-ih. Iako je gajio defanzivan nogomet, prvi je koristio bekove u napadu (prije svega [[Giacinto Facchetti|Giacinta Facchettija]]), razvivši kontranapade do savršenstva. Ipak, nikada nije poricao da se njegov tim najviše oslanja na odbranu. Također, Herrera se nikad nije libio preuzeti odgovornost za uspjehe svojih timova. Dotad su treneri bili marginalne osobe u timu. Svi timovi su bili poznati po igračima koji su punili novinske stupce, kao što je bio slučaj sa [[Alfredo Di Stefano|Di Stefano]]vim [[Real Madrid CF|Realom]]. Ipak, za Inter iz 1960-ih koristi se izraz "Herrerin Inter". 2004. je njegova udovica Fiora Gandolfi objavila knjigu '''Tacalabala''' koja je sadržila izjave, skice i bilješke iz Herrerinih dnevnika.<ref>{{cite web|url=http://www.fioragandolfi.it/books/tacal.htm |title=Fiora Gandofi – books |publisher=Fioragandolfi.it |date=29. 4. 2010 |access-date=22. 4. 2011}} {{it simbol}}</ref><ref>{{cite web |url=http://fourfourtwo.com/blogs/championsleague/archive/2010/01/20/herrera-s-creative-engine-room-god-freud-and-yoga.aspx |title=Herrera's creative engine room: God, Freud and Yoga – Professor Champions League |publisher=FourFourTwo |date=20. 1. 2010 |access-date=22. 4. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718064126/http://fourfourtwo.com/blogs/championsleague/archive/2010/01/20/herrera-s-creative-engine-room-god-freud-and-yoga.aspx |archive-date=18. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> ==Statistika== {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="2"|Nac !rowspan="2"|Tim !rowspan="2"|Od !rowspan="2"|Do !colspan="8"|Skor |- !U!!Pb!!R!!Pr!!Pob %!!GZ!!GP!!+/- |- |{{flagicon|FRA}} |[[Stade Français Football|Stade Français]] ||1946. ||1948. ||72||34||16||22||{{#expr:34/72*100 round 2}}%||140||116||+24 |- |{{flagicon|ŠPA}} |[[Real Valladolid]] ||1948. ||1949. ||26||10||2||14||{{#expr:10/26*100 round 2}}%||38||59||-21 |- |{{flagicon|ŠPA}} |[[Atlético Madrid]] ||1949. ||1952. ||86||48||14||24||{{#expr:48/86*100 round 2}}%||238||158||+80 |- |{{flagicon|ŠPA}} |[[CD Málaga]] ||1952. ||1952. ||11||5||1||5||{{#expr:5/11*100 round 2}}%||20||17||+3 |- |{{flagicon|ŠPA}} |[[Sevilla FC]] ||1953. ||1956. ||90||47||8||35||{{#expr:47/90*100 round 2}}%||206||151||+55 |- |{{flagicon|POR}} |[[CF Os Belenenses]] ||1956. ||1958. ||52||25||11||16||{{#expr:25/52*100 round 2}}%||128||92||+36 |- |{{flagicon|ŠPA}} |[[FC Barcelona]] ||1958. ||1960. ||60||46||5||9||{{#expr:46/60*100 round 2}}%||182||54||+128 |- |{{flagicon|ITA}} |[[FC Inter Milano|Inter]] ||1960. ||1968. ||268||153||74||41||{{#expr:153/268*100 round 2}}%||485||224||+261 |- |{{flagicon|ITA}} |[[AS Roma|Roma]] ||1968. ||1973. ||150||44||61||45||{{#expr:44/150*100 round 2}}%||154||155||-1 |- |{{flagicon|ITA}} |[[FC Inter Milano|Inter]] ||1973. ||1974. ||30||12||11||7||{{#expr:12/30*100 round 2}}%||47||33||+14 |- |{{flagicon|ITA}} |[[Rimini Calcio FC|Rimini]] ||1978. ||1979. ||38||3||18||17||{{#expr:3/38*100 round 2}}%||17||39||-22 |- |{{flagicon|ŠPA}} |[[FC Barcelona]] ||1979. ||1981. ||25||14||5||6||{{#expr:14/25*100 round 2}}%||57||28||+29 |- |colspan="4"|'''Sveukupno''' ||'''908'''||'''441'''||'''226'''||'''241'''||'''{{#expr:441/908*100 round 2}}%'''||'''1712'''||'''1126'''||'''+586''' |} == Uspjesi == ===Igrački uspjesi=== ====Državna takmičenja==== * '''[[Coupe de France|Kup Francuske]]: ''' :[[Red Star FC|Red Star]]: 1942. ===Trenerski uspjesi=== {{MultiCol}} ====Državna takmičenja==== * [[Datoteka:Liga trophy (adjusted).png|20px]] '''[[La Liga]]''': :[[Atlético Madrid]]: [[La Liga 1949/1950.|1949/50]], [[La Liga 1950/1951.|1950/51.]] :[[FC Barcelona|Barcelona]]: [[La Liga 1958/1959.|1958/59]], [[La Liga 1959/1960.|1959/60.]] * [[Datoteka:RFEF - Copa del Rey.svg|20px]] '''[[Kup kralja]]''': :[[FC Barcelona|Barcelona]]: 1958/59, 1980/81. * {{Scudetto}} '''[[Serie A]]''': :[[FC Inter Milano|Inter]]: [[Serie A 1962/1963.|1962/63]], [[Serie A 1964/1965.|1964/65]], [[Serie A 1965/1966.|1965/66.]] * {{Kup Italije}} '''[[Italijanski kup]]''': :[[AS Roma|Roma]]: [[Italijanski kup 1968/1969.|1968/69.]] {{ColBreak}} ====Međunarodna takmičenja==== * [[Datoteka:UEFA - Inter-Cities Fairs Cup.svg|20px]] '''[[Kup velesajamskih gradova]]''': :[[FC Barcelona|Barcelona XI]]: [[Kup velesajamskih gradova 1958.|1958.]] :[[FC Barcelona|CF Barcelona]]: [[Kup velesajamskih gradova 1960.|1960.]] * [[Datoteka:Coppacampioni.png|20px]] '''[[Kup evropskih šampiona]]''': :[[FC Inter Milano|Inter]]: [[Kup evropskih šampiona 1963/1964.|1963/64]], [[Kup evropskih šampiona 1964/1965.|1964/65.]] * {{Interkontinentalni kup}}'''[[Interkontinentalni kup]]''': :[[FC Inter Milano|Inter]]: [[Interkontinentalni kup 1964.|1964]], [[Interkontinentalni kup 1965.|1965.]] * '''[[Anglo-italijanski kup]]''': :[[AS Roma|Roma]]: 1972. {{EndMultiCol}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Helenio Herrera}} * [http://www.lfp.es/historico/primera/entrenadores/historial.asp?ent=057 Statistika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071220054830/http://www.lfp.es/historico/primera/entrenadores/historial.asp?ent=057 |date=20. 12. 2007 }} u [[La Liga|La Ligi]] * [https://web.archive.org/web/20071219231127/http://www.futbolfactory.futbolweb.net/index.php?ff=personajes&f2=00001&idpersonaje=8 Profil] na ''Futbol Factoryju'' {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Treneri Barcelone}} {{Treneri Intera}} {{Selektori nogometne reprezentacije Španije}} {{Selektori nogometne reprezentacije Italije}} {{Kuća slavnih italijanskog nogometa}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Herrera, Helenio}} [[Kategorija:Rođeni 1910.]] [[Kategorija:Umrli 1997.]] [[Kategorija:Biografije, Buenos Aires]] [[Kategorija:Argentinski nogometaši]] [[Kategorija:Argentinski nogometni treneri]] [[Kategorija:Francuski nogometaši]] [[Kategorija:Francuski nogometni treneri]] [[Kategorija:Nogometaši Red Stara]] [[Kategorija:Nogometaši Raja Casablance]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Nogometaši Málage]] [[Kategorija:Treneri Real Valladolida]] [[Kategorija:Treneri Atlético Madrida]] [[Kategorija:Treneri FC Barcelone]] [[Kategorija:Treneri Inter Milana]] [[Kategorija:Treneri Rome]] [[Kategorija:Treneri Riminija FC]] [[Kategorija:Treneri Seville FC]] [[Kategorija:Treneri Deportivo La Coruñe]] [[Kategorija:Treneri osvajači Kupa evropskih šampiona]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Italije]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Francuske]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Španije]] obggb7zgr8rb3tsd9milbq0baqr6exi 0 263301 3902479 3847662 2026-07-07T21:45:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902479 wikitext text/x-wiki {{Molekularna nanotehnologija}} '''Mehanosinteza''' je termin za hipotetičke [[Hemijska sinteza|hemijske sinteze]] u kojima se ishodi reakcije određuju upotrebom mehaničkih ograničenja za usmjeravanje reaktivnih molekula na određena molekularna mjesta. Trenutno ne postoje nebiološke hemijske sinteze kojima se postiže ovaj cilj. Određeno atomsko postavljanje postignuto je [[Skenirajući tunelski mikroskop|skenirajućim tunelskim mikroskopima]]. == Uvod == [[Datoteka:Protein_translation.gif|mini|250x250piksel| [[Ribosom]] je [[biološka mašina]].]] U konvencionalnoj hemijskoj sintezi ili [[Hemosinteza|hemosintezi]], reaktivne molekule se susreću nasumičnim termičkim kretanjem u tečnosti ili pari. U pretpostavljenom procesu mehanosinteze, reaktivne [[Molekula|molekule]] bi bile vezane za molekularne mehaničke sisteme, a njihovi susreti bi bili rezultat mehaničkih pokreta koji bi ih spajali u planirane sekvence, položaje i orijentacije. Predviđeno je da bi mehanosinteza izbjegla neželjene reakcije tako što bi potencijalne reaktante razdvojila i snažno bi favorizovala željene reakcije držeći reaktante zajedno u optimalnim orijentacijama za mnoge cikluse molekularnih [[Osciliranje|osciliranja]]. U biologiji, [[ribosom]] predstavlja primjer programabilnog mehanosintetičkog uređaja. Nebiološki oblik [[Mehanohemija|mehanohemije]] izveden je na kriogenim temperaturama pomoću [[Skenirajući tunelski mikroskop|skenirajućih tunelskih mikroskopa]].<ref name="EiglerIBM1990">{{Cite journal|last=Eigler|first=D. M.|last2=Schweizer|first2=E. K.|date=April 1990|title=Positioning single atoms with a scanning tunnelling microscope|url=http://www.nature.com/articles/344524a0|journal=Nature|language=en|volume=344|issue=6266|pages=524–526|doi=10.1038/344524a0|issn=0028-0836}}</ref> Do sada, takvi uređaji pružaju najbliži pristup alatima za proizvodnju za [[Molekularno inženjerstvo|molekularni inženjering]]. Šira eksploatacija mehanosinteze čeka napredniju tehnologiju za konstruisanje [[Molekularna mašina|molekularnih mašinskih]] sistema, sa sistemima sličnim ribosomima kao atraktivnim ranim ciljem. Predloženo je, posebno od [[Kim Eric Drexler|K. Eric Drexlera]], da će mehanosinteza biti fundamentalna za molekularnu proizvodnju zasnovanu na [[nanofabrika]]ma sposobnim da grade makroskopske objekte sa atomskom preciznošću. Potencijal za njih je osporavan, posebno od strane [[Nobelova nagrada|nobelovca]] [[Richard Smalley|Richarda Smalleya]] (koji je predložio, a zatim kritikovao neizvodljiv pristup zasnovan na "[[:en:Drexler–Smalley_debate_on_molecular_nanotechnology|Smalleyevim prstima]]").<ref name="Baum2003">{{Cite journal|last=Baum|first=Rudy|date=2003-12-01|title=Drexler and Smalley make the case for and against 'molecular assemblers'|url=https://pubsapp.acs.org/cen/coverstory/8148/8148counterpoint.html|journal=Chemical & Engineering News|language=en|volume=81|issue=48|pages=27-42|issn=0009-2347}}</ref> Nanofactory Collaboration,<ref>[http://www.MolecularAssembler.com/Nanofactory Nanofactory Collaboration]. Molecularassembler.com. Retrieved on 2011-07-23.</ref> koju su osnovali [[Robert Freitas]] i [[Ralph Merkle]] 2000. godine, jeste fokusirani stalni napor koji uključuje 23 istraživača iz 10 organizacija i 4 zemlje koji razvija praktičan istraživački program<ref>[http://www.MolecularAssembler.com/Nanofactory/Challenges.htm Nanofactory Technical Challenges]. Molecularassembler.com. Retrieved on 2011-07-23.</ref> posebno usmjeren na pozicionirano kontroliranu mehanosintezu dijamanata i dijamandoidni razvoj nanofabrika. == Reference == <references responsive="0"></references> == Vanjski linkovi == * [http://www.foresight.org/stage2/mechsynthbib.html Bibliografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130802144100/http://www.foresight.org/stage2/mechsynthbib.html |date=2. 8. 2013 }} [http://www.MolecularAssembler.com/Nanofactory/AnnBibDMS.htm ažurirano ovdje] od [[Robert Freitas]] * [http://www.foresight.org Foresight Institute] je i dalje aktivan. * [http://www.MolecularAssembler.com/Papers/PathDiamMolMfg.htm 2004 predložena praktična metoda za omogućavanje mehanosinteze dijamanata], od [[Robert Freitas]] [[Kategorija:Hemijska sinteza]] [[Kategorija:Nanotehnologija]] 6oypvqdn42qfjc1271hk8j2n8h7h3fj 0 264083 3902497 3875474 2026-07-08T04:53:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902497 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Momoiro Clover Z | pozadina = skupina | slika = Momoiro Clover Z LIVE 1.png | žanr = [[J-pop]], [[pop muzika|pop]] | karijera = 2005-sada | izdavač = [[King Records]] | porijeklo = [[Tokio]], [[Japan]] | web_stranica = [http://evilline.com/momoclo/global/ Službeni sajt]<br />[http://www.youtube.com/user/stardustdigital/videos?sort=p Jutjubu] | album1 = ''[[Battle and Romance]]'' | godina1 = 2011. | album2 = ''[[5th Dimension]]'' | godina2 = 2013. | najnoviji_album = ''Iriguchi no Nai Deguchi'' | godina3 = 2013. | trenutni_članovi = [[Kanako Momota]]<br />[[Šiori Tamai]]<br />[[Ajaka Sasaki]]<br />[[Reni Takagi]] | bivši_članovi = [[Akari Hajami]]<br />[[Momoka Arijasu]]<br /><small>Više informacija nalazi se u sekciji<br />„[[#Bivše članice|Bivše članice]]“</small> }} {{nihongo|'''Momoiro Clover Z'''|ももいろクローバーZ|Momoiro Kurōbā Zetto|doslovno „ružičasta djetelina Z“}} je [[japan]]ska pop grupa koja je osnovana 2008. godine.<ref name="yomiuri20110722">{{cite web|url=http://www.yomiuri.co.jp/dy/features/arts/T110719003531.htm|title=QUIRKY QUINTET / Momoiro Clover Z adding splash of color to music world|work=[[Jomiuri Šimbun]]|publisher=Daily Yomiuri Online|date=22. 7. 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6ARcnu7q1?url=http://www.yomiuri.co.jp/dy/features/arts/T110719003531.htm|archive-date=5. 9. 2012|access-date=8. 9. 2013|language=engleski<!--engelski jezik-->|url-status=live}}</ref> == Članice == {|class="wikitable" style="text-align:left" |- ! Ime ! Datum rođenja ! Boja ! Napomene |- | {{nihongo|[[Kanako Momota]]|百田 夏菜子|Momota Kanako}} |align="right"| 12. jul 1994. ({{godine|1994|7|12}} godina) |align="center" style="color:Black; background-color:#f66;"| '''Crvena''' | Liderka |- | {{nihongo|[[Šiori Tamai]]|玉井 詩織|Tamai Shiori}} |align="right"| 4. jun 1995. ({{godine|1995|6|4}} godina) |align="center" style="color:Black; background-color:#ff6;"| '''Žuta''' | Nadimak: Šiorin |- | {{nihongo|[[Ajaka Sasaki]]|佐々木 彩夏|Sasaki Ayaka}} |align="right"| 11. jun 1996. ({{godine|1996|6|11}} godina) |align="center" style="color:Black; background-color:#ff99cc"| '''Ružičasta''' | Nadimak: Arin |- | {{nihongo|[[Reni Takagi]]|高城 れに|Takagi Reni}} |align="right"| 21. jun 1993. ({{godine|1993|6|21}} godina) |align="center" style="color:Black; background-color:#c6f;"| '''Ljubičasta''' | Bivša liderka |} === Bivše članice === {|class="wikitable" style="text-align:left" |- ! Ime ! Datum rođenja ! Boja ! Napomene |- | {{nihongo|[[Akari Hajami]]|早見 あかり|Hayami Akari}} |align="right"| 17. mart 1995. ({{godine|1995|3|17}} godina) |align="center" style="color:Black; background-color:#6cf;"| '''Plava''' | Nadimak: Akarin |- | {{nihongo|[[Momoka Arijasu]]|有安 杏果|Ariyasu Momoka}} |align="right"| 15. mart 1995. ({{godine|1995|3|15}} godina) |align="center" style="color:Black; background-color:#6f6;"| '''Zelena''' | Najniža članica |} '''Other''' * {{nihongo|Runa Jumikava|弓川 留奈|Yumikawa Runa|4. februar 1994.}}<!--{{datum rođenja|1994|2|4}}--> * {{nihongo|Cukina Takai|高井 つき奈|Takai Tsukina|6. jul 1995.}}<!--{{datum rođenja|1995|7|6}}--> * {{nihongo|Miju Vagava|和川 未優|Wagawa Miyū|19. decembar 1993.}}<!--{{datum rođenja|1993|12|19}}--> * {{nihongo|Manami Ikura|伊倉 愛美|Ikura Manami|4. februar 1994.}}<!--{{datum rođenja|1994|2|4}}--> * {{nihongo|Sumire Fudžiširo|藤白 すみれ|Fujishiro Sumire|8. maj 1994.}}<!--{{datum rođenja|1994|5|8}}--> * {{nihongo|Jukina Kašiva|柏 幸奈|Kashiwa Yukina|12. august 1994.}}<!--{{datum rođenja|1994|8|12}}--> == Diskografija == === Singlovi === {|class="wikitable" style="text-align:center" !rowspan="2"| Redni<br />broj !rowspan="2"| Naziv !rowspan="2"| Datum izlaska<!--Datum izdanja--> !colspan="2"| Pozicija ! rowspan="2" | Certifikacija<br /><small>([[Recording Industry Association of Japan|RIAJ]])</small> !rowspan="2"| Album |- ! <small>[[Oricon]]<br />Weekly<br />Singles<br />Chart</small><br /><ref>{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/484876/ranking/cd_single/|title=ももいろクローバーＺのCDシングルランキング、ももいろクローバーＺのプロフィールならオリコン芸能人事典-ORICON STYLE|publisher=[[Oricon]]|access-date=8. 9. 2013|language=japanski<!--japanski jezik-->}}</ref> ! <small>''[[Billboard|Billboard<br />Japan]]''<br />Hot 100</small> |- !colspan="9"| Nezavisni singlovi |- | 1 |align="left"| {{nihongo|„Momoiro Punch“|ももいろパンチ|Momoiro Panchi}} |align="right"| 5. august 2009.<!--{{datum|2009|08|05}}--> | 23 | — | |rowspan="2"| ''Iriguchi<br />no Nai<br />Deguchi'' |- | 2 |align="left"| {{nihongo|„Mirai e Susume!“|未来へススメ！}} |align="right"| 11. novembar 2009.<!--{{datum|2009|11|11}}--> | 11 | — | |- !colspan="9"| Singlovi pod velikom izdavačkom kućom |- | 1 |align="left"| {{nihongo|„Ikuze! Kaitō Shōjo“|行くぜっ！怪盗少女}} * <small>Ponovo izdat 26. septembra 2012.<!--{{datum|2012|09|26}}--> kao „Ikuze! Kaitō Shōjo ~Special Edition~“<!--行くぜっ！怪盗少女 ～Special Edition～--></small> |align="right"| 5. maj 2010.<!--{{datum|2010|05|05}}--> | 3<br /><small>7*</small> | 19<br /><small>29*</small> | |rowspan="5" style="white-space:nowrap"| ''Battle<br />and<br />Romance'' |- | 2 |align="left"| {{nihongo|„Pinky Jones“|ピンキージョーンズ|Pinkī Jōnzu}} |align="right"| 10. novembar 2010.<!--{{datum|2010|11|10}}--> | 8 | 28 | |- | 3 |align="left"| {{nihongo|„Mirai Bowl / Chai Maxx“<br />&nbsp;|ミライボウル/Chai Maxx|Mirai Bōru / Chai Makkusu}} |align="right"| 7. mart 2011.<!--{{datum|2011|03|07}}--> | 3 | 12 | |- | 4 |align="left"| {{nihongo|„Z Densetsu: Owarinaki Kakumei“<br />&nbsp;|Z伝説 ～終わりなき革命～}} | rowspan="2" align="right" | 6. juli 2011.<!--{{datum|2011|07|06}}--> | 5 | 22 | |- | 5 |align="left"| {{nihongo|„D' no Junjō“|D'の純情}} | 6 | 59 | |- | 6 |align="left"| {{nihongo|„Rōdō Sanka“|労働賛歌}} |align="right"| 23. novembar 2011.<!--{{datum|2011|11|23}}--> | 7 | 13 | |rowspan="3"| ''5th<br />Dimention'' |- | 7 |align="left"| {{nihongo|„Mōretsu Uchū Kōkyōkyoku Dai 7 Gakushō „Mugen no Ai““<br />&nbsp;|猛烈宇宙交響曲・第七楽章「無限の愛」}} |align="right"| 7. mart 2012.<!--{{datum|2012|03|07}}--> | 5 | 2 | Zlatan<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201301.html|title=一般社団法人 日本レコード協会｜各種統計|publisher=[[RIAJ]]|access-date=8. 9. 2013|language=japanski|archive-date=11. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130211020001/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201301.html|url-status=dead}}</ref> |- | 8 |align="left"| {{nihongo|„Otome Sensō“|Z女戦争}} | align="right" | 27. juni 2012.<!--{{datum|2012|06|27}}--> | 3 | 3 | Zlatan<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201206.html|title=一般社団法人 日本レコード協会｜各種統計|publisher=[[RIAJ]]|access-date=8. 9. 2013|language=japanski|archive-date=13. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120813170633/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201206.html|url-status=dead}}</ref> |- | — |align="left"| {{nihongo|„Nippon Egao Hyakkei“|ニッポン笑顔百景}} * <small>Izdat pod imenom grupe {{nihongo|Momoclo Tei Ichimon|桃黒亭一門}}</small> |align="right"| 5. septembar 2012.<!--{{datum|2012|09|05}}--> | 6 | — | | — |- | 9 |align="left"| {{nihongo|„Saraba, Itoshiki Kanashimitachi yo“<br />&nbsp;|サラバ、愛しき悲しみたちよ}} |align="right"| 21. novembar 2012.<!--{{datum|2012|11|21}}--> | 2 | 1 | Zlatan<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201211.html|title=ゴールド等認定作品一覧　2012年8月|publisher=[[RIAJ]]|access-date=8. 9. 2013|language=japanski|archive-date=13. 12. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213025429/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201211.html|url-status=dead}}</ref> | ''5th<br />Dimension'' |- | 10 |align="left"| {{nihongo|"[[Gounn]]"|GOUNN}} |align="right"| {{start date|2013|11|06}} | 2 | 2 | | — |- | 11 |align="left"| {{nihongo|"[[Naite mo Iin Da yo]]"|泣いてもいいんだよ||"It's Okay to Cry"}} |align="right"| {{start date|2014|05|08}} | 1 | 2 | |[[Amaranthus (album)|Amaranthus]] |- | 12 |align="left"| {{nihongo|"[[Moon Pride]]"|MOON PRIDE}} |align="right"|{{start date|2014|07|30}} | 3 | 3 | |rowspan=2|[[Hakkin no Yoake]] |- | 13 |align="left"| {{nihongo|"[[Yume no Ukiyo ni Saite Mi na]]"|夢の浮世に咲いてみな}}<br /><small> * collaboration single released under the alias of Momoiro Clover Z vs [[Kiss (band)|KISS]]</small> |align="right"|{{start date|2015|01|28}} | 2 | — | |- | 14 |align="left"| {{nihongo|"[[Seishunfu]]"|青春賦}}<ref>{{cite web |url= http://www.tokyohive.com/article/2015/01/momoiro-clover-z-to-release-the-theme-song-to-their-movie|title= Momoiro Clover Z to release the theme song to their movie|date= 8. 1. 2015|access-date= 8. 1. 2015|work= tokyohive|publisher= 6Theory Media, LLC}}</ref> |align="right"|{{start date|2015|03|11}} | 4 | 4 | |[[Amaranthus (album)|Amaranthus]] |- | 15 |align="left"| {{nihongo|"[[Z no Chikai]]"|「Z」の誓い||"The Oath of Z"}} |align="right"|{{start date|2015|04|29}} | 4 | 5 | |[[Hakkin no Yoake]] |- | 16 |align="left"| {{nihongo|"[[The Golden History]]"|ザ・ゴールデン・ヒストリー}} |align="right"| {{start date|2016|09|07}} | 2 | 4 | | |} <small> '''*''' {{nihongo|„Ikuze! Kaitō Shōjo ~Special Edition~“|行くぜっ！怪盗少女 ～Special Edition～}} u 2012. godine </small> === Albumi === {|class="wikitable" style="text-align:center" !rowspan="2"| # !rowspan="2"| Album !rowspan="1"| Pozicija !rowspan="2"| Sertifikacija<br /><small>([[Recording Industry Association of Japan|RIAJ]])</small> |- ! <small>[[Oricon]]<br />Weekly<br />Albums<br />Chart<br /></small><ref>{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/484876/ranking/cd_album/|title=ももいろクローバーＺのCDアルバムランキング、ももいろクローバーＺのプロフィールならオリコン芸能人事典-ORICON STYLE|publisher=[[Oricon]]|access-date=8. 9. 2013|language=japanski<!--japanski jezik-->}}</ref> |- | 1 |align="left"| {{nihongo|''[[Battle and Romance]]''|バトル アンド ロマンス|Batoru ando Romansu}} * <small>Datum izlaska: 27. juli 2011.</small><!--{{datum|2011|07|27}}--><!--http://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2008-01-14/more/4/--> * <small>Izdavač: Starchild / King Records<br />&nbsp;(KICS-91678 (Limited A), KICS-91679 (Limited B), KICS-1678 (Regular))</small> | 3<br /><small>2*</small> | Zlatan<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201211.html|title=一般社団法人 日本レコード協会｜各種統計|publisher=[[RIAJ]]|access-date=8. 9. 2013|language=japanski|archive-date=13. 12. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213025429/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201211.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2 |align="left"| {{nihongo|''[[5th Dimension]]''|5TH DIMENSION|Fifusu Dimenshon}} * <small>Datum izlaska: 10. april 2013.</small><!--{{datum|2013|04|10}}--> * <small>Izdavač: Starchild / King Records</small> | 1 | Platinast |- | – |align="left"| {{nihongo|''Iriguchi no Nai Deguchi''|入口のない出口}} * <small>Kompilacija svih nezavisnih pesama grupe</small> * <small>Datum izlaska: 5. juni 2013.</small><!--{{datum|2013|06|05}}--> * <small>Izdavač: SDR (Stardust Records)</small> | 2 | |- | 3 |align="left"| {{nihongo|''[[Amaranthus (album)|Amaranthus]]''|AMARANTHUS|Amaransasu}} * <small>Datum izlaska: 17. februar 2016.</small><!--{{date|2016|02|17}}--> * <small>Izdavač: Starchild / King Records</small> | 2 | |- | 4 |align="left"| {{nihongo|''[[Hakkin no Yoake]]''|白金の夜明け}} * <small>Datum izlaska: 17. februar 2016.</small><!--{{date|2016|02|17}}--> * <small>Izdavač: Starchild / King Records</small> | 1 | |} <small> '''*''' u 2013. godine </small> == Videografija == [[Datoteka:Shrimp Jump.jpg|thumb|„Ikuze! Kaitō Shōjo“]] {|class="wikitable" style="text-align:left" |- ! Singl<br /># ! Naziv ! Službeni video<br />na [[YouTube]]-u |- ! colspan="3"| Nezavisni singlovi |- |align="center"| 1 | „Momoiro Punch“ | |- |align="center"| 2 | „Mirai e Susume!“ | |- !colspan="3"| Singlovi pod velikom izdavačkom kućom |- |align="center"| 1 | „Ikuze! Kaitō Shōjo“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=u7z9M0vFPbI gledaj] |- |rowspan="3" align="center"| 2 | „Pinky Jones“<!-- (Web ver.)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=qVn3_qeIrBA gledaj] |- | {{nihongo|„Coco Natsu“|ココ☆ナツ}} | |- | {{nihongo|„Kimi to Sekai“|キミとセカイ}} | |- |rowspan="2" align="center"| 3 | „Mirai Bowl“<!-- (Short ver.)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=KUoy582ePlQ gledaj] |- | „Chai Maxx“<!-- (web ver.)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=kI429sOiQ3w gledaj] |- |align="center"| 4 | „Z Densetsu: Owarinaki Kakumei“<!-- (Dorama-nashi Full)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=oCRlKdMnPLI gledaj] |- |align="center"| 5 | „D' no Junjō“<!-- (Full Version)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=UVKHgXoqyuc gledaj] |- |rowspan="2" align="center"| 6 | „Rōdō Sanka“<!-- (Uta nomi ver.)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=GDhFNdmVR5U gledaj] |- | {{nihongo|„Santa-san“|サンタさん}} |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=LwMuHy8t_Vk gledaj] |- |align="center"| 7 | „Mōretsu Uchū Kōkyōkyoku.<br />&nbsp;Dai 7 Gakushō „Mugen no Ai““ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=TIokp4MonxE gledaj] |- |rowspan="3" align="center"| 8 | „Otome Sensō“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=-72Lje6nwg0 gledaj] |- | „PUSH“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=5degcfbioz4 gledaj] |- | {{nihongo|„Mite Mite Kocchichi“ (koreografski video)<br />&nbsp;|みてみて☆こっちっち}} |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=xmKFs6NWTDA gledaj] |- |rowspan="2" align="center"| 9 | „Saraba, Itoshiki Kanashimitachi yo“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=OWSbfCPkTBk gledaj] |- | „Wee-Tee-Wee-Tee“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=01cKliHh2sM gledaj] |- |rowspan="2" align="center"| 2.<br />album | „Neo STARGATE“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=tiX22vnR-SU gledaj] |- | „BIRTH Ø BIRTH“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=TddL31RBOZo gledaj] |- |align="center"| 10 | „GOUNN“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=XlbrTlhX_Ww gledaj] |} == Nagrade == {|class="wikitable" ! Godina ! Nagrada ! Kategorija ! Nominirano djelo ! Rezultat |- |rowspan="1" align="center"| 2012 | 4th CD Shop Awards<ref name="natalie20120227">{{cite web|url=http://natalie.mu/music/news/65122|title=ももクロがCDショップ大賞受賞「次はノーベル賞！」|publisher=[[Natalie (sajt)|Natalie]]|date=27. 2. 2012|access-date=8. 9. 2013|language=japanski|archive-date=7. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307195300/http://natalie.mu/music/news/65122|url-status=dead}}</ref><ref name="eigacom20120228">{{cite web|url=http://eiga.com/news/20120228/17/|title=アイドル初の快挙！ ももクロ、CDショップ大賞受賞|publisher=Eiga.com|date=28. 2. 2012|access-date=8. 9. 2013|language=japanski<!--japanski jezik-->}}</ref> | |rowspan="1" align="center"| ''[[Battle and Romance]]'' |align="center" style="background: #ccffcc"| Dobitnik |- |rowspan="1" align="center"| 2013 | 2013 MTV Video Music Awards Japan | Najbolja koreografija |rowspan="1" align="center"| „Saraba, Itoshiki Kanashimitachi yo“ |align="center" style="background: #ccffcc"| Dobitnik |} == Također pogledajte == * [[Shiritsu Ebisu Chugaku]] * [[Team Syachihoko]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Momoiro Clover Z}} * [http://www.momoclo.net/ Službeni sajt] {{ja simbol}} * [http://evilline.com/momoclo/global/ Službeni sajt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720024118/http://evilline.com/momoclo/global/ |date=20. 7. 2014 }} {{en simbol}} * [http://www.youtube.com/user/stardustdigital/videos?sort=p Službeni kanal STARDUST DIGITAL na Jutjubu] * [http://www.ustream.tv/channel/momoclotv/ Momoiro Clover Z na Justrimu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001124035/http://www.ustream.tv/channel/momoclotv |date=1. 10. 2012 }} {{Stub-muz}} [[Kategorija:Japanske pop-grupe]] [[Kategorija:Muzičke grupe osnovane 2008.]] 9i7vjgeghyiuwu2zj0561jksf57077h 0 358065 3902504 3856229 2026-07-08T07:59:52Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902504 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Manuel Pellegrini | slika = Hertha BSC vs. West Ham United 20190731 (117).jpg | punoime = Manuel Pellegrini <ref>* http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/managers/profile.overview.html/claudio-ranieri</ref> | nadimak = | datumrođenja = [[16. septembar]] [[1953.]] | rodnigrad = [[Santiago]] | rodnadržava = [[Čile]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = | pozicija = Odbrambeni igrač | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = [[Audax Italiano]] <br> [[Universidad de Chile]] | godine1 = 1973-1986 | klubovi1 = [[Universidad de Chile|Universidad]] | nastupi(golovi)1 = 451 (7) | godine2 = | klubovi2 = | nastupi(golovi)2 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1973-1986 | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Čilea|Čile]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 28 (1) | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = 1988-1989 <br> 1990 <br> 1991-1992 <br> 1992-1993 <br> 1993-1995 <br> 1998 <br> 1998-2001 <br> 2001-2002 <br> 2002-2003 <br> 2004-2009 <br> 2009-2010 <br> 2010-2013 <br> 2013-2016 <br> 2016-2018 <br> 2018-2019 <br> 2020- | trenerklubovi = [[Universidad de Chile|Universidad]]<br />[[CD Palestino|Palestino]]<br />[[CD Palestino|Palestino]]<br />[[CD O'Higgins|O'Higgins]]<br />[[CD Universidad Catolica|Catolica]]<br />[[CD Palestino|Palestino]]<br />[[LDU Quito|Quito]] <br/>[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] <br/>[[Club Atletico River Plate|River Plate]] <br/>[[Villarreal CF|Villarreal]] <br/>[[Real Madrid CF|Real Madrid]] <br/>[[Málaga CF|Málaga]] <br/>[[Manchester City FC|Man City]] <br/> [[Hebei China Fortune|China Hebei Fortune]] <br/> [[West Ham United]] <br> [[Real Betis]] | zadnjeuređivanje = }} '''Manuel Luis Pellegrini Ripamonti''' [[čile]]anski je [[nogomet]]ni trener i bivši igrač. Trenutno je trener španskog prvoligaša, [[Real Betis]]. ==Biografija== U Evropu je stigao 2004, kad je postao trener [[Villarreal CF|Villarreala]]. Ovaj klub je u svojoj prvoj sezoni uspio uvesti u [[La Liga|La Ligu]], a sezonu kasnije i u četvrtfinale [[UEFA Liga prvaka|Lige prvaka]]. Sjajni rezultati s Villarrealom nisu ostali nezapaženi. Tako ga je 2009. [[Real Madrid CF|Real Madrid]] zaposlio kao trenera prvog tima. U Realu se nije proslavio. U prvenstvu je završio na drugom mjestu, iza ljutog rivala [[FC Barcelona|Barcelone]], a u Ligi prvaka ispao je u osmini finala od [[Olympique Lyonnais|Lyona]]. Na kraju sezone [[La Liga 2009/2010.|2009/10.]] dobio je otkaz. Bez posla je bio sve do novembra 2010, kad preuzima tim [[Málaga CF|Málage]]. Tim je 2012. uveo u Ligu prvaka, gdje je stigao do četvrtfinala. Tako je postao prvi trener u historiji koji je jedan tim u svoj debitantskoj sezoni u Ligi prvaka uspio dovesti do četvrtfinala. Od ljeta 2013. pa do 2016. je bio trener [[Premijer liga Engleske|engleskog]] tima [[Manchester City FC|Manchester Cityja]], s kojim je osvojio 2 [[Football League Cup|Capital One Cupa]] i 1 titulu prvaka Engleske. U augustu 2016. preuzima kineskog prvoligaša [[China Hebei Fortune]]. Tu ostaje dvije godine, tačnije do maja 2018., kada se vraća u [[Premijer liga Engleske|Englesku Premijer ligu]] gdje ga kao trenera imenuje [[West Ham United]]. U julu 2020. godine postaje trener [[Real Betis]]a. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Manuel Pellegrini}} * [http://www.soccerbase.com/managers/manager.sd?manager_id=1971 Manuel Pellegrini] na ''[[Soccerbase]]u'' {{Treneri Manchester Cityja}} {{Treneri Real Madrida}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pellegrini, Manuel}} [[Kategorija:Rođeni 1953.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Santiago de Chile]] [[Kategorija:Čileanski nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri Real Madrida]] [[Kategorija:Treneri Manchester Cityja]] m3ad4djk4kk1f37s18dmj4n8uosu3gb 3902505 3902504 2026-07-08T08:00:19Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902505 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Manuel Pellegrini | slika = Hertha BSC vs. West Ham United 20190731 (117).jpg | punoime = Manuel Pellegrini <ref>* http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/managers/profile.overview.html/claudio-ranieri</ref> | nadimak = | datumrođenja = [[16. septembar]] [[1953.]] | rodnigrad = [[Santiago]] | rodnadržava = [[Čile]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = | pozicija = Odbrambeni igrač | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = [[Audax Italiano]] <br> [[Universidad de Chile]] | godine1 = 1973-1986 | klubovi1 = [[Universidad de Chile|Universidad]] | nastupi(golovi)1 = 451 (7) | godine2 = | klubovi2 = | nastupi(golovi)2 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1973-1986 | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Čilea|Čile]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 28 (1) | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = 1988-1989 <br> 1990 <br> 1991-1992 <br> 1992-1993 <br> 1993-1995 <br> 1998 <br> 1998-2001 <br> 2001-2002 <br> 2002-2003 <br> 2004-2009 <br> 2009-2010 <br> 2010-2013 <br> 2013-2016 <br> 2016-2018 <br> 2018-2019 <br> 2020- | trenerklubovi = [[Universidad de Chile|Universidad]]<br />[[CD Palestino|Palestino]]<br />[[CD Palestino|Palestino]]<br />[[CD O'Higgins|O'Higgins]]<br />[[CD Universidad Catolica|Catolica]]<br />[[CD Palestino|Palestino]]<br />[[LDU Quito|Quito]] <br/>[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] <br/>[[Club Atletico River Plate|River Plate]] <br/>[[Villarreal CF|Villarreal]] <br/>[[Real Madrid CF|Real Madrid]] <br/>[[Málaga CF|Málaga]] <br/>[[Manchester City FC|Man City]] <br/> [[Hebei China Fortune|China Hebei Fortune]] <br/> [[West Ham United]] <br> [[Real Betis]] | zadnjeuređivanje = }} '''Manuel Luis Pellegrini Ripamonti''' [[čile]]anski je [[nogomet]]ni trener i bivši igrač. Trenutno je trener španskog prvoligaša, [[Real Betis]]. ==Biografija== U Evropu je stigao 2004, kad je postao trener [[Villarreal CF|Villarreala]]. Ovaj klub je u svojoj prvoj sezoni uspio uvesti u [[La Liga|La Ligu]], a sezonu kasnije i u četvrtfinale [[UEFA Liga prvaka|Lige prvaka]]. Sjajni rezultati s Villarrealom nisu ostali nezapaženi. Tako ga je 2009. [[Real Madrid CF|Real Madrid]] zaposlio kao trenera prvog tima. U Realu se nije proslavio. U prvenstvu je završio na drugom mjestu, iza ljutog rivala [[FC Barcelona|Barcelone]], a u Ligi prvaka ispao je u osmini finala od [[Olympique Lyonnais|Lyona]]. Na kraju sezone [[La Liga 2009/2010.|2009/10.]] dobio je otkaz. Bez posla je bio sve do novembra 2010, kad preuzima tim [[Málaga CF|Málage]]. Tim je 2012. uveo u Ligu prvaka, gdje je stigao do četvrtfinala. Tako je postao prvi trener u historiji koji je jedan tim u svoj debitantskoj sezoni u Ligi prvaka uspio dovesti do četvrtfinala. Od ljeta 2013. pa do 2016. je bio trener [[Premijer liga Engleske|engleskog]] tima [[Manchester City FC|Manchester Cityja]], s kojim je osvojio 2 [[Football League Cup|Capital One Cupa]] i 1 titulu prvaka Engleske. U augustu 2016. preuzima kineskog prvoligaša [[China Hebei Fortune]]. Tu ostaje dvije godine, tačnije do maja 2018., kada se vraća u [[Premijer liga Engleske|Englesku Premijer ligu]] gdje ga kao trenera imenuje [[West Ham United]]. U julu 2020. godine postaje trener [[Real Betis]]a. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Manuel Pellegrini}} * [http://www.soccerbase.com/managers/manager.sd?manager_id=1971 Manuel Pellegrini] na ''[[Soccerbase]]u'' {{Treneri Real Madrida}} {{Treneri Manchester Cityja}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pellegrini, Manuel}} [[Kategorija:Rođeni 1953.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Santiago de Chile]] [[Kategorija:Čileanski nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri Real Madrida]] [[Kategorija:Treneri Manchester Cityja]] q78iz79ysydacs7j22vl6nq7e542809 0 364157 3902521 3772180 2026-07-08T08:50:20Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902521 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Ryan Giggs | slika = Cskamu 17.jpg | punoime = Ryan Joseph Giggs | nadimak = | datumrođenja = [[29. novembar]] [[1973.]]<ref>* http://www.transfermarkt.com/ryan-giggs/leistungsdaten/spieler/3406</ref> | rodnigrad = [[Cardiff]] | rodnadržava = [[Vels]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = [[179]] [[cm]] | pozicija = [[Vezni igrač (nogomet)|Vezni igrač]] | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = 1985-1987 <br> 1987-1999 | omladinskipogoni = [[Manchester City F.C.|Manchester City]] <br> [[Manchester United F.C.|Man United]] | godine1 = 1990-2014 | klubovi1 = [[Manchester United F.C.|Man Utd]] | nastupi(golovi)1 = 672 (114) | godine2 = | klubovi2 = | nastupi(golovi)2 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1989 <br> 1991 <br> 1991-2007 <br> 2012 | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Velsa U18|Vels U18]] <br>[[Nogometna reprezentacija Velsa U21|Vels U21]] <br> [[Nogometna reprezentacija Velsa|Vels]] <br> [[Nogometna reprezentacija Velike Britanije|Velika Britanija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 3 (0) <br> 1 (0) <br> 64 (12) <br> 4 (1) | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjeuređivanje = }} '''Ryan Joseph Giggs''' ([[Cardiff]], [[29. novembar]] [[1973.]]) je [[Vels|velški]] nogometaš, koji je igrao od [[1990.]] do [[2014.]] godine. Rođen kao ''Ryan Joseph Wilson''. Prezime ''Giggs'' je u stvari djevojačko prezime njegove majke koje je usvojio kao svoje. ==Karijera== Počeo je nogometom da se bavi u školi nogometa koja je bila povezana sa ekipom [[Manchester City]]. Njegov talenat su zapazili skauti [[Manchester United]]a u čije redove prelazi u svojoj trinestoj godini. Za [[Manchester United]] je debitovao [[2. mart]]a [[1991.]] godine, na meču igranom na [[Old Trafford|Old Trafordu]], protiv [[Everton FC|Evertona]]. U igru je tada ušao sa klupe. Prvi put se našao u startnoj postavi na utakmici protiv gradskog rivala [[Manchester City]], kada je bio asistent kod jedinog gola na tom meču. Za [[Manchester United]] je odigrao 811 utakmica i postigao 156 golova (od toga je 546 utakmicu odigrao u prvenstvu na kojima je postigao 101 golova). Ryan Giggs je fudbaler sa najvećim brojem utakmica odigranih za [[Manchester United]], u svim takmičenjima. Za mladu nogometnu reprezentaciju Velsa je odigrao jednu utakmicu [[1991.]] godine. Za [[Nogometna reprezentacija Velsa|seniorsku reprezentaciju Velsa]] je odigrao 64 utakmica i postigao 12 golova, (1991-2007). Za seniorsku reprezentaciju Velsa je debitovao [[1991.]] godine, na utakmici protiv Zapadne Nemačke. Od [[2004.]] godine nosio je kapitensku traku. Svoju oproštajnu utakmicu za reprezentaciju je odigrao na utakmici u [[Cardiff]]u protiv [[Nogometna reprezentacija Češke|Češke]] [[2. juni|2. juna]] [[2007.]] godine (0:0). ==Nastupi za reprezentaciju== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !colspan="3"|[[Nogometna reprezentacija Velsa]] |- !Godina!!Nastupi!!Golovi |- |1991||2||0 |- |1992||3||0 |- |1993||6||2 |- |1994||1||1 |- |1995||3||0 |- |1996||3||1 |- |1997||3||1 |- |1998||1||0 |- |1999||3||1 |- |2000||4||1 |- |2001||4||0 |- |2002||5||0 |- |2003||7||1 |- |2004||3||0 |- |2005||6||3 |- |2006||5||0 |- |2007||4||1 |- !Ukupno||64||12 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Ryan Giggs}} * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=2856 Ryan Giggs] na ''[[Soccerbase]]u'' {{Treneri Manchester Uniteda}} {{Navkutija |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{PFA nogometaš godine}} {{BBC sportist godine}} {{Zlatno stopalo}} {{Nagrada "Bravo"}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Giggs, Ryan}} [[Kategorija:Rođeni 1973.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Cardiff]] [[Kategorija:Velški nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Manchester Uniteda]] [[Kategorija:Nogometaši Manchester Cityja]] [[Kategorija:Treneri Manchester Uniteda]] [[Kategorija:Nosioci Reda britanskog imperija]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Bravo"]] [[Kategorija:Nogometaši na Olimpijskim igrama 2012.]] r54ld61rxtp5uuz1fthhldgympirxg4 0 365962 3902536 3902390 2026-07-08T09:58:19Z Panasko 146730 [[Kategorija:Soli]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902536 wikitext text/x-wiki '''Salinitet''' je stepen slanosti otopljene [[sol]]i u [[Voda|vodi]]. Koristi se kako bi se iskazala slanost uglavnom mora i mnjeri se u g/L ili g/kg (grami soli po litri/kilogramu vode) i predstavlja u promilima težine, tj. u hiljaditom dijelu mjerene težine. Salinitet je važan faktor u određivanju mnogih hemijskih osobina prirodnih voda i bioloških procesa u njoj, to je termodinamičko stanje varijable koja, uz [[Temperatura|temperaturu]] i [[pritisak]], upravlja fizičkim svojstvima poput [[Gustoća|gustoće]] i [[Toplotni kapacitet|toplotnog kapaciteta]] vode. To je dalje važno za razumijevanje okeanskih struja i izmjene toplote s atmosferom. Konturna linija konstantne slanosti naziva se izohalina, ili ponekad izohala. == Definicija == [[Datoteka:WOA09 sea-surf SAL AYool.png|thumb|upright=1.3|desno|Srednja godišnja površina mora '''salinitet''' za Svjetski okean. Podaci iz Atlasa svjetskog okeana 2009.<ref>[https://www.nodc.noaa.gov/OC5/WOA09/pr_woa09.html World Ocean Atlas 2009]. nodc.noaa.gov</ref>]] Salinitet u rijekama, jezerima i okeanu je konceptualno jednostavan, ali tehnički izazovan za precizno definiranje i mjerenje. Konceptualno, to je količina rastvorene soli u vodi. Soli su spojevi poput [[Natrij-hlorid|natrijum hlorida]], magnezijum sulfata, [[Kalij-nitrat|kalijum nitrata]] i [[Natrij-hidrogenkarbonat|natrijum bikarbonata]] koji se rastvaraju u ione. Koncentracija rastvorenih hloridnih iona se ponekad naziva hlorinitet. Operativno, rastvorena materija se definiše kao ona koja može proći kroz vrlo fini filter (historijski najprije filter sa veličinom pora od 0,45 μm, a potom obično 0,2 μm).<ref>Pawlowicz, R. (2013). "Key Physical Variables in the Ocean: Temperature, Salinity, and Density". Nature Education Knowledge. 4 (4): 13.</ref> Salinitet se može izraziti u obliku masenog udjela, tj. mase rastvorenog materijala u jedinici mase rastvora. Salinitet je jedna od najvažnijih osobina [[Morska voda|morske vode]]. Prosječni salinitet svjetskih mora iznosi oko 35 promila, tj. oko 35 g otopljene soli po jednom kilogramu vode. Te vrijednosti saliniteta su manje u blizini kopna gdje se rijeke ulijevaju u more. Rijeke i jezera mogu imati širok raspon saliniteta, s manje od 0,01 g/kg<ref>Eilers, J. M.; Sullivan, T. J.; Hurley, K. C. (1990). "The most dilute lake in the world?". Hydrobiologica 199: 1–6. doi:10.1007/BF00007827.</ref> do nekoliko g/kg, iako postoji mnogo mjesta na kojima je izmjerena veća vrijednost saliniteta. [[Mrtvo more]] ima salinitet viši od 200 g/kg.<ref>Anati, D. A. (1999). "The salinity of hypersaline brines: concepts and misconceptions". Int. J. Salt Lake. Res. 8: 55–70. doi:10.1007/bf02442137.</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Hemijska okeanografija]] [[Kategorija:Ekologija vode]] [[Kategorija:Okeanografija]] [[Kategorija:Litoralna geografija]] [[Kategorija:Indikatori kvaliteta vode]] [[Kategorija:Soli]] mdxhlvdm4gogu4lma00iydy1vazjxvd 0 391050 3902436 3859217 2026-07-07T17:35:24Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902436 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Luis Enrique | slika = Luis Enrique 2014.jpg | punoime = Luis Enrique Martínez García | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|5|8|df=y}}<ref>*http://www.transfermarkt.com/luis-enrique/profil/spieler/7601</ref> | rodnigrad = [[Gijón]] | rodnadržava = [[Španija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 180 cm | pozicija = [[Vezni igrač (nogomet)|Vezni igrač]] | trenutniklub = [[Paris Saint-Germain FC|PSG]] (Glavni trener) | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = 1981–1988. <br/> 1984–1988. | omladinskipogoni = [[Sporting Gijón|Gijón]] <br/> La Braña | godine1 = 1988–1990. <br/> 1989–1991.<br/>1991–1996. <br/> 1996–2004. | klubovi1 = [[Sporting Gijón B|Gijón B]]<br/>[[Sporting Gijón|Gijón]]<br/>[[Real Madrid CF|Real Madrid]]<br/>[[FC Barcelona|Barcelona]] | nastupi(golovi)1 = <br/>36 (14)<br/>157 (15)<br/>207 (73) | godine2 = | klubovi2 = | nastupi(golovi)2 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1989. <br/> 1991. <br/> 1991–2002. <br/> 1999–2000. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Španije U-21|Španija U-21]] <br/>[[Nogometna reprezentacija Španije U-23|Španija U-23]] <br/> [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] <br/> [[Nogometna reprezentacija Asturije|Asturija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 5 (0) <br/> 14 (3) <br/> 62 (12) <br/> 1 (0) | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = 2008–2011. <br/> 2011–2012. <br/> 2013–2014. <br/> 2014–2017. <br/> 2018–2019. <br/> 2019–2022. <br/> 2023– | trenerklubovi = [[FC Barcelona B|Barcelona B]] <br/> [[AS Roma|Roma]] <br/> [[Celta de Vigo|Celta]] <br/> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br/> [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] <br/> [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] <br/> [[Paris Saint-Germain FC|PSG]] }} '''Luis Enrique Martínez García''' nekadašnji je [[Španija|španski]] nogometaš te današnji glavni trener [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germaina]]. Uglavnom je igrao na poziciji ofanzivnog veznog, ali je igrao i na drugim pozicijama. S [[Real Madrid CF|Real Madridom]] i [[FC Barcelona|Barcelonom]] osvajao je [[La Liga|La Ligu]], [[Kup kralja]] i [[Španski superkup]]. Odigrao je više od 500 zvaničnih utakmica i postigao više od 100 pogodaka. Za [[Nogometna reprezentacija Španije|reprezentaciju Španije]] odigrao je 62 utakmice i postigao 12 golova. S ''Crvenom furijom'' igrao je na tri [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|svjetska]] i jednom [[Evropsko prvenstvo u nogometu|evropskom prvenstvu]]. ==Karijera== Karijeru je počeo u ekipi [[Sporting de Gijón]], za čiju je omladinsku školu igrao od 1971. do 1988. Za prvi tim potpisuje 1989. U Gijónu se zadržao dvije sezone da bi 1991. prešao u Real Madrid, gdje se zadržao pet sezona. Godine 1996. potpisuje za Barcelonu. U prve tri sezone za Barcelonu postiže 46 ligaških golova. ==Nastupi za reprezentaciju== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=3 | [[Nogometna reprezentacija Španije]] |- !Godina!!Nastupi!!Golovi |- |1991.||1||0 |- |1992.||0||0 |- |1993.||2||0 |- |1994.||9||3 |- |1995.||8||0 |- |1996.||9||2 |- |1997.||4||2 |- |1998.||8||1 |- |1999.||8||4 |- |2000.||3||0 |- |2001.||5||0 |- |2002.||5||0 |- !Ukupno||62||12 |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Luis Enrique Martínez García}} *{{soccerbase|9436}} *{{BDFutbol|1799}} *{{NFT igrač|pid=14107}} *{{FIFA igrač|77892}} *[https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/2016-2017/luis-enrique Luis Enrique] na fcbarcelona.com {{Navkutije |ime = Sastavi Španije |naslov = Sastavi Španije |naslovstil = background-color:#C60B1E; color:#FFC400; border: solid 1px #000033; |podaci1 = {{Sastav Španije na SP 1994. u nogometu}} {{Sastav Španije na EP 1996. u nogometu}} {{Sastav Španije na SP 1998. u nogometu}} {{Sastav Španije na SP 2002. u nogometu}} {{Sastav Španije na EP 2020. u nogometu}} {{Sastav Španije na SP 2022. u nogometu}} }} {{Treneri Barcelone}} {{Treneri PSG-a}} {{Selektori nogometne reprezentacije Španije}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{FIFA 100}} {{Treneri osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva}} {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{FIFA trener godine}} {{IFFHS najbolji svjetski klupski trener}} {{Trener godine - World Soccer}} {{Nagrada "Sócrates"}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Enrique, Luis}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Gijón]] [[Kategorija:Španski nogometaši]] [[Kategorija:Španski nogometni treneri]] [[Kategorija:Nogometaši Sporting Gijóna]] [[Kategorija:Nogometaši Barcelone]] [[Kategorija:Nogometaši Real Madrida]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1994.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1996.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1998.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2002.]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Španije]] [[Kategorija:Treneri Rome]] [[Kategorija:Treneri Celte Vigo]] [[Kategorija:Treneri FC Barcelone]] [[Kategorija:Treneri PSG-a]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Treneri osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva]] [[Kategorija:Nogometaši Sporting de Gijóna]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Španija)]] [[Kategorija:Španski olimpijci]] mw2yqot28x1zf4owepqvpoppl8o9m55 14 397441 3902441 3743386 2026-07-07T18:56:26Z Panasko 146730 Moving from [[Category:Hemikalije lošeg mirisa]] to [[Category:Hemikalije neugodnog mirisa]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3902441 wikitext text/x-wiki {{Kategorija|Tiol}} [[Kategorija:Organosumporni spojevi]] [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] [[Kategorija:Organski spojevi]] hb3o8jjtqhuqr1xjobf7wkwb6wsti8e 10 407016 3902461 3712717 2026-07-07T19:50:48Z KWiki 9400 3902461 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Treneri AC Milana | naslov = [[Spisak trenera AC Milana|{{color|black|Treneri}}]] [[AC Milan|{{color|black|AC Milana}}]] | tijeloklasa = hlist | osnovastil = background:#FF0000; color:#000000; |podaci1 = * [[Herbert Kilpin|Kilpin]] {{smaller|(1899–1906)}} * [[Daniele Angeloni|Angeloni]] {{smaller|(1906–1907)}} * [[Giannino Camperio|Camperio]] {{smaller|(1907–1911)}} * ''Tehnički komitet'' {{smaller|(1911–1915)}} * [[Guido Moda|Moda]] {{smaller|(1915–1916)}} * [[Aldo Cevenini|Cevenini]] {{smaller|(1916–1918)}} * ''Tehnički komitet'' {{smaller|(1918–1919)}} * [[Guido Moda|Moda]] {{smaller|(1919–1921)}} * [[Cesare Lovati|Lovati]] {{smaller|(1921–1922)}} * [[Francesco Soldera|Soldera]] {{smaller|(1922)}} * [[Ferdi Oppenheim|Oppenheim]] {{smaller|(1922–1924)}} * [[Vittorio Pozzo|Pozzo]] {{smaller|(1924–1926)}} * [[Guido Moda|Moda]] {{smaller|(1926)}} * [[Herbert Burgess|Burgess]] {{smaller|(1926–1928)}} * [[Engelbert König Sr.|König]] {{smaller|(1928–1931)}} * [[József Bánás|Bánás]] {{smaller|(1931–1933)}} * [[József Viola|Violak]] {{smaller|(1933–1934)}} * [[Adolfo Baloncieri|Baloncieri]] {{smaller|(1934–1937)}} * [[William Garbutt|Garbutt]] {{smaller|(1937)}} * [[Hermann Felsner|Felsner]] / [[József Bánás|Bánás]] {{smaller|(1937–1938)}} * [[József Bánás|Bánás]] {{smaller|(1938–1939)}} * [[József Viola|Violak]] / [[József Bánás|Bánás]] {{smaller|(1939–1940)}} * [[József Bánás|Bánás]] {{smaller|(1940)}} * [[Antonio Busini|Busini]] / [[Guido Ara|Ara]] {{smaller|(1940–1941)}} * [[Mario Magnozzi|Magnozzi]] {{smaller|(1941–1943)}} * [[Giuseppe Santagostino|Santagostino]] {{smaller|(1943–1945)}} * [[Antonio Busini|Busini]] / [[Adolfo Baloncieri|Baloncieri]] {{smaller|(1945–1946)}} * [[Antonio Busini|Busini]] / [[Giuseppe Bigogno|Bigogno]] {{smaller|(1946–1947)}} * [[Giuseppe Bigogno|Bigogno]] {{smaller|(1947–1948)}} * [[Antonio Busini|Busini]] / [[Giuseppe Bigogno|Bigogno]] {{smaller|(1948–1949)}} * [[Antonio Busini|Busini]] / [[Lajos Czeizler|Czeizler]] {{smaller|(1949–1952)}} * [[Antonio Busini|Busini]] / [[Mario Sperone|Sperone]] {{smaller|(1952–1953)}} * [[Antonio Busini|Busini]] / [[Gunnar Gren|Gren]] {{smaller|(1953)}} * [[Antonio Busini|Busini]] / [[Arrigo Morselli|Morselli]] {{smaller|(1953)}} * [[Béla Guttmann|Guttmann]] {{smaller|(1953–1955)}} * [[Ettore Puricelli|Puricelli]] {{smaller|(1955–1956)}} * [[Giuseppe Viani|Viani]] {{smaller|(1956–1958)}} * [[Giuseppe Viani|Viani]] / [[Luigi Bonizzoni|Bonizzoni]] {{smaller|(1958–1960)}} * [[Giuseppe Viani|Viani]] / [[Paolo Todeschini|Todeschini]] {{smaller|(1960–1961)}} * [[Giuseppe Viani|Viani]] / [[Nereo Rocco|Rocco]] {{smaller|(1961–1963)}} * [[Giuseppe Viani|Viani]] / [[Luis Carniglia|Carniglia]] {{smaller|(1963–1964)}} * [[Giuseppe Viani|Viani]] / [[Nils Liedholm|Liedholm]] {{smaller|(1964–1965)}} * [[Nils Liedholm|Liedholm]] {{smaller|(1965–1966)}} * [[Giovanni Cattozzo|Cattozzo]] {{smaller|(1966)}} * [[Arturo Silvestri|Silvestri]] {{smaller|(1966–1967)}} * [[Nereo Rocco|Rocco]] {{smaller|(1967–1972)}} * [[Nereo Rocco|Rocco]] / [[Cesare Maldini|Maldini]] {{smaller|(1972–1973)}} * [[Nereo Rocco|Rocco]] {{smaller|(1973)}} * [[Nereo Rocco|Rocco]] / [[Cesare Maldini|Maldini]] {{smaller|(1973–1974)}} * [[Cesare Maldini|Maldini]] {{smaller|(1974)}} * [[Giovanni Trapattoni|Trapattoni]] {{smaller|(1974)}} * [[Gustavo Giagnoni|Giagnoni]] {{smaller|(1974–1975)}} * [[Nereo Rocco|Rocco]] / [[Giovanni Trapattoni|Trapattoni]] {{smaller|(1975–1976)}} * [[Nereo Rocco|Rocco]] / [[Paolo Barison|Barison]] {{smaller|(1976)}} * [[Giuseppe Marchioro|Marchioro]] {{smaller|(1976–1977)}} * [[Nereo Rocco|Rocco]] {{smaller|(1977)}} * [[Nils Liedholm|Liedholm]] {{smaller|(1977–1979)}} * [[Massimo Giacomini|Giacomini]] {{smaller|(1979–1981)}} * [[Italo Galbiati|Galbiati]] {{smaller|(1981)}} * [[Luigi Radice|Radice]] {{smaller|(1981–1982)}} * [[Italo Galbiati|Galbiati]] {{smaller|(1982)}} * [[Ilario Castagner|Castagner]] {{smaller|(1982–1984)}} * [[Italo Galbiati|Galbiati]] {{smaller|(1984)}} * [[Nils Liedholm|Liedholm]] {{smaller|(1984–1987)}} * [[Fabio Capello|Capello]] {{smaller|(1987)}} * [[Arrigo Sacchi|Sacchi]] {{smaller|(1987–1991)}} * [[Fabio Capello|Capello]] {{smaller|(1991–1996)}} * [[Óscar Tabárez|Tabárez]] / [[Giorgio Morini|Morini]] {{smaller|(1996)}} * [[Arrigo Sacchi|Sacchi]] {{smaller|(1996–1997)}} * [[Fabio Capello|Capello]] {{smaller|(1997–1998)}} * [[Alberto Zaccheroni|Zaccheroni]] {{smaller|(1998–2001)}} * [[Cesare Maldini|Maldini]] / [[Mauro Tassotti|Tassotti]] {{smaller|(2001)}} * [[Fatih Terim|Terim]] / [[Antonio Di Gennaro|Di Gennaro]] {{smaller|(2001)}} * [[Carlo Ancelotti|Ancelotti]] {{smaller|(2001–2009)}} * [[Leonardo Araújo|Leonardo]] {{smaller|(2009–2010)}} * [[Massimiliano Allegri|Allegri]] {{smaller|(2010–2014)}} * [[Mauro Tassotti|Tassotti]] {{smaller|(2014)}} * [[Clarence Seedorf|Seedorf]] {{smaller|(2014)}} * [[Filippo Inzaghi|Inzaghi]] {{smaller|(2014–2015)}} * [[Siniša Mihajlović|Mihajlović]] {{smaller|(2015–2016)}} * [[Cristian Brocchi|Brocchi]] {{smaller|(2016)}} * [[Vincenzo Montella|Montella]] {{smaller|(2016–2017)}} * [[Gennaro Gattuso|Gattuso]] {{smaller|(2017–2019)}} * [[Marco Giampaolo|Giampaolo]] {{smaller|(2019)}} * [[Stefano Pioli|Pioli]] {{smaller|(2019–2024)}} * [[Paulo Fonseca|Fonseca]] {{smaller|(2024)}} * [[Sérgio Conceição|Conceição]] {{smaller|(2024–2025)}} * [[Massimiliano Allegri|Allegri]] {{smaller|(2025–2026)}} * [[Ruben Amorim|Amorim]] {{smaller|(2026–)}} }}<noinclude> [[Kategorija:AC Milan]] [[Kategorija:Treneri AC Milana|* ]] [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere italijanskih nogometnih klubova|Milan]] </noinclude> 4gbkv99d4vlp8qzf82qwttbno3dr2wm 0 410325 3902446 3735055 2026-07-07T18:56:28Z Panasko 146730 Moving from [[Category:Hemikalije lošeg mirisa]] to [[Category:Hemikalije neugodnog mirisa]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3902446 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka: Indole_chemical_structure.png|250px]] |[[Datoteka:Indole.png|mini|300|3D struktura indola]] | Hemijski spoj =Indol | Druga imena =2,3-Benzopirol, ketol,<br/>1-Benzazol | Hemijski spoj = | Sumarna formula = C₈H₇N | CAS registarski broj = 120-72-9 | SMILES = c1ccc2c(c1)cc[nH]2 | InChI = 1/C8H7N/c1-2-4-8-7(3-1)5-6-9-8/h1-6,9H | Kratki opis = | Molarna masa = 117.15 g/mol | Agregatno stanje = Bijela čvrsta tvar | Gustoća = 1.1747 g/cm³, čvrsto stanje | Tačka topljenja =52–54&nbsp;°C | Tačka ključanja = 253–254&nbsp;°C (526 K) | Pritisak pare = | Rastvorljivost = 0.19 g/100 ml (20&nbsp;°C)<br/>Rastvorljiv u toploj vodi | Viskoznost= | Dipolni moment = 2.11 [[Debaj|D]] u [[benzen]]u | pKa = 16.2<br />(21.0 u [[dimetil sulfoksid|DMSO]]) | pKb = 17.6 | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0 |F = 0| R = 0}} }} '''Indol''' je [[aromatičnost|aromatično]] [[Heterociklično jedinjenje|heterociklično]] [[organsko jedinjenje]]. Ima bicikličnu strukturu, od šestočlanog [[benzen]]ovog prstena koji je spojen sa petočlanim [[pirol]]ovim prstenom. Često se susreće u mirisima i lijekovima, a spojevi koji sadrže indolni prsten se nazivaju indolima. Indolna aminokiselina [[triptofan]] je prekursor [[neurotransmiter]]a [[serotonin]]a. == Opća svojstva i izvori == Na sobnoj temperaturi, I+indol je čvrsta supstanca. Mogu ga proizvesti i [[bakterije]] kao degradacijski [[produkt (hemija)|produkt]] [[aminokiselina|aminokiseline]] [[triptofan]]a. Prirodno se javlja u ljudskom [[izmet]]u i ima intenzivni fekalni [[miris|zadah]]. U veoma niskim koncentracijama, međutim, on ima miris cvijeća,<ref name="smell">{{cite web |url=http://www.leffingwell.com/olfact5.htm |title=Recent Events in Olfactory Understanding}}</ref> i sastojak je mirisa mnogih cvjetova (kao što je narandžasta blagovijest) i [[parfem]]a. Takođe ga ima i u [[katran]]u. Odgovarajuća zamjena se naziva ''indolil''.<ref>Atkins P., de Paula J. (2006): Physical chemistry, 8th Ed. W. H. Freeman, San Francisco, {{ISBN|0-7167-8759-8}}</ref><ref>Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E. (1992): General chemistry, 4th Ed. Saunders College Publishing, Philadelphia, {{ISBN|0-03-072373-6}}.</ref><ref>Petrucci R.H., Harwood W.S. and Herring F.G. (2002): General Chemistry, 8th Ed. Prentice-Hall, New York, {{ISBN|0-13-014329-4}}.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref> Indol podliježe [[supstituticija|elektrofilnoj supstituciji]], uglavnom na poziciji 3. [[Supstituirani indol]] isu gradivni elementi, a za neka od jedinjenja sintetski prekursori, triptofanskih derivata [[triptamin]]skih [[alkaloid]] a kao što su [[neurotransmiter]]i [[serotonin]], i [[melatonin]]. U indolna jedinjenja se takođr ubrajaju i biljni hormon [[auksin]] (indolil-3-sirćetna kiselina), antiupalni lijek [[indomtacin]], [[beta blokator]] [[pindolol]], prirodni halucinogen [[dimetiltriptamin]] (N,N-DMT). Ime ''indol'' je formulirano od reči ''[[indigo boja|'''ind'''igo]]'' i ''[[oleum|'''ole'''um]]'', budući da je indol prvi put izolovan tretmanom indigo boje oleumom.<ref name="Hall J. E. 2006">Hall J. E., Guyton A. C. (2006): Textbook of medical physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, Mo, {{ISBN|0-7216-0240-1}}.</ref><ref name="Hall J. E. 2006"/><ref>Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-222-6}}.</ref><ref>Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 1, Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-686-8}}.</ref><ref>Alberts B. (2002)ː Molecular biology of the cell. Garland Science, New York, {{ISBN|0-8153-3218-1}}.</ref> ==Također pogledajte== *[[Indol sirćetna kiselina]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{commons|Indol}} {{Modulatori serotoninskih receptora}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Indoli]] [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] [[Kategorija:Jednostavni aromatični prstenovi]] jq7yihi3xbv5kqndnv9m3g5io2wtat1 0 411002 3902557 3764099 2026-07-08T10:07:14Z Panasko 146730 [[Kategorija:Staklenički plinovi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902557 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Ethylene-CRC-MW-dimensions-2D.png|120px|]]<br>[[Datoteka:Ethylene-CRC-MW-3D-balls.png|120px|]][[Datoteka:Ethylene-3D-vdW.png|120px|]] | Hemijski spoj =Etilen | Druga imena = | Sumarna formu= C₂H₄ | CAS registarski broj =74-85-1 | SMILES =C=C | InChI =1/C2H4/c1-2/h1-2H2 | Kratki opis =Bezbojni gas | Molarna masa = 28.05 g/mol | Agregatno stanje = Gasovito | Gustoća = 1.178&nbsp;kg/m³ na 15&nbsp;°C, gas | Tačka topljenja =&minus;169.2&nbsp;°C (104.0 K, -272.6&nbsp;°F) | Tačka ključanja = &minus;103.7&nbsp;°C (169.5 K, -154.7&nbsp;°F) | Pritisak pare = | Rastvorljivost = 3.5&nbsp;mg/100 ml (17&nbsp;°C) | Viskoznost= | Dipolni moment = Nula | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0 |F = 0| R = 0}} }} '''Eten''' ili '''etilen''' (<tt>C₂H₄</tt>) je nezasićeni [[Ugljikovodici|ugljikovodik]] koji pripada nizu [[Alkeni|alkena]]. Bezbojan je i slabog [[miris]]a. Na sobnoj [[Temperatura|temperaturi]] je plinovit i ne reagira s krečnom vodom. Mješavina etilena i [[zrak]]a daje eksplozivnu smjesu.<ref>Alberts B. (2002)ː Molecular biology of the cell. Garland Science, New York, {{ISBN|0-8153-3218-1}}.</ref> Etilen je dokazan kao biljni [[hormon]], a najviše se primjenjuje u sazrijevanju voća, gdje pospješuje klijanje [[sjeme]]na, podstiče [[cvijet]]anje i potpomaže sazrijevanje voća. Te primjene, kao [[biljka|biljnog]] hormona, eten se koristi i kao [[sirovina]] za dobijanje [[Plastika|plastičnih]] folija i [[Ambalaža|ambalažnih]] boca, raznih veličina. Etilen je otkriven u 17. stoljeću, nakon zagrijavanja [[etanol]]a sa [[Sumporna kiselina|sumpornom kiselinom]]. == Hemijska svojstva == Eten je gas bez boje, mirisa i okusa, a slabo je rastvorljiv u vodi. == Eten kao hormon == Eten se smatra jednim od osnovnih [[Biljni hormon|biljnih hormona]], a koristi se za regulaciju [[Fiziologija|fizioloških]] procesa u [[Biljke|biljkama]]. Jedini je biljni hormon u gasovitom stanju. Još u 20. stoljeću, kada se za uličnu rasvjetu koristio gas, primijećeno je da na pojedinim stablima uličnih drvoreda iznenada opadaju [[list]]ovi. To se dešavalo tamo gdje je iz [[gasovod]]a isticao gas sa etenom. Tridesetih godina 20. stoljeća, ustanovljeno je da etilen proizvode biljke ([[plod]]ovi, [[list]]ovi, [[cvijet|cvjetovi]], [[sjeme]]na). Koncentracija u tkivima mu zavisi od stadija razvića biljke. Zreli plodovi oslobađaju etilen koji utiče na sazrijevanje nezrelih plodova u zajedničkim pakovanjima<ref>Harrison L. G. (2011): The shaping of life: The generation of biological pattern. Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-55350-6}}; http://books.google.com/books?id=-IPG-vg7Pr8C.</ref> U biljkama nastaje razgradnjom [[aminokiseline]] [[metionin]]a, a kao slabo rastvorljiv u vodenom mediju [[Ċelije (biologija)|ćelije]], brzo odlazi sa mjesta sinteze. Djejstvo etena na biljke je dvojako: * izaziva sazrijevanje [[plod]]ova; * inhibira izduživanje ćelija [[korijen]]a i [[Stablo|stabljike]]. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi== {{Portal|Hemija}} {{Commonscat|Ethylene}} [[Kategorija:Alkeni]] [[Kategorija:Biljni hormoni]] [[Kategorija:Monomeri]] [[Kategorija:Opći anestetici]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] mxgxwj2ma346yymd6vdyf8qqqqbw8ls 0 411053 3902501 3864284 2026-07-08T07:22:15Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902501 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Kevin Keegan | slika = Kevin keegan panini card (cropped).jpg | punoime = Joseph Kevin Keegan <ref>* http://www.englandfootballonline.com/teammgr/Mgr_Keegan.html</ref> | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1951|02|14}} | rodnigrad = [[Armthorpe]] | rodnadržava = [[Engleska]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 173 cm | pozicija = [[Napadač]] | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = <br/> 1967–1968. | omladinskipogoni = <br/> [[Scunthorpe United FC|Scunthorpe United]] | godine1 = 1968–1971. <br/> 1971–1977. <br/> 1977–1980. <br/> 1980–1982. <br/> 1982–1984. <br/> 1985. | klubovi1 = [[Scunthorpe United FC|Scunthorpe]] <br/> [[Liverpool FC|Liverpool]] <br/> [[Hamburger SV|HSV]] <br/> [[Southampton FC|Southampton]] <br/> [[Newcastle United FC|Newcastle]] <br/> [[Blacktown City FC|Blacktown]] | nastupi(golovi)1 = 124 (18) <br/> 230 (68) <br/> 90 (32) <br/> 68 (37) <br/> 78 (48) <br/> 2 (1) | godine2 = | klubovi2 = | nastupi(golovi)2 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1972–1982. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Engleske|Engleska]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 63 (21) | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = 1992–1997. <br/> 1998–1999. <br/> 1999–2000. <br/> 2001–2005. <br/> 2008. | trenerklubovi = [[Newcastle United FC|Newcastle]] <br/> [[Fulham FC|Fulham]] <br/> [[Nogometna reprezentacija Engleske|Engleska]] <br/> [[Manchester City FC|Manchester City]] <br/> [[Newcastle United FC|Newcastle]] | zadnjeuređivanje = }} '''Joseph Kevin Keegan''' nekadašnji je engleski nogometaš i trener. Igrao je za nekoliko klubova, među kojima se izdvajaju [[Liverpool FC|Liverpool]] i [[Hamburger SV]]. Sa klupe je vodio [[Newcastle United FC|Newcastle]], [[Fulham FC|Fulham]], [[Manchester City FC|Manchester City]], [[Newcastle United FC|Newcastle United]], kao i [[Nogometna reprezentacija Engleske|reprezentaciju Engleske]]. ==Karijera== Profesionalnu karijeru je počeo 1968. godine u ekipi [[Scunthorpe United FC|Scunthorpe]] kao napadač. Tri godine kasnije potpisuje za [[Liverpool FC|Liverpool]] sa kojim je u tri navrata osvojio prvu diviziju, dva puta [[FA Community Shield|Charity Shield]] i [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]], po jednom [[FA kup]] i [[UEFA Liga prvaka|Evropski kup]]. U timu s Anfielda se zadržao do 1977. godine kada prelazi u HSV. Sa klubom sa sjevera [[Njemačka|Njemačke]] je bio prvak u sezoni 1978-79. U [[Engleska|Englesku]] se vraća 1980. te potpisuje za [[Southampton FC|Southampton]]. Igrao je još za [[Newcastle United FC|Newcastle]] i [[Blacktown City FC|Blacktown City]]. Trenerskim poslom se počinje baviti 1992, kada preuzima Newcastle United. Sa klubom sa St James' Park je dva puta bio viceprvak [[Premijer liga Engleske|Premijer lige]], te jedanput pobjednik [[Football League First Division|First Division]]. Od 1993. do 1995. u pet navrata izabran je za menadžera mjeseca. Za [[Nogometna reprezentacija Engleske|seniorsku reprezentaciju Engleske]] debitovao je 15. novembra 1972. protiv [[Nogometna reprezentacija Velsa|Velsa]]. Prvi pogodak za reprezentaciju postigao je 11. maja 1974. također protiv [[Nogometna reprezentacija Velsa|Velsa]]. ==Nastupi za reprezentaciju== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !colspan=3|[[Nogometna reprezentacija Engleske]] |- !Godina!!Nastupi!!Golovi |- |1972.||1||0 |- |1973.||1||0 |- |1974.||7||2 |- |1975.||8||2 |- |1976.||9||2 |- |1977.||8||2 |- |1978.||6||3 |- |1979.||8||5 |- |1980.||6||3 |- |1981.||5||1 |- |1982.||4||1 |- !Ukupno||63||21 |} ===Golovi za reprezentaciju=== {| class="wikitable" |- ! # !! Datum !! Lokacija !! Protivnik !! Rezultat !! Takmičenje |- | 1. || 11. maj 1974 || [[Ninian Park]], [[Cardiff]] || {{ZD|WAL}} [[Nogometna reprezentacija Velsa|Vels]] || <center>2–0 || Kup Britanije |- | 2. || 5. juni 1974. || [[Stadion Marakana (Beograd)|Marakana]], [[Beograd]] || {{ZD|JUG}} [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|Jugoslavija]] || <center>2–2 || Prijateljska |- | 3. || 11. maj 1975 || [[Stadion Tsirion]], [[Tsirion]] || {{ZD|KIP}} [[Nogometna reprezentacija Kipra|Kipar]] || <center>1–0 || Kvalifikacije |- | 4. || 3. septembar 1975. || [[St. Jakob-Park]], [[Basel]] || {{ZD|ŠVI}} [[Nogometna reprezentacija Švicarske|Švicarska]] || <center>2–1 || Prijateljska |- | 5. | rowspan=2 | 13. juni 1976. || rowspan=2 align=left| [[Olimpijski stadion (Helsinki)|Olimpijski stadion]], [[Helsinki]] || rowspan=2 align=left| {{NOG|FIN}} || rowspan=2 | <center>4–1 || rowspan=2 | Kvalifikacije |- | 6. |- | 7. || 30. mart 1977. || [[Wembley (stadion)|Wembley]], [[London]] || {{ZD|LUX}} [[Nogometna reprezentacija Luksemburga|Luksemburg]] || <center>5–0 || Kvalifikacije |- | 8. || 16. novembar 1977. || [[Wembley (stadion)|Wembley]], [[London]] || {{ZD|ITA}} [[Nogometna reprezentacija Italije|Italija]] || <center>2–0 || Kvalifikacije |- | 9. || 19. april 1978. || [[Wembley (stadion)|Wembley]], [[London]] || {{ZD|BRA}} [[Nogometna reprezentacija Brazila|Brazil]] || <center>1–1 || Prijateljska |- | 10. | rowspan=2 | 20. septembar 1978. || rowspan=2 align=left| [[Stadion Parken|Parken]], [[Kopenhagen]] || rowspan=2 align=left| {{NOG|DAN}} || rowspan=2 | <center>4–3 || rowspan=2 | Kvalifikacije |- | 11. |- | 12. || 7. februar 1979. || [[Wembley (stadion)|Wembley]], [[London]] || {{ZD|SJI}} [[Nogometna reprezentacija Sjeverne Irske|Sjeverna Irska]] || <center>4–0 || Kvalifikacije |- | 13. || 26. maj 1979. || [[Wembley (stadion)|Wembley]], [[London]] || {{ZD|ŠKO}} [[Nogometna reprezentacija Škotske|Škotska]] || <center>3–1 || Kup Britanije |- | 14. || 6. juni 1979. || [[Nacionalni stadion (Sofija)|Nacionalni stadion]], [[Sofija]] || {{ZD|BUG}} [[Nogometna reprezentacija Bugarske|Bugarska]] || <center>3–0 || Kvalifikacije |- | 15. || 13. juni 1979. || [[Stadion "Ernst Happel"|Praterstadion]], [[Beč]] || {{ZD|AUT}} [[Nogometna reprezentacija Austrije|Austrija]] || <center>3–4 || Prijateljska |- | 16. || 12. septembar 1979. || [[Wembley (stadion)|Wembley]], [[London]] || {{ZD|DAN}} [[Nogometna reprezentacija Danske|Danska]] || <center>1–0 || Kvalifikacije |- | 17. | rowspan=2 | 6. februar 1980. || rowspan=2 align=left| [[Wembley (stadion)|Wembley]], [[London]] || rowspan=2 align=left| {{NOG|IRS}} || rowspan=2 | <center>2–0 || rowspan=2 | Kvalifikacije |- | 18. |- | 19. || 13. maj 1980. || [[Wembley (stadion)|Wembley]], [[London]] || {{NOG|ARG}} || <center>3–1 || Prijateljska |- | 20. || 6. juni 1981. || [[Stadion Ferenc Puskás|Ferenc Puskás]], [[Budimpešta]] || {{NOG|MAĐ}} || <center>3–1 || Kvalifikacije |- | 21. || 23. februar 1982. || [[Wembley (stadion)|Wembley]], [[London]] || {{NOG|SJI}} || <center>4–0 || Kup Britanije |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Kevin Keegan}} * {{soccerbase|4082}} {{Navkutije |ime = Sastavi Engleske |naslov = Sastavi Engleske |naslovstil = background-color:white; color:#CF081F; border: solid 1px #0B0B3F; |podaci1 = {{Sastav Engleske na EP 1980. u nogometu}} {{Sastav Engleske na SP 1982. u nogometu}} {{Sastav Engleske na EP 2000. u nogometu}} }} {{Treneri Manchester Cityja}} {{Selektori nogometne reprezentacije Engleske}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Engleska Prva divizija (najbolji strijelci)}} {{Zlatna lopta France Footballa}} {{FIFA 100}} {{PFA nogometaš godine}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Keegan, Kevin}} [[Kategorija:Rođeni 1951.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Armthorpe]] [[Kategorija:Engleski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Scunthorpe Uniteda]] [[Kategorija:Nogometaši Liverpoola]] [[Kategorija:Nogometaši HSV-a]] [[Kategorija:Nogometaši Southamptona]] [[Kategorija:Nogometaši Newcastle Uniteda]] [[Kategorija:Nogometaši Blacktown Cityja]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1980.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1982.]] [[Kategorija:Engleski nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri Newcastle Uniteda]] [[Kategorija:Treneri Fulhama]] [[Kategorija:Treneri Manchester Cityja]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Engleske]] ihpid8v1g4tfumxe4agz23474vsejwc 0 411298 3902437 3714888 2026-07-07T17:36:52Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902437 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Ronald Koeman | slika = Ronald Koeman (2014) (cropped).jpg | opis = Koeman 2014. | punoime = Ronald Koeman | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|03|21}}<ref>*http://www.goal.com/en-gb/people/netherlands/4153/ronald-koeman?ICID=TP {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506143938/http://www.goal.com/en-gb/people/netherlands/4153/ronald-koeman?ICID=TP |date=6. 5. 2016 }}</ref> | rodnigrad = [[Zaandam]] | rodnadržava = [[Holandija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = | pozicija = Vezni igrač | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 1980–1983 <br> 1983–1986 <br> 1986–1989 <br> 1989–1995 <br> 1995–1997 | klubovi1 = [[FC Groningen|Groningen]] <br> [[AFC Ajax|Ajax]] <br> [[PSV Eindhoven|PSV]] <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br> [[Feyenoord]] | nastupi(golovi)1 = 90 (34) <br> 94 (23) <br> 98 (51) <br> 192 (67) <br> 61 (19) | godine2 = | klubovi2 = | nastupi(golovi)2 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1983–1994 | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 78 (14) | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = 1997–1998 <br> 1998–1999 <br> 2000–2001 <br> 2001–2005 <br> 2005–2006 <br> 2006–2007 <br> 2007–2008 <br> 2009 <br> 2011–2014 <br> 2014–2016 <br> 2016–2017 <br> 2018–2020 <br> 2020–2021 | trenerklubovi = [[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandija]] (asistent) <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] (asistent) <br> [[SBV Vitesse|Vitesse]] <br> [[AFC Ajax|Ajax]] <br> [[SL Benfica|Benfica]] <br> [[PSV Eindhoven|PSV]] <br> [[Valencia CF|Valencia]] <br> [[AZ Alkmaar|AZ]] <br> [[Feyenoord]] <br> [[Southampton FC|Southampton]]<br> [[Everton FC|Everton]] <br> [[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandija]] <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] }} '''Ronald Koeman''' ([[Zaandam]], 21. mart 1963) [[Holandija|holandski]] je nogometni menadžer i bivši profesionalni nogometaš. Profesionalnu karijeru počinje u [[FC Groningen|Groningen]]u 1980. godine. Debitovao je sa 17 godina. Tri godine kasnije potpisuje za [[AFC Ajax|Ajax]]. Sa klubom iz Amsterdama je po jedanput osvajao [[Eredivisie]] i nacionalni kup. Godine 1986. postaje član [[PSV Eindhoven]]a. Sa novim klubom je u tri navrata osvajao Eredivisie, nacionalni kup dva puta, te jedanput [[UEFA Liga prvaka|Evropski kup]]. Godine 1989. postaje član [[FC Barcelona|Barcelone]]. Sa klubom iz [[Katalonija|Katalonije]] je osvojio veliki broj trofeja. Četiri puta je bio osvajač [[La Liga|La Lige]], [[Kup kralja]] je osvojio u jednom navratu, dok je osvajač superkupa bio tri puta. Također je osvajao [[UEFA Liga prvaka|Evropski kup]] i [[UEFA Superkup]]. Za Barcelonu je odigrao 192 ligaške utakmice, te je postigao 67 golova. Karijeru je završio u holandskom [[Feyenoord]]u 1997. godine. Za [[Nogometna reprezentacija Holandije|seniorsku reprezentaciju Holandije]] Koeman je debitovao 1983. godine protiv [[Nogometna reprezentacija Švedske|Švedske]]. Prvi gol za reprezentaciju je postigao 7. septembra 1983. godine protiv [[Nogometna reprezentacija Kipra|Kipra]]. ==Nastupi za reprezentaciju== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !colspan=3|[[Nogometna reprezentacija Holandije]] |- !Godina!!Nastupi!!Golovi |- |1983||6||1 |- |1984||1||0 |- |1985||1||0 |- |1986||6||0 |- |1987||7||2 |- |1988||10||1 |- |1989||8||3 |- |1990||9||3 |- |1991||4||0 |- |1992||12||0 |- |1993||5||2 |- |1994||9||2 |- !Ukupno||78||14 |} ===Golovi za reprezentaciju=== {| class="wikitable" |- ! # !! Datum !! Lokacija !! Protivnik !! Rezultat !! Takmičenje |- | 1. || 7. septembar 1983 || [[Stadion Oosterpark|Oosterpark]], [[Griningen]] || {{NOG|ISL}} || <center>3–0 || Kvalifikacije |- | 2. || 9. decembar 1987. || [[Stadion De Meer|De Meer]], [[Amsterdam]] || {{NOG|KIP}} || <center>4–0 || Kvalifikacije |- | 3. || 16. decembar 1987 || [[Stadion Diagoras|Diagoras]], [[Rodos]] || {{NOG|GRČ}} || <center>0–3 || Kvalifikacije |- | 4. || 21. juni 1988. || [[Volksparkstadion]], [[Hamburg]] || {{ZD|NJE}} [[Nogometna reprezentacija Njemačke|Zapadna Njemačka]] || <center>2–1 || EURO 1988 |- | 5. || 22. mart 1989 || [[Stadion Philips|Philips]], [[Eindhoven]] || {{ZD|SSSR}} [[Nogometna reprezentacija Sovjetskog saveza|Sovjetski savez]] || <center>2–0 || Prijateljska |- | 6. || 6. septembar 1989. || [[Olimpijski stadion (Amsterdam)|Olimpijski stadion]], [[Amsterdam]] || {{NOG|DAN}} || <center>2–2 || Prijateljska |- | 7. || 15. novembar 1989 || [[Stadion Feijenoord]], [[Rotterdam]] || {{NOG|FIN}} || <center>3–0 || Kvalifikacije |- | 8. || 28. mart 1990. || [[Olimpijski stadion (Kijev)|Olimpijski stadion]], [[Kijev]] || {{ZD|SSSR}} [[Nogometna reprezentacija Sovjetskog saveza|Sovjetski savez]] || <center>2–1 || Prijateljska |- | 9. || 30. maj 1990 || [[Stadion "Ernst Happel"|Praterstadion]], [[Beč]] || {{NOG|AUT}} || <center>3–2 || Prijateljska |- | 10. || 24. juni 1990. || [[San Siro]], [[Milano]] || {{ZD|NJE}} [[Nogometna reprezentacija Njemačke|Zapadna Njemačka]] || <center>2–1 || SP 1990 |- | 11. || 22. septembar 1993 || [[Stadio Renato Dall'Ara|Renato Dall'Ara]], [[Bologna]] || {{NOG|SMR}} || <center>7–0 || Kvalifikacije |- | 12. || 13. oktobar 1993. || [[Stadion Feijenoord]], [[Rotterdam]] || {{NOG|ENG}} || <center>2–0 || Kvalifikacije |- | 13. || 19. januar 1994 || [[Stadion El Menzah|El Menzah]], [[Tunis (grad)|Tunis]] || {{NOG|TUN}} || <center>2–2 || Prijateljska |- | 14. || 1. juni 1994. || [[Stadion Philips|Philips]], [[Eindhoven]] || {{NOG|MAĐ}} || <center>7–1 || Prijateljska |} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Ronald Koeman}} *{{FIFA igrač|174671}} *[https://web.archive.org/web/20160303192956/http://www.wereldvanoranje.nl/profielen/profiel.php?id=1028 Ronald Koeman] na ''wereldvanoranje.nl'' *[https://www.foradejogo.net/manager.php?manager=2&language=2 Ronald Koeman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233649/http://www.foradejogo.net/manager.php?manager=2&language=2 |date=4. 3. 2016}} na ''foradejogo.net'' *[http://int.soccerway.com/coaches/ronald-koeman/104589/ Ronald Koeman] na ''[[Soccerbase]]u'' *[https://web.archive.org/web/20160305014312/http://thesaintshub.com/ronaldkoeman.html Ronald Koeman] na ''thesaintshub.com'' {{Navkutije |ime = Sastavi Holandije |naslov = Sastavi Nizozemske |naslovstil = background-color:#F1771D; color:#ffffff; border: solid 1px #00008b; |podaci1 = {{Sastav Holandije na EP 1988. u nogometu}} {{Sastav Holandije na SP 1990. u nogometu}} {{Sastav Holandije na EP 1992. u nogometu}} {{Sastav Holandije na SP 1994. u nogometu}} {{Sastav Nizozemske na EP 2024. u nogometu}} }} {{Treneri Evertona}} {{Treneri Barcelone}} {{Selektori nogometne reprezentacije Nizozemske}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Holandski nogometaš godine}} {{Najbolji strijelci UEFA Lige prvaka}} {{Najbolji sastav EP 1988. u nogometu}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Koeman, Ronald}} [[Kategorija:Rođeni 1963.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zaandam]] [[Kategorija:Nizozemski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Groningena]] [[Kategorija:Nogometaši Ajaxa]] [[Kategorija:Nogometaši PSV Eindhovena]] [[Kategorija:Nogometaši Barcelone]] [[Kategorija:Nogometaši Feyenoorda]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1988.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1990.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1992.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1994.]] [[Kategorija:Nizozemski nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri Ajaxa]] [[Kategorija:Treneri FC Barcelone]] [[Kategorija:Treneri Evertona]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Nizozemske]] 2ad64hybx2zu0t9oebwde2fw8m1fnfs 0 412096 3902555 3835645 2026-07-08T10:07:08Z Panasko 146730 [[Kategorija:Staklenički plinovi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902555 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Chlorofluorocarbons (space-filling representation).jpg|180px|thumb|Molekula hlorofluorougljika.]] [[Datoteka:Future ozone layer concentrations.jpg|right|thumb |180px|Prezentacija godišnje distribucije ozona iznad Sjeverne Amerike.]] '''Hlorofluorougljici''' (CFC) – hemijska nomenklatura prema [[IUPAC]]-u: hlor fluorougljici (CFC) – su složena hemijska grupa [[organski spoj|organskih spojeva]] niske [[molekulska masa|molekulske težine]], koji se upotrebljavaju kao [[gorivo|pogonsko gorivo]], [[rashlađivač]]i ili [[rastvarač]]i. CFC su [[ugljikovodici]] u kojima su atomi [[vodik]]a zamijenjeni [[hlor]]om i [[fluor]]om, tako da pripadaju podskupu [[halougljik]]a. Oni koji sadrže samo jednu vezu zovu se '''zasićeni hlorofluorougljici''', a ako veze više ne sadrže vodik onda se nazivaju '''hlorofluorougljici'''. Tokom 1970-ih i 1980-ih godina utvrđeno je da se oslobađanjem CFC u atmosferu, u velikoj mjeri smanjuje [[ozonski omotač]] u [[stratosfera|stratosferi]] (i stvaraju [[ozonske rupe]]). Zbog toga je upotreba CFC sada zabranjena u mnogim oblastima ranije primjene.<ref>Atkins P., de Paula J. (2006): Physical chemistry, 8th Ed. W. H. Freeman, San Francisco, {{ISBN|0-7167-8759-8}}</ref><ref>Binder H. H. (1999): Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart, {{ISBN|3-7776-0736-3}}.</ref><ref>Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E. (1992): General chemistry, 4th Ed. Saunders College Publishing, Philadelphia, {{ISBN|0-03-072373-6}}.</ref> Kao halougljici ili halogenirani ugljikovodici, ovi spojevi pripadaju grupi [[ugljikovodik]]a u kojima je najmanje jedan atom vodika zamijenjen jednim od halogena: [[fluor]]om, [[hlor]]om, [[brom]]om ili [[jod]]om. U [[Organska hemija|organskoj hemiji]] se halogeni ugljikovodici jednostavno skraćeno označavaju kao s R-X, gdje je R radikal ugljovodonika, a X je atom halogena. Ove supstance se često koriste kao organski rastvarači. Oni obično imaju višu tačku ključanja od odgovarajućih ugljikovodika, jer im molekule zbog povećanja [[Van der Waalsove sile]] imaju snažno međudejstvo. To je uglavnom zbog bolje moći polarizacije halogena sa više vodika, što potpuno popunjava halogena grupa. Fluor i monohlormetan su na sobnoj [[Temperatura|temperaturi]] plinovi, jodometan je tečnost, a potpuno halogenizirani ugljik tetrajodid na istoj temperaturi je već u čvrstom stanju. Posebno su interesantni fluorirani ugljikovodici kod kojih se tačka ključanja, povećanjem fluoriranja čak može smanjiti. Pod HCFC je djelomično uvršten i halogeni CFC, čiji atomi vodika su samo djelomično zamijenjeni atomima [[hlor]]a i [[fluor]]a. Oni imaju mnogo niži potencijal oštećenja ozonskog omotača od CFC, a i njihov potencijal povećanja [[globalno zatopljenje|globalnog zagrijavanja]] je također znatno niži od CFC-a. Osim toga, količina HCFC je već snižena u [[Troposfera|troposferi]] i samo djelomično dospijeva u stratosferu. == Klase spojeva i nomenklatura == * Hlorofluorougljici (CFC): kada potiču od [[metan]]a i [[etan]]a, ovi spojevi imaju formule CCl _mF_4m i C₂Cl_mF_6-m, gdje je '''m''' različit od nule. * Hidrohlorofluorougljici (HCFC): kada potiče od metana i etana, ovi spojevi imaju formule CCl_mF_nH_4-mn i C₂Cl_xF_yH_6-xy, gdje '''m''', '''n''', '''x''' i '''y''' iznose nula (0). * Bromohlorofluorougljici i [[bromofluorougljici]] imaju formule slične CFC i HCFC, ali su s bromom. * Hidrofluorougljici (HFC): kada su izvedeni iz metana, etana, [[propan]]a i [[butan]]a, ovi spojevi imaju odgovarajuće formule CF_mH_4-m, C₂F_mH_6-m, C₃F_mH_8-m, and C₄F_mH_10-m, gdje '''m'' nijw nula (=0). === Sistem numeracije === Numeracijski sistem se koristi za fluorirane [[alkan]]e, sa prefiksom freon-, R, CFC i HCFC–. Krajnje desne vrijednosti označavaju broj atoma [[fluor]]a, naredna vrijednost lijevo je broj atoma [[vodik]]a ''plus'' 1, a naredna vrijednost lijevo je broj atoma ugljika ''manje'' jedan (nula se ne navodi). Preostali atomi su hlorni. Stoga, oznaka freon-12 ukazuje na metanski derivat (samo dva broja) koji sadrži dva fluora atoma (drugi 2) i nema vodika (1-1 = 0) CCl₂F₂. Druga, lakša jednačina se može primijeniti kako bi dobila ispravna molekulska formula CFC/R/ spojeva freonske klase, pri čemu se dobijenom broju doda 90. Dobijena vrijednost predstavlja broj ugljika kao prvi broj, drugi broj je broj atoma vodika, a treći pokazuje broj atoma fluora. Ostatak nestalih ugljikovih veza zauzimaju atomi hlora. Vrijednost ove jednačine se uvijek izražava kao trodijelni broj. Jednostavan primjer je CFC-12: 90 + 12 = 102 → 1 atom ugljika, 0 vodika, 2 fluora, a samim tim i 2 atoma hlora, što daje CCl₂F₂. Glavna prednost ovog načina izračunavanja molekulskog sastava u odnosu na ranije metode, je u tome što prikazuje i broj atoma ugljika u molekulama. Freoni koji sadrže [[brom]] označavaju se sa četiri broja. Izomeri, koji su obično [[etan]]ski i [[propan]]ski derivati, označeni su slovima koja slijede numeraciju. {| class="wikitable mw-collapsible" !+ colspan="4" style="text-align:center;"| Glavni hlorofluorougljici |- | style="text-align:center;"|'''Sistemsko ime''' | style="text-align:center;"|'''Uobičajeno<br>ime i kod''' | style="text-align:center;"|'''[[Tačka ključanja]]'''<br> (°C) | style="text-align:center;"|'''[[Hemijska formula|Formula]]''' |- | [[Trihlorofluorometan]] | Freon-11, R-11, CFC-11 | 23.77 | CCl₃F |- | [[Dihlorodifluorometan]] | Freon-12, R-12, CFC-12 | −29.8 | CCl₂F₂ |- | [[Difluorometan]]/[[Pentafluoroetan]] | R-410A, Puron, AZ-20 | −48.5 | 50% CH₂F₂/50% CHF₂CF₃ |- | [[Hlorotrifluorometan]] | Freon-13, R-13, CFC-13 | −81 | CClF₃ |- | [[Hlorodifluorometan]] | R-22, HCFC-22 | −40.8 | CHClF₂ |- | [[Dihlorofluorometan]] | R-21, HCFC-21 | 8.9 | CHCl₂F |- | [[Hlorofluorometan]] | Freon 31, R-31, HCFC-31 | −9.1 | CH₂ClF |- | [[Bromohlorodifluorometan]] | BCF, Halon 1211, H-1211, Freon 12B1 | −3.7 | CBrClF₂ |- | [[1,1,2-Trihloro-1,2,2-trifluoroetan]] | Freon 113, R-113, CFC-113, 1,1,2-Trihlorotrifluoroetan | 47.7 | Cl₂FC-CClF₂ |- | [[1,1,1-Trihloro-2,2,2-trifluoroetan]] | Freon 113a, R-113a, CFC-113a | 45.9 | Cl₃C-CF₃ |- | [[1,2-Dihlorotetrafluoroetan|1,2-Dihloro-1,1,2,2-tetrafluoroetan]] | Freon 114, R-114, CFC-114, Dihlorotetrafluoroetan | 3.8 | ClF₂C-CClF₂ |- | [[1-Hloro-1,1,2,2,2-pentafluoroetan]] | Freon 115, R-115, CFC-115, Hloropentafluoroetan | −38 | ClF₂C-CF₃ |- | [[2-Hloro-1,1,1,2-tetrafluoroetan]] | R-124, HCFC-124 | −12 | CHFCl</sub>CF₃ |- | [[1,1-Dihloro-1-fluoroetan]] | R-141b, HCFC-141b | 32 | Cl₂FC-CH₃ |- | [[1-Hloro-1,1-difluoroetan]] | R-142b, HCFC-142b | −9.2 | ClF₂C-CH₃ |- | [[Tetrahloro-1,2-difluoroetan]] | Freon 112, R-112, CFC-112 | 91.5 | CCl₂FCCl₂F |- | [[Tetrahloro-1,1-difluoroetan]] | Freon 112a, R-112a, CFC-112a | 91.5 | CClF₂CCl₃ |- | [[1,1,2-Trihlorotrifluoroetan]] | Freon 113, R-113, CFC-113 | 48 | CCl₂FCClF₂ |- | [[1-Bromo-2-hloro-1,1,2-trifluoroetan]] | Halon 2311a | 51.7 | CHClFCBrF₂ |- | [[2-Bromo-2-chloro-1,1,1-trifluoroetan]] | Halon 2311 | 50.2 | CF₃CHBrCl |- | [[1,1-Dihloro-2,2,3,3,3-pentafluoropropan]] | R-225ca, HCFC-225ca | 51 | CF₃CF₂CHCl₂ |- | [[1,3-Dihloro-1,2,2,3,3-pentafluoropropan]] | R-225cb, HCFC-225cb | 56 | CClF₂CF₂CHClF |} == Djelovanje == Hlorofluorougljici su vrlo stabilni, nezapaljivi, bez mirisa, (bezbojni) i često su netoksični ili samo imaju nisku [[toksičnost]]. CFC iz serije [[metan]]a i [[etan]]a imaju nisku [[tačka ključanja|tačku ključanja]] i kompresijom mogu biti lahko ukapljeni. Zbog inertnosti, hlorofluorougljici (CFC) imaju vremenski dug boravak u [[atmosfera|atmosferi]]. Stoga se dižu u stratosferu, gdje se razlažu pod uticajem [[UV zračenje|ultraljubičastog zračenja]]. Tako se otpuštaju radikali hlora ili fluora, koji reagiraju sa [[ozon]]om i oštećuju ga. Godine [[1981]]. Profesor [[Veerahadran Ramanathan]] je nakon njegovih istraživanja na temu globalnog zagrijavanja opisao da je vrlo jak [[Efekt staklenika|efekat staklene bašte]]. Naveo je da će ako se ispuštanje CFC u [[atmosfera|Zemljinu atmosferu]] ne bude drastično smanjilo do 2000., doći do njenog zagrijavanja u punoj mjeri.<ref>Petrucci R.H., Harwood W.S. and Herring F.G. (2002): General Chemistry, 8th Ed. Prentice-Hall, New York, {{ISBN|0-13-014329-4}}.</ref><ref>Laidler K. J. (1978): Physical chemistry with biological applications. Benjamin/Cummings, Menlo Park, {{ISBN|0-8053-5680-0}}.</ref><ref>Weast R. C., Ed. (1990): CRC Handbook of chemistry and physics. Chemical Rubber Publishing Company, Boca Raton, {{ISBN|0-8493-0470-9}}.</ref> Godine [[2007]]. u atmosferi su pronađena tri CFC s atipičnim svojstvima, koja su visoko reaktivna i toksična. == Proizvodnja == Direktno [[fluor]]iziranje [[alkan]]a je teško sprovesti, jer je to [[egzotermnost|vrlo egzotermna]] reakcija, obično [[eksploziv]]na i gotovo uvijek je proizvod mješavina perfluoriranih spojeva. Tehnički se odvajaju hlorofluoroalkani od fluoriranih odgovarajućih hloroalkana s bezvodnim [[fluorovodik]]om, na fiksnim [[katalizator]]ima od [[aluminij]]a ili [[hrom]] fluorida. Također je moguća i upotreba [[antimon]] (V) hlorida, kao [[katalizator]]a. *Primjer 1: reakcija ugljiktetrahlorida s bezvodnim fluorovodonikom u mješavini sa dihlorodifuorometanom, trihlorom i hlorovodonikom: :<math>\mathrm{2\, CCl_4 + 3\,HF \longrightarrow CCl_2F_2 + CCl_3F + 3\,HCl}</math>. *Primjer 2: Reakcija [[hloroform]]a s bezvodnim fluorovodikom u [[hlorodifluorometan]]u (freon 22). Tu je katalizator antimon (V) hlorid. Također je moguća elektrofluorinacija po Simonsu. Ovo je [[anoda|anodno]] fluoriranje u bezvodni fluorovodonik, u naponu koji vrši oslobađanje elementarnog fluora ako ga nema dovoljno: :<math>\mathrm{CHCl_3 + 2\,HF \longrightarrow CHClF_2 + 2\,HCl}</math>. == Freoni == Freon je najprije bio naziv aerosolnog kontejnera kompanije ''© Mikael Damkier/ Shutterstock.com.''. Ime freon je registrirani zaštitni znak ''E.I. du Pont de Nemours & Company''. Sadržavao je nekoliko jednostavnih fluorovanih alifatskih organskih spojeva, koji se koriste u trgovini i [[Industrija|industriji]]. Osim fluora i [[ugljik]]a, prvi freoni često sadrže [[vodik]], [[hlor]] ili [[brom]]. Tako su freoni vrste hlorofluorougljika (CFC), hidrohlorofluorougljika (HCFC) i srodnih spojeva. Freoni su bezbojni, bezmirisani, nezapaljivi, nekorozivni plinovi ili tekućine, niske toksičnosti koje su uvedene kao rashladna sredstva tokom 1930-ih. Također su se pokazali korisnim kao pogonsko gorivo u aerosolu i u brojnim tehničkim primjenama. Njihova niska vrelišta, niske površinske napetosti i niske [[viskoznost]]i ih čine posebno korisnim u proizvodnji rashladnih uređaja. Oni su izuzetno stabilni, inertni sastojci, a prilikom primjene freona nema opasnosti od požara, niti odaju miris u tokom prolaska kroz rashlađne klima-uređaje. Najvažniji članovi grupe su: dihlorodifuorometan (freon 12), trihlorfluormetan (freon 11), hlorodifluorometan (freon 22), dihlorotetrafluoroetan (freon 114), i trihlorotrifluoroetan (freon 113). Danas je freon zbirno ime za više vrsta gasova koji su se upotrebljavali ili se upotrebljavaju u rashladnim uređajima. Iako pogrešno, počeli su se upotrebljavati za skoro sve vrste rashladnih hemijskih sredstava, bez obzira na sastav. Tako se došlo i do kontroverzne situacije da se freonom nazovu i neki gasovi, kao što su [[ugljikovodik|ugljikovodici]]: [[metan]], [[etan]], [[propan]], itd. Sredinom 1970-ih, fotohemijskom disocijacijom je utvrđeno da freon i srodni CFC spadaju među glavne uzročnike očiglednog oštećenja Zemljinog ozonskog omotača. Nedostatak ozona može donijeti prijetnju životu na Zemlji, jer on upija [[UV zračenje|ultraljubičasto zračenje]] koje može izazvati [[rak kože]]. Upotreba freona u aerosol-sprejnim kontejnerima je zabranjena u [[SAD]] krajem 1970-ih godina. Do ranih 1990-ih, gomilaju se dokazi o oštećenjima ozona u polarnim područjima, što je povećalo interesovanje javnosti za ovaj problem. Do [[1996]]. većina razvijenih zemalja je zabranila proizvodnju gotovo svih freona. == Historija i upotreba == Krajem 19. vijeka proizvedeni su prvi halogenirani ugljikovodici direktnim fluoriranjem (Moissanu) i [[elektrofil]]nom katalizom, pri čemu je dobijena [[razmjena kalogena]] (Swarts). Prve CFC (CFCl 3 i CF 2 Cl 2) je [[1929]]. sintetizirao [[Thomas Midgley]] u kompaniji [[General Motors]]. Od [[1930]]., CFC su industrijski proizvedeni i sve više se koriste kao: rashladno sredstvo u opremu za hlađenje, [[pogonsko gorivo]] od [[aerosol]]a, agensi za [[pjene]], i kao rastvarači za čišćenje. Njihova upotreba kao rashlađivača u frižiderima je zabranjena od [[1995]]. godine, zbog učešća CFC u oštećenju ozonskog omotača. [[Brom]]inizirani CFC su korišteni kao sredstva za gašenje požara, a poznati su kao [[halon]]i. Prije prve upotrebe CFC, [[1974]]. godine bilo je upozorenja na moguće posljedice, ali to nije ozbiljno shvaćeno. Otkrića [[ozonska rupa|ozonske rupe]] [[1985]]., uticalo je na promjenu svijesti. Prema [[Montrealski protokol|Montrealskom protokolu]], od 16. septembra [[1987]]. godine, mnoge zemlje su se obavezale na drastično smanjenje proizvodnje CFC-a. Dana 29. juna [[1990]]. Međunarodna konferencija o zaštiti ozonskog omotača u [[London]]u (vidi [[Londonske konferencija]]), naložila je zabranu ili djelimično smanjenje proizvodnje i upotreba CFC i HCFC od [[2000]]. Sporazumom je predviđeno do [[1995]]. godine smanjiti potrošnju CFC za 50%, do [[1997]]. za 85%. Hemijska stabilnost čini ove plinove samo neznatno razgradivim u atmosferi (srednje vrijeme zadržavanja, u zavisnosti od proizvoda, traje 44-180 godina). ;Glavni CFC u rashladnim uređajima: {| class="wikitable" | style="text-align:center;"|'''Oznaka''' | style="text-align:center;"|'''Uobičajeno ime''' | style="text-align:center;"|'''Sumarna formula''' | style="text-align:center;"|'''Tačka ključanja''' |---- |[[Trihhlorfluorometan]] |Freon 11 |CCl₃F |align="right"|24,9&nbsp;°C |- |[[Dihlordifluorometan]] |Freon 12 |CCl₂F₂ |align="right"|−30&nbsp;°C |- |[[Dihlorfluorometan]] |Freon 21 |CHCl₂F |align="right"|8,9&nbsp;°C |- |[[Hlordifluorometan]] |Freon 22 |CHClF₂ |align="right"|−40,7&nbsp;°C |- |[[1,1,2-Trihlor-1,2,2-trifluoroetan]] |Freon 113 |CClF₂–CCl₂F |align="right"|48&nbsp;°C |- |[[1,2-Dihlor-1,1,2,2-tetrafluoroetan]] |Freon 114 ili Kriofluoran |CClF₂–CClF₂ |align="right"|3,5&nbsp;°C |} == Uticaj na životnu sredinu == Pošto je niske molekulske težine, vodik bez CFK, zbog svoje hemijske stabilnosti i velika nestabilnosti u stratosferi, reagira sa ozonski omotač. Primjer: :<math>\mathrm{CF_2Cl_2} + h \cdot \nu \longrightarrow \mathrm{CF_2Cl^{*} + Cl^{*}}</math> Pritom <math>h \cdot \nu </math> = [[foton]] odgovarajuće frekvencije i hlorni radikal. Hlorni radikali pretvaraju ozon u biatomni kisik. Vezani hlor i kisik se ponovo otpuštaju, uz nastanak molekulskog hlora. Putem [[foton]]a hlornih radikala ponovo nastaje odgovarajuća [[energija]], tako da ciklus može početi od samog početka: :<math>\mathrm{Cl^{*} + O_3 \longrightarrow ClO^{*} + O_2}</math> :<math>\mathrm{2\,ClO^{*} \longrightarrow Cl_2O_2 \longrightarrow Cl_2 + O_2}</math> :<math>\mathrm{Cl_2} + h \cdot \nu \longrightarrow \mathrm{2\,Cl^{*}}</math> Zato se uništava ozonski omotač. Bez njegove zaštitne akcije, teško da bi se [[UV zračenje]] probijalo na Zemljinu površinu, što nanosi šteta+u i [[biljka]]ma, [[životinja]]ma i [[čovjek|ljudima]].<ref name= <“Campbell“>{{cite book|author=Campbell N. A. et al.|year=2008|title=Biology. 8th Ed. |publisher=Person International Edition, San Francisco|isbn=978-0-321-53616-7}}</ref><ref name=<"Alberts">{{cite book|author=Alberts B. et al.|year=2002|title= Molecular Biology of the Cell, 4th Ed.|publisher= Garland Science|isbn=0-8153-4072-9}}</ref><ref name="Volet-Volet">{{cite book|author=Voet D., Voet J. G.|title=Biochemistry, 3rd Ed.[publisher= Wiley|isbn=978-0-471-19350-0}}</ref> CFC također apsorbiraju [[sunčevo zračenje]] u [[Infracrveno zračenje|infracrvenom području]] (jače od CO₂) i vodi u skladu sa svojim potencijalom globalnog zagrijavanja (u ekvivalentu CO₂) pojačavaju globalno zagrijavanje. Neki CFC povećavaju mogućnost globalnog zagrijavanja u odnosu na [[ugljik dioksid]] do deset hiljada puta. == Alternative == Alternative za goriva zasnovana na CFC za [[aerosol]]- raspršivanje uključuju [[HFA-134a]], koji ne utiče na ozonski omotač, ali stvara [[efekt staklenika]]. Međutim, zbog lahkoće njegovog ukapljivanja pod pritiskom, koristi se mješavina [[alkan]]a, [[propan]]a i [[butan]]a. Konzervirani sprejevi nose simbol opasnosti - vrlo lahko zapaljivo. Za rashlađivače se koriste: [[propan]], [[butan]], [[pentan]], [[amonijak]], [[2,3,3,3-tetrafluoropropen]] ili [[ugljik dioksid]] i rashladni [[hlor]], kao što su [[R134a]], R404a, itd. Kao alternative kariste se, imajući u vidu da su prve tri supstance zapaljive, a amonijak i 2,3,3,3-tetrafluoropropen korozivni i [[otrov]]ni. Kao alternativa CFC u elektronskoj industriji, u proizvodnji ravnih ekrana, solarnih ćelija i mikrokola, preporučuje se [[dušik trifluorid]]. Prema novim metodama mjerenja, još u [[2008]]. zabilježena su značajna oštećenja koncentracije ozona u atmosferi i očite [[klimatske promjene]]. Nepravilno recikliranje starih frižidera, ipak odnosi velike količine CFC u atmosferu. ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commons|Freon}} * [http://www.mksinst.com/techinfo/GasConversionTable.aspx Gas conversion table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702115202/http://www.mksinst.com/techinfo/GasConversionTable.aspx |date=2. 7. 2016 }} * [http://www.faqs.org/faqs/sci/chem-faq/part3/section-1.html Nomenclature FAQ] * [http://www.epa.gov/ozone/geninfo/numbers.html Numbering scheme for Ozone-Depleting Substances and their substitutes] * [http://www.epa.gov/ozone/ods.html Class I Ozone-Depleting Substances] * [http://www.epa.gov/ozone/ods2.html Class II Ozone-Depleting Substances (HCFCs)] * [http://www.american.edu/projects/mandala/TED/cfctrade.htm CFC illegal trade] * [http://books.nap.edu/books/0309057825/html/63.html History of halon-use by the US Navy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000819163823/http://books.nap.edu/books/0309057825/html/63.html |date=19. 8. 2000 }} * [http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=9042&page=5 Ozone Loss: The Chemical Culprits] * [http://www.plascon.com.au/destruction-of-ozone-depleting-substances.html Process using pyrolysis in an ultra high temperature plasma arc, for the elimination of CFCs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415171405/http://www.plascon.com.au/destruction-of-ozone-depleting-substances.html |date=15. 4. 2016 }} * [http://www.eia-international.org] Environmental Investigation Agency, Reports * [http://www.eia-global.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423020747/https://eia-global.org/ |date=23. 4. 2020 }} Environmental Investigation Agency in the USA: Reports etc. on illegal trade and solutions * [https://web.archive.org/web/20090813135714/http://www.carcare.org/car-care-articles/refrigerant Freon in car A/C] * [http://www.firesafe.org.uk/phase-out-of-halons/ Phasing out halons in extinguishers] [[Kategorija:Hlorofluorougljici]] [[Kategorija:Halometani]] [[Kategorija:Halogenizirani rastvarači]] [[Kategorija:Uništavanje ozona]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] t93kjpw6em3qrj6mlsvzcd4b3sdomkk 0 414304 3902495 3778649 2026-07-08T04:03:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902495 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Lactic-acid-skeletal.svg |250px|]] =[[Datoteka:Lactic-acid-3D-balls.png |250px|]] |slika= | Hemijski spoj =Mliječna kiselina | Druga imena = L-mliječna kiselina [[IUPAC]]-ime: 2-hidroksipropanska kiselina a | Sumarna formula = C₃H₆O₃ | CAS registarski broj = 79-33-4<br>10326-41-7 | SMILES = CC(O)C(=O)O | InChI = 1S/C3H6O3/c1-2(4)3(5)6/h2,4H,1H3,(H,5,6)/t2-/m0/s1 | Kratki opis = | Molarna masa = 90,07948 | Agregatno stanje = | Gustoća = | Tačka topljenja =<small>L</small>: 53 °C<br /><small>D</small>: 53 °C<br /><small>D</small>/<small>L</small>: 16,8 °C | Tačka ključanja = 122 | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Viskoznost= | Dipolni moment = | pKa = = 3,86,<ref>{{cite book|last=Dawson|first=R. M. C.|display-authors=etal|title=Data for Biochemical Research|location=Oxford|publisher=Clarendon Press|date=1959}}</ref> 15,1<ref>{{cite journal|last1=Silva|first1=A. M.|last2=Kong|first2=X.|last3=Hider|first3=R. C.|title=Determination of the p''K''_a value of the hydroxyl group in the alpha-hydroxycarboxylates citrate, malate and lactate by ¹³C NMR: implications for metal coordination in biological systems|journal=Biometals|volume=22|issue=5|page=771–778|date=2009|doi=10.1007/s10534-009-9224-5|pmid=19288211}}</ref> | pKb = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0 |F = 0| R = 0}} }} '''Mliječna kiselina''' - [[IUPAC]] ime '''2-hidroksi propanska kiselina''' - je [[hemijski spoj]] čija je strukturna formula CH₃-CH(OH)-COOH). Nastaje u nekoliko biohemijskih procesa. Prvi put ju je izolirao švedski hemičar Carl Wilhelm Scheele [[1780]]. Po strukturi je [[karboksilna kiselina]], koja, osim karboksilne grupe (-COOH), također sadrži i hidroksilnu grupu (-OH), na susjednom atomu ugljika karboksilne grupe. Zbog toga se mliječna kiselina svrstava i u grupu [[alfa hidroksilna kiselina|alfa hidroksilnih kiselina]] (AHA).<ref name="Volet-Volet">{{cite book|author=Voet D., Voet J. G.|title=Biochemistry, 3rd Ed.[publisher= Wiley|isbn=978-0-471-19350-0}}</ref> U rastvorima, mliječna kiselina može izgubiti [[proton]] karboksilne grupe, pri čemu ostaje laktatni [[ion]] CH₃CH(OH)COO⁻. Rastvara se u vodi ili [[alkohol]]ima pa se svrstava i u higroskopne supstance. Molekula mliječne kiseline je [[hiralnost|hiralna]] i može imati dva optička izomera (L i D oblik), pri čemu je biološki značajan oblik L. == Dobijanje == U organizmu [[Životinje|životinja]], L laktat se dobija od [[piruvat]]a, uz katalizu enzima dehidrogenaze laktata, a u procesu fermetacije tokom normalnog metabolizma ili treninga. Taj proces se osobito ispoljava tokom fizičkih napora ili vježbanja, tj. u nedostatku kisika, kada dolazi do povećanja koncentracije laktata. U industriji mliječna kiselina se može dobiti fermentacijom šećera, u prisustvu raznih sojeva bakterije ''Lactobacillus lactis''. Plus (+) oblik mliječne kiseline nastaje pri kontrakciji [[mišić]]a i većim fizičkim naporima, a minus (-) se dobija vrenjem u prisustvu određenih bakterija. == Moždani metabolizam == Iako se općenito pretpostvlja da je [[glukoza]] glavni izvor energije u živom tkivu, postoje indicije da je to laktat, a ne [[glukoza]], koji se prvenstveno metabolizira u [[neuron]]ima [[mozak|mozgu]] više [[sisar]]skih vrsta. Među njima su i [[miš]]evi, [[pacov]]i, i [[čovjek|ljudi]].<ref name=zilberter2010/><ref>{{cite journal |last1=Wyss|first1=M. T.|last2=Jolivet|first2=R.|last3=Buck|first3=A.|last4=Magistretti|first4=P. J.|last5=Weber|first5=B. |title=In vivo evidence for lactate as a neuronal energy source |journal=Journal of Neuroscience |volume=31 |issue=20 |pages=7477–7485 |date=maj 2011 |pmid=21593331 |doi=10.1523/JNEUROSCI.0415-11.2011 |url=}}</ref> Prema hipotezi [[laktatni transporter|laktatnog transportera]] („šatla“, ćelije [[glija|glije]] su odgovorne za pretvaranje glukoze u laktat, a za snabdijevanje neurona laktatom.<ref>{{cite journal |last=Gladden|first= L. B. |title=Lactate metabolism: a new paradigm for the third millennium |journal=Journal of Physiology (London) |volume=558 |issue=1 |pages=5–30 |date=juli 2004 |pmid=15131240 |pmc=1664920 |doi=10.1113/jphysiol.2003.058701 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |last=Pellerin |first=L. |title=Activity-dependent regulation of energy metabolism by astrocytes: an update |journal=Glia |volume=55 |issue=12 |pages=1251–62 |date=2007 |pmid=17659524 |doi=10.1002/glia.20528 |last2=Bouzier-Sore |first2=A. K. |last3=Aubert|first3=A. |last4=Serres |first4=S. |last5=Merle |first5=M. |last6=Costalat |first6=R. |last7=Magistretti |first7=P. J.}}</ref> Zbog ove lokalne metaboličke aktivnost glijinih ćelija, [[venćelijska tečnost]] bliso okolnih neurona snažno se razlikuje u sastavu od [[krv]]i ili [[cerebro-spinalna tečnost|verebro-spinalne tečnosti]], po mnogo većoj koncentraciji laktata, kao što je pronađeno u studijama [[mikrodijaliza|mikrodijalize]].<ref name=zilberter2010>{{cite journal |last1=Zilberter |first1=Y. |last2=Zilberter |first2=T. |last3=Bregestovski |first3=P. |title=Neuronal activity ''in vitro'' and the ''in vivo'' reality: the role of energy homeostasis |journal=Trends in Pharmacological Science |volume=31 |issue=9 |pages=394–401 |date=2010 |pmid=20633934 |doi=10.1016/j.tips.2010.06.005 |url=}}</ref> Neki dokazi ukazuju da je laktat važan u ranoj fazi razvoja metabolizma mozga u [[prenatalni razvoj|prenatalnoj]] i početkom [[postnatalni razvoj|potnatalnoj]] životnoj dobi, kada laktat u ovim fazama ima veće koncentracije u tjelesnim tečnostima, a koje koristi mozak, prvenstveno preko glukoze.<ref name=zilberter2010/> Također se pretpostavlja da laktat može biti veoma aktivan preko [[GABA]] mreže u [[mozak|razvoju mozga]], čineći ih više inhibitornim nego što se ranije pretpostavljalo<ref>{{cite journal |last=Holmgren |first1=C. D. |last2=Mukhtarov |first2=M. |last3=Malkov |first3=A. E. |last4=Popova |first4=I. Y. |last5=Bregestovski |first5=P. |last6=Zilberter |first6=Y. |title=Energy substrate availability as a determinant of neuronal resting potential, GABA signaling and spontaneous network activity in the neonatal cortex in vitro |journal=Journal of Neurochemistry |volume=112 |issue=4 |pages=900–12 |date=februar 2010 |pmid=19943846 |doi=10.1111/j.1471-4159.2009.06506.x |url=}}</ref> acting either through better support of metabolites,<ref name=zilberter2010/> ili alternativno na osnovu razine unutarćelijske [[pH vrijednost]]i,<ref>{{cite journal |last1=Tyzio |first1=R. |title=Depolarizing actions of GABA in immature neurons depend neither on ketone bodies nor on pyruvate |journal=Journal of Neuroscience |volume=31 |issue=1 |pages=34–45 |date=januar 2011 |pmid=21209187 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3314-10.2011 |last2=Allene |first2=C. |last3=Nardou |first3=R. |last4=Picardo |first4=M. A. |last5=Yamamoto |first5=S. |last6=Sivakumaran |first6=S. |last7=Caiati |first7=M. D. |last8=Rheims |first8=S. |last9=Minlebaev |first9=M.}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ruusuvuori |first1=E. |last2=Kirilkin |first2=I. |last3=Pandya |first3=N. |last4=Kaila |first4=K. |title=Spontaneous network events driven by depolarizing GABA action in neonatal hippocampal slices are not attributable to deficient mitochondrial energy metabolism |journal=Journal of Neuroscience |volume=30 |issue=46 |pages=15638–42 |date=2010 |pmid=21084619 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3355-10.2010 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2010-11-17_30_46/page/15638}}</ref> or both.<ref>{{cite journal |last=Khakhalin |first=A. S. |title=Questioning the depolarizing effects of GABA during early brain development |journal=Journal of Neurophysiology |volume= 106|issue= 3|pages= 1065–7|date=maj 2011 |pmid=21593390 |doi=10.1152/jn.00293.2011 |url=}}</ref> Istraživanja možhanih preparata miševa, pokazuju da beta-hidroksibutirat, laktat i [[piruvat]] djeluju kao oksidacijske energetske podloge, uzrokujući porast u NAD(P)H fazi oksidacije, jer glukoza nije bila dovoljna kao energent tokom intenzivne sinapsne aktivnosti i, konačno , da laktat može biti efikasan energetski supstrat , koji je sposoban za održavanje i poboljšanje aerobnog energetskog metabolizma mozga ''[[in vitro]]''.<ref>{{cite journal | doi = 10.3389/fnene.2011.00002 | title = Lactate Effectively Covers Energy Demands during Neuronal Network Activity in Neonatal Hippocampal Slices | year = 2011 | last1 = Zilberter | first1 = Y. | last2 = Bregestovski | first2 = P. | last3 = Mukhtarov | first3 = M. | last4 = Ivanov | first4 = A. | journal = Frontiers in Neuroenergetics | volume = 3 | pmid=21602909 | pmc=3092068 | pages = 2}}</ref> Studija daje nove podatke o dvofaznoj NAD (P) H fluorescenciji tranzijenata, što je važan fiziološki odgovor neuronske aktivacije koji je reproducirana u mnogim studijama i za koju se vjeruje da potiče uglavnom od aktivnosti izazvane promjene koncentraciju u ćelijskom NADH bazenu.<ref>{{Cite journal | doi = 10.3389/fnene.2011.00004 | title = Lactate Fuels the Neonatal Brain | year = 2011 | last1 = Kasischke | first1 = K. | journal = Frontiers in Neuroenergetics | volume = 3}}</ref> ==Testiranje krvi== [[Datoteka:Blood values sorted by mass and molar concentration.png|thumb|500px|[[Referentni rangovi testova krvi]], poredeći sadržaj laktata (ljubičast, u centru) u odnosu na ostale sastojke ljudske krvi]] [[Test krvi]] za laktat se izvode kako bi se utvrdio status [[kiselinska homeostaza|kiselinske homeostaze]] u organizmu. Uzimanje uzoraka krvi za ovu svrhu, često je iz [[arterija]] (čak i ako je teže nego [[venepunkcija]]), jer laktata se razlikuje značajno između arterijske i venske krvi, a razina arterijskog je bolji predstavnik za tu svrhu. {| class="wikitable" |+ Referentne vrijednosti |- |style="text-align:center;"|'''Izvor uzorka''' |style="text-align:center;"| '''Donja granica''' |style="text-align:center;"| '''Gornja granica''' |style="text-align:center;"|'''Jedinica''' |- | rowspan =2| '''[[Vena]]''' || 4,5<ref name=bloodbook>[http://www.bloodbook.com/ranges.html Blood Test Results - Normal Ranges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102092931/http://www.bloodbook.com/ranges.html |date=2 Novembar 2012 }} Bloodbook.Com</ref> || 19,8<ref name=bloodbook/> || mg/dL |- | 0,5<ref name=lactate-mass>Izvedeno iz masovnih vrijednosti, upotrebom vrijednosti molske mase od 90,08 g/mol</ref> || 2,2<ref name=lactate-mass/> || mmol/L |- | rowspan =2| '''[[Arterija]]''' || 4,5<ref name=bloodbook/> || 14,4<ref name=bloodbook/> || mg/dL |- | 0,5<ref name="lactate-mass"/> || 1,6<ref name=lactate-mass/> || mmol/L |} Tokom [[porođaj]]a, razina laktat u [[fetus]]u može biti kvantificiraa testiranjam fetusnog vlasišta u krvi. ==Prekursor polimerar== {{Glavni|Polimliječna kiselina}} Dvije molekule mliječne kiseline mogu biti dehidrirane u [[lakton]] i [[laktid]]. U prisustvu [[katalizator]]a, laktid, ataktno ili sindiotaktno polimerizira [[polimliječna kiselina|polilaktide]] (PLA), koji su [[biorazgradnja|biorazgradivi]] [[poliester]]i. PLA je primjer plastike koja se potiče iz [[nafta|petrohemije]]. == Primjena u farmaciji i kozmetici== Mliječna kiselina je također koristi u [[farmacija|farmaceutskoj tehnologiji]] za proizvodnju laktata koji su rastvorljivi u vodi iz inače nerastvorljivih aktivnih sastojaka. Ima i daljnje korištenje u topikalnoj pripremi i [[kozmetika|kozmetici]] za podešavanje kiselosti i za [[dezinfekcija|dezinfekciju]] i keratolitske potrebe. == Hrana == Mliječna kiselina se nalazi prvenstveno u proizvodnji varijanti kiselog [[mlijeko|mlijeka]], kao što su [[kumis]], [[Opterećeni jogurt|laban]], [[jogurt]], [[kefir]], neki [[sir]]evi, i [[kambuča]]. [[Kazein]] je u fermentiranom mlijeku koagulira pomoću mliječne kiseline. Mliječna kiselina je također odgovorna za kiseli ukus hljeba [[surduk]]. U nekim bazama podataka o hrani (u [[SAD]] i drugim) mliječna kiseline je uključena pod pojmom "ugljeni hidrati" (ili "ugljenih hidrata od razlika"), jer to uključuje sve osim vode, proteina, [[Lipidi|masti]], pepela i etanola. To znači da se vrijednost od 4 kalorije po gramu, mliječne kiseline može koristiti u izračunavanju energetske vrijednosti hrane.<ref>{{cite web|title=USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28 (2015) Documentation and User Guide|url=http://www.ars.usda.gov/sp2UserFiles/Place/80400525/Data/SR/SR28/sr28_doc.pdf|page=13|date=2015}}</ref> U proizvodnji piva nekih stilova ([[kiselo pivo]]) namjerno se dodaje mliječna kiselina. Najčešće je prirodno proizvedena djelovanjem raznih sojeva bakterija. Ove bakterije fermentiraju šećere u kiseline, za razliku od kvasca, koji fermentira šećer u etanol. Jedan takva varijanta je belgijski [[Lambic]] e. Nakon hlađenja [[sladovina|sladovine]], kvasci i bakterije se „obaraju“ (talože) u otvorenim fermentorima. Većina pivara proizvodi više zajedničkih stilova piva koji će osigurati takve bakterije koje mogu pokrenuti fermentaciju. Ostali kiseli tipovi piva uključuju: [[Berliner Weisse]], [[Flandria red]] i [[američki divlji ale]]<ref>{{cite web|url=https://www.morebeer.com/articles/brewing_with_lactic_acid_bacteria|title=Brewing With Lactic Acid Bacteria|website=MoreBeer}}</ref><ref>Lambic (Classic Beer Style) – Jean Guinard</ref> U proizvodnji vina , prirodno ili pod kontrolom, često se koristi bakterijski proces za pretvaranje prirodno prisutne [[jabučna kiselina|jabučne kiseline]] do mliječne kiseline, da se smanji oštrina i iz zbog drugih razloga u vezi sa okusom. Ova [[mliječna fermentacija]] se postiže djelovanjem [[bakterija|bakterija mliječnokiselinskog vrenja]] roda ''Lactobactis''. Kao [[prehrambeni additiv]] dozvoljena je za upotrebu u EU,<ref>{{cite web |url=http://www.food.gov.uk/safereating/chemsafe/additivesbranch/enumberlist |publisher=UK Food Standards Agency |title=Current EU approved additives and their E Numbers |access-date=27. 10. 2011 |archive-date=7. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207124535/http://www.food.gov.uk/safereating/chemsafe/additivesbranch/enumberlist |url-status=dead }}</ref> SAD<ref>{{cite web |url=http://www.fda.gov/Food/FoodIngredientsPackaging/FoodAdditives/ucm191033.htm#ftnT|publisher=US Food and Drug Administration |title=Listing of Food Additives Status Part II |access-date=27. 10. 2011}}</ref>. Australiji i Novom Zelandu;<ref>{{cite web |url=http://www.comlaw.gov.au/Details/F2011C00827 |title=Standard 1.2.4 - Labelling of ingredients |access-date=27. 10. 2011|publisher=Australia New Zealand Food Standards Code}}</ref> U spiskovima po INS je navedena pod brojem 270 ili kao [[E broj]] E270. Mliječna kiselina se koristi kao konzervans hrane, ljekoviti i aromatski agens.<ref name="fda-lactic-acid">{{cite web|title=Listing of Specific Substances Affirmed as GRAS:Lactic Acid|url=http://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfcfr/CFRSearch.cfm?fr=184.1061|publisher=US FDA|access-date=20. 5. 2013}}</ref> Sastojak je u procesuiranju hrane i sredstava za dekontaminaciju tokom prerade mesa.<ref>{{cite web|title=Purac Carcass Applications|url=http://www.purac.com/EN/Food/Markets/Meat_poultry_and_fish/Applications/Carcass.aspx|publisher=Purac|access-date=20. 5. 2013|archive-date=29. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729071937/http://www.purac.com/EN/Food/Markets/Meat_poultry_and_fish/Applications/Carcass.aspx|url-status=dead}}</ref> Mliječna kiselina se komercijalno proizvodi fermentacijom [[ugljikohidrat]]a, kao što [[glukoza]], [[saharoza]] ilu [[laktoza]] ili hemijskom sintezom.<ref name="fda-lactic-acid" /> Izvori ugljikohidatata su [[kukuruz]] [[šećerna repa]] i [[šećerna trska]].<ref>{{cite web|title=Agency Response Letter GRAS Notice No. GRN 000240|url=http://www.fda.gov/Food/IngredientsPackagingLabeling/GRAS/NoticeInventory/ucm153929.htm|work=FDA|publisher=US FDA|access-date=20. 5. 2013|archive-date=25. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825164003/http://www.fda.gov/Food/IngredientsPackagingLabeling/GRAS/NoticeInventory/ucm153929.htm|url-status=dead}}</ref> == Izvori == Glani izvori mliječne kiseline su mliječnim proizvodi kao što je [[jogurt]], [[kefir]] i neke vrste [[sir]]eva i [[hljeb]]ova. Također se može naći u nekim vrstama [[vino|vina]].<ref name="Bajrović">{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}</ref><ref name= "Kapur Pojskić">{{cite book|author=Kapur Pojskić L.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje|publisher= Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo|year=2014|isbn=978-9958-9344-8-3}}</ref><ref name="Međedović">{{cite book|author=Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R.|year=2002|title=Biologija 2. |publisher=Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-222-6}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Mlijeko]] *[[Acidoza]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commons|Lactic acid}} * [http://www.smithsonianmag.com/science-nature/10022381.html Corn Plastic to the Rescue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121122758/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/10022381.html |date=21. 11. 2013 }} * [http://www.webmd.com/a-to-z-guides/lactic-acid Lactic Acid: Information and Resources] * [http://www.nytimes.com/2006/05/16/health/nutrition/16run.html Lactic Acid Is Not Muscles' Foe, It's Fuel] [[Kategorija:Regulatori kiselosti hrane]] [[Kategorija:Hidroksi kiseline]] [[Kategorija:Fiziologija vježbanja]] [[Kategorija:Prezervativi]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] dlcr0a8sllrbmqwaxzkecvavkhm1oyr 0 414537 3902445 3779072 2026-07-07T18:56:28Z Panasko 146730 Moving from [[Category:Hemikalije lošeg mirisa]] to [[Category:Hemikalije neugodnog mirisa]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3902445 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka: Phosphorus-trichloride-2D-dimensions.png |200px|]] <br> [[Datoteka:Phosphorus-trichloride-3D-vdW.png|200px|]] | Hemijski spoj = Fosfor-trihlorid | Druga imena = Fosfor (III) hlorid<br/>Fosfor hlorid<br>[[IUPAC]]-ime: Fosfortrihlorid | Sumarna formula = PCl₃ | CAS registarski broj = 7719-12-2 | SMILES = ClP(Cl)Cl | InChI =1S/Cl3P/c1-4(2)3 | Kratki opis =Bezbojna do žućkasta tečnost, korozivna, oštrog mirisa | Molarna masa = 137,33 g/mol | Agregatno stanje =Tečno | Gustoća = 1,574 g/cm³ | Tačka topljenja = -93.6 | Tačka ključanja = 76,1 | Pritisak pare = 13,3 kPa | Rastvorljivost = Ostala otapala | Viscosity = 0,65 cP (0°C) <br> 0,438 cP (50°C) | Dipolni moment = 0,97 [[Deby|D]] | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 4 |F = 0| R = 2}} }} [[Datoteka:Phosphorus trichloride 25ml.jpg|mini|250px|Ampula foffor-terihlorida, 25 ml]] '''Fosfor-trihlorid''' (PCl₃) je vrlo [[otrov]]na i korozivna [[tečnost]] oštrog mirisa, koja burno reagira u dodiru s [[voda|vodom]] dajući [[fosfor]] i [[hlorovodik]]: :<math>\mathrm{PCl_3\ +\ 3\ H_2O\longrightarrow\ H_3PO_3\ +\ 3\ HCl}</math> To je važna tvar u hemijskoj industriji, posebno kao poluproizvod za proizvodnju drugih spojeva. == Sinteza == Fosfor-trihlorid se, u industrijskoj proizvodnji priprema tako što [[bijeli fosfor]] reagira sa ograničenom količinom vode bez [[Dihlor|hlornog plina]] (višak hlora dovodi do stvaranja [[fosfor-pentahlorid]]a): :<math>\mathrm{P_4\ +\ 6\ Cl_2\ \longrightarrow\ 4\ PCl_3}</math>. Fosfor-trihlorid može se dobirti od pare [[fosforil-hlorid]]a (POCl₃) u [[redukcija (hemija)|redukciji]] [[ugljik]]a na povišenim [[temperatura]]ma: :<math>\mathrm{POCl_3\ +\ C\ \longrightarrow\ PCl_3\ +\ CO}</math>. Ova reakcija je redukcijska ugljikothermna. == Struktura i svojstva == Fosfor-trihlorid ima [[slobodni elektronski par]] fosfora, što je dovelo do pojave [[trigonalna struktura|trigonalne piramidne strukture]] . Ovo je predvidivo po [[VSEPR-teorija|VSEPR- teoriji]]. Baš kao i [[fosfor-trifluorid]] i [[fosfor-tribromid]], i ovaj spoj može da se ponaša kao [[Lewisova kiselina]] i [[Lewisova baza]]. == Primjena== Fosfor-trihlorida se posebno koristi kao intermedijer (međuproizvod) u pripravi drugih spojeva, uključujući [[hemijski pesticid|hemijske pesticide]], [[biocid]]e, [[negorivo|negoriva]] i [[lijek]]ova.<ref>Voet D., Voet J. (1995): Biochemistry, 2nd Ed. Wiley, http://www.wiley.com/college/math/chem/cg/sales/voet.html.</ref><ref name= <“Campbell“>{{cite book|author=Campbell N. A. et al.|year=2008|title=Biology. 8th Ed. |publisher=Person International Edition, San Francisco|isbn=978-0-321-53616-7}}</ref> ==Toksičnost i sigurnost == Osim burne reakcije sa vodom, fosfor reagira s [[alkohol]]ima, [[fenol]]om i [[baza (hemija)|bazama]]. To je vrlo [[korozija|korozivna supstance]] za [[metal]]e, a utiče i na mnoge druge materijale. Fosfor-trihlorid je vrlo otrovan. Udisanje isparenja može uzrokovati [[edem]]. Supstanca je korozivna i za [[oko|oči]], [[koža|kožu]] i [[orgami za disanje|respiratorni trakt]]. Opasna koncentracija fosfora u [[zrak]]u,putem [[evaporacija|isparavanja]] može se pojaviti vrlo brzo i na 20&nbsp;°C. Pare su teže od zraka. Ograničenje izloženosti za [[fosfor]] je 0,2 [[mikrogram|ppm]] (1,1&nbsp;mg/m³), uz prosječno trajanje preko 8 sati. Za kratko vrijeme ekspozicije (najviše 15 minuta), maksimalno dozvoljena koncentracija iznossi 0,5 ppm (2,8&nbsp;mg/m³). ==Također pogledajte== *[[Fosfor]] *[[Otrov]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Commons|International Chemical Safety Card}} {{Commons|Phosphorus trichloride}} *[http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927697 MSDS ''fosfortrichloride''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924114816/http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927697 |date=24. 9. 2015 }} {{Spojevi fosfora}} [[Kategorija:Hloridi]] [[Kategorija:Spojevi fosfora]] [[Kategorija:Korozija]] [[Kategorija:Otrovni spojevi]] [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] 1c00ctpwqrug09lkb9c1nd26eezan4y 0 417416 3902444 3896365 2026-07-07T18:56:27Z Panasko 146730 Moving from [[Category:Hemikalije lošeg mirisa]] to [[Category:Hemikalije neugodnog mirisa]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3902444 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj |Strukturna formula=[[Datoteka:Butyric acid acsv.svg|200px|]][[Datoteka:Butyric_acid_flat_structure.png|200px|]] [[Datoteka:Butyric-acid-3D-balls.png|200px|3D struktura]] | Hemijski spoj = Maslačna ili buterna kiselina | Druga imena = 1-Propanecarboksilna kiselina<br>Propankarboksilna kiselina<br/>C4:0 ([[Lipidni broj]]evi) | Sumarna formula = {{Chem|C|3|H|7|COOH}} | CAS registarski broj =107-92-6 | SMILES = CCCC(=O)O | InChI =1/C4H8O2/c1-2-3-4(5)6/h2-3H2,1H3,(H,5,6) | Kratki opis = Bezbojna tečnost neprijstnog mirisa | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća =1,135 g/cm³ (−43 °C)<ref name=csba /><br> 0,9528 g/cm³ (25 °C) | Tačka topljenja =−5,1 | Tačka ključanja =163,75 | Pritisak pare = 0,112 kPa (20 °C)<ref name=caslab /><br> 0,74 kPa (50 °C)<br> 9,62 kPa (100 °C)<ref name=nist /> | Rastvorljivost = Mješljiv, malo rastvorljiv u [[ugljik-tetrahlorid|CCl₄]]<br>Miješa se s [[etanol]]om, [[eter]]om | Viskoznost = 1,814 c[[Poise|P]] (15 °C)<ref name=chemister>{{cite web |url=http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&id=1985 |title=butanoic acid |publisher=Chemister.ru |date=19. 3. 2007 |access-date=9. 5. 2016 |archive-date=9. 5. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509102029/http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&id=1985 |url-status=dead }}</ref><br> 1,426 cP (25 °C)<ref name=pubchem>{{PubChemLink|264}}</ref> | Dipolni moment = 0.93 D (20 °C)<ref name=chemister /> | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 3 |F = 2| R =0 }} }} '''Buterna kiselina''' ([[Grčki jezik|grč.]] βούτῡρον – ''butirum/buturum'' = maslac ) ili '''maslačna kiselina''' – poznata i kao a '''butansaka kiselina''', sa skraćenicom '''BTA'''<ref name=caslab>{{cite web|url = http://www.caslab.com/Butanoic-Acid.php5|title = Butanoic Acid|website = caslab.com|publisher = ALS Environmental|access-date = 13. 6. 2014|archive-date = 14. 7. 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140714153447/http://www.caslab.com/Butanoic-Acid.php5|url-status = dead}}</ref> – je [[karboksilna kiselina]] sa strukturnom formulom [[ugljik|C]][[vodik|H]]₃CH₂CH₂-[[Karboksilna kiselina|COOH]]. [[Soli (hemijski spojevi)|Soli]] i [[ester|estri]] ove kiseline poznate su kao '''butirati''' ili '''butanoati'''. Maslačna kiselina se nalazi u [[mlijeko|mlijeku]], posebno [[koza]], [[ovca|ovaca]] [[bizon|američkog bizona]] , [[maslac]]u, [[parmezan]] siru, a kao proizvodi anaerobne [[Fermentacija (biohemistrija)|fermentacije]] (uključujući i [[debelo crijevo]] i kao [[Tjelesni miris|miris tijela]] – od [[Znojenje|znoja]]). Ima je također i u mliječnim čokoladama koje se proizvode po [[Hershey proces]]u ili dodacima koji oponašaju njegovu aromu.<ref>{{cite news |url= http://www.nytimes.com/2008/02/13/dining/13chocolate.html |title=Dark may be king, but milk chocolate makes a move |first=Julia |last=Moskin |newspaper=The New York Times |date=13. 2. 2008 |access-date=1. 1. 2016}}</ref> Maslačna kiselina je prisutna i ljudskim [[bljuvotina]]ma, kojima daje glavni karakteristični miris.<ref name="HMDB"/> Ima neprijatan [[miris]] i oštar, sladunjav [[okus]], sličan [[eter|dietil-etru]]. [[Sisari]] sa dobrim sposobnostima detekcije mirisa, kao što je [[Domaći pas|pas]], mogu otkriti na 10 dijelova na milijardu, a [[čovjek]] je može otkriti u koncentracijama iznad 10 dijelova na milion. Buternu kiselinu je (u nečistom obliku) prvi uočio francuski hemičar [[Michel Eugène Chevreul]], 1814. Do 1818, on ju je pročistio dovoljno da je karakterizira. Međutim, Chevreul to nije objavio u ranim istraživanjima maslačne kiseline; umjesto toga, on je deponirao svoja otkrića u pisanom obliku sa sekretarom Akademije nauka u [[Pariz]]u, [[Francuska]]. [[Henri Braconnot]], francuski hemičar, je u istraživanju sastava maslaca, objavljivao svoje nalaze, što je dovelo do sporova o prioritetu. Već 1815, Chevreul je tvrdio da je pronašao supstance odgovorne za miris maslaca.<ref>Chevreul (1815) [https://books.google.com/books?id=tZU5AAAAcAAJ&pg=PA73#v=onepage&q&f=false "Lettre de M. Chevreul à MM. les rédacteurs des Annales de chimie"] (Letter from Mr. Chevreul to the editors of the Annals of Chemistry), ''Annales de chimie'', '''94''' : 73–79; in a footnote spanning pages 75–76, he mentions that he had found a substance that is responsible for the smell of butter.</ref> Oko 1817, objavio je neke od svojih nalaza o svojstvima buterne kiseline i imenovao je.<ref>Chevreul (1817) [https://books.google.com/books?id=y1E3AAAAYAAJ&pg=PA79#v=onepage&q&f=false "Extrait d'une lettre de M. Chevreul à MM. les Rédacteurs du Journal de Pharmacie"] (Extract of a letter from Mr. Chevreul to the editors of the Journal of Pharmacy), ''Journal de Pharmacie et des sciences accessoires'', '''3''' : 79–81. On p. 81, he named butyric acid: ''"Ce principe, que j'ai appelé depuis acid butérique, … "'' (This principle [i.e., constituent], which I have since named "butyric acid", … )</ref> Međutim, to nije učinjeno sve do 1823, kada je detaljno predstavio osobenosti buterne kiseline.<ref>E. Chevreul, ''Recherches chimiques sur les corps gras d'origine animale'' [Chemical researches on fatty substances of animal origin] (Paris, France: F.G. Levrault, 1823), [https://books.google.com/books?id=r46rnl27h70C&pg=PA115#v=onepage&q&f=false pages 115–133].</ref> ==Hemija== Maslačna kiselina je [[Masne kiseline|masna kiselina]], koja se javlja u obliku [[ester]]a u životinjskim [[Lipidi|mastima]]. [[glicerida|Trigliceridi]] maslačne kiseline čine oko 3-4% putera. Kada maslac užegne, maslačna kiselina se oslobađa od glicerida putem [[hidroliza|hidrolize]], što dovodi do [[neprijatan miris|neprijatnog mirisa]]. To je važan član podgrupe masnih kiselina zvanih [[kratkolančane masne kiseline]]. Maslačna kiselina je srednje jaka kiselina koja reagira s bazama i jakim oksidansima i napada mnoge metale.<ref name="inchem1">[http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1334.htm ICSC 1334 – Butiric acid]. Inchem.org (23 November 1998). Retrieved on 2014-03-31.</ref> Kiselina je uljasta, bezbojna tekućina koja je lahko topiva u [[voda|vodi]], [[etanol]]u i [[eter]]u, a može se odvojiti od vodene faze, zasićenjem solima kao što je [[kalcij-hlorid]]. Oksidira u [[ugljik-dioksid]] i [[Sirćetna kiselina|acetatnu kiselinu]], pomoću [[kalij-dihromat]]a i [[sumporna kiselina|sumporne kiseline]], dok ju alkalni [[kalij-permanganat]] oksidira do ugljik-dioksida. Kalcijeva so Ca(C₄H₇O₂)₂·H₂O, je manje rastvorljiva u uvjetima vrućine, nego hladnoće. Maslačna kiselina ima [[strukturni izomer]] zvani [[izobuterna kiselina]] (2-metilpropanska kiselina). ===Sigurnost=== Kako bi se smanjio rizik prilikom rukovanja maslačnom kiselinom, koristi se lična zaštitna oprema, kao što su gumene ili PVC rukavice, zaštitne naočale za oči i hemijski otporna odjeća i obuća. Udisanje maslačne kiseline može dovesti do upale grla, kašlja, peckanja i otežanog disanja. Gutanje kiseline može izazvati bolove u trbuhu, šok i kolaps. Fizička izloženost kiselini može prouzrokovati bolove, plikove i kožne opekotine, dok izloženost očiju može dovesti do boli, teških dubokih opekotina i gubitka vida.<ref name="inchem1"/> ==Proizvodnja== Industrijski se dobija fermentacijom [[šećer]]a ili [[škrob]]a, koja izaziva užeglost dodavanjem [[sir]]a, sa [[kalcij-karbonat]]om da neutralizira kiseline formirane u tom procesu. Maslačna fermentacija škroba se odvija uz pomoć direktnog dodatka bakterije ''[[Bacillus subtilis]]''. Soli i estri maslačne kiseline nazivaju se [[buturat]]i ili butanoati. ==Upotreba== Maslačna kiselina se koristi u pripremi raznih butiratnih estera. Estri maslačne kiseline male molekulske težine, kao što je [[metil-butirat]], imaju uglavnom prijatnnu aromu ili okus. Zato se koriste kao hrana i parfemski aditivi. Također se koriste i kao stočna hrana i dodatak zbog sposobnosti smanjenja mogućnost kolonizacije patogenih bakterija.<ref>[http://ps.fass.org/cgi/reprint/84/12/1851.pdf Supplementation of Coated Butyric Acid in the Feed Reduces Colonization and Shedding of Salmonella in Poultry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110051610/http://ps.fass.org/cgi/reprint/84/12/1851.pdf |date=10. 1. 2020 }}. Ps.fass.org. Retrieved on 31 March 2014.</ref> It is an approved food flavoring in the EU FLAVIS database (number 08.005). Zbog snažnog mirisa, ona se također koristi kao dodatak [[ribolov]]nim mamcima.<ref>[http://www.nutrabaits.net/freezer.html Freezer Baits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125054429/http://www.nutrabaits.net/freezer.html |date=25 Januar 2010 }}, nutrabaits.net</ref> Mnogi od komercijalno dostupnih okusa mamaca koji se koriste za lov [[šaran]]a ('' Cyprinus carpio '') koriste maslačnu kiselinu kao svoju estersku bazu. Međutim, nije jasno da li je ribu privlači sama maslačna kiseline ili dodatne materije. Butanska kiselina je, međutim, jedna od nekoliko organskih kiselina koje su se pokazale kao ukusne i za [[linjak]]a i [[manić]]a.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1046/j.1467-2979.2003.00121.x | last1 = Kasumyan | first1 = A.O. | last2 = Døving | first2 = K.B. | year = 2003 | title = Taste preferences in fishes | url = | journal = Fish and Fisheries | volume = 4 | issue = 4| pages = 289–347 | name-list-format = vanc}}</ref> Supstanca je također korištena kao [[smrdljiva bomba|smrdljive bombe]] koje su koristile protiv [[japan]]skih kitolovnih posada,<ref>[http://www.newser.com/story/80755/japanese-whalers-injured-by-acid-firing-activists.html Japanese Whalers Injured by Acid-Firing Activists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100608193257/http://www.newser.com/story/80755/japanese-whalers-injured-by-acid-firing-activists.html |date=8 Juni 2010 }}, newser.com, 10 February 2010</ref> kao i u protestima protiv pobačaja, pred klinikama za [[Pobačaj|abortus]].<ref>[http://www.prochoice.org/about_abortion/violence/butyric_acid.asp National Abortion Federation, History of violence, Butyric Acid Attacks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613053253/http://prochoice.org/about_abortion/violence/butyric_acid.asp |date=13 Juni 2010 }}. Prochoice.org. Retrieved on 31 March 2014.</ref> == Biohemija== === Biosinteza === Butirat se proizvodi kao konačni produkt procesa fermentacije samo u [[isključivi anaerob|obaveznim]] [[anaerob]]nim [[bakterija]]ma. Fermentirani [[kombuča]] "čaj" obuhvata i maslačnu kiselinu kao rezultat fermentacije. Ovaj put fermentacije je otkrio [[Louis Pasteur]] 1861. Primjeri [[Vrsta (biologija)|vrsta]] koje proizvode butirat su bakterije: *''[[Clostridium butyricum]]'' *''[[Clostridium kluyveri]]'' *''Clostridium pasteurianum'' *''[[Faecalibacterium prausnitzii]]'' *''[[Fusobacterium nucleatum]]'' *''Butyrivibrio fibrisolvens'' *''Eubacterium limosum'' Taj put počinje [[glikoliza|glikolitskim]] cijepanjem [[glukoza|glukoze]] u dvije [[Molekula|molekule]] [[Pirogrožđana kiselina|piruvata]], kao što se događa u većini organizama. Piruvat se onda [[Redoks-reakcija|oksidira]] u [[acetil-koenzim A]], pomoću jedinstvenog mehanizma koji uključuje [[enzim]] iz sistema zvanog [[piruvat: feredoksin oksidoreduktaza]]. Dvije molekule [[ugljik-dioksid]]a (CO₂) i dvije molekule elementarnog [[vodik]]a (H₂) nastaju kao otpadni materijal ćelije. Zatim: {| class="wikitable" |- | bgcolor="lightblue" style="text-align:center;"|'''Akcija''' | bgcolor="yellow" style="text-align:center;"|'''Odgovorni enzim''' |- | Acetil-koenzim A pretvara se u [[acetoacetil-koenzim A]] || [[Acetil-CoA-acetil transferaza]] |- | Acetoacetil-koenzim A pretvara se u [[β-hidroksibutiril-CoA]] || [[β-hidroksibutiril-CoA dehidrogenaza]] |- | β-hidroksibutiril CoA se u [[krotonil-CoA]] || [[Krotonaza]] |- | Krotonil CoA pretvara se u [[butiril-CoA]] (CH₃CH₂CH₂C=O-CoA) || [[Butiril-CoA dehidrogenaza]] |- | [[Fosfat]]na grupa zamjenjuje CoA za formiranje [[butiril-fosfat]]a || [[Fosfobutirilaza]] |- | Fosfatna grupa se veže za [[adenozin-difosfat|ADP]] i formira [[ATP]] i [[butirat]] || [[Butirat-kinaza]] |} ATP se proizvodi, kao što se vidi, u posljednjem koraku fermentacije. Tri molekule ATP nastaju po svakoj molekuli glukoze, što je relativno visok prinos. Balansirana jednačina za ovu fermentaciju je :C₆H₁₂O₆ → C₄H₈O₂ + 2 CO₂ + 2 H₂. U alternativnom putu, nekoliko vrsta formiraju [[aceton]] i [[n-Butanol|''n''-butanol]], koji startuju kao butiratna fermentacija. Neke od njih su: *''[[Clostridium acetobutylicum]]'', najistaknutiji producent acetona i propianola, koji se također koristi u industriji; *''[[Clostridium beijerinckii]]'' *''[[Clostridium tetanomorphum]]'' *''[[Clostridium aurantibutyricum]]'' Ove bakterije počinju sa fermentacijom butirata, kao što je opisano gore, ali, kada [[pH]] padne ispod 5, oni kreću u proizvodnju butanola i acetona da spriječe daljnje snižavanje pH. Dvije molekule butanol se formiraju za svaku molekulu acetona. Promjena puta javlja se nakon formiranja acetoacetil CoA. Ovaj međuproizvod ima dva moguća puta: *acetoacetil CoA → acetoacetat → [[aceton]] ili *acetoacetil CoA → butiril CoA → [[butiraldehid]] → [[butanol]]. Visoko-fermentirajući ostaci vlakna, kao što su one od [[škrob|otpornog škroba]], [[zobene mekinje]], [[pektin]] i [[guar]], transformira [[flora|bakterije debelog crijeva]] u [[kratkolančane masne kiseline]] (SCFA), uključujući i butirate, proizvodeći više SCFA od manje pretvorivih vlakana, kao što su [[celuloza|celulozna]].<ref name="lupton">{{cite journal | authors = Lupton JR | title = Microbial degradation products influence colon cancer risk: the butyrate controversy | journal = The Journal of Nutrition | volume = 134 | issue = 2 | pages = 479–82 | date = februar 2004 | pmid = 14747692 | url = http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/134/2/479 }}</ref> Jedna studija je pokazala da otporni škrob dosljedno proizvodi više butirata od drugih vrsta [[vlakno|dijetalnih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Cummings JH, Macfarlane GT, Englyst HN | title = Prebiotic digestion and fermentation | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 73 | issue = 2 Suppl | pages = 415S-420S | date = februar 2001 | pmid = 11157351 }}</ref> Proizvodnja SCFA od vlakana u [[preživar]]skih životinja kao što su [[goveda]] je odgovorna za sadržaj butirata mlijeka i putera.<ref>{{cite journal | vauthors = Grummer RR | title = Effect of feed on the composition of milk fat | journal = Journal of Dairy Science | volume = 74 | issue = 9 | pages = 3244–57 | date = septembar 1991 | pmid = 1779073 | doi = 10.3168/jds.S0022-0302(91)78510-X | url = http://download.journals.elsevierhealth.com/pdfs/journals/0022-0302/PIIS002203029178510X.pdf }}{{Mrtav link}}</ref> Fruktani su još jedan izvor prebiotika kao topivih hranljivih vlakana. Oni se često nalaze u rastvorljivim vlaknima hrane koja je visoke u [[niskosumporna hrana|sumporu]], kao što je ''[[Allium]]'' i [[Brassicaceae|povrće krstašica]] . Izvori fruktana uključuju [[pšenica|pšenicu]] (iako neke sorte pšenice sadrže niže količine),<ref>{{cite web|url=http://www.med.monash.edu/cecs/gastro/fodmap/diet-and-ibs.html#5|title=Frequently asked questions in the area of diet and IBS|last=webmed|website=www.med.monash.edu|access-date=24. 3. 2016}}</ref>[[raž]], [[ječam]], [[Crveni luk|luk]], [[bijeli luk]], [[artičoka|jerusalemska artičoka]] i [[globus artičoke]], [[šparoge]], [[cvekla]], [[cikorija]], [[maslačak]], [[praziluk]], [[radič]], bijeli dio mladog luka, [[Brokula|brokule]], [[prokelj]], [[kupus]], [[komorač]] i [[prebiotici (ishrana)|prebiotike]], kao što su fruktooligosaharidi ([[Fruktooligosaharid|FOS]]), [[oligofruktoza]] i [[inulin]].<ref>{{Cite journal|last=Gibson|first=Peter R.|last2=Shepherd|first2=Susan J.|date=1. 2. 2010|title=Evidence-based dietary management of functional gastrointestinal symptoms: The FODMAP approach|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20136989|journal=Journal of Gastroenterology and Hepatology|volume=25|issue=2|pages=252–258|doi=10.1111/j.1440-1746.2009.06149.x|issn=1440-1746|pmid=20136989}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gibson|first=Peter R.|last2=Varney|first2=Jane|last3=Malakar|first3=Sreepurna|last4=Muir|first4=Jane G.|date=1. 5. 2015|title=Food components and irritable bowel syndrome|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25680668|journal=Gastroenterology|volume=148|issue=6|pages=1158–1174.e4|doi=10.1053/j.gastro.2015.02.005|issn=1528-0012|pmid=25680668}}</ref> Iako mnogima od tih namirnica nedostaje proizvodnja butiurata u odnosu na otporni škrob, one imaju niz prednosti. Uglavnom imaju nizak [[glikemijski indeks]] koji dobro utiče na dijabetičare. Oni se također žale na ketogenu hranu, koja daje koristi od [[beta-hidrokisibuterna kiselina|beta-hidrokisibuterne kiseline]], koja je HDAC inhibitor i može prijeći krvno-moždane barijere, a može se koristiti kao gorivo u [[mitohondrija]]ma moždanih ćelija.<ref>{{Cite journal|last=Owen|first=O. E.|last2=Morgan|first2=A. P.|last3=Kemp|first3=H. G.|last4=Sullivan|first4=J. M.|last5=Herrera|first5=M. G.|last6=Cahill|first6=G. F.|date=1. 10. 1967|title=Brain metabolism during fasting|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6061736|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=46|issue=10|pages=1589–1595|doi=10.1172/JCI105650|issn=0021-9738|pmc=292907|pmid=6061736}}</ref> Od ostalih HDAC inhibitora u ovoj hrani za proizvodnju butirata tu je [[sulforafan]],<ref>{{Cite journal|last=Ho|first=Emily|last2=Clarke|first2=John D.|last3=Dashwood|first3=Roderick H.|date=1. 12. 2009|title=Dietary Sulforaphane, a Histone Deacetylase Inhibitor for Cancer Prevention|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2009-12_139_12/page/2392|journal=The Journal of Nutrition|volume=139|issue=12|pages=2393–2396|doi=10.3945/jn.109.113332|issn=0022-3166|pmc=2777483|pmid=19812222}}</ref> koji je obećavajući i u inhibiciji raka dojke.<ref>{{Cite journal|last=Pledgie-Tracy|first=Allison|last2=Sobolewski|first2=Michele D.|last3=Davidson|first3=Nancy E.|date=1. 3. 2007|title=Sulforaphane induces cell type–specific apoptosis in human breast cancer cell lines|url=http://mct.aacrjournals.org/content/6/3/1013|journal=Molecular Cancer Therapeutics|language=en|volume=6|issue=3|pages=1013–1021|doi=10.1158/1535-7163.MCT-06-0494|issn=1535-7163|pmid=17339367}}</ref> Sulforafan ispoljava uticaj na rast dlake kod miša,<ref>{{Cite journal|last=Sasaki|first=Mari|last2=Shinozaki|first2=Shohei|last3=Shimokado|first3=Kentaro|date= 2016|title=Sulforaphane promotes murine hair growth by accelerating the degradation of dihydrotestosterone|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26923074|journal=Biochemical and Biophysical Research Communications|volume=472|issue=1|pages=250–254|doi=10.1016/j.bbrc.2016.02.099|issn=1090-2104|pmid=26923074}}</ref> conjer sadrži spojeve koji preveniraju čire,<ref>{{Cite journal|last=Moon|first=Joon-Kwan|last2=Kim|first2=Jun-Ran|last3=Ahn|first3=Young-Joon|last4=Shibamoto|first4=Takayuki|date=9. 6. 2010|title=Analysis and anti-Helicobacter activity of sulforaphane and related compounds present in broccoli (Brassica oleracea L.) sprouts|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20459098|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=58|issue=11|pages=6672–6677|doi=10.1021/jf1003573|issn=1520-5118|pmid=20459098}}</ref> i pomažu kognitivnim sposobnostima pacova.<ref>{{Cite journal|last=Dash|first=Pramod K.|last2=Zhao|first2=Jing|last3=Orsi|first3=Sara A.|last4=Zhang|first4=Min|last5=Moore|first5=Anthony N.|date=28. 8. 2009|title=Sulforaphane improves cognitive function administered following traumatic brain injury|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19515491|journal=Neuroscience Letters|volume=460|issue=2|pages=103–107|doi=10.1016/j.neulet.2009.04.028|issn=1872-7972|pmc=2700200|pmid=19515491}}</ref> Vžno je napomenuti da se sulforafan iz brokula uništi, ako se nepravilno pripremaju.<ref>{{Cite journal|last=Ghawi|first=Sameer Khalil|last2=Methven|first2=Lisa|last3=Niranjan|first3=Keshavan|title=The potential to intensify sulforaphane formation in cooked broccoli (Brassica oleracea var. italica) using mustard seeds (Sinapis alba)|url=https://www.researchgate.net/publication/235628559_The_potential_to_intensify_sulforaphane_formation_in_cooked_broccoli_Brassica_oleracea_var_italica_using_mustard_seeds_Sinapis_alba|journal=Food Chemistry|volume=138|issue=2–3|pages=1734–1741|doi=10.1016/j.foodchem.2012.10.119}}</ref> [[Dialil disulfid]] koji se nalazi u fruktanima [[bijeli luk|bijelog lukaima]] ispoljava sposobnost smanjivanja hemijske otrovnosti u karcinogenezi glodara,<ref>{{Cite journal|last=Yang|first=C. S.|last2=Chhabra|first2=S. K.|last3=Hong|first3=J. Y.|last4=Smith|first4=T. J.|date=2001|title=Mechanisms of inhibition of chemical toxicity and carcinogenesis by diallyl sulfide (DAS) and related compounds from garlic|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11238812|journal=The Journal of Nutrition|volume=131|issue=3s|pages=1041S–5S|issn=0022-3166|pmid=11238812}}</ref> i sinergijske pozitivne učinke s butiratom, kada dolazi do inhibicije rasta ljudskih ćelija [[Rak (medicina)|kancerskih]] tumora debelog crijeva.<ref>{{Cite journal|last=Sundaram|first=Sujatha G.|last2=Milner|first2=John A.|date=1. 4. 1996|title=Diallyl disulfide induces apoptosis of human colon tumor cells|url=http://carcin.oxfordjournals.org/content/17/4/669|journal=Carcinogenesis|language=en|volume=17|issue=4|pages=669–673|doi=10.1093/carcin/17.4.669|issn=0143-3334|pmid=8625476}}</ref> == Također pogledajte == * [[Histona-cetilaza]] * [[Histon-deacetilaza]] * [[Histon-modificirajući enzim]] *[[KurKumin]] *[[Vitamin B3|Niacin]] *[[Sinbiotici]] == Reference == {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Butyric acid}} *[https://web.archive.org/web/20121022160444/http://www.cdc.gov/niosh/ipcsneng/neng1334.html International Chemical Safety Card 1334] *[http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/134/2/479 2004 review of the scientific evidence on butanoate/butyrate vs. colon cancer] {{Masne kiseline}} {{DEFAULTSORT:Butyric Acid}} [[Kategorija:GABA analozi]] [[Kategorija:Arome]] [[Kategorija:Alkalne kiseline]] [[Kategorija:Masne kiseline]] [[Kategorija:Butirati]] [[Kategorija:Biomolekule]] [[Kategorija:Inhibitori histonske deacetilaze]] [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] pncnjndquove2phonsuh6xblpzqi63r 0 417562 3902448 3782191 2026-07-07T18:56:29Z Panasko 146730 Moving from [[Category:Hemikalije lošeg mirisa]] to [[Category:Hemikalije neugodnog mirisa]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3902448 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Sodium butyrate formula V.1.svg |250px|]] | Hemijski spoj = Natrij-butirat | Druga imena = [[IUPAC]] ime: Natrij-butanoat | Sumarna formula = Na(C₃H₇COO). | CAS registarski broj =156-54-7 | SMILES = CCCC(=O)[O-].[Na+] | InChI =1S/C4H8O2.Na/c1-2-3-4(5)6;/h2-3H2,1H3,(H,5,6);/q;+1/p-1 | Kratki opis = | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Viscosity = | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = |F = | R = }} }} '''Natrij-butirat''' je [[hemijski spoj]] sa formulom Na(C₃H₇COO). To je [[natrij]]eva [[so]] [[buterna kiselina|buterne kiseline]]. Ima različite efekte na kulturu sisarskih ćelija, uključujući inhibiciju proliferacije, indukciju [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju]] i [[Regulacija ekspresije gena|indukciju]] ili [[Represor|represiju]] [[ekspresija gena]].<ref name=Kruh>{{cite journal |doi=10.1007/BF00222695 |title=Effects of sodium butyrate, a new pharmacological agent, on cells in culture |year=1981 |last1=Kruh |first1=Jacques |journal=Molecular and Cellular Biochemistry |volume=42 |issue=2 |pmid=6174854 |pages=65–82}}</ref> Kao takav, može se koristiti u laboratoriji za bilo koji od tih efekata. Naime, butiratni tretman ćelija rezultira hiperacetlacijom histona, a sami butirati inhibiraju aktivnost deacetilacije klase histona (HDAC).<ref name=Candid>{{cite journal |doi=10.1016/0092-8674(78)90305-7 |title=Sodium butyrate inhibits histone deacetylation in cultured cells |year=1978 |last1=Candido |first1=E |journal=Cell |volume=14 |pages=105–13 |pmid=667927 |last2=Reeves |first2=Raymond |last3=Davie |first3=James R. |issue=1}}</ref> To se posebno odnosi na [[HDAC1]], [[HDAC2]], [[HDAC3]] i [[HDAC8]]. Butirat je bitna vezikula za određivanje uloge acetilacija i deacecije histona u strukturi i funkciji [[hromatin]]a. Procjenjuje se da inhibicija deacetilaze histona putem [[HDAC]] utiče na izražavanje samo oko 2% sisarskih gena.<ref>{{cite journal |pmid=12840228 |year=2003 |last1=Davie |first1=James R. |title=Inhibition of Histone Deacetylase Activity by Butyrate |volume=133 |issue=7 Suppl |pages=2485S–2493S |journal=The Journal of Nutrition |url=http://jn.nutrition.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12840228}}</ref> U laboratoriji, natrij-butirat se obično nalazi kao bijela, u vodi topiva, kristalna čvrsta tvar, koja je hemijski poznata po tome što ima izuzetno jak, neugodan miris koji se zadržava.<ref>{{Cite web|url=http://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB7391358.htm|title=Sodium butanoate {{!}} 156-54-7|website=www.chemicalbook.com|access-date=31. 5. 2016}}</ref> When working with sodium butyrate, gloves, eye protection and respiratory masks are advised for safety purposes.<ref>{{Cite web|url=http://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/sial/b5887?lang=en&region=AU|title=Sodium butyrate ≥98.5% (GC) {{!}} Sigma-Aldrich|website=www.sigmaaldrich.com|access-date=31. 5. 2016}}</ref> Ovaj spoj se nalazi u ljudskoj ishrani, kao što su sir [[parmezan]] i [[maslac]], a posebno se proizvodi u velikim količinama u hranljivim [[vlakno|vlakanima]] u crijevima.<ref>http://diabetes.diabetesjournals.org/content/61/4/797</ref> ==Također pogledajte== * [[Buterna kiselina]] *[[Butirat]]i ==Reference== {{Refspisak}} ==Dopunska literatura== * {{cite journal |pmid=21593570 |year=2011 |last1=Govindarajan |first1=Nambirajan |last2=Agis-Balboa |first2=Roberto Carlos |last3=Walter |first3=Jonas |last4=Sananbenesi |first4=Farahnaz |last5=Fischer |first5=André |title=Sodium Butyrate Improves Memory Function in an Alzheimer's Disease Mouse Model When Administered at an Advanced Stage of Disease Progression |volume=26 |issue=1 |pages=187–97 |doi=10.3233/JAD-2011-110080 |journal=Journal of Alzheimer's Disease}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Sodium butyrate}} [[Kategorija:Butirati]] [[Kategorija:GABA analozi]] [[Kategorija:Spojevi natrija]] [[Kategorija:Inhibitori histonske deacetilaze]] [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] jvx2agarl4ijcjcbey8zuy9axxmne33 0 419597 3902447 3836306 2026-07-07T18:56:29Z Panasko 146730 Moving from [[Category:Hemikalije lošeg mirisa]] to [[Category:Hemikalije neugodnog mirisa]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3902447 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=februar 2017}} '''Organosumporni spojevi''' su [[organski spoj]]evi koji sadrže [[sumpor]].<ref>{{cite book|last=Block|first=E.|title=Reactions of Organosulfur Compounds|url=https://archive.org/details/reactionsoforgan0000bloc|publisher=Academic Press|year=1978|isbn=0-12-107050-6}}</ref> Često su povezani sa neugodnim mirisima, ali mnogi od najslađih poznatih spojeva su organosumporni derivati, npr. [[saharin]]. Priroda obiluje organosumpornim spojevima sumpora koji su od suštinske važnosti za život. Od 20 općih [[aminokiselina]], dvije ([[cistein]] i [[metionin]]) su organosumporni spojevi, kao i antibiotici [[penicilin]] (na slici dolje) i [[sulfa-lijekovi]], od kojih oba sadrže sumpor. Dok antibiotici sadržajem sumpora spašavaju mnoge živote, [[sumporni senf]] je smrtonosni agens hemijskog oružja. Fosilna goriva, [[ugalj]], [[nafta]] i [[prirodni plin]], koji su izvedeni iz drevnih organizama, nužno sadrže organosumporna jedinjenja, iz kojih se uklanja [[odsumporavanje]]m putem [[Clausov proces|Clausovog procesa]] u [[rafinerija]]ma. Skupa sa [[kisik]]om, [[selen]]om i [[telurij]]sm, sumpor dijeli [[halkogen]]u grupu s, a očekuje se da organosumporni spojevi imaju sličnosti sa spojevima u kombinacijama ugljen-kisik, ugljik-selen i ugljik-telurij, što je i istina, u određenoj mjeri. Klasični [[hemijske test]] za detekciju sumpornih spojeva je [[Cariusov metod halogena]]. ==Klase organosumpornih spojeva== Organosumporni spojevi mogu se svrstati u skladu sa funkcijskim grupama koje sadrže sumpor, koji su navedeni (približno) u opadajućem nizu od njihovog pojavljivanja. <gallery caption="Ilustrativni organosumporni spojevi" perrow="6"> Datoteka:R-allicin-2D-skeletal.svg|[[Alicin]], aktivni spoj okusa drobljenog [[bijeli luk|bijelog luka]] Datoteka:Cysteine.svg| (''R'')-[[Cistein]], [[aminokiselina]] koja sadrži [[tiol]]nu grupu Datoteka:Methionin - Methionine.svg|[[Metionin]], [[aminokiselina]] koja sadrži tioeter Datoteka:Diphenyl disulfide.svg|[[Difenil-disulfid]], representativni disulfid Datoteka:Dibenzothiophen - Dibenzothiophene.svg|[[Dibenzotiofen]], komponenta sirovog ulja Datoteka:Perfluorooctanesulfonic_acid_structure.svg|[[Perfluorooktansulfonska kiselina]], kontroverzni surfaktant (isušivač) Datoteka:Lipoic_acid.svg|[[Lipoinska kiselina]], esencijski [[kofaktor]] četiri mitohondrijska enzimska kompleksa Datoteka:Penicillin core.svg| Jezgarna struktura [[penicilin]], gdje je "R" varijabilna grupa Datoteka:Sulfanilamide-skeletal.svg|[[Sulfanilamid]], antibakterijski [[sulfonamid (hemija)|sulfonamid]], zvani [[sulfa-lijek]] ili sulfa-preparat Datoteka:Sulfur-mustard-2D-skeletal.svg|[[Sumporni senf]], [[sgens hemijskog oružjas]].</gallery> ===Tioetri, tioestri i tioacetali=== Ovi spojevi su obilježeni prisustvom C−S−C [[hemijska veza|veza]]<ref>Organic chemistry IUPAC Blue Book. Rules C-5: Compounds Containing Bivalent Sulfur http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/79/r79_25.htm</ref><ref>Organic chemistry IUPAC Blue Book. Recommendation R-5.7.1.3.4 Thiocarboxylic and thiocarbonic acids.http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/93/r93_480.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428085301/http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/93/r93_480.htm |date=28. 4. 2018 }}</ref> Srodno C−C vezi, C−S veza je duža, jer atom sumpora veći je od ugljikovog, a oko 10% slabiji. Predstavnici [[dužina veze|dužine veza]] u sumpornim spojevima su 183&nbsp;[[pikometar|pm]] za S-C jednostruku vezu u [[metanetiol]]u i 173 &nbsp;pm u [[tiofen]]u. C-S [[veza disocijacijske energije]] za tiometan je 89&nbsp;kcal/mol (370&nbsp;kJ/mol) u odnosu na metan sa 100&nbsp;kcal/mol (420&nbsp;kJ/mol), a kada je vodik zamijenjen [[metil]] grupom, energija se smanjuje za 73&nbsp;kcal/mol (305&nbsp;kJ/mol).<ref>{{cite book|title=Handbook of Chemistry and Physics|year=2000|url=https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_u9i8|edition=81st|publisher=CRC Press|ISBN=0-8493-0481-4}}</ref> Jednostruka [[veza ugljik–kisik bond|vera ugljika I kisika]] kraća je od veze C−C. [[Energija disocijacije veze|energije disocijacije veza]] za [[dimetil-sulfid]] I [[dimetil-eter]] su 73, odnosno 77&nbsp;kcal/mol (305 i 322&nbsp;kJ/mol). Tioetri se tipski dobijaju alkilacijom of tiol. Nakođer mogu nastati preko [[Pummererovo preuređenje|Pummererovog preuređenja]]. U jednoj [[imenovana reakcija|imenovanoj reakciji]] pod nazivom '''Ferrario reakcija''', [[fenil-eter]] pretvara se u ''fenoksietanol'' akcijom elementarnog sumpora i [[aluminij-hlorid]]a.<ref>Suter C. M., Maxwell C. E. (1938): Phenoxthin Phenoxathiin. OrgSynth, vol, 18, collvol 22: 485.</ref> :[[Datoteka:Ferrario reaction.svg|400px|Ferrario reakcija]] [[Tioacetal]]ska i [[tioketal]]ska obilježja sekvence veze C−S−C−S−C predstavljaju potklasu tioetera. Tioacetali su korisne su u "[[promjena polarnosti|obrtanju polarnosti]]" [[karbonil]]ne grupe. Tioacetali i tioketali također se mogu koristiti za zaštitu karbonilne grupe u organskoj sintezi. [[Tioester|Tioestri]] imaju opću strukturu R−CO−S−R. Oni su srodni regularnim estrima, ali su mnogo reaktivniji. Navedene klase sumpornih spojeva također postoje u zasićenim i nezasićenim heterocikličnim strukturama, često u kombinaciji s drugim [[hetero atom]]om, kao što ispoljavaju [[tiiran]]i, [[thiiren]]i, [[tietan]]i, [[tiet]]i, [[ditietan]]i, [[tiolan]]i, [[tian]]i, [[ditian]]i, [[tiepan]]i, [[tiepin]]i, [[tiazol]]i, [[izotiazol]]i, i [[tiofen]]i, među ostalima. Tri zadnjepomenuta, koji predstavljaju posebnu klasu heterocikličnih spojeva koji sadrže sumpor, su [[aromaaromatski spoj|aromatski]]. [[Stabilizacijska rezonancija]] [[tiofen]]a je 29&nbsp;kcal /mol (121&nbsp;kJ/mol) u odnosu na 20&nbsp;kcal/mol (84&nbsp;kJ/mol) za kisikov analog [[furan]]. Razlog za ove razlike je veća [[elektronegativnost]] kisika usljed prijenosa njegovih elektrona, na štetu tekućeg aromatskog prstena. Ipak, kao aromatski [[supstituent]] tio grupa je manje djelotvorna od [[aktivirajuća grupa|aktivirajuće grupe]] nego alkoksi grupa. [[Dibenzotiofena]] (vidi crtež), triciklički heterociklični spoj, sastoji se od dva benzenska prstena koji se spajaju na tiofenskom prstenu, široko je rasprostranjen u težim frakcijama nafte, skupa sa njegovim izvedenicama s alkilnim [[supstituent]]om. ===Tioli, disulfidi I polisulfidi=== [[Tiol]]na grupa sadrži grupa sadrže funkcionalnost R-SH. Tioli su strukturno slični [[alkohol]]noj grupi, ali ove funkcionalnosti su vrlo različite u njihovim hemijskim svojstvima. Tioli su [[nukleofil]]ni, više kiseli i još lahko oksidiraju. Ova kiselost može se razlikovati do 5 [[pKa|p''K''_a]] jedinica.<ref>{{cite book|first=R. J.|last=Cremlyn|title=An Introduction to Organosulfur Chemistry|url=https://archive.org/details/introductiontoor0000crem|publisher=John Wiley and Sons|location=Chichester|date=1996|ISBN=0-471-95512-4}}</ref> Razlika u [[elektronegativnost]]I između sumpora (2,58) i vodika (2,20) je mala]], a samim tim i [[vodikova veza]] u tiolu nije istaknuta. Alifatski tioli formiraju [[monosloj]]eve na [[zlato|zlatu]], koji su aktuelni u [[nanotehnologija|nanotehnologiji]]. Određenim aromatskim tiolima može se pristupiti putem [[Herz reakcija|Herz reakcije]]. [[Disulfidna veza|Disulfidi]] R−S−S−R sa kovalentnim sumporom u sumpornoj vezi su važni za [[umrežavanje]]: u [[biohemija|biohemiji]] za sklapanje i stabilnost nekih proteina i u [[hemijka polimera|hemiji polimera]] za umrežavanja gume. Poznati su i duži lanci sumpora, kao što je prirodni proizvod [[varacin]], koji sadrži neobičan pentatiepinski prsten (5-sumporni lanac koji je cikliran na benzenski prsten). ===Sulfoksidi, sulfoni i tiosulfinati=== [[Sulfoksid]], R−S(O)−R je ''S''-oksid tioetra, [[sulfon]], R−(O)₂−R je ''S'',''S''-dioksid tioetra, [[tiosulfinat]], R−S(O)−S−R je ''S''-oksid disulfida, a tiosulfonat, R−S(O)₂−S−R je ''S'',''S''-dioksid disulfida. Svi ovi spojevi su dobropoznati u ekstenzivnim hemijskim reakcijama, naprimjer [[dimetil sulfoksid]], [[dimetil sulfon]] i [[alicin]] (vidi crtež). ===Sulfimidi, sulfoksimidi, sulfonediimini=== Sulfimidi (zvani i sulfilimini) su sumorno–dušični spojevi sa strukturom R₂S=NR′, dušični analog sulfoksida. Oni su interesantni u dijelu koji se odnosi na farmakološka svojstva. Kada su dvije različite R grupe prikačene za sumpor, sulfimidi su hiralni. Sulfimidi formiraju stabilne α-karbanione.<ref>{{cite encyclopedia|last=García Ruano |first=J. L. |last2=Cid |first2=M. B. |last3=Martín Castro |first3=A. M. |last4= Alemán|first4= J. | editor-last = Kambe|editor-first= N. |title=Acyclic ''S'',''S''-Dialkylsulfimides |encyclopedia=Science of Synthesis|publisher=Thieme |year=2008 |volume=39 |pages=352–375|isbn = 978-1-58890-530-7}}</ref> Sulfoksimidi (zvani i sulfoksimini) su tetrakoordinatne sumporno–dušični spojevi, izoelektronski sa sulfonima, u kojima je jedan atom sulfona zamijenjen supstituentom dušikom, npr. R₂S(O)=NR′. Kada su dvije različite R grupe vezane za sumpor, sulfoksimidi postaju hiralni. Veći dio interesa za ovu klasu spojeva potiče od otkrića da je metionin-sulfoksimin (metionin-sulfoksimin) inhibitor [[sinteza glutamina|sinteze glutamina]].<ref>{{cite encyclopedia|last=Drabowicz |first=J. |last2=Lewkowski|first2= J. |last3=Kudelska|first3= W. |last4= Girek|first4= T. | editor-last = Kambe|editor-first= N. |title=''S'',''S''-Dialkylsulfoximides |encyclopedia=Science of Synthesis|publisher=Thieme |year=2008 |volume=39 |pages=154–173|isbn = 978-1-58890-530-7}}</ref> Sulfonediimini, poznati i kao sulfodiimini, sulfodiimidi ili sulfonediimidi, su tetrakoordinatni sumporno–dušični spojevi, izoelectrični sa sulfonima. Kod njih su atomi kisika u sulfonu zamijenjeni atomom dušika, kao supstituentom, npr., R₂S(=NR′)₂. Zanimljivi su zbog njihove biološke aktivnosti i kao gradivni blokovi za heterocikličnu sintezu.<ref>{{cite encyclopedia|last=Drabowicz |first=J. |last2=Lewkowski|first2= J. |last3=Kudelska|first3= W. |last4= Girek|first4= T. | editor-last = Kambe|editor-first= N. |title=''S'',''S''-Dialkylsulfonediimines |encyclopedia=Science of Synthesis|publisher=Thieme |year=2008 |volume=39 |pages=173–180|isbn = 978-1-58890-530-7}}</ref> ===''S''-Nitrozotioli=== [[S-Nitrozotiol|''S''-Nitrozotioli]], poznati i kao tionitriti, spojevi su koji sadrže nitrozo grupu koja je vezana za [[tiol]]ski atom sumpora, npr. R−S−N=O. Značajnu pažnju privukli su u biohemiji, jer služe kao donori nitrozonijevog iona, NO⁺ i dušik-oksida, NO, koji mogu poslužiti kao signalne molekule u živim sistemima, posebno u vezi sa širenjem krvnih sudova (vazodilatacijom).<ref>{{Cite journal|last1=Zhang |first1=Y. |last2=Hogg |first2=N. |title=''S''-Nitrosothiols: cellular formation and transport|journal=Free Radical Biol. Med.|year= 2005| volume =38|pages=831–838|doi=10.1016/j.freeradbiomed.2004.12.016|issue=7|pmid=15749378}}</ref> ===Sumporni halidi=== Širok je spektar organosumpornih spojeva koji su poznati po sadržaju jednog ili više [[halogen]]skih atoma ("X" u hemijskim formulama koje slijede) vezan za jedan atom sumpora, naprimjer: [[sulfenil-halid]]i, RSX; [[sulfinil-halid]]i, RS(O)X; [[sulfonil-halid]]i, RSO₂X; alkil i arilsumporni trihloridi, RSCl₃ i trifluoridi, RSF₃;<ref>{{cite encyclopedia|last=Braverman |first=S. |last2=Cherkinsky|first2= M. |last3=Levinger|first3= S.| editor-last = Kambe|editor-first= N. |title=Alkylsulfur Trihalides |encyclopedia=Science of Synthesis|publisher=Thieme |year=2008 |volume=39 |pages=187–188|isbn = 978-1-58890-530-7}}</ref> te alkil- i arilsumpornni pentafluoridi, RSF₅.<ref>{{cite journal|title=Arylsulfur Pentafluorides|last=Sheppard|first=W. A.|journal=J. Am. Chem. Soc.|date=1962|volume=84|page=3064–3072|DOI=10.1021/ja00875a006}}</ref> Manje poznati su dialkilsumporni tetrahalidi, pretežno kao tetrafluoridi, npr., R₂SF₄.<ref>{{cite encyclopedia|last=Drabowicz |first=J. |last2=Lewkowski|first2 =J. |last3=Kudelska|first3= W. |last4= Girek|first4= T.| editor-last = Kambe|editor-first= N. |title=Dialkylsulfur Tetrahalides |encyclopedia=Science of Synthesis|publisher=Thieme |year=2008 |volume=39 |pages=123–124|isbn = 978-1-58890-530-7}}</ref> ===Tioketoni, tioaldehidi i srodni spojevi=== Spojevi sa [[dvostruka veza|dvostrukim vezama]] između ugljika i sumpora relativno su neuobičajeni, ali uključuju važne spojeve [[ugljik-disulfid]]a, [[karbonil-sulfida]]a i [[difozgen]]a. [[Tioketon]]i (RC(=S)R') su neuobičajeni s alkil supstituenatom, ali jedan primjer je [[tiobenzofenon]]. [[Tioaldehid]]i su i dalje rjeđi, što je odraz nedostatka prostorne zaštite ("[[tioformaldehid]]" postoji kao ciklični trimer). [[Tioamid]]i, sa formulom R₁C(=S)N(R₂)R₃, mnogo su češći. Oni su obično dobijaju reakcijom amida s [[Lawessonov reagens|Lawessonovim reagensom]]. [[Izotiocijanat]]i, s formulom R-N=C=S, nalaze se prirodno. Biljna hrana sa karakterističnim okusima po izotiocijanatima uključuje [[vasabi]], [[hren]], [[senf]], [[rotkvica|rotkvicu]], [[prokelj]], [[potočarka|potočarke]] (rod ''[[Tropaeolum]]'') i [[kapar]]e. ==Klase organosumpornih spojeva== {| class="wikitable" class="sortable wikitable" | style="text-align:center;"|'''Struktura''' | style="text-align:center;"|'''Naziv''' | style="text-align:center;"|'''Primjer''' |- | RSH |[[Tiol]] |[[Metanetiol]] |- | RSR |[[Sulfid]] |[[Dimetl-sulfid]] |- | RSSR | [[Disulfid]] |[[Metil-disulfid]] |- | RSSSR |[[Trisulfid]] | [[Dimetil-trisulfid]] |- | RS_''n''R |[[Polisulfid]] |[[Dimetil-polisulfid]] |- | (RS)₂CH₂ |[[Tioacetal]] | Bis(metiltio)metan |- | R₃S⁺ |Sulfonijeva so |[[Trimetil-sulfonij]]eva so |- | R₂S⁺–CH₂₋ |Sulfonij jilide |[[Dimetil-sulfonij]]ev metilid |- | R₃S⁺=O | Oksosulfonijeva so | [[Trimetil-oksosulfonij]]eva so |- | R₂S(O)⁺–CH₂₋ |Oksosulfonijev jilid |[[Dimetil-oksosulfonij]]ev metilid |- | R₄S | [[Sulfuran]] | [[Tetrametil-sulfuran]] |- | R₄S=O |[[Sulfuran-oksid]] |[[Tetrametilsulfuran-oksid]] |- | R₂C=S | [[Tioketon]] | [[Tioaceton]] |- | RCH=S | [[Tioaldehid]] | [[Tioacetaldehid]] |- | R₂C=S=O |Tioketon S-oksid | [[Tioaceton S-oksid]] (sulfin) |- | R₂C=SO₂ |Tioketon S,S-dioksid | [[Tioaceton S,S-dioksid]] (sulfen) |- | RN=C=S |[[Izotiocijanat]] |[[Metil-izotiocijanat]] |- | RSC≡N |Tiocijanat |[[Metil-tiocijanat]] |- | RC(O)SR´ | Tioat ester |[[Tioacetatni kiseli metil-ester]] |- | RC(S)OR´ | Tionoat-ester | [[Tionoacetatni kiseli metil-ester]] |- | RC(S)SR´ | Ditioat-ester | [[Ditioacetatni kiseli metil-ester]] |- | RC(S)NH₂ | [[Tioamid]] | [[Tioacetamid]] |- |(RO)₂C=S |[[Tionokarbonat]] | [[Dimetiltionokarbonat]] |- |(RS)₂C=S |[[Tritiokarbonat]] |[[Metanesulfenska kiselina]] |- | RSOH | Sulfenska kiselina |[[Metanesulfinska kiselina]] |- | RSO₂H | Sulfinska kiselina | [[Metanesulfonska kiselina]] |- | RSO₃H | Sulfonska kiselina |[[Metanesulfinil-hlorid]] |- | RSCl | Sulfenil-hlorid |[[Metanesulfenil-hlorid]] |- | RS(O)Cl | Sulfinil-hlorid |[[Metanesulfonil-hlorid]] |- | RSO₂Cl |Sulfonil-hlorid |[[Metanesulfenamid]] |- | RSNH₂ | Sulfenamid | [[Metanesulfinamid]] |- | RS(O)NH₂ | Sulfinamid | [[Metanesulfonamid]] |- | RSO₂NH<sub2 | [[Sulfonamid]] |[[Dimetil-sulfoksid]] |- | R₂S=O | [[Sulfoksid]] | [[Dimetil-sulfilimin]] |- | R₂S=NH | Sulfilimin |[[Dimetil-sulfoksid]] |- | R₂SO₂ |[[Sulfon]] |[[Dimetil sulfilimin]] |- | RS(O)SR |[[Tiosulfinat]] | [[Dimetil-sulfon]] |- | R₂S(O)=NH | Sulfoksimin |[[Metil metanetiiosulfinatni dimetil-sulfoksimin]] |- |(RO)₂S=O | Sulfit-ester | [[Dimetil-sulfit]] |- |(RO)₂SO₂ | Sulfat-ester |Dimetil-sulfat |- |} <ref>https://www.britannica.com/science/organosulfur-compound.</ref> ==Također pogledajte== *[[Sumpor]] *[[Sulfat]] *[[Sumporna kiselina]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Organosulfur compounds}} [[Kategorija:Organska hemija]] [[Kategorija:Organosumporni spojevi]] [[Kategorija:Hemija tla]] [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] 8a5rysl4cw57i1hpqcpa1bmqd45y7il 0 423383 3902421 3560636 2026-07-07T14:22:50Z Panasko 146730 [[Kategorija:Primjene stakla]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902421 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Chinese - Wine Pot - Walters 44569 - Side (cropped).jpg|mini|alt=| Emajlirana posuda za vino, [[Kina]], 18. stoljeće]] '''Emajl''' je [[Staklo|staklasta]] prozirna ili neprozirna masa, bezbojna ili obojena metalnim [[oksidi]]ma, koja se topljenjem nanosi na [[metal]]ne ploče,<ref>{{Cite web|url=https://www.glassmetal.com.au/vitreous-enamelling/about-vitreous-enamelling|title=About Vitreous Enamelling|website=www.glassmetal.com.au|language=en|access-date=20. 12. 2023}}</ref> [[Keramika|keramičke]] ili staklene predmete zbog ukrasa i zaštite. Nanošenjem na metalne predmete zaštićuje ih od hrđe, dok kod keramičkih posuda od [[Glina|gline]] stvara nepropustan sloj. Emajliranje je stara tehnika koja se najviše koristila u izradi nakita i dekorativne [[umjetnost]]i uglavnom na dragocijenim metalima (kao što su [[zlato]] i [[srebro]]). Po svojim je karakteristikama srodna staklarstvu, [[mozaik]]u i [[keramika|keramici]]. Tehnika emajla razvijala se već u [[Prethistorija|prethistorijsko]] doba. Svoj najveći procvat doživjela je u [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] u izradi crkvenih obrednih predmeta. {{Commonscat|Vitreous enamel}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.langantiques.com/university/index.php/Enamels_on_jewelry#Email_brun Enamels on jewelry] – historijski * [http://www.ganoksin.com/borisat/directory/library/subject/7 Enameling Articles and Tutorials at The Ganoksin Project] * [http://www.cidae.com/ CIDAE Center of Information and Difusion of the Art of Enamelling (ES)] * [http://www.enamellers.nl/index.php?l=uk Society of Dutch Enamellers (NL)] * [http://www.enamelistsociety.org/ The Enamelist Society (US)] * [http://www.guildofenamellers.org/ Guild of Enamellers, UK] * [http://www.iei-world.org/ International Enamellers Institute] * [http://www.vea.org.uk/ Vitreous Enamel Association (UK)] [[Kategorija:Umjetnost]] [[Kategorija:Likovna umjetnost]] [[Kategorija:Dekorativne umjetnosti]] [[Kategorija:Umjetnički materijali]] [[Kategorija:Primjene stakla]] nfqyyrk97k1iywhhl0lv5mwj81tbrv5 14 428702 3902451 2814736 2026-07-07T18:57:04Z Panasko 146730 Panasko premjestio je stranicu [[Kategorija:Hemikalije lošeg mirisa]] na [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] bez ostavljanja preusmjerenja: Uobičajen naziv 2814736 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Hemijski spojevi]] [[Kategorija:Mirisi]] h3q1fnvf80ovm672xb2dt30x0m5qe1s 0 449102 3902493 3772289 2026-07-08T03:19:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902493 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Mirsad Hadžikadić | slika = Mirsad Hadzikadic Speech - May 2021 (cropped).jpg | veličina_slike = 175px | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Mirsad Hadžikadić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1955|01|21}} | mjesto_rođenja = [[Banja Luka]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = Bošnjak | druga_imena = | zanimanje = Profesor, političar | godine_aktivnosti = | poznat_po = Osnivač Platforme za progres | značajna_djela = | web-sajt = {{URL|mirsadhadzikadic.ba}} }} '''Mirsad Hadžikadić''' (rođen 21. januara 1955) jeste [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Sjedinjene Američke Države|američki]] univerzitetski profesor, doktor [[Računarska nauka|računarskih nauka]] i direktor instituta za kompleksne sisteme [[Univerzitet Sjeverne Karoline u Charlotti|Univerziteta Sjeverne Karoline u Charlotti]].<ref name="cci-uncc" /><ref>{{Cite web|url=https://www.biografija.org/politika/mirsad-hadzikadic/|title=Mirsad Hadžikadić Biografija|date=7. 4. 2019|website=Biografija.org|language=sr-RS|access-date=24. 5. 2020}}</ref> Osnivač je stranke Platforme za progres. Osnivač je i predsjednik [[Savjetodavno vijeće za Bosnu i Hercegovinu u Washingtonu|Savjetodavnog vijeća za Bosnu i Hercegovinu u Washingtonu]] i Bosanskohercegovačko-američke akademije nauka i umjetnosti.<ref name="mirsad-hadzikadic-biografija" /> Godine 2018. godine bio je kandidat za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|izborima 2018. godine]].<ref name="ins-ba" /><ref name="klix-ba" /><ref name="aljazeera" /><ref name="vijesti-ba" /> Osvojio je 58.555 glasova ili 10 posto od ukupnog broja građana koji su izašli na izbore.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/hadzikadic-koristi-vjestacku-inteligenciju-u-rjesavanju-politickih-problema-u-bih/342543|title=Hadžikadić koristi vještačku inteligenciju u rješavanju političkih problema u BiH|last=S|first=K.|website=Radio Sarajevo|access-date=24. 5. 2020}}</ref> == Biografija == Hadžikadić rođen je u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] (NR Bosna i Hercegovina, FNRJ).<ref name="ins-ba" /> 1984. preselio se u [[Sjedinjene Američke Države]], i 2009. godine diplomirao je na [[Univerzitet Harvard|Harvardu]].<ref name="ins-ba" /> Od maja 2018. godine živi u Sarajevu. Oženjen je Mirzetom Hadžikadić s kojom ima dvoje djece. Godine 2018. Hadžikadić je objavio kandidaturu za predsjedništvo Bosne i Hercegovine na izborima 2018. godine''.''<ref name="vijesti-ba" /> Osnovao je Platformu za progres 25. novembra 2018, koja će svoj prvi izlazak na izbore imati na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnim izborima u Bosni i Hercegovini 2020]]. Autor je knjige ''Nove ideje o složenosti svijeta'' ({{Jez-en|New Ideas on the World's Complexities}}).<ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/book/show/43892600-new-ideas-on-the-world-s-complexities|title=New Ideas on the World's Complexities (Policy and Complex Systems Book 1)|website=www.goodreads.com|access-date=24. 5. 2020}}</ref> == Reference == <references> <ref name="cci-uncc">{{Cite web |url=https://cci.uncc.edu/directory/hadzikadic-mirsad |title=Hadzikadic, Mirsad {{!}} College of Computing and Informatics {{!}} UNC Charlotte |website=cci.uncc.edu |language=en |access-date=7. 10. 2018 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620001224/https://cci.uncc.edu/directory/hadzikadic-mirsad |url-status=dead }}</ref> <ref name="mirsad-hadzikadic-biografija">{{Cite web |title = Biografija Mirsada Hadžikadića |url = https://mirsadhadzikadic.ba/static/biografija |website = mirsadhadzikadic.ba |language = bs |access-date = 7. 10. 2018 |archive-date = 18. 11. 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201118201320/https://mirsadhadzikadic.ba/static/biografija |url-status = dead }}</ref> <ref name="ins-ba"> {{Cite web |url = https://www.ins.ba/bs/article/3821/prof-dr-mirsad-hadzikadic-bicu-kandidat-za-predsjednistvo-bih |title = Prof. dr Mirsad Hadžikadić: Biću kandidat za Predsjedništvo BIH {{!}} INS |website = www.ins.ba |language = bs |access-date=7. 10. 2018 }} </ref> <ref name="klix-ba"> {{Cite news |url = https://www.klix.ba/vijesti/bih/mirsad-hadzikadic-ce-biti-kandidat-za-bosnjackog-clana-predsjednistva-bih/180113044 |title = Mirsad Hadžikadić će biti kandidat za bošnjačkog člana Predsjedništva BiH |work = Klix.ba |access-date=7. 10. 2018 |language = bs-BA }} </ref> <ref name="aljazeera"> {{Citation |last = Al Jazeera Balkans |title = Mirsad Hadžikadić o radu BHAAAS-a - Al Jazeera Balkans |date=20. 4. 2012 |url = https://www.youtube.com/watch?v=wdRc_dy7XWU |access-date=7. 10. 2018 }} </ref> <ref name="vijesti-ba">{{Cite news |url = https://vijesti.ba/clanak/389643/prof-dr-mirsad-hadzikadic-bicu-kandidat-za-predsjednistvo-bih |title = Prof. dr Mirsad Hadžikadić: Biću kandidat za Predsjedništvo BiH |work = vijesti.ba |access-date = 7. 10. 2018 |archive-date = 17. 11. 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181117044124/https://vijesti.ba/clanak/389643/prof-dr-mirsad-hadzikadic-bicu-kandidat-za-predsjednistvo-bih |url-status = dead }}</ref> </references> == Vanjski linkovi == * {{službeni sajt|https://mirsadhadzikadic.ba}} * {{en simbol}} {{Cite web | title = CV i spisak naučnih istraga Mirsada Hadžikadića | url = https://mirsadhadzikadic.academia.edu/ | access-date = 7. 10. 2018 | archive-date = 24. 9. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180924153831/http://mirsadhadzikadic.academia.edu/ | url-status = dead }} {{stub-biog}} {{DEFAULTSORT:Hadžikadić, Mirsad}} [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Biografije, Banja Luka]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Platforme za progres]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Banjoj Luci]] 66r1hfy5hthyk53zyh15y4ci6o9na7e 0 453032 3902455 3588831 2026-07-07T19:07:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902455 wikitext text/x-wiki '''Marksistička organizacija Crveni''' jest komunistička organizacija koja okuplja radnike, studente i učenike oko ideja [[Marksizam|marksizma]]. ''Crveni'' imaju gradske ogranke u [[Srbija|Srbiji]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Makedonija|Makedoniji]], Hrvatskoj i Sloveniji. Ova organizacija uređuje i svoje časopise pod nazivom ''Crvena Kritika'' i ''Nova Iskra'' koji se mogu naći i u elektronskoj varijanti. Svoje [[Politika|političko]] djelovanje zasnivaju na naslijeđu ''Internacionalne marksističke tendencije'' (IMT). ''Crveni'' su formalno pristupili IMT kao punopravna nacionalna organizacija. == Historija == ''Crveni'' svoje korijene vuku iz 1999, kada je tokom [[NATO]] bombardovanja osnovan [[Marksizam|marksistički]] internet časopis ''Crveni kritičar''. Godine 2001. časopis mijenja ime u ''Pobunjeni um'', zatim postaje ''Crvena kritika''. Pored objavljivanja analitičkih članaka, njegovo članstvo je aktivno učestvovalo u protestima i štrajkovima, većinom u [[Beograd]]u. Nakon stvaranja ogranaka van Beograda, 2012. nastaje ''Marksistička organizacija Crveni'' sastavljena od dotadašnjeg uredništva [[internet]] časopisa. Ova organizacija trenutno ima ogranke u Beogradu, [[Novi Sad|Novom Sadu]], [[Sombor]]u, [[Banja Luka|Banjoj Luci]], Kozarskoj Dubici i [[Skoplje|Skoplju]]. == Teorija i praksa == Politička teorija i praksa ''Marksističke organizacije Crveni'' je zasnovana na radu: [[Karl Marx|Karla Marxa]] i [[Friedrich Engels|Friedricha Engelsa]], kao i boljševičke frakcije [[Ruska socijaldemokratska radnička partija|Ruske socijaldemokratske radničke partije]] pod vođstvom [[Vladimir Lenjin|Vladimira Lenjina]], Lijeve opozicije [[Komunistička partija Sovjetskog Saveza|Komunističke partije Sovjetskog Saveza]] i [[Četvrta internacionala|Četvrte internacionale]] pod vođstvom [[Lav Trocki|Lava Trockog]], britanske marksističke organizacije ''Militant'' i Internacionalne marksističke tendencije. ''Crveni'' redovno prisustvuju kongresima i marksističkim školama IMT. ''Crveni'' se aktivno uključuju u proteste i štrajkove u Srbiji, Bosni i Hercegovini i Makedoniji poput: studentskih protesta u Beogradu od 2006. pa do danas, štrajka unutar Fabrike akumulatora Sombor 2013., aprilskih protesta u Srbiji u 2017. i u okviru ''Levog bloka'' učestvuju u masovnim protestima 2019.<ref>{{cite web|url =https://www.danas.rs/politika/organizacije-levog-bloka-pridruzuju-se-protestu-jedan-od-pet-miliona/|title =Organizacije levog bloka pridružuju se protestu Jedan od pet miliona|work =danas.rs|access-date=15. 7. 2019}}</ref> i u Bosni i Hercegovini tokom Tuzlanske protesta 2014, štrajkova i protesta radnika Željeznica Republike Srpske 2017. i pokreta Pravda za Davida 2018, itd.<ref>{{cite web|url =http://ba.n1info.com/Vijesti/a251892/Skup-podrske-Kurdima-u-Banjaluci.html|title =Skup podrške Kurdima u Banjaluci|work =ba.nlinfo.com|access-date=15. 7. 2019}}</ref> ''Crveni'' također djeluju i unutar sindikata. == Publikacije == Časopis ''Crvena Kritika,'' na srpskohrvatskom, i ''Nova Iskra'' na makedonskom jeziku, objavljuju reportaže sa radničkih štrajkova i protesta, autorske analitičke tekstove na temu [[Politika|politike]],ekonomije, historije, filozofije i umjetnosti, kao i [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatske]] i makedonske prijevode tekstova sa marxist.com.<ref>{{cite web|url =https://issuu.com/crveni/docs/oktobar_pdf__2_|title =Knjiga Gorana Musića, ''Radnička klasa Srbije u tranziciji 1988-2013''|work =issuu.com|access-date =15. 7. 2019|archive-date =12. 4. 2019|archive-url =https://web.archive.org/web/20190412153317/https://issuu.com/crveni/docs/oktobar_pdf__2_|url-status =dead}}</ref> Knjiga Gorana Musića, ''Radnička klasa Srbije u tranziciji 1988-2013'' objavljena je 2013. pod izdavaštvom Fondacije Roza Luksemburg.<ref>{{cite web|url =https://www.portalnovosti.com/goran-music-zahtevi-fiatovih-radnika-su-ofenzivni|title =Goran Musić - zahtevi-fiatovih-radnika-su-ofenzivni}}</ref> == Vanjski linkovi == * https://www.crvenakritika.org/ * [http://novaiskra.mk/ Нова искра да го запали огнot, na novaiskra.mk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411155346/http://novaiskra.mk/ |date=11. 4. 2019 }} * [https://www.marxist.com/ In Defence of Marxism, na marxist.com] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Političke stranke osnovane 2012.]] [[Kategorija:Komunističke partije u Evropi]] n5y4hwdaqlyobuwulvo1zpxo1xf442h 0 453378 3902488 3228188 2026-07-08T01:34:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902488 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Microswitches.jpg|desno|mini| Poređenje nekih različitih prekidača.]] '''Minijaturni prekidač sa trenutnim djelovanjem''' (en. miniature snap-action switch), koji je također zaštićen i često poznat kao '''mikro prekidač''', je električni prekidač koji se aktivira veoma malom fizičkom silom, korišćenjem mehanizma prevrtanja, koji se ponekad naziva i "over-center" mehanizam. == Historija == Prvi mikro prekidač je izumio Phillip Kenneth McGall 1932. u Freeportu, [[Illinois]], patent 1,960,020. McGall je tada bio zaposlen u kompaniji Burgess Battery Company. Godine 1937. WB Schulte,<ref>{{Cite book|last=Shouer|first=Dick|title=Honeywell History|date=1. 3. 2015|publisher=Honeywell}}</ref> McGallov poslodavac, osnovao je kompaniju MICRO SWITCH (mikro prekidač). ''Micro Switch'' zaštitni znak je vlasništvo kompanije ''Honeywell Sensing and Control'' od [[1950.|1950]]. godine.<ref>{{Cite web |url=http://sensing.honeywell.com/1/4/6/5/6/1/index1.shtml |title=MICRO SWITCH Timeline - 1950s |access-date=5. 5. 2019 |archive-date=9. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110209015243/http://sensing.honeywell.com/1/4/6/5/6/1/index1.shtml |url-status=dead }}</ref> Ime je postalo generički zaštitni znak za bilo koji prekidač sa trenutnim djelovanjem. == Primjena == Uobičajene primjene mikro prekidača uključuju blokiranje vrata na [[Mikrovalna peć|mikrotalasnoj pećnici]], i sigurnosne prekidače u liftovima, automatima, kao i otkrivanje zastoja papira ili drugih grešaka u fotokopirnim aparatima . Mikro prekidači se uobičajeno koriste u prekidačima za neovlašteno rukovanje na ventilima na protupožarnim sistemima i drugim [[vodovod]]nim sistemima, gdje je potrebno znati je li ventil otvoren ili zatvoren. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20100213093303/http://www.microswitch.com/ Honeywell slavi 75. godišnjicu Micro Switcha] [[Kategorija:Tehnologija]] hhmf3o5rj62ozb0j6rrxgr3se3hux1o 0 453669 3902492 3813493 2026-07-08T02:25:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902492 wikitext text/x-wiki {{Nije na bosanskom|srpskog}} '''Minimalna plata''' je utvrđena minimalna zarada po satu, danu, sedmici ili mjesecu (godini) koju poslodavac može (treba) platiti svom zaposleniku i za koju zaposlenik može legalno prodati svoj rad. Minimalna plata se može uspostaviti pravno i neformalno, na primer, potpisivanjem sektorskog sporazuma između sindikata i konsolidovanog poslodavca (tarifni sporazum). Iako se minimalna plata primjenjuje u mnogim zemljama, ne postoji jednoznačno mišljenje o koristima i šteti koju uspostavlja takav minimum. Nisu sve zemlje ratifikovale konvenciju međunarodne organizacije rada Organizacije [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] br. 131 „O minimalnoj zaradi, 1970.“.<ref>{{Cite web|url=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/@ed_norm/@normes/documents/normativeinstrument/wcms_c131_ru.htm|title=КОНВЕНЦИЯ 131|publisher=www.ilo.org|access-date=25. 11. 2018}}</ref> ([[:en:Minimum Wage Fixing Convention, 1970|Minimum Wage Fixing Convention, 1970]]).<ref>{{Cite news|title=1.4. Основные конвенции МОТ|url=http://www.ilo.org/moscow/areas-of-work/wages/WCMS_549771/lang--ru/index.htm|date=13. 7. 2011|access-date=25. 11. 2018|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:11300:0::NO::P11300_INSTRUMENT_ID:312276|title=Ratifications of ILO conventions: Ratifications by Convention|publisher=www.ilo.org|language=en|access-date=25. 11. 2018}}</ref> Do kraja 2015. godine 52 zemlje su ratifikovale Konvenciju br. 131, uključujući 11 zemalja nakon 2000. godine. Preko 90% zemalja članica međunarodne organizacije rada uspostavilo je jednu ili više minimalnih zarada putem odgovarajućih zakona ili obavezujućih kolektivnih ugovora. To ne znači da u svim zemljama minimalna zarada pokriva većinu radnika ili je predmet redovne revizije, ali pokazuje da je minimalna plaća važeća u većini zemalja svijeta.<ref>{{Cite news|title=1.2. Сколько стран ввели у себя МРОТ?|url=http://www.ilo.org/moscow/areas-of-work/wages/WCMS_549769/lang--ru/index.htm|date=13. 7. 2011|access-date=25. 11. 2018|language=ru}}</ref> U mnogim od ovih zemalja predmet političke debate nije toliko svrsishodnost minimalne zarade, koliko načina za postizanje efikasnosti odgovarajućeg mehanizma. == Ciljevi minimalne plate == Minimalna zarada utiče na rad najniže plaćenih radnika. Po prvi put, ovaj način regulisanja je predložen kao sredstvo za borbu protiv industrijskih postrojenja, jer se smatralo da njihovi vlasnici, koji imaju tržišnu moć, postavljaju “nepoštenu” cijenu rada svojih zaposlenih. Koreni ovog načina rješavanja problema leže u uvjerenju da tržište nije u stanju samostalno utvrditi "fer" cijenu za rad najmanje sposobnih radnika. Shodno tome, jedini način da se taj problem reši je administrativna promena strukture plata i redistribucija prihoda. U tom smislu, minimalna plata se smatra jednim od načina borbe protiv siromaštva. Glavni razlozi za uvođenje minimalne zarade su: * Povećava životni standard najsiromašnijih i najugroženijih ljudi i povećava prosječan životni standard. * Smanjuje socijalne troškove od strane države zbog povećanih prihoda najsiromašnijih segmenata stanovništva. * Stimuliše potrošnju kroz povećanje ponude novca u rukama siromašnih, što pozitivno utiče na ekonomski rast * Stimuliše produktivnost rada, jer je poslodavac zainteresovan da dobije veći proizvod za veliki novac. * Ona motiviše i inspiriše radnike da rade više (za razliku od socijalnih programa i drugih sličnih isplata)<ref name="freeman paper">{{cite journal|author=Richard B. Freeman|title=Minimum Wages – Again!|version=|publisher=International Journal of Manpower|year=1994|url=|access-date=12. 2. 2007}}</ref>. * Preduzeće može manje trošiti na obuku svojih zaposlenih zbog smanjenog broja zaposlenih<ref name="economist2006">[http://www.economist.com/world/na/displaystory.cfm?story_id=8090466 A blunt instrument], ''[[The Economist]]'', October 26, 2006{{en simbol}}</ref>. == Sporovi oko minimalne plate == Iako se ciljevi kojima se nastoji utvrditi minimalna plaća generalno smatraju ispravnima, postoje neslaganja u pogledu prevladavanja pozitivnih efekata nad negativnim posljedicama primjene minimalne plaće. Od nastanka pravnog okvira za minimalnu platu, ovi zakoni izazivaju političku debatu. Klasičan pogled na nedostatke minimalne zarade kao sredstva za borbu protiv siromaštva predložio je George Stigler 1946. godine. Jedan broj ekonomista smatra da je minimalna plata manje efikasna u borbi protiv siromaštva i da uzrokuje više štete za poslovanje od drugih metoda<ref name="economist2006" />. Istraživanja Američkog ekonomskog udruženja iz 2007. godine pokazala su da 73% ekonomista vjeruje da će značajno povećanje minimalne zarade u Sjedinjenim Državama dovesti do pada zaposlenosti, a samo 6% vjeruje da je minimalna plaća efikasan način borbe protiv siromaštva.<ref>{{Cite news|title=Employment Policies Institute {{!}} Majority of Labor Economists Believe Minimum Wage Hikes Cause Unemployment|url=https://www.epionline.org/release/majority-of-labor-economists-believe-minimum-wage-hikes-cause-unemployment/|work=Employment Policies Institute|access-date=25. 11. 2018|language=en}}</ref>. Ali kasnije, u toku debate u SAD oko povećanja minimalne plate koju je predložio Obama, sedam dobitnika Nobelove nagrade za ekonomiju - Kenneth Arrow, Peter Diamond, Eric Maskin, Thomas Schelling, Robert Solow, Michael Spence i Joseph Stiglitz - govorili su za podizanje minimalne zarade. Potpisali su pismo u kojem se navodi:<ref>{{Cite news|title=Over 600 Economists Sign Letter In Support of $10.10 Minimum Wage: Economist Statement on the Federal Minimum Wage|url=https://www.epi.org/minimum-wage-statement/|work=Economic Policy Institute|access-date=25. 11. 2018|language=en-US}}</ref><blockquote> Poslednjih godina u naučnoj literaturi postignut je značajan napredak u proučavanju efekata povećanja minimalne zarade na zapošljavanje, sa značajnim brojem činjenica koje pokazuju da povećanje minimalne zarade nije imalo ili uopšte nije imalo efekta na zapošljavanje radnika sa minimalnim zaradama. rada.</blockquote> === Smanjenje zaposlenosti === Glavna tema sporova oko minimalne zarade je odnos između minimalne zarade i nezaposlenosti. Protivnici korišćenja minimalne zarade, zasnovani na neoklasičnoj teoriji, insistiraju da povećanje minimalne zarade dovodi do pada zaposlenosti. === Neoklasična teorija === [[File:Wage labour 2.svg|right|250px]] Prema neoklasičnoj ekonomskoj teoriji, uspostavljanje minimalne zarade iznad tačke ravnoteže dovodi do povećanja nezaposlenosti, što je zbog činjenice da više radnika želi da radi za taj novac i manje poslodavaca je spremno da ih plati. U ovom slučaju, minimalna zarada se ponaša slično kao i cijena. Kao i cijena, minimalna plaća stvara višak ponude radne snage, koja se, za razliku od robe, ne uništava i ne otkupljuje od države, i posljedično, formira nezaposlenost. Ova situacija je posljedica činjenice da umjetno visoke minimalne stope radne snage povećavaju troškove preduzeća, koje, u cilju održavanja nivoa profitabilnosti ili profitabilnosti poslovanja, u načelu moraju zaposliti manje zaposlenih. U najgorem slučaju, to može dovesti do isključivanja određenih grupa sa tržišta rada.<ref>{{cite book|title=South Africa's War Against Capitalism|last=Williams|first=Walter|authorlink=|coauthors=|year=1989|publisher=Praeger|location=New York|isbn=027593179X|pages=|url=https://archive.org/details/southafricaswara00will}}</ref>. Smanjenje potražnje za radnom snagom, osim smanjenja broja radnih mjesta, može dovesti do smanjenja radnog vremena.<ref>Tupy, Marian L. [http://www.nationalreview.com/comment/tupy200405140912.asp ''Minimum Interference''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218125417/http://nationalreview.com/comment/tupy200405140912.asp |date=18. 2. 2009 }}, National Review Online, May 14, 2004</ref><ref name="The Wages of Politics">{{cite news|title=The Wages of Politics|url=http://www.opinionjournal.com/weekend/hottopic/?id=110009232|work=[[Wall Street Journal]]}}</ref>. Prema tome, može se tvrditi da uspostavljanje minimalne zarade poboljšava živote ljudi čije su stope povećane, ali šteti interesima onih koji su pali pod redu. Međutim, zagovornici minimalne plate smatraju da je sve mnogo komplikovanije nego u teoriji. Jedan od tih faktora je mogućnost [[monopson]]ije na tržištu rada, i iako je situacija u jednom gradu rijetka u ekonomiji, nedostatak informacija, individualne karakteristike i niska osobna mobilnost mogu stvoriti tržišnu moć nekog poslodavca u određivanju visine nadnica. === Kritika neoklasične teorije === Brojni ekonomisti, kao što su Pierangelo Garegnani<ref>P. Garegnani, «Heterogeneous Capital, the Production Function and the Theory of Distribution», ''Review of Economic Studies'', V. 37, N. 3 (Jul. 1970): 407—436</ref>, Robert L. Viennau<ref>Robert L. Vienneau, «On Labour Demand and Equilibria of the Firm», ''Manchester School'', V. 73, N. 5 (Sep. 2005): 612—619</ref>, Arrigo Orocher i Jan Steedman<ref>Arrigo Opocher and Ian Steedman, «Input Price-Input Quantity Relations and the Numeraire», ''Cambridge Journal of Economics'', V. 3 (2009): 937—948</ref> oslanjajući se na rad Piero Sraffa, odbacuju jednostavan model ponude i potražnje za tržištem rada, tvrdeći da je to logički netočno. Gary Fields, profesor na Univerzitetu Cornell, smatra da ovaj model ponude i potražnje pogrešno mjeri tržište rada samo u jednom sektoru. Po njegovom mišljenju, dvo-sektorski model tržišta rada, koji pokazuje moguću mobilnost između sektora samozaposlenih, koji ne podliježu minimalnoj plaći, i sektoru pokrivenom minimalnom zaradom, pruža mogućnost za precizniju analizu. Na osnovu ovog modela, on zaključuje da "budući da sektor koji nije pokriven (minimalna plaća) postoji uz svuda, predviđanje modela iz udžbenika ne može biti pouzdano."<ref>Gary Fields, "The Unemployment Effects of Minimum Wages, " International Journal of Manpower, Vol. 15, issue 2 (1994), pp. 74-81.</ref> Kao što je već pomenuto, još jedan slučaj netočnosti izjave neoklasične teorije je monopson poslodavca, kako u slučaju tajnog dogovora između poslodavaca tako iu slučaju objektivnih preduslova, kao što je niska mobilnost stanovništva. U slučaju monopsonije, graf potražnje postaje strmiji, što znači da se ravnotežna cijena pomiče u desno, što dovodi do smanjenja stopa u odnosu na konkurentno tržište. U ovom slučaju, dobro uspostavljena minimalna zarada može povećati stope bez smanjenja zaposlenosti i, eventualno, povećati je. Međutim, u slučaju monopsonije, ne postoje objektivni podaci za utvrđivanje minimalne zarade na nivou ravnotežne cijene, a efekat minimalne zarade na zapošljavanje u potpunosti zavisi od vizije političke odluke. Generalno, u ovom slučaju, primjerenije je primijeniti antimonopolske zakone, a ne minimalnu plaću. Drugi slučaj u kojem uspostavljanje minimalne zarade ne utiče na zaposlenost je niska cjenovna elastičnost potražnje za proizvodima pojedinih industrija. U ovom slučaju, uspostavljanje minimalne zarade jednostavno dovodi do povećanja cene proizvoda koji se proizvodi, a koji kupac još mora kupiti. Međutim, u globalnoj ekonomiji, sa razlikama u regulaciji minimalne zarade u različitim zemljama, moguća je supstitucija uvoza proizvoda, što će dovesti do zatvaranja preduzeća ove industrije u zemlji, a samim tim i do povećanja nezaposlenosti. Primjer je industrija ugljena u [[Francuska|Francuskoj]], gdje je dugoročni rast socijalnih naknada za rudare, uključujući plaće, i niz drugih problema doveo ovu industriju do nedostatka konkurentnosti i zatvaranja posljednjeg rudnika uglja La-Ouv 2004. godine. Alan Blinder je naveo tri razloga zašto uspostavljanje minimalne zarade ne utiče na zapošljavanje: visoke stope smanjuju fluktuaciju osoblja i, posljedično, troškove obuke zaposlenih; povećanje minimalne zarade može izložiti potencijalni problem zapošljavanja radnika po stopi većoj od trenutnih zaposlenih; Troškovi zaposlenih koji primaju minimalnu platu mogu biti tako mali dio ukupnih troškova da ih se može zanemariti. Blinder priznaje da nije siguran u ispravnost svojih izjava, ali smatra da "lista pokazuje da neko može podijeliti nove empirijske podatke i da i dalje ostaje punopravni ekonomista".<ref>Alan S. Blinder, "The $5.15 Question, " The New York Times, 23 May 1996, p. A29.</ref> === Inflacija === Neki ekonomisti ističu da minimalna zarada može dovesti do inflacije cijena, jer posao nastoji da nadoknadi gubitke tako što će ih uključiti u cijenu<ref>{{Cite web |url=http://www.heritage.org/Research/Labor/BG1162.cfm |title=Increasing the Mandated Minimum Wage: Who Pays the Price?<!-- Bot generated title --> |access-date=22. 5. 2019 |archive-date=28. 11. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128052437/http://www.heritage.org/Research/Labor/BG1162.cfm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|title=Why Wal-Mart Matters {{!}} Art Carden|last=kanopiadmin|url=http://www.mises.org/story/2377|work=Mises Institute|date=3. 11. 2006|access-date=25. 11. 2018|language=en|archive-date=11. 4. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411032001/http://www.mises.org/story/2377|url-status=dead}}</ref>. Vrednost minimalne zarade je značajan faktor za cene, ali generalno, druge determinante utiču na inflaciju. Porast nezaposlenosti uslijed povećanja minimalne plaće, što je također naznačeno, po pravilu, protivnici minimalne plaće, smanjuje inflatorni pritisak, kao što se pokazuje u prvoj aproksimaciji Phillipsovom krivuljom. Generalno, centralna banka je odgovorna za inflaciju i može prilagoditi svoju politiku na osnovu promena minimalne zarade. Ekonomista Peter Tulip svodi pitanje minimalne plate na studiju njenog uticaja na NAIRU (stopa nezaposlenosti, ne ubrzavajući inflaciju)<ref>{{cite book|author=Peter Tulip|title=Do Minimum Wages Raise the NAIRU?|url=http://www.petertulip.com/2003June/NAIRU2004.pdf|language=en|publisher=Federal Reserve Board|year=2004|access-date=22. 5. 2019|archive-date=13. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613123822/http://www.petertulip.com/2003June/NAIRU2004.pdf|url-status=dead}}</ref>, koju centralne banke uzimaju u obzir prilikom razvoja monetarne politike. === Negativan uticaj na ekonomski razvoj === * Slično protekcionizmu, minimalna zarada smanjuje konkurenciju na tržištu rada, sprečava kompanije da smanje troškove tokom ekonomskih kriza, dovodi do neefikasnosti ekonomije, nezaposlenosti, siromaštva, povećanja cijena i disfunkcije uopšte<ref>Abbott, Lewis F. ''Statutory Minimum Wage Controls: A Critical Review of their Effects on Labour Markets, Employment, and Incomes''. ISR Publications, Manchester UK, 2nd. edn. 2000. {{ISBN|978-0-906321-22-5}}. [https://books.google.co.uk/books?id=EZXStcdlFG8C&dq=isbn:0906321220]</ref>. * Boli mali biznis, a ne veliki<ref>{{Cite news|title=Wal-Mart Warms to the State {{!}} Llewellyn H. Rockwell Jr.|last=kanopiadmin|url=http://www.mises.org/story/1950|work=Mises Institute|date=27. 10. 2005|access-date=25. 11. 2018|language=en|archive-date=8. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508122635/http://www.mises.org/story/1950|url-status=dead}}</ref>. === Demotivacija === * Ohrabruje najsiromašnije i najmanje produktivne radnike na račun produktivnijih i kvalificiranih radnika<ref name="cato.org">«Будет иметь только негативные последствия для распределения социальной справедливости. Законодательство о Минимальной заработной плате, по самой своей природе, поощряет одних за счёт наименее опытных, наименее производительных и бедных работников.» [http://www.cato.org/pubs/pas/pa106.html (Cato)]</ref>. * Demotivira najsiromašnije slojeve stanovništva, uključujući i sticanje dodatnog obrazovanja, garantujući im mogućnost da dobiju posao.<ref name="economist2006" />. == Rezultati istraživanja == [[File:Funnel_Graph_of_Estimated_Minimum_Wage_Effects.jpg|mini|Statistička tačnost studije i rezultirajuća elastičnost između minimalne plate i zaposlenosti.<ref name=":0">{{cite journal|author=Doucouliagos, Hristos and T. D. Stanley|title=Publication Selection Bias in Minimum-Wage Research? A Meta-Regression Analysis|language=en|publisher=British Journal of Industrial Relations|year=2009|chapter=47|pages=406-428}}</ref>]] Jedna od najpoznatijih studija u Sjedinjenim Američkim Državama, gdje efekat povećanja minimalne zarade na zapošljavanje nije pronađen, je rad Alana Kruegera i Davida Carda "Minimalne plaće i zapošljavanje: studija slučaja iz sektora brze hrane u New Jerseyu i Pennsylvaniji"<ref>{{cite book|author=David Card, Alan B. Krueger|title=Minimum wages and employment: a case study of the fast food industry in New Jersey and Pennsylvania|url=https://www.nber.org/papers/w4509.pdf|language=en|publisher=NBER|year=1993|month=October}}</ref>. Svaka država u Sjedinjenim Državama određuje svoju minimalnu plaću. To omogućava ekonomistima da provedu komparativnu analizu po državama. Studije su pokazale da je godišnji i prosječni platni spisak preduzeća rastao, a nivo zaposlenosti je porastao ili se nije mijenjao u državama u kojima je minimalna plaća postavljena iznad<ref>Fiscal Policy Institute, "States with Minimum Wages Above the Federal Level have had Faster Small Business and Retail Job Growth, " March 30, 2006.</ref><ref>{{cite book|author=Sandra Black, Jason Furman, Laura Giuliano, Wilson Powell|title=Minimum wage increases by US states fuelled earnings growth in low-wage jobs|url=https://voxeu.org/article/minimum-wage-increases-and-earnings-low-wage-jobs|language=en|publisher=VOXEU|year=2016|month=December}}</ref>. Christ Dukulyagos i T. Stanley proučavali su 64 studije o minimalnim plaćama objavljene između 1972. i 2007. godine koje mjere utjecaj minimalnih plaća na zapošljavanje adolescenata u Sjedinjenim Državama. Kada su iscrtali svaku procjenu zaposlenosti sadržanu u ovim studijama (ukupno više od 1000), procjenjujući svaku procjenu prema statističkoj točnosti, otkrili su da su najtočnije procjene bile jako grupirane s gotovo nultim učinkom na zaposlenost.<ref name=":0" /> U Nemačkoj je minimalna plata u iznosu od 8,50 evra uvedena 1. januara 2015. godine. Broj zaposlenih koji zarađuju manje od 8,50 eura činio je do 17% zaposlenih. Već 2014. godine, nakon usvajanja zakona o minimalnoj plaći, kompanije su se počele prilagođavati zahtjevima zakona. Godinu dana nakon uvođenja minimalne zarade, ekonomisti u Njemačkoj su u osnovi zaključili da se "predviđena katastrofa sa poslom nije dogodila". Suprotno tome, na kraju 2015. Njemačka je zabilježila najnižu stopu nezaposlenosti od početka 90-ih.<ref>{{cite book|author=Marc Amlinger, Reinhard Bispinck, Thorsten Schulten|title=The German Minimum Wage: Experiences and Perspectives after Year|url=https://www.boeckler.de/pdf/p_wsi_report_28_e_2016.pdf|language=en|publisher=WSI|year=2016|access-date=22. 5. 2019|archive-date=29. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529003615/https://www.boeckler.de/pdf/p_wsi_report_28_e_2016.pdf|url-status=dead}}</ref>. Studija britanskog tržišta pokazala je da cijene rastu brže u sektorima reguliranim minimalnom plaćom nego u drugim sektorima<ref>{{cite web|author=Wadsworth, Jonathan|url=ftp://repec.iza.org/RePEc/Discussionpaper/dp4433.pdf|title=Did the National Minimum Wage Affect UK Prices|month=September|year=2009|access-date=22. 5. 2019|archive-date=25. 5. 2017|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525162857/ftp://repec.iza.org/RePEc/Discussionpaper/dp4433.pdf|url-status=dead}}</ref>. Isto tako, studija Komisije za nisku plaću pokazala je da se umjesto smanjenja broja radnih mjesta, poslodavci odlučuju za smanjenje cijena, radno vrijeme, povećanje cijena i pronalaženje načina za povećanje produktivnosti.<ref name="LPC 2005">Low Pay Commission (2005). [http://www.lowpay.gov.uk/lowpay/report/pdf/DTi-Min_Wage.pdf ''National Minimum Wage — Low Pay Commission Report 2005''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116084704/http://www.lowpay.gov.uk/lowpay/report/pdf/DTi-Min_Wage.pdf |date=16. 1. 2013 }}</ref>. == Alternative minimalnoj plaći == Ekonomisti i politički posmatrači nude druge alternative minimalnoj plaći za koju smatraju da će biti u stanju da izdrži siromaštvo bez povećanja nezaposlenosti. === Garantovani minimum === Jedan od efikasnih metoda borbe protiv siromaštva je garantovani minimalni ili negativni porez na dohodak, kada svaki stanovnik prima određeni iznos novca za koji može da živi na osnovu više kriterijuma. Poseban slučaj garantovanog minimuma je osnovni dohodak, gdje je jedini kriterij za dobijanje novca prisustvo državljanstva. Godine 1968. James Tobin, [[Paul A. Samuelson|Paul Anthony Samuelson]], John Kenneth Galbraith i više od tisuću ekonomista potpisali su apel američkom kongresu pozivajući ga da razvije sistem sigurnosti prihoda u ovoj godini<ref>Steensland, Brian (2007). The failed welfare revolution. Princeton University Press. pp. 70-78. {{ISBN|0-691-12714-X}}, 9780691127149.</ref>. Tobin i Samuelson su se također protivili minimalnoj plaći<ref>Emerson Schmidt, «Union Power and the Public Interest», EP Dutton, 1980 as cited in [http://mason.gmu.edu/~trustici/archive/MINWAGE.pdf]</ref>. Glavni nedostatak takvog rješenja je poticanje zavisnih stavova u društvu i nedostatak poticaja za razvoj među najsiromašnijim segmentima stanovništva. === Povraćaj poreza === Glavna razlika između ove metode i negativnog poreza na dohodak je u tome što za dobijanje takvog kredita prvo morate zaraditi određeni minimum. === Kolektivni ugovor === Primjeri zemalja gdje se ovaj metod uspješno koristi su Njemačka, Švedska i Danska. U ovim zemljama ne postoji zakonski regulisana minimalna zarada, a ona je uspostavljena kolektivnim ugovorom. Međutim, ovaj metod ne zamjenjuje minimalnu plaću, već samo uspostavlja efikasniji način da se to utvrdi. == Također pogledajte == * [[Minimalna plata u Crnoj Gori]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Napomene == {{Napomene}} == Literatura == * Burkhauser, R. V. (2014). ''[http://www.econstor.eu/handle/10419/104981 Why minimum wage increases are a poor way to help the working poor]'' (No. 86). IZA Policy Paper, Institute for the Study of Labor (IZA). == Vanjski linkovi == {{commons category|Minimum wage}} * {{Dmoz|Society/Issues/Labor/Minimum_Wage}} * [http://www.ilo.org/public/english/support/lib/resource/subject/salary.htm Resource Guide on Minimum Wages] from the [[International Labour Organization]] (a UN agency) * [http://www.bis.gov.uk/policies/employment-matters/rights/nmw The National Minimum Wage (U.K.)] from official UK government website * [http://www.dol.gov/dol/topic/wages/minimumwage.htm Find It! By Topic: Wages: Minimum Wage] U.S. Department of Labor * [http://www.bls.gov/cps/minwage2009.htm Characteristics of Minimum Wage Workers: 2009] U.S. Department of Labor, Bureau of Labor Statistics * [http://www.dol.gov/whd/minwage/coverage.htm History of Changes to the Minimum Wage Law] U.S. Department of Labor, Wage and Hour Division * [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo46157 The Effects of a Minimum-wage Increase on Employment and Family Income] [[Congressional Budget Office]] * [https://fas.org/sgp/crs/misc/R42973.pdf Inflation and the Real Minimum Wage: A Fact Sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610092135/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42973.pdf |date=10. 6. 2021 }} [[Congressional Research Service]] * [http://www.databasece.com/en/statutory-minimum-wages Minimum Wages in Central and Eastern Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301103043/https://www.databasece.com/en/statutory-minimum-wages |date=1. 3. 2021 }} Database Central Europe * [http://libraryguides.missouri.edu/pricesandwages Prices and Wages] – research guide at the University of Missouri libraries * [https://web.archive.org/web/20100717034550/http://www.aflcio.org/issues/jobseconomy/livingwages/americaneedsaraise.cfm Issues about Minimum Wage] from the [[AFL-CIO]] * [http://www.epi.org/publications/entry/issue_guide_on_minimum_wage/ Issue Guide on the Minimum Wage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828120313/http://www.epi.org/publications/entry/issue_guide_on_minimum_wage |date=28. 8. 2011 }} from the [[Economic Policy Institute]] * [http://www.peri.umass.edu/fileadmin/pdf/working_papers/working_papers_351-400/WP373.pdf A $15 U.S. Minimum Wage: How the Fast-Food Industry Could Adjust Without Shedding Jobs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618150038/http://www.peri.umass.edu/fileadmin/pdf/working_papers/working_papers_351-400/WP373.pdf |date=18. 6. 2021 }} from the [[Political Economy Research Institute]], January 2015. * [https://web.archive.org/web/20100626042415/http://www.cato-at-liberty.org/2009/07/24/reporting-the-minimum-wage/ Reporting the Minimum Wage] from [[The Cato Institute]] * [https://web.archive.org/web/20090707030847/http://showmeinstitute.org/docLib/20070411_smi_study_2.pdf The Economic Effects of Minimum Wages] from [[Show-Me Institute]] * [https://web.archive.org/web/20181018112729/http://steshaw.org/economics-in-one-lesson/chap19p1.html Economics in One Lesson: The Lesson Applied, Chapter 19: Minimum Wage Laws] by [[Henry Hazlitt]] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Minimum Wage}} [[Kategorija:Privreda]] [[Kategorija:Minimalna plata]] tr2rejft418f7fwmumucjkwec8s16ms 0 455641 3902586 3822466 2026-07-08T10:18:14Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurotoksini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902586 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir |boja=lightgreen |naziv=Rododendron<br/> (''Rhododendron'') | slika =Alpenroos.jpg | slika_širina = 240px | slika_opis =''[[Rhododendron ferrugineum]]'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Ericales]] | familia = ''[[Ericaceae]]'' | genus = ''Hippocastaneus''<br/>Rodovi: * ''[[Rhododendron subg. Azaleastrum]]'' * ''[[Rhododendron subg. Choniastrum]]'' * ''[[Rhododendron subg. Hymenanthes]]'' * ''[[Rhododendron subg. Rhododendron]]'' * ''[[Rhododendron subg. Therorhodion|Therorhodion]]'' '''Bivši podrodovi''':<br> * ''Candidastrum'' * ''Mumeazalea'' * ''[[Rhododendron subg. Pentanthera]]'' * ''[[Rhododendron subg. Tsutsusii]]'' }} '''Rododendron''' ({{la|Rhododendron}}) – od [[grčki jezik|grčkih riječi]] ῥόδον / ''rhódon'' = ružičasto + δένδρον / ''déndron'' = drvo" – jest [[rod (biologija)|rod]] od 1.024 [[vrsta (biologija)|vrste]] drvenastih biljaka u porodici ''[[Ericaceae]]'', bilo zimzelenih ili listopadnih, a nalazi se uglavnom u [[Azija|Aziji]], iako je rasprostranjen i u visoravnima [[Apalači|Apalača]] u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. To je [[nacionalni cvijet]] [[Nepal]]a, kao i [[cvijet]] [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|saveznih država]] [[Zapadna Virginia]] i [[Washington (savezna država)|Washington]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] te [[Sikkim]]a i [[Uttarakhand]]a u [[Indija|Indiji]]. Većina vrsta ima jarko obojene cvjetove, koji cvjetaju od kasne zime do početka ljeta.<ref>{{cite book |title=Botanica: The Illustrated A-Z Of Over 10,000 Garden Plants and How to Cultivate Them |editor-last1=Turner Jr. |editor-first1=R.J. |last-author-amp=yes |editor-last2=Wasson |editor-first2=Ernie |date=1997 |page=742}}</ref> Rod [[Azalea]] sačinjavaju dva podroda rododendrona. Razlikuju se od "pravih" rododendrona po tome što imaju samo pet [[antera]] u [[cvijet]]u. ==Opis== Rododendron je rod [[grm]]ova i malih, a (rijetko) velikih [[stablo|stabala]], najmanjih vrsta koje narastu 10–100&nbsp;cm, a na viši je [[Rhododendron protistum|''R. protistum'' var. ''giganteum'']], za koga je prijavljena visina od 30 m.<ref>{{cite web |url= http://www.globaltrees.org/tp_bigtree.htm |title= Big Tree Rhododendron |website= Global Trees Campaign |access-date= 19. 9. 2019 |archive-date= 6. 1. 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240106130953/https://www.globaltrees.org/tp_bigtree.htm |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.rhododendron-azalee.fr/classification_gb/fiches/protistum_giganteum.shtml |title=''Rhododendron protistum'' var. ''giganteum'' |last= Colombel |first=Marc}}</ref> [[List]]ovi su spiralno raspoređeni; veličina im može varirati u rasponu od 1 do 2&nbsp;cm do više od 50&nbsp;cm, izuzetno i 100&nbsp;cm ([[Rhododendron sinogrande|''R. sinogrande'']]). Mogu biti i zimzeleni i listopadni. Kod nekih vrsta donja strana listova prekrivena je ljuskama (lepidote) ili dlačicama (indumentum). Neke od najpoznatijih vrsta upadljive su po brojnim grozdovima velikih cvjetova. Postoje alpske vrste sa sitnim cvjetovima i sitnim lišćem, te tropske vrste poput onih iz [[Sekcija (botanika) sekcije]] ''[[Rhododendron sekta. Vireya]]'' koje često rastu kao [[epifita|epifite]]. Vrste ovog roda mogu biti dio kompleksa žbunja u [[hrast]]ovim [[šuma]]ma na istoku Sjeverne Amerike.<ref>{{cite web|url=http://www.dcr.virginia.gov/natural_heritage/natural_communities/ncintro.shtml |title= Introduction |website= www.dcr.virginia.gov}}</ref><ref>Schafale, M. P. and A. S. Weakley. 1990. ''Classification of the natural communities of North Carolina: third approximation''. North Carolina Natural Heritage Program, North Carolina Division of Parks and Recreation.</ref> Često su podijeljeni na osnovu prisutnosti ili odsutnosti ljuskica na aksiksalnoj (pazušnoj, donjoj) površini listova ([[lepidote]] ili elepidote). Ove ljuskice, jedinstvene za podrod ''Rhododendro '', modificirane su dlačice koje se sastoje od poligonoidne skale pričvršćene stabljikom. Rododendroni su osobeni i po tome što imaju [[cvasti]] s oskudnim (suhim) [[pupoljak|perulama]], a [[hromosomski broj]] jest n = 13. [[Plod]] koji je pregrađenu [[Kapsula (botanika)|kapsula]], a [[plodnica (botanika)|plodnica]] je nadrasla (ili gotovo tako), [[prašnik|prašnici]] nemaju dodataka, a [[Aglutinacija (biologija)|aglutinat]] je skupljen [[polen]]. ==Taksonomija== {{stack begin}} [[Datoteka:Rhododendron wardii var puralbum.jpg|thumb|right|''Rhododendron wardii'' var. ''puralbum'']] [[Datoteka:Rhododendron＆Vast ocean of clouds、コバノミツバツツジ＆篠山盆地雲海、盃ヶ岳4256293.JPG|thumb|right|Rhododendron u [[Japan]]u]] [[Datoteka:Garden with Rhododendrons.JPG|thumb|right|Bašta sa visokim rododendronima u [[Lynnwood (Washington)|Lynnwoodu]] ([[Washington (savezna država)|Washington]])]] [[Datoteka:Manaslu-Circuit Rhododendron Forest.jpg|thumb|right|Šuma rododendrona u [[Nepal]]u]] [[Datoteka:Rhododendron (গুরাস)02.jpg|thumb|Rhododendron (গুরাস), Sandakphu, Zapadni [[Bengal]], [[Indija]]]] [[Datoteka:Rhododendron at Fakding, Nepal.jpg|thumb|Rododendroni (Guras ili Buras) na Fakdingu, Nepal]] [[Datoteka:Azalea -- Rhododendron.jpg|thumb|Azalea, Teksas Gulf Coast]] {{stack end}} ''Rhododendron'' je najveći rod u porodici ''[[Ericaceae]]'', sa više od 1.024 vrsta,<ref>{{cite web |url=http://events.berkeley.edu/index.php/calendar/sn/bot.html?event_ID=73328 |title=Sorting out the Genus Rhododendron: A Taxonomic Overview of this Large Complex of Species |website=University of California Botanical Garden at Berkeley |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714150332/http://events.berkeley.edu/index.php/calendar/sn/bot.html?event_ID=73328 |archive-date=14. 7. 2014}}</ref>(iako se procjene razlikuju po 850-1000), uz raznovrsnu [[morfologija|morfologiju]]. Prema tome, [[taksonomija]] roda bila je historijski kompleksna. ===Filogenetske analize=== {{Cladogram|align=left|title= {{anchor|Clad1}} Kladogram roda ''Rhododendron'' <br>(Goetsch et al., 2005) |cladogram={{clade| style=400px; |1={{clade |1={{clade |1={{clade |label1='''A''' |1={{clade |1=[[Rhododendron subg. Rhododendron|''Rhododendron'']] |2=''[[Choniastrum]]'' }} |label2='''B''' |2=''[[Hymenanthes]]'' }} |label2='''C''' |2= ''[[Azaleastrum]]'' }} |2= ''Therorhodion'' }} }} }} Početak ere molekularne analize, a ne opisne karakterizacije, može se datirati radovima Kurashigea (1988) i Krona (1997) koji su koristili [[Maturaza K|matK]] za [[sekvenciranje]]. Kasnije su Gaoet al. (2002) koristili sekcence [[Interni transkribirani spejser|ITS-a]] do [[kladistika|kladističke]] analize. Potvrdili su da je rod ''Rhododendron'' monofiletski, s podrodom ''Therorhodion'' u baznom položaju, u skladu s matK studijama. Nakon objavljivanja studija Goetsch-a et al. (2005) sa [[RPB2]], počelo je neprekidno preusmjeravanje vrsta i skupina unutar roda, temeljeno na evolucijskim odnosima. Njihov rad je više podržavao Sleumer-ov originalni sistem od kasnijih modifikacija koje su uveli Chamberlain et al.<ref name=FSRS>{{cite web |last=Goetsch |first=Loretta A.|last2=Eckert |first2=Andrew J. |last3=Hall |first3=Benjamin D. |date=2005 |url=http://www.flounder.ca/FraserSouth/Goetsch-Eckert-Hall.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227185832/http://www.flounder.ca/FraserSouth/Goetsch-Eckert-Hall.asp |archive-date=27. 2. 2013 |website=Fraser South Rhododendron Society |title=Excerpts from and comments on a paper published by: Loretta Goetsch, Andrew Eckert and Benjamin Hall, University of Washington}} 2005 Annual ARS Convention</ref> Glavni nalaz Goetscha i njegovih kolega bio je da su sve ispitivane vrste (osim ''[[Rhododendron camtschaticum]]'', podrod ''Therorhodion'') formirale tri glavna [[kladus]]a, koje su označile A, B i C, s podrodovima ''Rhododendron'' i ''Hymenanthes'' u kladusima A i B koje su [[monofiletska evolucija|monofiletske]] grupe. Za razliku od njih, podrodov ''Azaleastrum'' i ''Pentanthera'' bili su [[polifiletska evolucija|polifiletski]], dok se ''R. camtschatica'' javlja kao [[sestrinska vrsta|sestrinska]] svim ostalim rododendronima. Mali polifiletskii podrodovi ''Pentanther '' i ''Azaleastrum'' podijeljeni su u dva [[kladus]]a, a etiri sekcije ''Pentanthera'' između klase B i C, s po dva, dok je "Azaleastrum" imao po jednu sekciju u svakoj od A i C. Dakle, podrodove ''Azaleastrum'' i ''Pentanthera'' trebalo je rastaviti, a ''Rhododendron'', ''Hymenanthes'' i ''Tsutsusi'' odgovarajuće proširiti. Pored dva odvojena roda, koja su Chamberlain (''[[Ledum]]'',''Tsusiophyllum''), Goetsch et al. uključili u ''Rhododendron'', dodan je ''[[Menziesia]]'' (kladus C). Unatoč stupnju parafilije, podrod ''Rhododendron'' inače je bio netaknut sa svoja tri sekcije, ali su četiri druga podroda eliminirana i jedan novi stvoren, ostavljajući ukupno pet podrodova ukupno, od osam u Chamberlainovoj podjeli. Diskontinuirani podrodovi su ''Pentanthera'', ''Tsutsusi'',''Candidastrum'' i ''Mumeazalea'', dok je novi podrod stvoren podizanjem podroda ''Azaleastrum'' sekcije ''Choniastrum'' u podignut na viši rang podroda Podrod '' Pentanthera '' (listopadne azaleje) sa svoje četiri sekcije rastavljen je eliminiranjem dvije sekcije i redistribucijom ostala dva između postojećih podrodova u kladusima B (''Hymenanthes'') i C (''Azaleastrum''), iako je ime zadržano u odjeljku '' Pentanthera '' (14 vrsta) koji je premješten u podgrupu 'Hymenanthes'. Od preostale tri sekcije, monotipska „Viscidula“ je diskontinuirana prelaskom ''[[Rhododendron nipponicum]]'' u ''Tsutsusi'' (C), dok je„ Rhodora “(2 vrste) sama po sebi polifiletska i razbijena je premještanjem ''[[Rhododendron canadense]] '' u sekciju ''Pentanthera'' (B) i ''[[Rhododendron vaseyi]]'' u sekciju 'Sciadorhodion '', koja je tada postala nova sekcija podroda "Azaleastrum" (C). {| class="wikitable" style="width:500px;" |+ <big>Tabela 1.: Taksonomske promjene u rodu ''Rhododendron''</big> ! style="border-right:solid black 2px; background: #ccf" colspan=4|Chamberlain (1996)||style=" background: #ccf" colspan=2|Goetsch (2005) |- ! style="background:#ccf" |Rod||style="background:#ccf" |Podrod ||style="background:#ccf" |Sekcija ||style="border-right:solid black 2px; background:#ccf" |Vrsta||style="background:#ccf" |Podrod ||style="background:#ccf" |Sekcija |- | ''Menziesa'' || || ||style="border-right:solid black 2px"| 9 vrsta||rowspan=4|''Azaleastrum''||rowspan=4|''Sciadorhodion'' |- | rowspan=10| ''Rhododendron'' || ''Candidastrum'' || ||style="border-right:solid black 2px"|''R.&nbsp;albiflorum'' |- | rowspan=5| ''Pentanthera'' || ''Sciadorhodion'' ||style="border-right:solid black 2px"| 4 vrste |- | rowspan=2| ''Rhodora'' ||style="border-right:solid black 2px"|''R.&nbsp;vaseyi'' |- | style="border-right:solid black 2px"|''R.&nbsp;canadense'' ||rowspan=2|''Hymenanthes''||rowspan=2|''Pentanthera'' |- | ''Pentanthera'' ||style="border-right:solid black 2px"| 14 vrsta |- | ''Viscidula'' ||style="border-right:solid black 2px"| ''R.&nbsp;nipponicum'' ||rowspan=4|''Azaleastrum''||rowspan=4|''Tsutsusi'' |- | rowspan=2| ''Tsutsusi'' || ''Brachycalyx'' ||style="border-right:solid black 2px"| 15 vrsta |- | ''Tsutsusi'' ||style="border-right:solid black 2px"| 65 vrsta |- | ''Mumeazalea'' || ||style="border-right:solid black 2px"|''R.&nbsp;semibarbatum'' |- | ''Azaleastrum'' || ''Choniastrum'' ||style="border-right:solid black 2px"| 11 vrsta | |''Choniastrum'' |} Naknadna istraživanja podržala su reviziju Goetscha, iako se uglavnom usredotočila na daljnje definiranje filogenije unutar pododjeljka. U 2011.dvije vrste roda ''Diplarche'' dodane su također rodu ''Rhododendron'', ''[[incertae sedis]]''. ===Potpodjela=== Ovaj rod postupno je podijeljen u hijerarhiju podrodova, [[Sekcija (botanika)|sekcija]], [[podsekcija (botanika)|podsekcija]] i [[vrsta]]. ====Podrodovi==== Terminologija iz Sleumerovog sistema (1949) često se nalazi u starijoj literaturi, s pet podrodova i sljedeća je: * Podrod ''Lepidorrhodium'' Koehne: Lepidotes. 3 sekcije * Podrod ''Eurhododendron'' Maxim.: Elipidotes. * Podrod ''Pseudanthodendron'' Sleumer: Listopadne azaleje, 3 sekcije * Podrod ''Anthodendron'' Rehder & Wilson: Zimzelene azaleje. 3 sekcije *Podrod ''Azaleastrum'' Planch.: 4 sekcije * Podrod ''[[Rhododendron subgenus Rhododendron|Rhododendron]]'' L.: Malolisni ili [[lepidote]] (skle na poleđini listova). 3 sekcije, 462 vrsta, [[tipska vrsta]]: ''[[Rhododendron ferrugineum]]''. * Podrod ''[[Rhododendron subgenus Hymenanthes|Hymenanthes]]'' (Blume) K.Koch: Velikolisni ili [[elepidote]] (bez skala). 1 sekcija, 224 vrsta, tipska vrsta ''[[Rhododendron degronianum]]''. *Podrod ''[[Rhododendron subgenus Pentanthera|Pentanthera]]'' (G. Don) Pojarkova: Listopadne azaleje. 4 sekcije, 23 vrste, tip ''[[Rhododendron luteum]]''. * Podrod ''[[Rhododendron subgenus Tsutsusi|Tsutsusi]]'' (Sweet) Pojarkova: Zimzelene azaleje. 2 sekcije, 80 vrsta, tip ''[[Rhododendron indicum]]''. * Podrod ''[[Rhododendron subgenus Azaleastrum|Azaleastrum]]'' Planch.: 2 sekcije, 16 vrsta, tip ''[[Rhododendron ovatum]]''. * Podrod ''Candidastrum'' [[Franch.]] : 1 vrsta, ''[[Rhododendron albiflorum]]''. * Podrod ''Mumeazalea'' (Sleumer) W.R. Philipson & M.N. Philipson: 1 vrsta, ''[[Rhododendron semibarbatum]]''. * Podrod ''Therorhodion'' (Maxim.) A. Gray: 2 vrste (''[[Rhododendron camtschaticum]]'', ''[[Rhododendron redowskianun]]''). Za poređenje sistema Sleumera i Chamberlaina pogledajte Goetsch et al. (2005) Tabela 1. Ova podjela temeljila se na velikom broju onih za koje se smatralo da su ključna morfološka svojstva. Oni su uključivali položaj pupoljka [[cvast]]i (terminalni ili bočni), bilo da su lipidote ili elepidote, listopadnog lišća i da li je novo lišće dobijeno iz pazuha s prošlogodišnjih izdanaka ili s najnižim ljuskavim lišćem (Tabela 2 .). [[Datoteka:Rhododendron luteum BotGardBln1105Autumn.JPG|thumb|right|Listopadni ''Rhododendron luteum'']] [[Datoteka:Rhododendron kaempferi 08.jpg|thumb|Zimzelena azaleja ''Rhododendron kaempferi'']] [[Datoteka:2014-10-29 13 26 34 Evergreen Rhododendron foliage coloring before being shed in Ewing, New Jersey.JPG|thumb|right|Zimzelena azaleja ([[kultivar]]): boja listova prije listanja]] {| class="wikitable" |+ <big>Tablela 2.: Morfološka klasifikacija roda ''Rhododendron'' </big><br>(Chamberlain 1996)<ref name=Chamberlain/> ! style="background:#ccf" |Cvjetni pupoljc!!style="background:#ccf" |Lisne skale !!style="background:#ccf" |Leaf shoots !!style="border-right:solid black 2px; background:#ccf" |Leaves !!style="background:#ccf" |Subgenus !!style="background:#ccf" |Sekcija |- |rowspan=7| Terminal ||colspan=3|Sadašnjost||style="border-left:solid black 2px"|''[[Rhododendron subgenus Rhododendron|Rhododendron]]'' |- | rowspan=6 |Absent||rowspan=4|Prethodno||style="border-right:solid black 2px" |Zimzelene||''[[Rhododendron subgenus Hymenanthes|Hymenanthes]]'' |- | rowspan=3 style="border-right:solid black 2px"|Listopadne||rowspan=3|''[[Rhododendron subgenus Pentanthera|Pentanthera]]'' ||''Pentanthera'' |- | ''Rhodora'' |- | ''Viscidula'' |- |rowspan=2 colspan=2|Lowest leaves|| style="border-left:solid black 2px"|''Pentanthera''||''Sciadorhodion'' |- | style="border-left:solid black 2px"|''[[Rhododendron subgenus Tsutsusi|Tsutsusi]]'' |- |rowspan=4 colspan=3|Lateral|| style="border-right:solid black 2px"|Zimzrlrnr||''[[Rhododendron subgenus Azaleastrum|Azaleastrum]]'' |- | rowspan=3 style="border-right:solid black 2px"|Listopadne||''Candidastrum'' |- | ''Mumeazalea'' |- |''Therorhodion'' |} Prema [[kladistika|kladističkoj analizi]] Goetsch-a i dr. (2005) ova shema je pojednostavljena, zasnovana na otkriću tri glavna [[kladus]]a (A, B, C) kako slijedi. ;Kladus A * Podrod ''[[Rhododendron subgenus Rhododendron|Rhododendron]]'' L.: Sitnolisne ili [[lepidota|lepidote]] (ljuskice na donjoj strani listova). 3 sekcije, oko 400 vrsta, [[tipska vrsta]]: ''[[Rhododendron ferrugineum]]''. * Podrod ''[[Rhododendron subgenus Choniastrum|Choniastrum]]'' Franch. : 11 vrta ;Kladus B * Podrod ''[[Rhododendron subgenus Hymenanthes|Hymenanthes]]'' (Blume) K.Koch: Velikolisne ili [[elepidota|elepidote]] (bez ljuskica), uključujući listopadne azaleje. 2 sekcije, oko 140-225 vrsta, tip ''[[Rhododendron degronianum]]''. ;Kladus C Podrod ''[[Rhododendron subgenus Azaleastrum|Azaleastrum]]'' Planch.: Zimzelene azalje, 3 sekcije, oko 120 vrsta, tip ''[[Rhododendron ovatum]]''. [[Sestrinski takson]] * Podrod ''Therorhodion'' (Maxim.) A. Gray: 2 vrste (''[[Rhododendron camtschaticum]]'', ''[[Rhododendron redowskianun]]''). ==== Sekcije i podsekcije==== Veći podrodovi dalje se dijele na sekcije i podsekcije.<ref name="ARS1">{{cite web |url=http://www.rhododendron.org/v47n3p139.htm |title=Concerning the Origin and Distribution of Rhododendrons |last=Irving |first=E. |author2=R. Hebda |year=1993 |work=Journal of the American Rhododendron Society |publisher=American Rhododendron Society |access-date=4. 11. 2012}}</ref> Neki podrodovi sadrže samo jednu sekciju, a neke sekcije samo jednu posekciju. Ovdje je prikazana tradicijska klasifikacija, s brojem vrsta, prema Chamberlainu (1996), ali ova shema je u stalnoj reviziji. Revizije Goetscha et al. (2005) i Cravena et al. (2008), prikazana je u u obliku zagrada. Stariji rangovi poput serija (grupe vrsta) se više ne koriste, ali mogu se naći u literaturi; Američko udruženje za rododendrone i dalje koristi sličan uređaj, nazvan Alijanse. * Podrod ''Rhododendron'' L. (3 sekcije, 462 vrsta: porastao na 5 sekcija (2008) ** (''Discovereya'' (Sleumer) Argent, izvedena iz '' Vireya'') ** ''[[Pogonathum]]'' Aitch. & Hemsl. (13 vrsta; [[Himalaji]] i susjedne planine) ** (''Pseudovireya'' (C.B.Clarke) Argent, izvedena iz ''Vireya'') ** ''[[Rhododendron (section)|Rhododendron]]'' L. (149 vrsta u 25 podsekcija; umjerene do subarktičke oblasti Sjeverne hemisfere) ** ''[[Rhododendron subgenus Vireya|Vireya]]'' (Blume) Copel.f. (300 vrsta 2 potsekcije; [[tropi]] jugoistočne Azije, Australazija. Neko vrieme smatran je zasebnim podrodom . * Podrod ''[[Hymenanthes]]'' (Blume) K.Koch (1 sekcija, 224 vrste) (''povećan za dvije sekcije'') ** ''Ponticum'' G. Don (24 podsekcije) ** (''[[Pentanthera'' (sekcija)|Pentanthera]] (G. Don) Pojarkova (2 podsekcije) nove sekcije, iz podroda '' Pentanthera'') * Podrod ''Pentanthera'' (G. Don) Pojarkova (4 sekcije, 23 vrste) (''diskontinuiran'') ** [[Pentanthera (section)|''Pentanthera'']] (G. Don) Pojarkova (2 podsekcije ) (''izdvojean iz podroda Hymenanthes'') ** ''[[Rhodora]]'' (L.) G. Don (2 vrste; ''[[Rhododendron canadense]]'', ''[[Rhododendron vaseyi]]'') (''Diskontinuirana, redistribuirane'') ** ''[[Sciadorhodion]]'' Rehder & Wilson (4 vrste) (''Izdvojene u podrod ''Azaleastrum'') ** ''[[Viscidula]]'' Matsum. & Nakai (1 vrsta; [[Rhododendron nipponicum]]) (''Diskontinuirana, dodana sekciji Tsutsusi, podrod ''Azaleastrum'') * Podrod ''Tsutsusi'' (Sweet) Pojarkova (2 sekcije, 80 vsta ) (''Diskontinuiran, reduciran sekciju i izdvojen u podrod ''Azaleastrum'') ** ''[[Brachycalyx]]'' Sweet (3 alijanse, 15 vrsta) ** ''[[Tsutsusi]]'' (Sweet) Pojarkova (65 vrsta) * Podrod ''Azaleastrum'' Planch. (2 sekcije, 16 vrsta) (''Povećan za tri sekcije'') ** ''Azaleastrum'' Planch. (5 vrsta) ** (''Choniastrum'' Franch. (11 vrsta) (''Podignut na rsng podroda'')) ** (''[[Sciadorhodion]]'' Rehder & Wilson (4 vrste) (Izmješten iz podroda '' Pentanthera'')) ** ''(Tsutsusi (Sweet) Pojarkova (reduciran od podroda)'' * Podrod ''Candidastrum'' Franch. (1 vrsta: ''[[Rhododendron albiflorum]]'') (''Diskontinuiran, izmjšten u sekciju Sciadorhodion, podrod '' Azaleastrum'') * Podrod ''Mumeazalea'' (Sleumer) W.R. Philipson & M.N. Philipson (1 vrsta: ''[[Rhododendron semibarbatum]]'') (''Diskontinuiran, premješten u sekciju Tsutsusi, podrod ''Azaleastrum'') * Podrod ''Therorhodion'' A. Gray (2 vrste) * /''Podrod Choniastrum Franch. (11 vrsta)''/ == Rasprosranjenje i staništa== [[Datoteka:Rhododendron fallacinum (cropped).jpg|thumb|upright|left|''[[Rhododendron fallacinum]]'', ''[[in situ]]'' na [[Mount Kinabalu]], [[Borneo]]]] Vrste roda ''Rhododendron'' široko su rasprostranjene između geografskih širina 80° S i 20° J, a nativne biljke su na području od Sjeverne Amerike do [[Evropa|Evrope]], [[Rusija|Rusije]] i [[Azija|Azije]], te od [[Grenland]]a do [[Kvinsland]]a, [[Australija]] i [[Salomonski otoci|Solomonskih otoka]]. Centri [[bioraznolikost|diverziteta]] su [[Himalaji]] [[Malezija]],<ref name=LianMing>{{cite journal |author1=GAO Lian-Ming |author2=LI De-Zhu |author3=ZHANG Chang-Qin |author4=YANG Jun-Bo | year = 2002 | title = Infrageneric and Sectional Relationships in the Genus Rhododendron (Ericaceae) Inferred from ITS Sequence Data | url = http://www.jipb.net/pubsoft/content/2/2316/X010407(PS2).pdf | journal = Am Botanica Sinica | volume = 44 | issue = 11| pages = 1351–1356 }}</ref> s najvećom raznolikošću vrsta u kinesko-himalajskoj regiji, jugozapadnoj Kini i sjeveru [[Burma|Mjanmara]], od [[Himachal Pradesh]]a, [[Uttarakhand]]a, [[Nepal]]a, [[Sikkim]]a, [[Nagaland]]a, sjeverozapadno [[Yunnan]]a, zapadno [[Sichuan]]a i jugoistočno [[Tibet]]a. Druga značajna područja raznolikosti nalaze se u planinama [[Koreja|Koreje]], [[Japan]]a i [[Tajvan]]a. Više od 90% rododendrona (po Chamberlainu) pripadaju azijskim podrodovima ''Rhododendron'', ''Hymenanthes'' i sekciji ''Tsutsusi''. Od prve dvije od tih, vrste se pretežno nalaze na području Himalaja i jugozapadne Kine (sino-himalajska regija). Oko 300 vrsta [[tropi|tropskih]] vrsta unutar rododendronske sekcije Vireya naseljava [[Malajski arhipelag]], od njihovog pretpostavljenog jugoistočnog azijskog porijekla do Sjeverne Australije, s 55 poznatih vrsta na [[Borneo|Borneu]] i 164 na [[Nova Gvineja|Novoj Gvineji]]. Vrste u Novoj Gvineji su autohtone za [[subalpska zona|subalpskimm]] vlažnim [[travnjak|travnjacima]], na oko 3.000 metara nadmorske visine u Središnjem gorju. Podrodovi ''Rhododendron'' i ''Hymenanthes'', zajedno sa sekcijom ''Pentanther'' iz podroda ''Pentanthera'' u manjem stepenu su takođe su zastupljeni u planinskim predjelima Sjeverne Amerike i [[Evroazija|Zapadne Evroazije]]. Podrod ''Tsutsusi'' nalazi se u primorskim regijama [[Azija|Istočne Azije]] ([[Japan]], [[Koreja]], [[Tajvan]], [[kina|Istočna Kina]]), ali ne u Sjevernoj Americi ili Evroaziji. ==Ekologija== === Invazivne vrste === ''[[Rhododendron ponticum]]'' postao je invazivna vrsta u [[Republika Irska|Irskoj]]<ref>{{cite news |url=http://www.irishcentral.com/news/Dramatic-rescue-of-couple-trapped-in-rhododendron-forest.html |title=Dramatic rescue of couple trapped in rhododendron forest |website=Irish Central |date=18. 7. 2014 |last=Bramhill |first=Nick}}</ref> i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]].<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/science/2017/apr/16/rhododendron-ponticum-thug-invasive-out-of-control-plantwatch |title=A spectacular thug is out of control |website=The Guardian |date=16. 4. 2017 |last=Simons |first=Paul |access-date=2. 10. 2017}}</ref> To je [[unesena vrsta]], koja se širi u šumskim područjima i zamjenjuje prirodne bilje naseljenike. ''R. ponticum'' je teško iskorijeniti, jer njegovo korijenje može stvoriti nove izdanke. ===Insekti=== Brojni insekti ili napadaju rododendrone ili će ih oportunistički napasti. Rododendronski sakupljači i razne [[weevil]] glavne su štetočine rododendrona, a mnoge [[gusjenice]] će ih poželjno pojesti. 'Rododendronske vrste, [[larve]] ([[gusjenice]]) nekih [[leptir]]a i [[moljac]]a koriste kao prehrambene biljke; pogledajte: Popis ''Lepidopter''a koje se hrane rododendronima. ==Upotreba== ===Farmakologija=== Neke vrste rododendrona odavno se koriste u tradicijskoj medicini.<ref>{{cite journal | last1 = Popescu | first1 = R | last2 = Kopp | first2 = B | date = maj 2013 | title = The genus Rhododendron: an ethnopharmacological and toxicological review | url = | journal = J Ethnopharmacol | volume = 147 | issue = 1| pages = 42–62 | doi = 10.1016/j.jep.2013.02.022 | pmid = 23454683 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bhattacharyya |first1=Debjyoti |url=http://www.inflibnet.ac.in/ojs/index.php/AUJSAT/article/viewFile/520/491 |title=''Rhododendron'' Species and Their Uses with Special Reference to Himalayas - A Review |journal=Assam University Journal of Science & Technology: Biological and Environmental Sciences |volume=7 |issue=1 |pages=161–167 |date=2011 |issn=0975-2773 |access-date=20. 9. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528004541/http://www.inflibnet.ac.in/ojs/index.php/AUJSAT/article/viewFile/520/491 |archive-date=28. 5. 2013 |url-status=dead }}</ref> Studije na životinjama i ''[[in vitro]]'' utvrdile su moguće protivupalne i hepatoprotektivne aktivnosti koje mogu biti posljedica antioksidativnih efekata [[flavonoid]]a ili drugih [[fenol| fenolnih jedinjenja]] i [[saponin]]a koje biljke sadrže.<ref name=aafr>{{cite journal | last = Agarwal | first = S.S. |author2=Sharma Kalpana | title = Anti-inflammatory activity of flowers of ''Rhododendron arboreum'' (SMITH) in rat's hind paw oedema induced by various phlogistic agents | journal = Indian Journal of Pharmacology | volume = 20 | issue = 2 | pages = 86–89 | year = 1988 | url = http://www.ijp-online.com/article.asp?issn=0253-7613;year=1988;volume=20;issue=2;spage=86;epage=89;aulast=Agarwal;type=0 }}</ref> Xiong et al. otkrili su da [[korijen]] biljke može smanjiti aktivnost [[NF-κB]] kod [[pacov]]a.<ref name=erra>{{cite journal | doi = 10.1016/S1007-4376(09)60031-9 | title = The effect of root of rhododendron on the activation of NF-κB in a chronic glomerulonephritis rat model |date=januar 2009 | last1 = Xiong | first1 = Jing | last2 = Zhu | first2 = Zhonghua | last3 = Liu | first3 = Jianshe | last4 = Wang | first4 = Yang | journal = Journal of Nanjing Medical University | volume = 23 |issue=1 | pages = 73–78}}</ref> ===Toksikologija=== Neke vrste rododendrona otrovne su za ispašu životinja zbog [[toksin]]a u [[polen]]u i [[nektar]]u zvanih [[sivanotoksin]]. Poznato je i da se ljudi razbole od jedenja [[med]]a] koji je načinjen od vvjetova rododendrona i azalea. [[Xenophon]] je opisao čudno ponašanje vojnika [[Grkci|Grka]] nakon konzumiranja meda u selu okruženom vrstom ''[[Rhododendron ponticum]]'' tokom tzv. marša ''Deset hiljada“, 401. P.n.e. Izvještavali su da su vojnici [[Pompej]]a pretrpjeli smrtonosne žrtve uslijed konzumiranja meda proizvedenog od „rododendrona“ koji su namjerno ostavili [[Grci|Pontski Grci]], Kasnije je prepoznato da med nastao iz ovih biljaka ima blago [[halucibacija|halucinogeno]] i [[laksativ]]no djelovanje.<ref>{{cite book |chapter-url=https://www.fda.gov/downloads/food/foodsafety/foodborneillness/foodborneillnessfoodbornepathogensnaturaltoxins/badbugbook/ucm297627.pdf |chapter=Grayanotoxins |title=Bad Bug Book, Handbook of Foodborne Pathogenic Microorganisms and Natural Toxins |edition=2nd |publisher=Food and Drug Administration |date=2012 |access-date=3. 10. 2017 |archive-date=31. 3. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331021409/https://www.fda.gov/downloads/food/foodsafety/foodborneillness/foodborneillnessfoodbornepathogensnaturaltoxins/badbugbook/ucm297627.pdf |url-status=dead }}</ref> Sumnjivi rododendroni su ''[[Rhododendron ponticum]]'' i ''[[Rhododendron luteum]]'' (ranije ''Azalea pontica''), oba pronađena u sjevernoj [[Mala Azija|Maloj Aziji]]. Jedanaest sličnih slučajeva dokumentovano je u [[Istanbul]]u, [[Turska]] tokom 1980-ih.<ref name="Poison honey">{{cite journal |doi=10.1007/BF01973687 |author1=Nurhayat Sütlüpmar |author2=Afife Mat |last-author-amp=yes |author3=Yurdagül Satganoglu |title=Poisoning by toxic honey in Turkey |journal=Archives of Toxicology |volume=67 |issue=2 |pages=148–150 |date=februar 1993 |url=http://www.springerlink.com/content/w322484735r06208/ |pmid=8481104 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Rododendron je izrazito toksičan za konje, pri čemu neke životinje umiru u roku od nekoliko sati od gutanja biljke, mada je većina konja sklona izbjegavanju, ukoliko imaju pristup dobroj hrani. Efekti '' R. ponticum '' spomenuti su i u filmu iz 2009 ([[Sherlock Holmes]] predložio je način za lažno pogubljenje).<ref>{{cite web |url=http://www.aschoonerofscience.com/?p=932 |title=Rhododendron Poison – Truth behind the science of Sherlock Holmes |author=Captain Skellett |publisher=A Schooner of Science |date=27. 12. 2009 |access-date=26. 2. 2013}}</ref> ==Vanjski linkovi== {{Commons|Rhododendron}} * [http://www.rhodyman.net/rhodyhis.html History of Rhododendron Discovery & Culture] * [https://web.archive.org/web/20090606220644/http://www.lahana.org/blog/Rhododendrons.htm Rhododendrons from Turkey, Anatolia] * [http://www.rhododendron.dk/alfabet.html Danish Genebank Rhododendron] * [http://www.lwk-niedersachsen.de/index.cfm/action/rhodo.html?lang=gb German Genebank Rhododendron] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315181800/http://www.lwk-niedersachsen.de/index.cfm/action/rhodo.html?lang=gb |date=15. 3. 2012 }} * [http://www.countrysideinfo.co.uk/rhododen.htm Description of damage caused by Rhododendrons in the UK] * [http://www.wfu.edu/~kronka/kakbek/rhododendrons.html Information on rhododendrons at the Ericaceae web pages of Dr. Kron at Wake Forest University.] * [http://www.vireya.net/ Information on Vireyas] * [https://web.archive.org/web/20181215224227/http://www.hirsutum.info/ Information+photos of hybrids and species] * [http://www.rhodophiles.com/ Information on Rhododendrons by Marc Colombel, founder of the Société Bretonne du Rhododendron.] * [http://rhodyman.net/rahome.html Extensive information on rhododendron species: the history of their discovery, botanical details, toxicity, classification, cultural conditions, care for common problems, and suggestions for companion plants by Steve Henning.] * [https://web.archive.org/web/20090130005655/http://www.rhodo.citymax.com/page/page/627471.htm History of Rhododendrons] * [http://www.rododendron.cz/fotogalerie-rododendronu/pruhonicky-park-2011/ Rhododendron in botanical garden Pruhonice-Czech republic ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007024344/http://www.rododendron.cz/fotogalerie-rododendronu/pruhonicky-park-2011/ |date=7. 10. 2017 }} ===Baze podataka=== * [[USDA]] Plants Database: [http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=RHODO ''Rhododendron''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726093702/https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=RHODO |date=26. 7. 2020 }} * [[ITIS]] Report: [https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=23700 ''Rhododendron''] * [http://www.efloras.org/index.aspx ''eFloras.org''] ** [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=128386 Flora of North America: Rhododendron] ** [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=128386 Flora of China: Rhododendron] ** [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=110&taxon_id=128386 Annotated Checklist of the Flowering Plants of Nepal: Rhododendron] ===Rododendronska udruženja=== * [http://rhododendron.org/ American Rhododendron Society] ** [http://scholar.lib.vt.edu/ejournals/JARS/#qbars The Quarterly Bulletin of the American Rhododendron Society 1947-1981] ** [http://scholar.lib.vt.edu/ejournals/JARS/#jars Journal of the American Rhododendron Society (JARS) 1982-] ** {{cite web|url=http://www.rhododendron.org/taxonomictree.asp|title=Genus Rhododendron Taxonomic Tree|work=American Rhododendron Society|ref=ARS2}} Information Source: {{cite book |first1=Peter A. |last1=Cox |last-author-amp=yes |first2=Kenneth N. E. |last2=Cox |title=The Encyclopedia of Rhododendron Species |url=https://archive.org/details/encyclopediaofrh0000coxp_j3y0 |publisher=Glendoick Publishing |date=1997 |isbn=978-0-9530533-0-8}}. * [http://www.rhodogroup-rhs.org/ The Rhododendron, Camellia & Magnolia Group of the Royal Horticultural Society] * [http://www.rhodygarden.org/ Rhododendron Species Foundation and Botanical Garden] * [https://web.archive.org/web/20060408075911/http://honeybee.helsinki.fi/users/avainola/rhodo/club.htm Société Finlandaise du Rhododendron] * [http://www.rhododendron.com.au Australian Rhododendron Society] * [https://web.archive.org/web/20151105130749/http://www.rhodo.org/start.php?lang=gb German Rhododendron Society] * [http://www.rhododendron.org.nz/ New Zealand Rhododendron Association] * [http://www.rhododendron.dk/ Danish Rhododendron Society] * [http://frasersouthrhodos.ca/ Fraser South Rhododendron Society] ===Botanički vrtovi=== * [http://www.rbge.org.uk/the-gardens/rhododendrons Royal Botanic Garden Edinburgh: Rhododendrons at the four Gardens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180529031923/http://www.rbge.org.uk/the-gardens/rhododendrons |date=29. 5. 2018 }} * [http://parkweb.vic.gov.au/explore/parks/national-rhododendron-garden National Rhododendron Gardens Melbourne Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190304151904/https://parkweb.vic.gov.au/explore/parks/national-rhododendron-garden |date=4. 3. 2019 }} [[Kategorija:Rhododendron| ]] [[Kategorija:Ericaceae]] [[Kategorija:Ljekovito bilje]] [[Kategorija:Otrovne biljke]] [[Kategorija:Nacionalni simboli]] [[Kategorija:Žbunovi]] [[Kategorija:Neurotoksini]] oby40kmuunye9pkbvvwymuu40wo9tir 0 457936 3902585 3152966 2026-07-08T10:18:09Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurotoksini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902585 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[slika:Beta-oxalylamino-L-alanine.svg|180px]] | Hemijski spoj = Oksalildiaminopropionska kiselina | Druga imena = β-Oxalylaminoalanine|β-''N''-Oxalyl-α,β-diaminopropionic acid|''β''-''N''-oxalylamino-L-alanine (L-BOAA) | Sumarna formula =C₅H₈N₂O₅ | CAS registarski broj = 7554-90-7 | Kratki opis = | Molarna masa =176,127 | Agregatno stanje = | ChEBI = 16399 | Gustoća = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost = -1,0 |KEGG=C04209 |SMILES = NC(CNC(=O)C(=O)O)C(=O)O |WInChI = 1S/C5H8N2O5/c6-2(4(9)10)1-7-3(8)5(11)12/h2H,1,6H2,(H,7,8)(H,9,10)(H,11,12) |PubChem = 2360 |Dipolni moment = }} '''Oksalildiaminopropionska kiselina''' (ODAP) je [[organski spoj]], koja sadrži 5 [[atom]]a [[ugljik]]a, sa [[Molekulska masa|molekulskom masom]] od 176,127 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. ODAP je [[strukturni analog]] [[neurotransmiter]]a [[glutamat]]a, koji se nalazi u travolisnom grašku ''[[Lathyrus sativus]]''. To je [[neurotoksin]], odgovoran za sindrom degeneracije motornih [[neuron]]a ([[latirizam]]).<ref name="woldeamanuel-2011">{{Cite journal|last=Woldeamanuel|first=Yohannes W.|last2=Hassan|first2=Anhar|last3=Zenebe|first3=Guta|date=12. 11. 2011|title=Neurolathyrism: two Ethiopian case reports and review of the literature|url=https://www.researchgate.net/publication/51796414|journal=Journal of Neurology|language=en|volume=259|issue=7|pages=1263–1268|doi=10.1007/s00415-011-6306-4|issn=0340-5354}}</ref> == Izvori == ODAP se nalazi u sjemenkama mahunarki ''[[Lathyrus sativus]]'', biljci travolisnog graška, u konstantnoj koncentraciji od 0,5%.<ref name="Rao">{{cite journal|last1=Rao|first1=S|last2=Adiga|first2=P|last3=Sarma|first3=P|title=The Isolation and Characterization of β-N-Oxalyl-L-α,β-Diaminopropionic Acid: A Neurotoxin from the Seeds of Lathyrus sativus|journal=Biochemistry|date=mart 1964|volume=3|issue=3|pages=432–436|doi=10.1021/bi00891a022|pmid=14155110}}</ref> ''L. sativus'' može se naći u područjima južne, centralne i istočne Evrope, [[Mediteran|Mediteranskom bazenu]], [[Irak]]u i [[Afganistan]]u, kao i u nekim dijelovima Azije i Afrike.<ref name="Grass pea">Heuzé V., Tran G., Hassoun P., Lessire M., Lebas F., 2016. Grass pea (Lathyrus sativus). Feedipedia, a programme by INRA, CIRAD, AFZ and FAO. https://www.feedipedia.org/node/285 Last updated on April 19, 2016, 15:36</ref> == Također pogledajte == *[[Lathyrus]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Oxalyldiaminopropionic acid}} [[Kategorija:Aminokiseline]] [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Neurotoksini]] 79h3xhob0ex5c00oiciljkfdftcnuf0 0 460670 3902402 3748765 2026-07-07T11:59:30Z Tulum387 155909 3902402 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaš | ime_košarkaša = Vedran Bosnić | slika = | veličina_slike = | opis_slike = <!-- Lični podaci --> | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976|6|4}} | mjesto_rođenja =[[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --> | mjesto_smrti = | nacionalnost = | državljanstvo = Bosna i Hercegovina | visina = 188 cm | težina = | nadimak = | pozicija = Plejmejker | početak_karijere = | NBA_draft = | kraj_karijere = <!-- Informacija o klubu --> | trenutni_klub = | broj_na_dresu = <!-- Profesionalni klubovi --> | godine1 = | klub1 = | godine2 = | klub2 = | godine3 = | klub3 = <!-- ****** **** --> | godine15 = | klub15 = <!-- Trenirane ekipe --> | tgodine1 = 2018–2022. | tklub1 = [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] | tgodine2 = 2019–2025. | tklub2 = [[Belfius Mons-Hainaut]] <!-- Nagrade --> | nagrade = }} '''Vedran Bosnić''' nekadašnji je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] košarkaš i sadašnji trener. Kao košarkaš od 1997-99 nastupao je za [[tuzla]]nsku [[OKK Sloboda Tuzla|OKK Sloboda Tuzlu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.fiba.basketball/en/players/125693-vedran-bosnic|title= ''Vedran Bosnić''|website= fiba.basketball|access-date= 15. 7. 2025}}</ref> Četiri puta zaredom osvajao je švedsko nacionalno prvenstvo sa Södertälje Kingsima (2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16). Poslije švedske ekipe preuzima kormilo [[Lions de Genève]] i dvaput osvaja Švicarski kup. Kratko je bio trener [[Košarkaška reprezentacija Švedske|švedske košarkaške reprezentacije]]. Od 2018. do 2022. bio je selektor [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|košarkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine]].<ref>{{cite web|url=https://sport1.oslobodjenje.ba/kosarka/selektor-bih-ima-novi-trenerski-angazman/157523|title=Selektor BiH ima novi trenerski angažman|date=11. 6. 2019|access-date=11. 6. 2019|language=bs|publisher=Sport1.ba}}</ref> Šest sezona (2019-25) predvodio je [[Belfius Mons-Hainaut]], koji nastupa u zajedničkoj [[BNXT liga|belgijsko-nizozemskoj ligi]]. S ovim timom plasirao se u finale tokom sezone 2020-21. Trenutno predvodi [[Mađarska|mađarski]] klub NHSZ-Szolnoki Olajbányász.<ref>{{Cite web|url= https://bnxtleague.com/en/newsvideo/vedran-bosnic-bids-farewell-to-mons-hainaut-after-six-memorable-years|title= ''VEDRAN BOSNIĆ BIDS FAREWELL TO MONS-HAINAUT AFTER SIX MEMORABLE YEARS''|website= bnxtleague.com|access-date= 15. 7. 2025}}</ref> {{Selektori košarkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine}} == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Bosnić, Vedran}} [[Kategorija:Rođeni 1976.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaški treneri]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Selektori košarkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine]] 39jksmzifckmj75pz6skcjfltbsadpo 0 461828 3902485 3775312 2026-07-08T01:00:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902485 wikitext text/x-wiki {{Infokutija softver |naziv=Microsoft Teams |logo=Microsoft Office Teams (2019–2025).svg |programer=[[Microsoft]] |operativni_sistem=[[Windows]], [[Linux]], [[macOS]], [[iOS]], [[Android (operativni sistem)|Android]] |jezici= |žanr=[[Kolaborativni softver]]||licenca=[[Vlasnički softver|Vlasnički]] [[Komercijalni softver|komercijalni]] softver na oblaku |alexa= |veb-sajt={{url|https://teams.microsoft.com}}}} '''Microsoft Teams''' jest softverska platforma za komunikaciju i saradnju. Kombinira online razgovor, video sastanke, pohranu podataka (i zajednički rad na podacima) i integraciju aplikacija. Dio je [[Microsoft 365]] pretplate. Microsoft Teams je konkurent uslugama kao što je [[Slack (softver)|Slack]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2016/11/2/13497992/microsoft-teams-slack-competitor-features|title=Microsoft Teams launches to take on Slack in the workplace|last=Warren|first=Tom|date=2. 11. 2016|publisher=}}</ref> i nasljednik je Microsoftovog [[Skype]] for Business (bivši Lync). [[Microsoft]] je najavio Teams na događaju u [[New York]]u, a usluga je postala dostupna 14. marta 2017.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/microsoft-teams-7-things-you-need-to-know/|title=Microsoft Teams: 7 things you need to know|publisher=}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://blogs.office.com/en-us/2017/03/14/microsoft-teams-rolls-out-to-office-365-customers-worldwide/|title=Microsoft Teams rolls out to Office 365 customers worldwide - Office Blogs|date=14. 3. 2017|work=Office Blogs|access-date=30. 9. 2017|language=en-US}}</ref> Nastao je za vrijeme internog [[hackathon]]a u kompaniji, a trenutno razvojem rukovodi Brian MacDonald,<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2017/3/14/14920892/microsoft-teams-interview-behind-the-scenes-slack-competition|title=How Microsoft Built its Slack Competitor|last=Warren|first=Tom|publisher=}}</ref> korporativni potpredsjednik u Microsoftu. == Historija == Microsoft je 4. marta 2016 razmatrao kupovinu platforme Slack za 8 miliona američkih dolara, ali u tom trenutku [[Bill Gates]] je bio protiv kupovine, navodeći da bi umjesto toga firma trebala staviti fokus na poboljšanje Skypea za posao.<ref name="auto">{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2016/03/04/source-microsoft-mulled-an-8-billion-bid-for-slack-will-focus-on-skype-instead/|title=Source: Microsoft mulled an $8 billion bid for Slack, will focus on Skype instead|last=Russell|first=Jon|work=TechCrunch|access-date=30. 9. 2017|language=en}}</ref> Microsoft je 2. novembra 2016. godine najavio Teams i predstavio ga javnosti kao izravnog konkurenta Slacku.<ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2016/11/2/13497992/microsoft-teams-slack-competitor-features|title=Microsoft Teams launches to take on Slack in the workplace|work=The Verge|access-date=30. 9. 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.zdnet.com/article/microsoft-launches-its-slack-competitor-microsoft-teams/|title=Microsoft launches its Slack competitor, Microsoft Teams {{!}} ZDNet|last=Foley|first=Mary Jo|work=ZDNet|access-date=30. 9. 2017|language=en}}</ref> Dana 3. maja 2017. Microsoft je objavio da će Microsoft Teams zamijeniti Microsoft Classroom u paketu Office 365 Education.<ref>{{Cite web|url=http://blog.salamandersoft.co.uk/index.php/2017/05/microsoft-classroom-to-be-replaced-by-microsoft-teams-in-office-365-for-education/|title=Microsoft Classroom to be replaced by Microsoft Teams in Office 365 for Education – SalamanderSoft – Education Integration|website=blog.salamandersoft.co.uk|language=en-US|access-date=21. 6. 2017|archive-date=29. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229194826/https://blog.salamandersoft.co.uk/index.php/2017/05/microsoft-classroom-to-be-replaced-by-microsoft-teams-in-office-365-for-education/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://techcommunity.microsoft.com/t5/Classroom/Microsoft-Classroom-Preview-has-officially-been-dropped/td-p/66657|title=Microsoft Classroom Preview has officially been 'dropped'|date=3. 5. 2017|access-date=21. 6. 2017|language=en|archive-date=6. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906043600/https://techcommunity.microsoft.com/t5/Classroom/Microsoft-Classroom-Preview-has-officially-been-dropped/td-p/66657|url-status=dead}}</ref> Već 7. septembra 2017. korisnici su počeli primjećivati poruku koja glasi da je "Skype for Business sada Microsoft Teams".<ref>{{Cite news|url=http://www.zdnet.com/article/microsoft-may-be-repositioning-some-or-all-of-skype-for-business-as-teams/|title=Microsoft may be repositioning some (or all) of Skype for Business as Teams {{!}} ZDNet|last=Foley|first=Mary Jo|work=ZDNet|access-date=26. 9. 2017|language=en}}</ref> Ovo je potvrđeno 25. septembra 2017. na Microsoftovoj godišnjoj konferenciji Ignite.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2017/9/25/16360072/microsoft-teams-replacing-skype-for-business|title=Microsoft Teams is replacing Skype for Business to put more pressure on Slack|last=Warren|first=Tom|date=25. 9. 2017|website=The Verge}}</ref> Zaključno s 19. novembrom 2019. Microsoft je objavio da je Teams imao 20 miliona aktivnih korisnika. Dana 19. marta 2020. Microsoft je objavio da Microsoft Teams bilježi 44 miliona dnevnih korisnika, dijelom zbog [[Pandemija koronavirusa 2019/2020.|pandemije koronavirusa 2019/20]].<ref>{{Cite news|url=https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2020/03/19/microsoft-teams-3-everything-you-need-connect-teammates-be-more-productive/|title=Microsoft Teams at 3: Everything you need to connect with your teammates and be more productive|work=Microsoft|access-date=19. 3. 2020|language=en}}</ref> == Klijenti == === Dostupni klijenti === Od marta 2020. godine dostupni su sljedeći klijenti Microsoft Teamsa: * Windows i MacOS: Uključeni sa pretplatom Office 365 ili dostupni besplatno * iOS: Microsoftova aplikacija u App Storeu<ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/app/id1113153706|title=Microsoft Teams|website=App Store|language=en-us|access-date=9. 5. 2019}}</ref> * Android: Microsoftova aplikacija na [[Google]] Playu<ref>{{Cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.microsoft.teams&hl=en_US|title=Microsoft Teams - Apps on Google Play|website=play.google.com|language=en|access-date=9. 5. 2019}}</ref> * Web: ''Web klijent Teamsa'', podržan u uobičajenim stolnim web pretraživačima<ref>{{Cite web|url=https://docs.microsoft.com/microsoftteams/get-clients#web-client|title=Get clients for Microsoft Teams|language=en-us|access-date=11. 10. 2019}}</ref> * Linux: od decembra 2019<ref>{{Cite web|url=https://techcommunity.microsoft.com/t5/Microsoft-Teams-Blog/Microsoft-Teams-is-now-available-on-Linux/ba-p/1056267|title=Microsoft Teams is now available on Linux|last=Salazar|first=Marissa|date=10. 12. 2019|website=Microsoft Teams Blog|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210224126/https://techcommunity.microsoft.com/t5/Microsoft-Teams-Blog/Microsoft-Teams-is-now-available-on-Linux/ba-p/1056267|archive-date=10. 12. 2019|url-status=dead|access-date=11. 12. 2019}}</ref> == Također pogledajte == * [[Slack (softver)|Slack]] * [[Discord]] * [[Trillian (softver)|Trillian]] * [[Workplace by Facebook]] == Reference == {{Refspisak|}} [[Kategorija:Microsoft Office]] [[Kategorija:Microsoftov softver]] [[Kategorija:Platforme na oblaku]] 9e9oc79frx6s6d9hfnvauaf1bawjeiw 0 467545 3902435 3900370 2026-07-07T17:34:02Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902435 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Pep Guardiola | slika = Josep Guardiola 2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2797 (cropped).jpg | opis = Guardiola sa [[Manchester City FC|Manchester Cityjem]] 2023. | punoime = Josep Guardiola Sala | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|01|18}} | rodnigrad = [[Santpedor]] | rodnadržava = [[Španija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = [[180]] [[cm]] | pozicija = Vezni igrač | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = 1984–1990. | omladinskipogoni = [[FC Barcelona|Barcelona]] | godine1 = 1988–1989. <br> 1990–1992. <br> 1990–2001. <br> 2001–2002. <br> 2002–2003. <br> 2003. <br> 2003–2005. <br> 2005–2006. | klubovi1 = [[FC Barcelona C|Barcelona C]] <br> [[FC Barcelona B|Barcelona B]] <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br> [[Brescia Calcio|Brescia]] <br> [[AS Roma|Roma]] <br> [[Brescia Calcio|Brescia]] <br> [[Al Ahli SC (Doha)|Al Ahli]] <br> [[Dorados de Sinaloa|Dorados]] | nastupi(golovi)1 = 8 (1) <br> 53 (5) <br> 263 (6) <br> 11 (2) <br> 4 (0) <br> 13 (1) <br> 36 (5) <br> 10 (1) | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1992–2001. <br> 1995–2005. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] <br> [[Nogometna reprezentacija Katalonije|Katalonija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 47 (5) <br>7 (0) | trenergodine = 2007–2008. <br> 2008–2012. <br> 2013–2016. <br> 2016–2026. | trenerklubovi = [[FC Barcelona B|Barcelona B]] <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br> [[FC Bayern München|Bayern München]] <br> [[Manchester City FC|Manchester City]] }} '''Josep "Pep" Guardiola i Sala''' (rođen 18. januara 1971) [[Španija|španski]] je nogometni trener i nekadašnji nogometaš. Profesionalnu karijeru počeo je 1990. u [[FC Barcelona|Barceloni]], igrao je i za Bresciu, [[AS Roma|Romu]], Al-Ahli i Dorados. Od 2007. je trener u B timu Barcelone, a od 2008. do 2012. bio je trener prvog tima Barcelone.<ref>[https://www.klix.ba/sport/nogomet/guardiola-se-oprostio-od-nou-campa-messi-najbolji-strijelac/120506004 VIDEO/Guardiola se oprostio od Nou Campa, Messi najbolji strijelac], Klix.ba, pristupljeno 6. maja 2012.</ref> Od 2013. do 2016. trenirao je [[FC Bayern München|Bayern München]].<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/bayern-predstavio-guardiolu-heynckes-mi-je-ostavio-tezak-zadatak/130624057|title=Bayern predstavio Guardiolu: Heynckes mi je ostavio težak zadatak|publisher=Klix.ba|date=24. 6. 2013|access-date=14. 8. 2020}}</ref> [[Engleska|Engleski]] nogometni klub [[Manchester City FC|Manchester City]] početkom 2016. objavio je da će španski nogometni stručnjak od sezone 2016/17. voditi City. Guardiola je s engleskim prvoligašem potpisao na tri godine.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/city-predstavio-guardiolu-treneri-kao-mourinho-pomogli-su-mi-da-napredujem/160708064|title=City predstavio Guardiolu: Treneri kao Mourinho pomogli su mi da napredujem|publisher=Klix.ba|date=8. 7. 2016|access-date=14. 8. 2020}}</ref> ==Trofeji== ===Igrački=== '''Barcelona''' *[[La Liga]]: [[La Liga 1990/1991.|1990/91]], [[La Liga 1991/1992.|1991/92]], [[La Liga 1992/1993.|1992/93]], [[La Liga 1993/1994.|1993/94]], [[La Liga 1997/1998.|1997/98]], [[La Liga 1998/1999.|1998/99.]] *[[Kup kralja]]: 1996/97. *[[Španski superkup]]: 1991, 1992, 1994, 1996. *[[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]]: 1991/92. *[[UEFA Kup pobjednika kupova]]: [[UEFA Kup pobjednika kupova 1996/1997.|1996/97.]] *[[UEFA Superkup]]: 1992, 1997. '''Španija''' *[[Ljetne olimpijske igre]] zlatna medalja: [[Olimpijske igre 1992.|1992.]] ===Nagrade i postignuća=== *[[Nagrada "Bravo"]]: 1992 *UEFA-in tim [[Evropsko prvenstvo u nogometu|Evropskog prvenstva]]: [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2000.|2000.]] ===Trenerski=== '''Barcelona''' *[[La Liga]]: [[La Liga 2008/2009.|2008/09]], [[La Liga 2009/2010.|2009/10]], [[La Liga 2010/2011.|2010/11.]] *[[Kup kralja]]: 2008/09, 2011/12. *[[Španski superkup]]: 2009, 2010, [[Španski superkup 2011.|2011.]] *[[UEFA Liga prvaka]]: [[UEFA Liga prvaka 2008/2009.|2008/09]], [[UEFA Liga prvaka 2010/2011.|2010/11.]] *[[UEFA Superkup]]: 2009, 2011. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2009, [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2011.|2011.]] '''Bayern München''' *[[Bundesliga]]: [[Nogometna Bundesliga 2013/2014.|2013/14]], [[Nogometna Bundesliga 2014/2015.|2014/15]], [[Nogometna Bundesliga 2015/2016.|2015/16.]] *[[DFB-Pokal]]: 2013/14, 2015/16. *[[UEFA Superkup]]: 2013. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2013.|2013.]] '''Manchester City''' *[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]: [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2020/2021.|2020/21]], [[Premier League 2021/2022.|2021/22]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24.]] *[[FA kup]]: 2018/19, 2022/23, 2025/26. *[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]: 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2025/26. *[[FA Community Shield]]: 2018, 2019, 2024. *[[UEFA Liga prvaka]]: 2022/23. *[[UEFA Superkup]]: 2023. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2023. ===Nagrade i postignuća=== *'''Nagrada "Don Balón"''': 2009, 2010. *'''Trofej "Miguel Muñoz"''': [[La Liga 2008/2009.|2008/09]], [[La Liga 2009/10.|2009/10.]] *'''Onze d'Or Evropski trener godine''': 2009, 2011, 2012. *'''World Soccer Magazine Trener godine''': 2009, 2011. *'''ESPN FC 18. Najbolji trener svih vremena''': 2013 *'''IFFHS Trener godine''': 2009, 2011 *'''[[FIFA]] Svjetski trener godine''': 2011 *'''Trener mjeseca''' ([[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]): [[Premier League 2016/2017.|februar 2017]], [[Premier League 2017/2018.|septembar 2017]], oktobar 2017, novembar 2017, decembar 2017, [[Premier League 2018/2019.|februar 2019]], april 2019, [[Premier League 2020/2021.|januar 2021]], februar 2021, [[Premier League 2021/2022.|novembar 2021]], decembar 2021, [[Premier League 2025/2026.|februar 2026]], april 2026. *'''[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]] trener sezone:''' [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24]]. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat-inline|Josep Guardiola}} *{{Soccerbase|2222}} *[https://www.premierleague.com/managers/5285/Josep-Guardiola/overview Pep Guardiola] na ''premierleague.com'' {{Navkutije |ime = Sastavi Španije |naslov = Sastavi Španije |naslovstil = background-color:#C60B1E; color:#FFC400; border: solid 1px #000033; |podaci1 = {{Sastav Španije na SP 1994. u nogometu}} {{Sastav Španije na EP 2000. u nogometu}} }} {{Treneri Barcelone}} {{Treneri Bayerna}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Treneri osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva}} {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{IFFHS najbolji svjetski klupski trener}} {{Trener godine - World Soccer}} {{Premier League - trener sezone}} {{Nagrada "Bravo"}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Guardiola, Pep}} [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Bages]] [[Kategorija:Španski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Barcelone]] [[Kategorija:Nogometaši Brescie]] [[Kategorija:Nogometaši Rome]] [[Kategorija:Španski nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri FC Barcelone]] [[Kategorija:Treneri FC Bayern Münchena]] [[Kategorija:Treneri Manchester Cityja]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Bravo"]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1980.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Španija)]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1994.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2000.]] [[Kategorija:Učesnici Ljetnih olimpijskih igara 1992.]] 1xfo68y7q0cy2c7la6he45u37h1cv1q 3902506 3902435 2026-07-08T08:01:26Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902506 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Pep Guardiola | slika = Josep Guardiola 2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2797 (cropped).jpg | opis = Guardiola sa [[Manchester City FC|Manchester Cityjem]] 2023. | punoime = Josep Guardiola Sala | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|01|18}} | rodnigrad = [[Santpedor]] | rodnadržava = [[Španija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = [[180]] [[cm]] | pozicija = Vezni igrač | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = 1984–1990. | omladinskipogoni = [[FC Barcelona|Barcelona]] | godine1 = 1988–1989. <br> 1990–1992. <br> 1990–2001. <br> 2001–2002. <br> 2002–2003. <br> 2003. <br> 2003–2005. <br> 2005–2006. | klubovi1 = [[FC Barcelona C|Barcelona C]] <br> [[FC Barcelona B|Barcelona B]] <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br> [[Brescia Calcio|Brescia]] <br> [[AS Roma|Roma]] <br> [[Brescia Calcio|Brescia]] <br> [[Al Ahli SC (Doha)|Al Ahli]] <br> [[Dorados de Sinaloa|Dorados]] | nastupi(golovi)1 = 8 (1) <br> 53 (5) <br> 263 (6) <br> 11 (2) <br> 4 (0) <br> 13 (1) <br> 36 (5) <br> 10 (1) | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1992–2001. <br> 1995–2005. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] <br> [[Nogometna reprezentacija Katalonije|Katalonija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 47 (5) <br>7 (0) | trenergodine = 2007–2008. <br> 2008–2012. <br> 2013–2016. <br> 2016–2026. | trenerklubovi = [[FC Barcelona B|Barcelona B]] <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br> [[FC Bayern München|Bayern München]] <br> [[Manchester City FC|Manchester City]] }} '''Josep "Pep" Guardiola i Sala''' (rođen 18. januara 1971) [[Španija|španski]] je nogometni trener i nekadašnji nogometaš. Profesionalnu karijeru počeo je 1990. u [[FC Barcelona|Barceloni]], igrao je i za Bresciu, [[AS Roma|Romu]], Al-Ahli i Dorados. Od 2007. je trener u B timu Barcelone, a od 2008. do 2012. bio je trener prvog tima Barcelone.<ref>[https://www.klix.ba/sport/nogomet/guardiola-se-oprostio-od-nou-campa-messi-najbolji-strijelac/120506004 VIDEO/Guardiola se oprostio od Nou Campa, Messi najbolji strijelac], Klix.ba, pristupljeno 6. maja 2012.</ref> Od 2013. do 2016. trenirao je [[FC Bayern München|Bayern München]].<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/bayern-predstavio-guardiolu-heynckes-mi-je-ostavio-tezak-zadatak/130624057|title=Bayern predstavio Guardiolu: Heynckes mi je ostavio težak zadatak|publisher=Klix.ba|date=24. 6. 2013|access-date=14. 8. 2020}}</ref> [[Engleska|Engleski]] nogometni klub [[Manchester City FC|Manchester City]] početkom 2016. objavio je da će španski nogometni stručnjak od sezone 2016/17. voditi City. Guardiola je s engleskim prvoligašem potpisao na tri godine.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/city-predstavio-guardiolu-treneri-kao-mourinho-pomogli-su-mi-da-napredujem/160708064|title=City predstavio Guardiolu: Treneri kao Mourinho pomogli su mi da napredujem|publisher=Klix.ba|date=8. 7. 2016|access-date=14. 8. 2020}}</ref> ==Trofeji== ===Igrački=== '''Barcelona''' *[[La Liga]]: [[La Liga 1990/1991.|1990/91]], [[La Liga 1991/1992.|1991/92]], [[La Liga 1992/1993.|1992/93]], [[La Liga 1993/1994.|1993/94]], [[La Liga 1997/1998.|1997/98]], [[La Liga 1998/1999.|1998/99.]] *[[Kup kralja]]: 1996/97. *[[Španski superkup]]: 1991, 1992, 1994, 1996. *[[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]]: 1991/92. *[[UEFA Kup pobjednika kupova]]: [[UEFA Kup pobjednika kupova 1996/1997.|1996/97.]] *[[UEFA Superkup]]: 1992, 1997. '''Španija''' *[[Ljetne olimpijske igre]] zlatna medalja: [[Olimpijske igre 1992.|1992.]] ===Nagrade i postignuća=== *[[Nagrada "Bravo"]]: 1992 *UEFA-in tim [[Evropsko prvenstvo u nogometu|Evropskog prvenstva]]: [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2000.|2000.]] ===Trenerski=== '''Barcelona''' *[[La Liga]]: [[La Liga 2008/2009.|2008/09]], [[La Liga 2009/2010.|2009/10]], [[La Liga 2010/2011.|2010/11.]] *[[Kup kralja]]: 2008/09, 2011/12. *[[Španski superkup]]: 2009, 2010, [[Španski superkup 2011.|2011.]] *[[UEFA Liga prvaka]]: [[UEFA Liga prvaka 2008/2009.|2008/09]], [[UEFA Liga prvaka 2010/2011.|2010/11.]] *[[UEFA Superkup]]: 2009, 2011. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2009, [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2011.|2011.]] '''Bayern München''' *[[Bundesliga]]: [[Nogometna Bundesliga 2013/2014.|2013/14]], [[Nogometna Bundesliga 2014/2015.|2014/15]], [[Nogometna Bundesliga 2015/2016.|2015/16.]] *[[DFB-Pokal]]: 2013/14, 2015/16. *[[UEFA Superkup]]: 2013. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2013.|2013.]] '''Manchester City''' *[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]: [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2020/2021.|2020/21]], [[Premier League 2021/2022.|2021/22]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24.]] *[[FA kup]]: 2018/19, 2022/23, 2025/26. *[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]: 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2025/26. *[[FA Community Shield]]: 2018, 2019, 2024. *[[UEFA Liga prvaka]]: 2022/23. *[[UEFA Superkup]]: 2023. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2023. ===Nagrade i postignuća=== *'''Nagrada "Don Balón"''': 2009, 2010. *'''Trofej "Miguel Muñoz"''': [[La Liga 2008/2009.|2008/09]], [[La Liga 2009/10.|2009/10.]] *'''Onze d'Or Evropski trener godine''': 2009, 2011, 2012. *'''World Soccer Magazine Trener godine''': 2009, 2011. *'''ESPN FC 18. Najbolji trener svih vremena''': 2013 *'''IFFHS Trener godine''': 2009, 2011 *'''[[FIFA]] Svjetski trener godine''': 2011 *'''Trener mjeseca''' ([[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]): [[Premier League 2016/2017.|februar 2017]], [[Premier League 2017/2018.|septembar 2017]], oktobar 2017, novembar 2017, decembar 2017, [[Premier League 2018/2019.|februar 2019]], april 2019, [[Premier League 2020/2021.|januar 2021]], februar 2021, [[Premier League 2021/2022.|novembar 2021]], decembar 2021, [[Premier League 2025/2026.|februar 2026]], april 2026. *'''[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]] trener sezone:''' [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24]]. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat-inline|Josep Guardiola}} *{{Soccerbase|2222}} *[https://www.premierleague.com/managers/5285/Josep-Guardiola/overview Pep Guardiola] na ''premierleague.com'' {{Navkutije |ime = Sastavi Španije |naslov = Sastavi Španije |naslovstil = background-color:#C60B1E; color:#FFC400; border: solid 1px #000033; |podaci1 = {{Sastav Španije na SP 1994. u nogometu}} {{Sastav Španije na EP 2000. u nogometu}} }} {{Treneri Barcelone}} {{Treneri Bayerna}} {{Treneri Manchester Cityja}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Treneri osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva}} {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{IFFHS najbolji svjetski klupski trener}} {{Trener godine - World Soccer}} {{Premier League - trener sezone}} {{Nagrada "Bravo"}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Guardiola, Pep}} [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Bages]] [[Kategorija:Španski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Barcelone]] [[Kategorija:Nogometaši Brescie]] [[Kategorija:Nogometaši Rome]] [[Kategorija:Španski nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri FC Barcelone]] [[Kategorija:Treneri FC Bayern Münchena]] [[Kategorija:Treneri Manchester Cityja]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Bravo"]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1980.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Španija)]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1994.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2000.]] [[Kategorija:Učesnici Ljetnih olimpijskih igara 1992.]] 8a6fuhti4903w7be7wl7q7q6aemxbyr 0 467664 3902433 3486664 2026-07-07T17:26:52Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902433 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Rinus Michels | slika = Rinus Michels (1984).jpg | opis = Michels 1984. | punoime = Marinus Jacobus Hendricus Michels | datumrođenja = {{Datum rođenja|1928|02|09}} | rodnigrad = [[Amsterdam]] | rodnadržava = [[Holandija]] | datumsmrti = {{Datum smrti i godine|2005|03|03|1928|02|09}} | gradsmrti = [[Alst]] | državasmrti = [[Belgija]] | pozicija = Napadač | visina = 186 cm | godine = 1946–1958. | klubovi = [[AFC Ajax|Ajax]] | nastupi(golovi) = 264 (122) | reprezentacija = da | nacionalnegodine = 1950–1954 | nacionalneekipe = [[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandija]] | nacionalninastupi(golovi) = 5 (0) | trenergodine = 1953–1954.<br />1960–1964.<br />1964–1965.<br />1965–1971.<br />1971–1975.<br />1974.<br/>1975–1976.<br/>1976–1978.<br/>1979–1980.<br />1980–1983.<br />1984–1985.<br />1986–1988.<br />1988–1989.<br />1990–1992. | trenerklubovi = [[Asser Boys]]<br />[[JOS Watergraafsmeer|JOS]]<br />[[Amsterdamsche FC|A.F.C.]]<br />[[AFC Ajax|Ajax]]<br />[[FC Barcelona|Barcelona]]<br />[[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandija]]<br/>[[AFC Ajax|Ajax]]<br/>[[FC Barcelona|Barcelona]]<br/>[[Los Angeles Aztecs]]<br />[[1. FC Köln]]<br />[[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandija]]<br/>[[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandija]]<br/>[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]<br/>[[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandija]] | zadnjiuređaj = }} '''Marinus Jacobus Hendricus "Rinus" Michels''' bio je nogometni trener i bivši [[Holandija|holandski]] nogometaš. [[FIFA]] ga je proglasila "nogometnim trenerom vijeka" 1999. godine.<ref name="uefa">{{cite news | first=Berend | last=Scholten | title=Michels – a total footballing legend | language=en | url=http://www.uefa.org/about-uefa/history/obituaries/newsid=285010.html | publisher=UEFA | date=3. 3. 2005 | access-date=29. 1. 2007 | archive-date=4. 5. 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140504020537/http://www.uefa.org/about-uefa/history/obituaries/newsid=285010.html | url-status=dead }}</ref> Izumio je taktičku nogometnu teoriju zvanu "totalni nogomet".<ref name="uefa"/> Kao igrač karijeru je proveo u [[AFC Ajax|Ajax]]u, a bio je i član [[Nogometna reprezentacija Holandije|holandske nogometne reprezentacije]]. Kao trener je radio u mongo klubova, prije svega u Ajaxu, [[FC Barcelona|Barceloni]], [[1. FC Köln]]u, [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusenu]] te kao selektor holandske reprezentacije. [[Nogometni savez Holandije]] je 2004. utemeljio nogometnu nagradu koja nosi njegovo ime. Michels je preminuo 3. marta 2005. godine u [[Belgija|Belgiji]].<ref>{{cite news | author= Paul Gallagher | title= Father of Dutch soccer dies | language= en | url=http://www.theage.com.au/news/Soccer/Father-of-Dutch-soccer-dies/2005/03/04/1109700662715.html |work=The Age |location=Australia| date=5. 3. 2005 | access-date=30. 1. 2007}}</ref> ==Trofeji== ===Igrački=== '''Ajax''' *[[Eredivisie]]: 1946–47, 1956–57 ===Trenerski=== '''Ajax''' *[[Eredivisie]]: 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1969–70 *[[KNVB kup]]: 1966–67, 1969–70, 1970–71 *[[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]]: 1970–71 '''Barcelona''' *[[La Liga]]: [[La Liga 1973/1974.|1973–74]] *[[Kup kralja]]: 1977–78 *[[Kup velesajamskih gradova]]: 1971. '''1. FC Köln''' *[[DFB-Pokal]]: 1982–83 '''Holandija''' *[[Evropsko prvenstvo u nogometu|Evropsko prvenstvo]]: [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1988.|1988.]] ===Nagrade i postignuća=== *'''World Soccer Magazine Trener godine''': 1988 *'''[[FIFA]] nogometnim trener vijeka''': 1999 *'''ESPN FC 9. Najbolji Trener svih vremena''': 2013 *'''France Football Najbolji Trener svih vremena''': 2019 *'''ESPN FC 2. Najbolji Trener svih vremena''': 2013 *'''Holandski Trener vijeka:''': 1999 *'''[[UEFA]] Nagrada za Životno Postignuće''': 2002 ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat-inline|Rinus Michels}} * [http://www.thefa.com/TheFA/NewsFromTheFA/Postings/2005/03/Obituary_RinusMichels.htm Sven Goran Erikson's tribute to Rinus Michels] (3. mart 2005) {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20110716010209/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article2437525.ece The Times ranking of the 50 greatest post-war coaches] {{en simbol}} {{Treneri Barcelone}} {{Selektori nogometne reprezentacije Nizozemske}} {{Navkutije |ime = Sastavi Holandije |naslov = Sastavi Nizozemske |naslovstil = background-color:#F1771D; color:white; |podaci1 = {{Sastav Holandije na SP 1974. u nogometu}} {{Sastav Holandije na EP 1988. u nogometu}} {{Sastav Holandije na EP 1992. u nogometu}} }} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Treneri osvajači Evropskog prvenstva u nogometu}} {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Trener godine - World Soccer}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Michels, Rinus}} [[Kategorija:Rođeni 1928.]] [[Kategorija:Umrli 2005.]] [[Kategorija:Biografije, Amsterdam]] [[Kategorija:Nizozemski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Ajaxa]] [[Kategorija:Nizozemski nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri Ajaxa]] [[Kategorija:Treneri FC Barcelone]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Nizozemske]] mx3rdxow8dy9ykn7ppoqva0bmd71mrt 0 470083 3902438 3800628 2026-07-07T17:38:27Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3902438 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Hansi Flick | slika = 2022 Hansi Flick (cropped).jpg | opis = Flick 2022. | punoime = Hans-Dieter Flick | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|02|24}} | rodnigrad = [[Heidelberg]] | rodnadržava = [[Zapadna Njemačka]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 177 cm | pozicija = Vezni igrač | trenutniklub = [[FC Barcelona|Barcelona]] (trener) | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = 1971–1976. <br/> 1976–1981. <br/> 1981–1983. | omladinskipogoni = BSC Mückenloch <br/> SpVgg Neckargemünd <br/> [[SV Sandhausen]] | godine1 = 1982–1985. <br/> 1985–1990. <br/> 1990–1993. <br/> 1994–2000. | klubovi1 = [[SV Sandhausen]] <br/> [[FC Bayern München|Bayern]] <br/> [[1. FC Köln]] <br/> Victoria Bammental | nastupi(golovi)1 = 69 (8) <br/> 104 (5) <br/> 44 (1) <br/> | trenergodine = 1996–2000. <br/> 2000–2005. <br/> 2019–2021. <br/> 2021–2023. <br/> 2024– | trenerklubovi = Victoria Bammental <br/> [[TSG 1899 Hoffenheim|1899 Hoffenheim]] <br/> [[FC Bayern München|Bayern München]] <br/> [[Nogometna reprezentacija Njemačke|Njemačka]] <br/> [[FC Barcelona|Barcelona]] }} '''Hans-Dieter''' "'''Hansi'''" '''Flick''' (rođen 24. februara 1965) [[Njemačka|njemački]] je nogometni trener i bivši nogometaš. Trenutno je trener [[FC Barcelona|Barcelone]]. Od augusta 2006. do jula 2014. bio je pomoćnik selektora [[Nogometna reprezentacija Njemačke|njemačke reprezentacije]] pod vodstvom trenera [[Joachim Löw|Joachima Löwa]].<ref>{{cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/njemacka-novi-selektor-hansi-flick/382413|title=Dva velika imena potencijalni kandidati za novog selektora Njemačke|publisher=sportsport.ba|date=18. 11. 2020|access-date=18. 11. 2020}}</ref> U augustu 2020. Flick je osvojio [[UEFA Liga Prvaka|UEFA Ligu prvaka]] kao trener [[FC Bayern München|Bayerna Münchena]], dovršivši drugu kontinentalnu trostruku titulu Bayerna.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/bs/hansi-flik-bajernova-trostruka-titula-u-prvom-poku%C5%A1aju/a-54657421|title=Hansi Flik: Bajernova trostruka titula u prvom pokušaju?|publisher=www.dw.com|date=22. 8. 2020|access-date=22. 8. 2020}}</ref> 2021. godine vodio je tim i do [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo|FIFA-inog svjetskog klupskog prvenstva]] i još jedne titule u [[Bundesliga|Bundesligi]]. ==Trofeji== ===Igrački=== '''Bayern München''' *[[Bundesliga]]: 1985/86, 1986/87, 1988/89, 1989/90. *[[DFB-Pokal]]: 1985/86. *DFL-Superkup: 1987. ===Trenerski=== '''Njemačka''' (kao pomoćnik) *[[Svjetsko prvenstvo u nogometu]]: [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|2014.]] '''Bayern München''' *[[Bundesliga]]: 2019/20, 2020/21. *[[DFB-Pokal]]: 2019/20. *DFL-Superkup: 2020. *[[UEFA Liga prvaka]]: [[UEFA Liga prvaka 2019/2020.|2019/20.]] *[[UEFA Superkup]]: 2020. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2020. '''Barcelona''' *[[La Liga]]: 2024/25. *[[Kup kralja]]: 2024/25. *[[Španski superkup]]: 2025, 2026. ===Nagrade i postignuća=== *'''[[UEFA]]-in trener godine za muškarce''': 2019/20. *'''IFFHS Trener godine:''' 2020. *'''Trener godine World Soccer Magazinea''': 2020. *'''Nogometni trener godine u Njemačkoj''': 2020. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat-inline|Hansi Flick}} *{{Soccerbase|2555}} {{Sastav Njemačke na SP 2022. u nogometu}} {{Treneri Bayerna}} {{Treneri Barcelone}} {{Selektori nogometne reprezentacije Njemačke}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Treneri osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva}} {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Trener godine - World Soccer}} {{IFFHS najbolji svjetski klupski trener}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Flick, Hans-Dieter}} [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Heidelberg]] [[Kategorija:Njemački nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Bayern Münchena]] [[Kategorija:Nogometaši Kölna]] [[Kategorija:Njemački nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri FC Bayern Münchena]] [[Kategorija:Treneri FC Barcelone]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Njemačke]] 1apwsnha4yv77q3x8a0ahpmunyzxkoc 0 471321 3902442 3885194 2026-07-07T18:56:27Z Panasko 146730 Moving from [[Category:Hemikalije lošeg mirisa]] to [[Category:Hemikalije neugodnog mirisa]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3902442 wikitext text/x-wiki {{infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Ethane-1,2-diamine 200.svg |120px|]]<br>[[Datoteka:Ethylenediamine-3D-balls-2.png |120px|]][[Datoteka:Ethylenediamine-3D-spacefill.png |120px|]] | Hemijski spoj =Etildiamin | Druga imena = Etan-1,2-diamin<ref>{{Cite web|title=ethylenediamine - Compound Summary|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=3301&loc=ec_rcs#x291|work=PubChem Compound|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=3. 5. 2012|location=USA|date=16. 9. 2004|at=Identification and Related Records}}</ref> | Sumarna formula=C₂H₄(NH₂)₂ | CAS registarski broj =107-15-3 | SMILES = NCCN | StdInChI = 1S/C2H8N2/c3-1-2-4/h1-4H2 | Kratki opis =Bezbojna tečnost, miris amonijaka | Molarna masa = | Agregatno stanje = Tečno | Gustoća = 0,90 g/cm³ | Tačka topljenja =8 | Tačka ključanja =116 | Pritisak pare = 1,3 kPa (na 20&nbsp;°C) | Rastvorljivost = | Viskoznost= | Dipolni moment = | KEGG = D01114 | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 3 |F = 3| R = 0}}<br>[[PubChem]]: 3301 <br>Otrovnost: LD50 = 500 mg/kg (oralno, pacov)<br/>470 mg/kg (oralno, zamorac)<br/>1.160 mg/kg (oralno, pacov) }} '''Etilendiamin''' (skraćeno kao '''en''' kada [[ligand]]) je [[organski spoj]] sa [[Hemijska formula|formulom]] C₂H₄(NH₂)₂. Ova bezbojna tečnost sa mirisom sličnim [[amonijaku]] snažni je [[baza (hemija)|bazni]] [[amin (hemija)|amin]]. To je široko korišteni građevinski blok u hemijskoj sintezi, sa oko 500.000 [[tona]] proizvedenik u 1998.<ref name=Ullmann>Karsten Eller, Erhard Henkes, Roland Rossbacher, Hartmut Höke "Amines, Aliphatic" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, 2005 Wiley-VCH Verlag, Weinheim. {{DOI|10.1002/14356007.a02_001}}</ref> Etilendiamin lahko reagira s vlagom u vlažnom zraku stvarajući korozivnu, toksičnu i nadražujuću maglu, kojoj čak i kratko izlaganje može nanijeti ozbiljnu štetu zdravlju (vidi sigurnost). Etilendiamin je prvi član takozvanog [[Poliamin|polietilenskih amina]]. == Sinteza == Etilendiamin se proizvodi industrijski tretiranjem [[1,2-dihloroetan]]a sa [[amonijak]]om, pod pritiskom na 180&nbsp;°C u vodenom mediju:<ref name=Ullmann/><ref name="arpe1">Hans-Jürgen Arpe, Industrielle Organische Chemie, 6. Auflage (2007), Seite 245, Wiley VCH</ref> :[[Slika:Ethylendiamin Darstellung.svg|400px]] U ovoj reakciji nastaje [[hlorovodik]], koji s aminom stvara soli. Amin se oslobađa dodavanjem [[natrij-hidroksid]]a. Kao nusproizvodi, nastaju [[dietilenetriamin]] (DETA) i [[trietilenetetramin]] (TETA). Drugi industrijski put do etilendiamina uključuje reakciju [[etanolamin]]a i amonijaka:<ref name="arpe2">Hans-Jürgen Arpe, Industrielle Organische Chemie, 6. Auflage (2007), Seite 275, Wiley VCH</ref> :[[slika:EDA synthesis from MEOA.svg|400px]] Ovaj postupak uključuje propuštanje plinovitih reaktanata preko sloja [[nikl]]ovog [[heterogeni katalizator|feterogenog katalizatora]]. Etilendiamin se može pročistiti tretiranjem natrij-hidroksidom radi uklanjanja vode, nakon čega slijedi destilacija.<ref name=JCB>{{cite book|doi=10.1002/9780470132333.ch60|chapter=Tris(ethylenediamine)chromium(III) Salts|series=Inorganic Syntheses|pages=196–200|volume=2|year=1946|last1=Rollinson|first1=Carl L.|title=Inorganic Syntheses|last2=Bailar, Jr.|first2=John C.|isbn=9780470132333}}</ref> ==Primjena== Etilendiamin se u velikim količinama koristi za proizvodnju mnogih industrijskih hemikalija. Tvori derivate sa [[karboksilna kiselina|karboksilnim kiselinama]] (uključujući [[masne kiseline]], [[nitril]]e, [[alkohol]]e (na povišenim temperaturama), alkilirajuća sredstva, [[ugljik-disulfid]] [[aldehid]]e i [[keton]]e. Zbog svoje bifunkcionalne prirode, imajući dva amina, lahko stvara heterocikle poput [[imidazolidin]]a. === Prekursor helacijskih sredstava, lijekova i agrokemikalija === Najistaknutiji derivat etilendiamina je [[helacija|helirani]] agens [[EDTA]], koji je izveden iz etilendiamina, putem [[Streckerova sinteza|Streckerove sinteze]] koja uključuje [[cijanid]] i [[formaldehid]]. Hidroksietiletilendiamin je drugo komercijalno značajno helatno sredstvo. Brojna bioaktivna jedinjenja i lijekovi sadrže vezu N-CH₂–CH₂–N , uključujući neke [[antihistaminik]]e.<ref>{{cite journal | doi=10.1111/j.1747-0285.2006.00347.x | author=Kotti, S. R. S. S. | author2=Timmons, C. | author3=Li, G.| title=Vicinal diamino functionalities as privileged structural elements in biologically active compounds and exploitation of their synthetic chemistry | pmid=16492158 | journal = Chemical Biology & Drug Design | year = 2006 | volume = 67 | issue = 2| pages=101–114 }}</ref> Soli etilenbisditiokarbamata su komercijalno značajni fungicidi pod markama [[Maneb]], Mancozeb, [[Zineb]] i Metiram. Neki [[fungicid]]i koji sadrže [[imidazolin|2-imidazolin]] potiču iz etilendiamina. === Farmaceutski sastojak === Etilendiamin je [[pomoćna supstanca|sastojak]] u uobičajenom [[bronhodilatator]]nom lijeku [[aminofilin]]u, gde služi za rasvaranje aktivnog sastojka [[teofilin]]a. Etilendiamin se također koristi u dermatološkim preparatima, ali je iz nekih uklonjen zbog izazivanja kontaktnog dermatitisa.<ref>{{cite journal| author= Hogan DJ| title= Allergic contact dermatitis to ethylenediamine. A continuing problem. | url= https://archive.org/details/sim_dermatologic-clinics_1990-01_8_1/page/133| journal = Dermatol Clin |date=januar 1990 | volume = 8 |issue = 1 | pages=133–6 |pmid = 2137392 | doi= 10.1016/S0733-8635(18)30536-9}}</ref> Kada se koristi kao farmaceutska pomoćna supstanca, nakon oralne primjene [[bioraspoloživost]] iznosi oko 0,34, zbog značajnog efekta prvog prolaska. Manje od 20% se eliminira izlučivanjem preko [[bubreg]]a.<ref>{{cite journal| author=Zuidema J. | title=Ethylenediamine, profile of a sensitizing excipient.| journal = Pharmacy World & Science | date= 23. 8. 1985 | volume = 7| issue = 4 | pages= 134–40 | doi = 10.1007/BF02097249| pmid = 3900925}}</ref> [[Antihistaminici]] izvedeni iz etilendiamina su najstarija od pet klasa antihistaminika prve generacije, počevši od [[piperoksan]]skog benodaina, otkrivenog 1933., na Pasterovom institutu u Francuskoj, a uključuju i [[mepiramin]], [[tripelennamin]] i [[antazolin]]. Ostale klase su derivati etanolamina, [[alifatski amin|alkilamin]], [[piperazin]] i drugi (prvenstveno triciklični i tetraciklični spojevi povezani sa [[fenotiazin]]ima, [[triciklični antidepresiv]]ima, kao i porodica [[ciproheptadin]] – [[fenindamin]]) === Uloga u polimerima === Pošto sadrži dvije aminske grupe, etilendiamin je široko korišten prekursor različitih polimera. Kondenzati izvedeni iz formaldehida su plastifikatori. Široko se koristi u proizvodnji poliuretanskih vlakana. PAMAM klasa [[dendrimer]]a izvedena je iz etilendiamina. === Tetraacetiletilendiamin === Aktivator [[izbjeljivač]]a [[tetraacetiletilendiamin]]a proizveden je iz etilendiamina. Derivat [[EBS|etilen bis (stearamid)|''N'', ''N''-etilenbis (stearamid)]] (EBS) komercijalno je značajan kalup - [[sredstvo za otpuštanje]] i [[surfaktant]] u benzinu i motornom ulju. === Ostale aplikacije === * Kao [[rastvarač]], miješa se sa polarnim rastvaračima i koristi se za solubilizaciju [[protein]]a, kao što su [[albumini]] i [[kazein]]. Također se koristi u određenim kupkama za [[galvanizacija|galvanizaciju]]. *Kao [[inhibitor korozije]] upotrbljava se u bojama i [[antifriz|rashladnim tečnostima]]. * [[Etilendiamin-dihidrojodid]] (EDDI) dodaje se u stočnu hranu kao izvor jodida. * Hemikalije za razvijanje [[fotografija|fotografija u boji]], [[vezivo (materijal)|veziva]], [[ljepila]], [[omekšivač tkanine]], [[očvršćavanje (hemija)|stvrdnjavanje]], agensi za [[epoksija|epoksidiranje]] i [[boje]]. *Upotrebljava se kao spoj za senzibilizaciju [[nitrometan]]a u [[eksploziv]]. Ova smjesa je korištena u [[Picatinny Arsenal]]u tokom Drugog svjetskog rata, dajući smjesi nitrometana i etilendiamina nadimak [[PLX]], ili Picatinnyjev tečni eksploziv. == Koordinacijsk hemija == Etilendiamin je dobro poznat [[dentatnost|bidentat]] [[helacija|helirani]] [[ligand]] tokom koordinacijskog spajanja, pri čemu dva atoma dušika doniraju svoje usamljene parove elektrona, kada etilendiamin deluje kao ligand. Često je u anorganskoj hemiji skraćen kao "en". Kompleks [[Tris (etilendiamin) kobalt (III) hlorid|[Co (etilendiamin)₃]³⁺]] je arhetipski [[hiralnost|hiralni]] trishelatni kompleks. [[Salenski ligand]]i, od kojih se neki koriste u katalizi, izvedeni su iz kondenzacije [[salicilaldehid]]a i etilendiamina. ==Srodni ligandi== Srodne izvedenice etilendiamina uključuju [[etilendiaminetetraacetatna kiselina|etilendiaminetetrasirćetnu kiselinu (EDTA)]], [[tetrametiletilendiamin]] (TMEDA) i [[tetraetiletilendiamin]] (TEEDA). Hiralni [[strukturni analog|analozi]] etilendiamina uključuju [[1,2-diaminopropan]] i [[trans-1,2-diaminocikloheksan|'' trans''-diaminocikloheksan]]. == Sigurnost == Etilendiamin, poput [[amonijak]]a i drugih amina niske molekulske težine, nadražuje kožu i respiratorne organe. Tekući etilendiamin, ako se čvrsto ne drži, oslobađaće toksične i nadražujuće pare u svoju okolinu, posebno zagrijavanjem. Pare reagiraju s vlagom u vlažnom zraku, stvarajući karakterističnu bijelu maglu koja izuzetno iritira kožu, oči, pluća i sluznicu. == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Ethylenediamine}} *[http://www.epa.gov/iris/subst/0528.htm IRIS EPA Ethylenediamine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208035054/http://www.epa.gov/iris/subst/0528.htm |date=8. 12. 2008 }} *[https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0269.html CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] *[https://archive.today/20130102061829/http://www.chemicalland21.com/arokorhi/industrialchem/organic/ethylenediamine.htm Chemical data] {{Motorno gorivo}} {{Antioksidanti}} {{Authority control}} [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Rastvarači]] [[Kategorija:Helatni agensi]] [[Kategorija:Antioksidansi]] [[Kategorija:Goriva]] [[Kategorija:Inhibitori korozije]] [[Kategorija:Robne hemikalije]] [[Kategorija:Etilenamini]] [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] cupogwdze30s5ffgdh5xxcu3q5rb5ya 0 471362 3902450 3891613 2026-07-07T18:56:30Z Panasko 146730 Moving from [[Category:Hemikalije lošeg mirisa]] to [[Category:Hemikalije neugodnog mirisa]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3902450 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Pyridine-2D-full.svg |250px]] [[Datoteka:Pyridine_numbers.svg|250px]][[Datoteka: Pyridine-CRC-MW-3D-balls.png|250px]][[Datoteka: Pyridine-CRC-MW-3D-vdW.png|250px]] | Hemijski spoj = Piridin | Druga imena = Azabenzen<br>Azin<br />Azinin<br />1-Azacikloheksa-1,3,5-trien | Sumarna formula = C₅H₅N | CAS registarski broj = 110-86-1 | Kratki opis = Bezbojna tečnost, neprijtnog mirisa na ribu | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = 0,9819&nbsp;g/mL | Tačka topljenja =−41,6 | Tačka ključanja = 115,2 | Pritisak pare = 16&nbsp;mmHg (20&nbsp;°C)< | Rastvorljivost = Miješa se | Dipolni moment = 2,2&nbsp;D<br>[[PubChem]]: 1049 | Viskoznost = 0,88&nbsp;[[Pois (jedinica)|cP]] 25℃ | InChI = 1/C5H5N/c1-2-4-6-5-3-1/h1-5H | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 2|F =3 | R = 0| O = }} }} [[slika:Pyridine sample.jpg|thumb|250px|Uzorak piridina]] '''Piridin''' je osnovni [[heterociklični spoj|heterociklični]] [[organski spoj]] sa [[hemijska formula|hemijskom formulom]] [[ugljik|C₅]][[Vodik|H₅]] [[dušik|N]]. Strukturno je povezan sa [[benzen]]om, jednom [[metinska grupa|metinskom grupom]] (=CH−) zamijenjenim atomom [[dušik]]a. To je lahko zapaljiva, slabo [[baza (hemija)|bazna]] tekućina koja se miješa s vodom, prepoznatljivog, neugodnog mirisa poput ribe. Piridin je bezbojan, a li stariji ili nečisti uzorci mogu izgledati žuto. Piridinski prsten se javlja u mnogim važnim spojevima, uključujući [[agrohemija|agrohemijske]], [[farmacija|farmaceutske]] i [[vitamin]]ske sastojke. U prošlosti se piridin proizvodio od ugljenskog katrana. Danas se u svijetu sintetizira na skali od oko 20.000 tona godišnje. ==Svojstva== [[Datoteka:PyridineXray.svg|thumb|150px|left| Unutarnji uglovi i udaljenosti veze (pm) za piridin.]] === Fizička svojstva === [[slika:Kristallstruktur Pyridin.png|thumb|Kristalna struktura piridina]] Molekulski [[električni dipolni moment]] je 2,2 [[debej]]a.<ref name=roempp>{{cite book|work=Thieme Chemistry|title=RÖMPP Online – Version 3.5|publisher=Georg Thieme |place=Stuttgart|year=2009}}</ref> Piridin je [[diamagnetizam|diamagnetni]] i ima [[Magnetna osjetljivost|dijamagnetnu osjetljivost]] od −48.7&nbsp;×&nbsp;10⁻⁶&nbsp;cm³•mol⁻¹.<ref>Lide, p.&nbsp;3-673</ref>[[Standardna entalpija formiranja]] tečne faze je 100,2&nbsp;kJ•mol⁻¹ i 140,4&nbsp;kJ•mol⁻¹ u [[plin]]ovitoj fazi. Na 25&nbsp;°C piridin je [[viskozbost|viskozan]] na 0,88&nbsp;mPa/s i [[toplotna provodljivost|toplotno provodljiv]] od 0,166&nbsp;W•m⁻¹•K⁻¹.<ref>[[#Lide|Lide]], p.&nbsp;6-221</ref> [[entalpija isparavanja]] je 35,09&nbsp;kJ•mol⁻¹ na [[tačka ključanja|tački ključanja]] i normalnom pritisku.<ref name="Majer Svoboda">{{cite book|last1=Majer |first1=V. |last2=Svoboda |first2=V. |date=1985 |title=Enthalpies of Vaporization of Organic Compounds: A Critical Review and Data Compilation |url=https://archive.org/details/enthalpiesofvapo0000maje |publisher=Blackwell Scientific Publications |location=Oxford |isbn=0-632-01529-2}}</ref> [[Entalpija fuzije]] je 8,28&nbsp;kJ • mol⁻¹ na [[tačka topljenja|tački topljenja]].<ref>{{cite journal|last1=Domalski|first1=Eugene S.|last2=Hearing|first2=Elizabeth D.|title=Heat Capacities and Entropies of Organic Compounds in the Condensed Phase|journal=Journal of Physical and Chemical Reference Data|volume=25|issue=1|pages=1|year=1996|doi=10.1063/1.555985|bibcode = 1996JPCRD..25....1D }}</ref> [[Kritična tačka (termodinamika)|Kritični parametri]] piridina su pritisak 6,70&nbsp;MPa, temperatura 620 &nbsp;K i zapremina 229&nbsp; cm³•mol⁻¹. U temperaturnom opsegu 340–426 &nbsp;°C, njegov pritisak pare ''p'' može se opisati pomoću [[Antoineova jednadžba|Antoineove jednadžbe]]: <math>\log_{10} p = A-\frac{B}{C+T}</math> gdje ''T'' = temperatura, ''A''&nbsp;=&nbsp;4,16272, ''B''&nbsp;=&nbsp;1371.358&nbsp;K i ''C''&nbsp;=&nbsp;−58.496&nbsp;K.<ref>{{cite journal|last1=McCullough|first1=J. P.|last2=Douslin|first2=D. R.|last3=Messerly|first3=J. F.|last4=Hossenlopp|first4=I. A.|last5=Kincheloe|first5=T. C.|last6=Waddington|first6=Guy|title=Pyridine: Experimental and Calculated Chemical Thermodynamic Properties between 0 and 1500&nbsp;°K.; a Revised Vibrational Assignment|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=79|pages=4289|year=1957|doi=10.1021/ja01573a014|issue=16}}</ref> ===Struktura=== Piridinski prsten tvori C₅N šesterokut. Primjećuju se male varijacije udaljenosti C-C i C-N, kao i uglovi veze. === Kristalografija === Piridin kristalizira po [[ortorombni kristalni system|ortorombnom sistemu kristala]] sa [[prostorna grupa|prostornom‘grupom]] ''Pna2₁'' i parametrima rešetke ''a''&nbsp; = &nbsp;1752&nbsp; [[pikometar|pm]], ''b''&nbsp; = &nbsp; 897&nbsp; pm, ''c''&nbsp; = &nbsp;1135 &nbsp; pm, i po 16 [[jedinična ćelija|jediničnih ćelija]] (izmjereno na 153&nbsp;K). Za usporedbu, kristalni [[benzen]] je također ortorombski, sa prostornom grupom ''Pbca'', ''a''&nbsp;=&nbsp;729,2&nbsp;pm, ''b''&nbsp; = &nbsp;947,1 &nbsp; pm, ''c''&nbsp; = &nbsp; 674,2 &nbsp; pm (na 78 &nbsp; K), ali broj molekula u ćeliji je samo 4.<ref name=cox>{{cite journal|last1=Cox|first1=E.|title=Crystal Structure of Benzene|journal=Reviews of Modern Physics|volume=30|issue=1|pages=159–162|year=1958|doi=10.1103/RevModPhys.30.159|bibcode=1958RvMP...30..159C}}</ref> Ova razlika dijelom je povezana s nižom simetrijom pojedinačne molekule piridina (C_2v nasuprot D_6h za benzen). Poznat je tri [[hidrat]]a (piridin•3H₂O); također kristalizira u ortorombičnom sistem u prostornoj grupi '' Pbca'', sa parametrima rešetke.<ref name=str>{{cite journal|last1=Mootz|first1=D.|title=Crystal structures of pyridine and pyridine trihydrate|journal=The Journal of Chemical Physics|volume=75|pages=1517–1522|year=1981|doi=10.1063/1.442204|issue=3|bibcode = 1981JChPh..75.1517M }}</ref> === Spektroskopija === Optički spektar apsorpcije piridina u [[heksan]]u sadrži tri trake na [[talasna dužina|talasnim dužinama]] 195&nbsp;nm (π&nbsp;→&nbsp;π* tranzicija, [[molarna apsortivnost]] ''ε''&nbsp;=&nbsp;7500&nbsp;L·mol⁻¹·cm⁻¹), 251&nbsp;nm (π&nbsp;→&nbsp;π* tranzicija, ''ε''&nbsp;=&nbsp;2000&nbsp;L·mol⁻¹·cm⁻¹) and 270&nbsp;nm (n&nbsp;→&nbsp;π* tranzicija, ''ε''&nbsp;=&nbsp;450&nbsp;L·mol⁻¹·cm⁻¹). ¹H [[nuklearna magnetna rezonancija]] (NMR) spektar piridina sadrži tri signala s integriranim omjerom intenziteta 2: 1: 2, koji odgovaraju tri hemijski različita protona u molekuli. Ti signali potiču iz α-protona (položaji 2 i 6, [[hemijski pomak|hemijskog pomaka]] 8,5 &nbsp;ppm), γ-protona (položaj 4, 7,5&nbsp;ppm) i β-protona (položaji 3 i 5, 7,1 &nbsp;ppm). Ugljični analog piridina, [[benzen]], ima samo jedan protonski signal pri 7,27 ppm. Veći hemijski pomaci α- i γ-protona u odnosu na benzen rezultat su niže elektronske gustine u α- i γ-položajima, koja se može izvesti iz rezonantnih struktura. Situacija je prilično slična za ¹³C&nbsp;NMR spektre piridina i benzena: piridin pokazuje triplet na ''δ''(α-C)&nbsp;=&nbsp;150&nbsp;ppm, δ(β-C)&nbsp;=&nbsp;124&nbsp;ppm i δ(γ-C)&nbsp;=&nbsp;136&nbsp;ppm, dok benzen ima jednu liniju pri 129 &nbsp;ppm. Svi pomaci navedeni su za supstance bez rastvarača. Piridin se konvencionalno detektira pomoću metoda [[gasna hromatografija|gasne hromatografije]] i [[masena spektrometrija|masene spektrometrije]]. === Hemijska svojstva === Zbog elektronegativnog [[dušik]]a u piridinskom prstenu, molekula ima relativni nedostatak elektrona. Stoga manje lahko ulazi u reakcije [[elektrofilna aromatska supstitucija|elektrofilne aromatske supstitucije]] od derivata benzena. Odgovarajuće tome, piridin je skloniji [[nukleofilna supstitucija|nukleofilnoj supstituciji]], što dokazuje lahkoća [[metiliranje|metaliranja]] jakim organometalnim bazama. Reaktivnost piridina može se razlikovati za tri hemijske grupe. Sa [[elektrofil]]ima, odvija se [[elektrofilna supstitucija]] tamo gdje piridin ispoljava aromatska svojstva. Sa [[nukleofil]]im, piridin reagira na položajima 2 i 4 i tako se ponaša slično [[imin]]ima i [[karbonil]]ima. Reakcija s mnogim [[Lewisove kiseline|Lewisovom kiselinom]] rezultira dodavanjem atoma dušika piridinu, što je slično reaktivnosti tercijarnih amina. Sposobnost piridina i njegovih derivata da oksidiraju, formirajući [[amin oksid]]e (''N''-oksidi), također je karakteristika tercijarnih amina.<ref>{{cite book|first1=R. |last1=Milcent |first2=F. |last2=Chau |title=Chimie organique hétérocyclique: Structures fondamentales |pages=241–282 |publisher=EDP Sciences |date=2002 |isbn=2-86883-583-X}}</ref> Dušični centar piridina sadrži osnovni [[usamljeni par]] [[elektron]]a. Ovaj usamljeni par se ne preklapa s aromatskim prstenom π-sistema pa, prema tome, piridin je [[baza (hemija) baza]], koja ima hemijska svojstva slična onima [[tercijarni amini|tercijarnih amina]]. [[Protonacija]] daje [[piridinij]], C₅H₅NH⁺. Konstanta [[pKa|p''K''_a]] [[konjugovane kiseline]] (piridinijev kation) je 5,25. Strukture piridina i piridinija su gotovo identične.<ref>{{cite journal|last1=Krygowski |first1=T. M. |last2=Szatyowicz |first2=H. |last3=Zachara |first3=J. E. |journal = J. Org. Chem.|doi = 10.1021/jo051354h|pmid = 16238319|title = How H-bonding Modifies Molecular Structure and π-Electron Delocalization in the Ring of Pyridine/Pyridinium Derivatives Involved in H-Bond Complexation|year = 2005|volume = 70|issue = 22|pages = 8859–8865}}</ref> Kation piridinija je izoelektronski s benzenom. Piridinij ''p'' -[[toluensulfonska kiselina|toluensulfonat]] (PPTS) je ilustrativna piridinijeva so; proizvodi se tretiranjem piridina [[P-toluensulfonska kiselina|''p''-toluensulfonskom kiselinom]]. Pored [[protonacija|protonacije]], piridin prolazi kroz [[alkilacija|alkilaciju]], [[aciliranje]] i [[N-oksidacija|''N''- oksidaciju]] u N-centru). === Vezanje === [[Datoteka: Pyridine-2D-Skeletal.png|250px|thumb| Piridin sa svojim slobodnim elektronskim parom]] Piridin ima [[konjugacija (hemiju)|konjugirani]] sistem od šest [[Pi-veza|π elektrona]] koji su delokalizirani preko prstena. Molekula je ravna i, prema tome, slijedi [[Hückelovo pravilo|Hückelov kriterij]] za aromatske sisteme. Za razliku od benzena, [[gustina elektrona]] nije ravnomjerno raspoređena po prstenu, što odražava negativni [[induktivni efekt]] atoma dušika. Zato piridin ima [[dipolni moment]] i slabiju [[rezonancija (hemija)|rezonantna stabilizaciju]] od benzena (117&nbsp;kJ · mol⁻¹ u piridinu nasuprot 150&nbsp;kJ · mol ⁻¹ u benzenu). Atomi prstena u molekuli piridina su [[hibridi orbitalne hibridizacije|sp²-hibridizirani]]. ADušik je uključen u π-vezujući aromatski sistem. koristeći svoj nehibridiziranu p-orbitalu. [[Usamljeni par]] nalazi se u sp² orbitali, stršeći prema vani iz prstena u istoj ravni kao i [[σ veza]]. Kao rezultat, usamljeni par ne doprinosi aromatskom sistemu, ali bitno utiče na hemijska svojstva piridina, jer lahko podržava stvaranje veza elektrofilnim napadom. Međutim, zbog odvajanja usamljenog para od aromatskog prstenastog sistema, atom dušika ne može pokazati pozitivan [[mezomerni efekt]]. Poznati su mnogi analozi piridina gdje je N zamijenjen drugim heteroatomima (vidi sliku dolje). Zamjenom jednog C – H u piridinu, drugim N nastaju heterocikli [[diazin]]a (C₄H₄N₂), zvani [[piridazin]], [[pirimidin]] i [[pirazin]]. {|style="margin: 1em auto 1em auto;" |[[Slika:Bond lengths of group 15 heterobenzenes and benzene.svg|thumb|center|upright=2| Dužine i uglovi veze benzena, piridina, [[fosforin]]a, [[arsabenzen]]a, [[stibabenzen]]a i [[bismabenzen]]a]] |[[slika:Pyridine-orbitals.svg|thumb|center|upright=.5|Atomske orbitale piridina]] |- |[[slika:Pyridine-10.png|thumb|center|upright=2.4|Resonancijske strukture piridina]] |[[slika:Pyridinium-orbitals.svg|thumb|center|upright=.57|Atomske orbitale protoniranog piridina]] |} == Izvori== U prirodi piridina nema u izobilju, osim lišća i korijenja ''[[Atropa belladonna]]''<ref>{{cite book|editor-last=Burdock |editor-first=G. A. |title=Fenaroli's Handbook of Flavor Ingredients |volume=2 |edition=3rd |publisher=CRC Press |location=Boca Raton |date=1995 |isbn=0-8493-2710-5}}</ref> i ''[[Althaea officinalis]]''.<ref>{{cite book|last1=Täufel |first1=A. |last2=Ternes |first2=W. |last3=Tunger |first3=L. |last4=Zobel |first4=M. |title=Lebensmittel-Lexikon |edition=4th |page=450 |publisher=Behr |date=2005 |isbn=3-89947-165-2}}</ref> Derivati piridina, međutim, često su dio biomolekula kao što su [[alkaloid]]i. U svakodnevnom životu, količine piridina u tragovima sastojci su [[organski spoj|isparljivih organskih spojeva]] koji se proizvode u postupcima prženja i [[konzerviranje|konzerviranja]], npr. u prženoj piletini,<ref>{{cite journal|last1=Tang|first1=Jian|last2=Jin|first2=Qi Zhang|last3=Shen|first3=Guo Hui|last4=Ho|first4=Chi Tang|last5=Chang|first5=Stephen S.|title=Isolation and identification of volatile compounds from fried chicken|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=31|pages=1287|year=1983|doi=10.1021/jf00120a035|issue=6}}</ref> [[sukijaki]],<ref>{{cite journal|last1=Shibamoto|first1=Takayuki|last2=Kamiya|first2=Yoko|last3=Mihara|first3=Satoru|title=Isolation and identification of volatile compounds in cooked meat: sukiyaki|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=29|pages=57–63|year=1981|doi=10.1021/jf00103a015}}</ref> prženoj [[kahva|kahvi]],<ref>{{cite journal|last1=Aeschbacher|first1=HU|last2=Wolleb|first2=U |last3=Löliger|first3=J|last4=Spadone|first4=JC|last5=Liardon|first5=R|title=Contribution of coffee aroma constituents to the mutagenicity of coffee|url=https://archive.org/details/sim_food-and-chemical-toxicology_1989_27_4/page/227|journal=Food and Chemical Toxicology |volume=27|issue=4|pages=227–232|year=1989|pmid=2659457|doi=10.1016/0278-6915(89)90160-9}}</ref> [[krompir]]skom čipsu,<ref>{{cite journal |last1=Buttery |first1=Ron G. |last2=Seifert |first2=Richard M. |last3=Guadagni |first3=Dante G. |last4=Ling |first4=Louisa C. |year=1971 |title=Characterization of Volatile Pyrazine and Pyridine Components of Potato Chips |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=19 |issue=5 | pages= 969–971|location= Washington, DC|publisher=ACS |doi= 10.1021/jf60177a020 }}</ref> i pečenoj [[šunka|šunki]].<ref>{{cite journal|last1=Ho|first1=Chi Tang|last2=Lee|first2=Ken N.|last3=Jin|first3=Qi Zhang|title=Isolation and identification of volatile flavor compounds in fried bacon|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=31|pages=336|year=1983|doi=10.1021/jf00116a038|issue=2}}</ref> Tragovi piridina mogu se naći u [[Beaufort (sir)|beaufortskom siru]],<ref>{{cite journal|last1=Dumont|first1=Jean Pierre|last2=Adda|first2=Jacques|title=Occurrence of sesquiterpene in mountain cheese volatiles|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=26|pages=364|year=1978|doi=10.1021/jf60216a037|issue=2}}</ref> [[vagina|vaginskim sekretima]],<ref>{{cite book |last1= Labows |first1= John N., Jr.|editor1-first=Howard R. |editor1-last= Moskowitz |last2= Warren|first2= Craig B.|title= Odor Quality and Chemical Structure |url= https://archive.org/details/odorqualitychemi0000unse |year=1981 |publisher=American Chemical Society |location=Washington, DC|isbn= 9780841206076 |doi= 10.1021/bk-1981-0148.fw001 |pages=[https://archive.org/details/odorqualitychemi0000unse/page/195 195]–210 |chapter= Odorants as Chemical Messengers}}</ref> [[crni čaj|crnom čaju]],<ref>{{cite journal|last1=Vitzthum|first1=Otto G.|last2=Werkhoff|first2=Peter|last3=Hubert|first3=Peter|title=New volatile constituents of black tea flavor|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=23|pages=999|year=1975|doi=10.1021/jf60201a032|issue=5}}</ref> pljuvački osoba koje pate od [[gingivitis]]a,<ref>{{cite journal |last1=Kostelc |first1=J. G. |last2=Preti |first2=G. |last3=Nelson |first3=P. R. |last4=Brauner |first4=L. |last5=Baehni |first5=P. |year=1984 |title= Oral Odors in Early Experimental Gingivitis |journal= Journal of Periodontology Research |volume=19 |pages=303–312|doi= 10.1111/j.1600-0765.1984.tb00821.x |issue= 3 |pmid= 6235346}}</ref> i [[suncokret]]ovom [[med]]u.<ref>{{cite book|last1=Täufel |first1=A. |last2=Ternes |first2=W. |last3=Tunger |first3=L. |last4=Zobel |first4=M. |title=Lebensmittel-Lexikon |edition=4th |page=226 |publisher=Behr |date=2005 |isbn=3-89947-165-2}}</ref> <gallery class="centered"> 4-Bromopyridine.svg|4-bromopiridin 2,2'-Bipyridine.svg|2,2'-[[bipiridin]] Dipicolinic acid.svg|piridin-2,6-dikarboksilna kiselina ([[dipikolinska kiselina]]) PyridiniumVerbindungen.svg|Opći oblik [[piridinij]]evog kationa </gallery> == Proizvodnja == U prošlosti se piridin ekstrahirao iz [[katranski ugalj|katranskog uglja]] ili se dobijao kao nusprodukt [[gasifikacija|gasifikacije]] uglja, Proces je trajao naporno i neefikasno: katranski ugalj sadrži samo oko 0,1% piridina,<ref>{{cite book|first=A. |last=Gossauer |title=Struktur und Reaktivität der Biomoleküle |date=2006 |page=488 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |isbn=3-906390-29-2}}</ref> i zato je bilo potrebno višestepeno pročišćavanje, što je dodatno smanjilo izlaz. Danas se većina piridina proizvodi sintetski pomoću reakcija različitih naziva.<ref name=ul>{{Ullmann|first1=S. |last1=Shimizu |first2=N. |last2=Watanabe |first3=T. |last3=Kataoka |first4=T. |last4=Shoji |first5=N. |last5=Abe |first6=S. |last6=Morishita |first7=H. |last7=Ichimura |title=Pyridine and Pyridine Derivatives |doi=10.1002/14356007.a22_399}}</ref> U 1989., u svijetu je proizvedeno 26.000 tona piridina. Među najvećih 25 lokacija za proizvodnju piridina, jedanaest se nalazi u Evropi (od 1999.). Glavni proizvođači uključuju kompanija ''Evonik Industries'', ''Rütgers Chemicals'', ''Jubilant Life Sciences'', ''Imperial Chemical Industries'' i ''Koei ChemicalIn''. Proizvodnja piridina značajno se povećala početkom 2000-ih, s godišnjim proizvodnim kapacitetom od 30.000 tona samo u kontinentalnoj Kini.<ref>{{cite web |url=http://www.agrochemex.net/en/press/2010/05/11/Pyridine_s_Development_in_China/ |title=Pyridine's Development in China |publisher=AgroChemEx |date=11. 5. 2010 |access-date=7. 1. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920134906/http://www.agrochemex.net/en/press/2010/05/11/Pyridine_s_Development_in_China/ |archive-date=20. 9. 2018 |url-status=dead }}</ref> Američko-kinesko zajedničko ulaganje u ''Vertellus'' sada je svjetski lider u proizvodnji piridina.<ref>{{cite web |url=http://www.vertellus.com/company.aspx |title=About Vertellus |website=vertellus.com |access-date=7. 1. 2011 |archive-url=https://archive.today/20120918012717/http://www.vertellus.com/company.aspx |archive-date=18. 9. 2012 |url-status=dead }}</ref> === Biosinteza === Nekoliko derivata piridina ima važnu ulogu u biološkim sistemima. Iako njegova biosinteza nije u potpunosti razumljiva, [[nikotinska kiselina]] (vitamin B₃) javlja se kod nekih [[bakterija]], [[gljiva]] i [[sisari|sisara]]. Sisari sintetiziraju nikotinsku kiselinu oksidacijom [[aminokiseline]] [[triptofan]]a, pri čemu međuprodukt, [[anilin]], stvara derivat piridina, [[kinurenin]]. Suprotno tome, bakterije ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' i ''[[Escherichia coli]]'' proizvode nikotinsku kiselinu kondenzacijom [[gliceraldehid 3-fosfat]]a i [[asparaginska kiselina|asparaginske kiseline]].<ref>{{cite journal|doi=10.1104/pp.69.3.553|last1=Tarr|pmc=426252|pmid=16662247|first1=J. B.|year=1982|pages=553–556|issue=3|volume=69|last2=Arditti|journal=Plant Physiology|first2=J.|title=Niacin Biosynthesis in Seedlings of ''Zea mays''|url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_1982-03_69_3/page/553}}</ref> ==Primjena== Piridin ima široku primjenu u raznim oblastima proizvodnje: *[[Pesticid]]i; *[[Rastvarač]]i; *Specijalni reagensi [[slika:Alcohol oxidation with Collins reagent.svg|thumb|Oksidacija alkohola u aldehid [[Collinsov reagens|Collinsovim reagesom]].]] ==Rizici== Piridin se dodaje u [[etanol]] da bi bio neprikladan za piće. U malim dozama piridin se dodaje hrani kako bi im dao gorak okus, a takvu upotrebu u SAD odobrile su Uprava za lijekove i agencija je i dalje smatra sigurnom, iako ju je vanjsko lobiranje prisililo da zabrani upotrebu piridina kao sintetskog okusa u 2018.<ref>{{Cite news|url=https://www.fda.gov/Food/NewsEvents/ConstituentUpdates/ucm622475.htm|title=FDA Removes 7 Synthetic Flavoring Substances from Food Additives List|date=5. 10. 2018|access-date=8. 10. 2018}}</ref> Prag detekcije piridina u rastvorima je oko 1–3 m[[Mol (jedinica)|mola]] /L⁻¹ (79–237&nbsp;mg·L⁻¹).<ref>{{cite book|last1=Täufel |first1=A. |last2=Ternes |first2=W. |last3=Tunger |first3=L. |last4=Zobel |first4=M. |date=2005 |title=Lebensmittel-Lexikon |edition=4th |page=218 |publisher=Behr |isbn=3-89947-165-2}}</ref> Piridin ima [[tačka paljenja|tačku paljenja]] na 17 &nbsp; °C i stoga je vrlo zapaljiv. Temperatura paljenja mu je 550 &nbsp;°C, a mješavine 1,7–10,6 vol.% piridina sa zrakom eksplozivne su. Termička modifikacija piridina započinje iznad 490&nbsp;°C, što rezultira [[bipiridin]]om (uglavnom 2,2'-bipiridinom i u manjoj meri 2,3'-bipiridinom i 2,4'-bipiridinom), [[dušik-oksid]]ima i [[ugljik-monoksid]]om.<ref>{{cite web|url=http://cfpub.epa.gov/ecotox/ |title=Database of the (EPA) |publisher=U.S. Environmental Protection Agency}}</ref> [[granična vrijednost|Maksimalno dozvoljena koncentracija]] piridina bila je 15–30 dijelova na milion (ppm ili 15–30&nbsp;mg · m³ u zraku) u većini zemalja u 1990-im, ali je 2000-ih smanjena na 5&nbsp;ppm.<ref>{{cite web |url=http://www.alfa.com/content/msds/english/19378.pdf |title=Pyridine MSDS |publisher=Alfa Aesar |access-date=3. 6. 2010 |archive-date=3. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403012740/http://www.alfa.com/content/msds/english/19378.pdf |url-status=dead }}</ref> Za usporedbu, unutrašnji zrak kontaminiran [[duhan]]skim dimom može sadržavati do 16 &nbsp;µg · m⁻³ piridina, a jedna cigareta sadrži 21–32&nbsp;µg. ==Također pogledajte== *[[Borabenzen]] *[[Silabenzen]], *[[Terpiridin]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Dopunska literatura== *{{cite book|last1=Joule |first1=J. A. |last2=Mills |first2=K. |ref=Joule|url=https://books.google.com/books?id=cwe-Ebc64bkC |title=Heterocyclic Chemistry|edition=5th|publisher= Blackwell Publishing|place= Chichester|year= 2010|isbn=978-1-4051-3300-5}} *{{cite book|editor-last=Lide |editor-first=D. R. |ref=Lide|title=Handbook of Chemistry and Physics|edition=90th|publisher= CRC Press|place= Boca Raton|year= 2009|isbn=978-1-4200-9084-0}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Pyridine}} *[http://www.chemsynthesis.com/six-membered-ring/pyridines/page-1.html Synthesis and propierties of pyridines] at chemsynthesis.com *[http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0323.htm International Chemical Safety Card 0323] *[https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0541.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] *[https://www.organic-chemistry.org/synthesis/heterocycles/pyridines.shtm Synthesis of pyridines (overview of recent methods)] {{Funkcionalne grupe}} {{Authority control}} [[Kategorija:Piridini| ]] [[Kategorija:Rastvarači]] [[Kategorija:Aromatske baze]] [[Kategorija:Funkcionalne grupe]] [[Kategorija:Hemikalije neugodnog mirisa]] plkxykgkut3ih9zonysvssf9oeszn7y 0 473666 3902498 3885359 2026-07-08T05:16:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902498 wikitext text/x-wiki '''Morfogeneza''' ([[grčki|grč.]] μορφή –''morphê'' = oblik + γένεσις – ''genesis'' = razvoj, odnosno generiranje oblika) je [[biološki proces]] koji uzrokuje da [[ćelija (biologija)|ćelija]], [[tkivo (biologija)|tkivo]] ili [[organizam]] razvijaju svoj oblik. To je jedan od tri temeljna aspekta [[razvojna biologija|razvojne biologije]], zajedno sa kontrolom [[rast ćelija|rasta tkiva]] i stvaranjem obrasca [[ćelijska diferencijacija|ćelijske diferencijacije]]. Proces kontrolira organiziranu prostornu distribuciju ćelija tokom [[embriogeneza|embrionskog razvoja]] organizma. Morfogeneza se može odvijati i u zrelom organizmu, poput normalnog održavanja [[homeostaza|homeostaze tkiva]] pomoću [[matične ćelije|matičnih ćelija]] ili u [[regeneracija (biologija)|regeneraciji]] tkiva nakon oštećenja. [[Kancer]] je primjer izrazito abnormalne i patološke morfogeneze tkiva. Pojam morfogeneza također opisuje razvoj [[jednoćelijski organizam|jednoćelijskih]] oblika života koji nemaju embrionsku fazu u svom [[životni ciklus|životnom ciklusu]]. Morfogeneza je bitna za [[evolucija|evoluciju]] novih oblika. Morfogeneza je mehanički proces koji uključuje sile koje stvaraju mehanički stres, naprezanje i kretanje ćelija,<ref>{{cite journal |last1=Bidhendi|first1=Amir J. |last2=Altartouri |first2=Bara|last3=Gosselin|first3=Frédérick P. |last4=Geitmann |first4=Anja |title = Mechanical stress initiates and sustains the morphogenesis of wavy leaf epidermal cells |url = https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S2211-1247%2819%2930890-3 |journal=Cell Reports |date=juli 2019 |volume=28 |issue=5 |pages=1237–1250 |doi=10.1016/j.celrep.2019.07.006 |pmid=31365867 |doi-access=free }}</ref> a mogu se inducirati genetičkim programima prema prostornom uzorku ćelija u tkivima. ==Genetičko-molekulska osnova== [[slika:Gap gene expression.svg|thumb|upright=0.8|[[razvojna biologija|Evolucijska razvojna biologija]] morfogenezom se kontrolira pomoću "priručnika" gena, koji uključuje i isključuje razvoj u tačno vrijeme i na određenim mjestima. Ovdje su uključeni [[jazni geni]] [[drosophila|voćne mušice]], kao što je '' [[bicoid]] '', postavljajući pruge koje stvaraju tjelesnu segmentaciju.]] Nekoliko tipova molekula je važno u morfogenezi. [[Morfogeni]] su topive molekule koje mogu difundirati i prenositi signale koji kontroliraju [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju ćelija]], putem gradijenta koncentracije. Morfogeni obično deluju vezujući se za određene [[protein]]ske [[receptor (biohemija)|receptore]]. Važna klasa molekula koje učestvuju u morfogenezi su [[faktori transkripcije]], proteini koji određuju sudbinu ćelija interakcijom sa [[DNK]]. Mogu se kodirati glavnim regulacijskim [[gen]]om i aktivirati ili deaktivirati [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]] drugih gena; zauzvrat, ovi sekundarni genski proizvodi mogu regulirati [[ekspresija gena|ekspresiju]] svih gena u regulacijskoj kaskadi [[regulacija gena|genskih regulacijskih mreža]]. Na kraju, ove kaskade nalaze se klase molekula koje kontroliraju ćelijska ponašanja, kao što je [[migracija ćelija]], ili, općenito, njihova svojstva, poput [[adhezija]] ili kontraktilnost ćelije. Naprimjer, tokom [[gastrulacija|gastrulacije]] nakupine [[matične ćelije|matičnih ćelija]] isključe adheziju od ćelije do ćelije, postaju migratorne i zauzimaju nove položaje u [[embrion]]u, gdje ponovno aktiviraju određene proteine adhezije ćelija i formiraju nova tkiva i organe. Putevi razvojnog signala koji su uključeni u morfogenezu uključuju Wnt, [[Ježev signalni put|jež]] i [[efrin]]e.<ref>{{cite journal |last=Kouros-Mehr |first=H. |author2=Werb, Z.|title=Candidate regulators of mammary branching morphogenesis identified by genome-wide transcript analysis |journal=Dev. Dyn. |year=2006 |volume=235 |issue=12 |pages=3404–12 |pmid=17039550 |doi=10.1002/dvdy.20978 |pmc=2730892 }}</ref> ==Ćelijska osnova== [[slika:P19 cell sorting out.png|thumb|upright|Sortiranje ćelija uzgojenim [[P19-ćelija|P19 ćelija embrionskog karcinoma]]. Žive ćelije su obojene sa [[DiI]] (crvena) ili DiO (zelena). Crvene ćelije su [[Genetički inženjerstvo|genetički promijenjene]] i ispoljavaju viši nivo [[E-kaderin]]a od zelenih. Mješovita kultura tvori velike višećelijske agregate.]] Na nivou tkiva, zanemarujući sredstva kontrole, morfogeneza nastaje zbog ćelijske proliferacije i pokretljivosti.<ref>{{Cite journal |last1=Montévil |first1=Maël|last2=Speroni |first2=Lucia |last3=Sonnenschein |first3=Carlos |last4=Soto |first4=Ana M. |date=2016 |title=Modeling mammary organogenesis from biological first principles: Cells and their physical constraints|journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology |series=From the Century of the Genome to the Century of the Organism: New Theoretical Approaches |volume=122 |issue=1 |pages=58–69 |doi=10.1016/j.pbiomolbio.2016.08.004 |pmid=27544910|pmc=5563449 |arxiv=1702.03337 }}</ref> Morfogeneza takođe uključuje promjene u ćelijskoj strukturi <ref>{{Cite journal|last=Duran-Nebreda|first=Salva|last2=Pla|first2=Jordi|last3=Vidiella|first3=Blai|last4=Piñero|first4=Jordi|last5=Conde-Pueyo|first5=Nuria|last6=Solé|first6=Ricard|date=15. 1. 2021|title=Synthetic Lateral Inhibition in Periodic Pattern Forming Microbial Colonies|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acssynbio.0c00318|journal=ACS Synthetic Biology|language=en|pages=acssynbio.0c00318|doi=10.1021/acssynbio.0c00318|issn=2161-5063}}</ref> načinu djelovanja u tkivima. Te promjene mogu rezultirati produženjem tkiva, stanjivanjem, presavijanjem, invazijom ili razdvajanjem jednog tkiva u različite slojeve. Potonji slučaj naziva se često [[sortiranje ćelija]]. "Sortiranje" ćelija uključuje one koje se kreću tako da se razvrstavaju u klastere koji maksimiziraju kontakt između ćelija istog tipa. Predloženo je da sposobnost ćelija da to učine proizlazi iz diferencijalne adhezije ćelija, a [[Malcolm Steinberg]] to objašnjava njegovom, zvanom [[hipoteza diferencijalne adhezije]]. Do razdvajanja tkiva može doći i dramatičnijim događajima [[ćelijska diferencijacija|ćelijske difewrencijacije]], tokom kojih [[epitel]]ne ćelije postaju [[mezenhim]]ske. Mezenhimske ćelije obično napuštaju epitelno tkivo, što je posljedica promjena u adhezivnim i kontraktilnim svojstvima. Nakon epitelno-mezenhimske tranzicije, ćelije mogu migrirati dalje od epitela, a zatim se povezati s drugim sličnim ćelijama na novom mjestu.<ref>{{cite book |author=Gilbert, Scott F. |title=Developmental biology |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Mass |year=2000 |isbn=978-0-87893-243-6 |edition=6th |chapter=Morphogenesis and Cell Adhesion |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?highlight=morphogenesis&rid=dbio.section.372 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/developmentalbio00gilb }}</ref> In plants, cellular morphogenesis is tightly linked to the chemical composition and the mechanical properties of the cell wall.<ref name=Bidhendi2016>{{cite journal|last1=Bidhendi|first1=Amir J|last2=Geitmann|first2=Anja|title=Relating the mechanical properties of the primary plant cell wall to morphogenesis. |url=https://academic.oup.com/jxb/article-pdf/67/2/449/9366354/erv535.pdf|journal=Journal of Experimental Botany|date=januar 2016|volume=67|issue=2|pages=449–461|doi=10.1093/jxb/erv535|pmid=26689854}}</ref><ref name=Bidhendi2018>{{cite journal|last1=Bidhendi|first1=Amir J|last2=Geitmann|first2=Anja|title=Finite element modeling of shape changes in plant cells|journal=Plant Physiology|date=januar 2018|volume=176|issue=1|pages=41–56|doi=10.1104/pp.17.01684|pmid=29229695|pmc=5761827}}</ref> ==Također pogledajte== {{div col|colwidth=30em}} * [[Koštani morfogenetski protein]] * [[Kolektivna migracija ćelija]] * [[Embrionalni razvoj]] * [[Formiranje uzorka]] * [[Turingov obrazac]] * * [[Reakcijsko-difuzijski sistem]] * [[Neurulacija]] * [[Gastrulacija]] * [[Akson]] * [[Razvoj oka]] * [[Policistična bolest bubrega]] * [[Embriogeneza Drosophila]] * [[Citoplazmatska odrednica]] * [[Madin-Darbyjeve bubrežne ćelije]] {{div col end}} == Reference == {{refspisak}} ==Dopunska literatura== * {{cite book |author=Bard, J. B. L. |date=1990 |title=Morphogenesis: The Cellular and Molecular Processes of Developmental Anatomy |url=https://archive.org/details/isbn_9780521361965 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England }} * {{cite book|author=Slack, J. M. W. |date=2013 |title=Essential Developmental Biology |url=https://archive.org/details/essentialdevelop0000slac_ed03 |publisher=Wiley-Blackwell |location=Oxford }} == Vanjski linkovi == {{Commons category}} * [http://panmental.de/ALifeXIflag Artificial Life model of multicellular morphogenesis with autonomously generated gradients for positional information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913090900/http://panmental.de/ALifeXIflag |date=13. 9. 2018 }} * [http://www.brandeis.edu/now/2014/march/turingpnas.html Turing's theory of morphogenesis validated] {{Portal|Biologija}} {{Authority control}} [[Kategorija:Razvojna biologija]] [[Kategorija:Morfologija (biologija)]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] 96fek0rpmflyrlk1okyq1xhfmpx8hmb 0 479156 3902405 3326952 2026-07-07T12:20:01Z EmausBot 25303 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Sastavi reprezentacija na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1934.]] 3902405 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Sastavi reprezentacija na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1934.]] tlva8nue66w4y8c92auepdc7jkfffh6 0 479157 3902404 3326956 2026-07-07T12:19:51Z EmausBot 25303 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Sastavi reprezentacija na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1930.]] 3902404 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Sastavi reprezentacija na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1930.]] e4a061h671tu9wgi561cw5uj1yz1eoj 0 479158 3902406 3326958 2026-07-07T12:20:11Z EmausBot 25303 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Sastavi reprezentacija na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1938.]] 3902406 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Sastavi reprezentacija na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1938.]] fvcqv3pflmef05i4sswfbk3ufznjps9 0 482394 3902472 3821740 2026-07-07T21:07:17Z KWiki 9400 3902472 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Carlo Ancelotti in Russia.jpg|mini|desno|220px|[[Carlo Ancelotti]] trenirao je Milan od 2001. do 2009.]] [[AC Milan]] [[nogomet]]ni je klub iz [[Milano|Milana]], koji nastupa u [[Serie A|Seriji A]]. Ovaj hronološki spisak obuhvata sve trenere ili tehničke direktore (npr., trener koji je prešao dobnu granicu, trenutno postavljenu na 65 godina, i kome je dozvoljeno voditi profesionalni klub samo u saradnji s kvalificiranim trenerom)<ref>{{cite manual |title= Regolamento del settore tecnico |section= Art. 20 Direttori Tecnici |publisher= Italijanski nogometni savez |url= http://www.settoretecnico.figc.it/doc/RegolamentoSettoreTecnico.pdf |format= [[PDF]] |access-date= 26. 6. 2010 |page= 6 |language= it }}{{Mrtav link}}</ref> prvog tima Milana od osnivanja kluba 1899. Za svakog trenera navedeni su sezone koje je proveo u klubu, ukupni takmičarski omjer (pobjede, remiji i porazi) te trofeji osvojeni pod njegovim vodstvom. Uračunati su i privremeni treneri. Najtrofejnija osoba koja je predvodila Milan s klupe jest [[Nereo Rocco]], koji je osvojio dvije titule u Seriji A, tri u [[Italijanski kup|Italijanskom kupu]], dvije u [[UEFA Liga prvaka|Kupu evropskih šampiona]], dvije u [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kupu pobjednika kupova]] i jedan [[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalni kup]], što kao trener, što kao tehnički direktor. On je i najduže bio trener Milana, predvodivši klub u 459 utakmica (323 kao trener i 136 kao tehnički direktor) u pet mandata između 1961. i 1977, dok najduži pojedinačni mandat ima [[Carlo Ancelotti]], koji je na klupi proveo sedam godina i 236 dana, od 6. novembra 2001. do 30. juna 2009. == Spisak trenera == ''Statistike do 25. 5. 2026.'' ''Uračunate su samo takmičarske utakmice''. <!-- Molimo da ne NE ažurirate ukupne zbirove nakon svake nove utakmice jer informacije mogu biti zastarjele. Provjerite pouzdane izvore prije ažuriranja. --> {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! width="185"| Trener ! width="75" | Sezona ! width="25" | {{tooltip|U|Utakmice}} ! width="25" | {{tooltip|P|Pobjede}} ! width="25" | {{tooltip|N|Neriješeno}} ! width="25" | {{tooltip|I|Porazi}} ! width="25" | {{tooltip|DG|Dati golovi}} ! width="25" | {{tooltip|PG|Primljeni golovi}} ! width="50" | {{tooltip|Pob%|Postotak pobjeda}}<ref group="nb">Postotak pobjeda zaokružen je na dvije decimale.</ref> ! width="125"| Trofeji ! width="225"| Napomene |- |rowspan="8" align=left| {{ZD|ENG}} [[Herbert Kilpin]]<ref name="player-manager" group="nb">Služio kao igrač-trener.</ref> | [[AC Milan – sezona 1899/1900.|1899/1900.]] {{WDL|1|0|0|1|for=0|against=3}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1900/1901.|1900/01.]] {{WDL|3|3|0|0|for=8|against=2}} |align=left| Prvak lige |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1901/1902.|1901/02.]] {{WDL|1|0|0|1|for=0|against=2}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1902/1903.|1902/03.]] {{WDL|1|0|0|1|for=0|against=2}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1903/1904.|1903/04.]] {{WDL|3|1|1|1|for=2|against=4}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1904/1905.|1904/05.]] {{WDL|2|0|1|1|for=9|against=10}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1905/1906.|1905/06.]] {{WDL|8|5|2|1|for=14|against=8}} |align=left| Prvak lige |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|19|9|4|6|for=33|against=31}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Daniele Angeloni]] | [[AC Milan – sezona 1906/1907.|1906/07.]] {{WDL|6|4|2|0|for=17|against=3}} |align=left| Prvak lige |align=left| |- |rowspan="5" align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Giannino Camperio]] | [[AC Milan – sezona 1907/1908.|1907/08.]]<ref group="nb">U ovoj sezoni Milan i ostali veći klubovi nisu učestvovali u ligi zbog spora s [[Italijanski nogometni savez|Italijanskim nogometnim savezom]] o korištenju stranih igrača.</ref> {{WDL|0|0|0|0|for=0|against=0}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1908/1909.|1908/09.]] {{WDL|2|1|0|1|for=4|against=5}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1909/1910.|1909/10.]] {{WDL|16|6|1|9|for=23|against=36}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1910/1911.|1910/11.]] {{WDL|16|10|2|4|for=44|against=19}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|34|17|3|14|for=71|against=60}} !colspan="2"| |- |rowspan="5" align=left| ''Tehnički komitet'' | [[AC Milan – sezona 1911/1912.|1911/12.]] {{WDL|18|14|3|1|for=60|against=10}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1912/1913.|1912/13.]] {{WDL|18|13|2|3|for=46|against=14}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1913/1914.|1913/14.]] {{WDL|18|11|4|3|for=58|against=19}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1914/1915.|1914/15.]] {{WDL|21|13|5|3|for=65|against=18}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|75|51|14|10|for=229|against=61}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Guido Moda]]<ref name="caretaker" group="nb">Privremeni trener</ref> | [[AC Milan – sezona 1915/1916.|1915/16.]] {{WDL|12|9|1|2|for=22|against=9}} |align=left| |align=left rowspan=3| [[Nogomet tokom Prvog svjetskog rata|Sve u ratnom periodu]] |- |rowspan="3" align=left|{{ZD|ITA|1861}} [[Aldo Cevenini]]<ref name="player-manager" group="nb"/><ref name="caretaker" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1916/1917.|1916/17.]] {{WDL|12|10|1|1|for=45|against=12}} |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1917/1918.|1917/18.]] {{WDL|13|11|0|2|for=35|against=11}} |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|25|21|1|3|for=80|against=23}} !colspan="2"| |- |align=left| ''Tehnički komitet'' | [[AC Milan – sezona 1918/1919.|1918/19.]] {{WDL|10|6|2|2|for=28|against=17}} |align=left| |align=left| [[Nogomet tokom Prvog svjetskog rata|Sve u ratnom periodu]] |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Guido Moda]] | [[AC Milan – sezona 1919/1920.|1919/20.]] {{WDL|20|14|1|5|for=56|against=24}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1920/1921.|1920/21.]] {{WDL|22|8|4|10|for=43|against=34}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|42|22|5|15|for=99|against=58}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Cesare Lovati]]<ref name="player-manager" group="nb"/><ref name="caretaker" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1921/1922.|1921/22.]] {{WDL|22|7|4|11|for=29|against=36}} |align=left| |align=left| |- |align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Francesco Soldera]]<ref name="player-manager" group="nb"/><ref name="caretaker" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1922/1923.|1922.]] {{WDL|5|1|2|2|for=5|against=14}} |align=left| |align=left| Do novembra 1922. |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|AUT}} [[Ferdi Oppenheim]] | [[AC Milan – sezona 1922/1923.|1922/23.]] {{WDL|17|7|8|2|for=27|against=14}} |align=left| |align=left| Imenovan u novembru 1922. |- | [[AC Milan – sezona 1923/1924.|1923/24.]] {{WDL|22|7|5|10|for=38|against=44}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|39|14|13|12|for=65|against=58}} !colspan="2"| |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Vittorio Pozzo]] | [[AC Milan – sezona 1924/1925.|1924/25.]] {{WDL|24|10|1|13|for=45|against=51}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1925/1926.|1925/26.]] {{WDL|9|3|0|6|for=15|against=24}} |align=left| |align=left| Otpušten 29. 1. 1926. |- ! Ukupno {{WDLtot|33|13|1|19|for=60|against=75}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Guido Moda]]<ref name="caretaker" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1925/1926.|1926.]] {{WDL|13|7|2|4|for=28|against=15}} |align=left| |align=left| Imenovan 30. 1. 1926. |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ENG}} [[Herbert Burgess]] | [[AC Milan – sezona 1926/1927.|1926/27.]] {{WDL|30|15|4|11|for=63|against=53}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1927/1928.|1927/28.]] {{WDL|34|15|10|9|for=56|against=47}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|64|30|14|20|for=119|against=100}} !colspan="2"| |- |rowspan="4" align=left| {{ZD|AUT}} [[Engelbert König]] | [[AC Milan – sezona 1928/1929.|1928/29.]] {{WDL|32|18|8|6|for=80|against=37}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1929/1930.|1929/30.]] {{WDL|34|11|10|13|for=52|against=48}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1930/1931.|1930/31.]] {{WDL|34|12|7|15|for=48|against=53}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|100|41|25|34|for=180|against=138}} !colspan="2"| |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|MAĐ|1920}} [[József Bánás]] | [[AC Milan – sezona 1931/1932.|1931/32.]] {{WDL|34|15|9|10|for=57|against=40}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1932/1933.|1932/33.]] {{WDL|34|11|10|13|for=57|against=62}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|68|26|19|23|for=114|against=102}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|MAĐ|1920}} [[József Violak]] | [[AC Milan – sezona 1933/1934.|1933/34.]] {{WDL|34|12|9|13|for=50|against=49}} |align=left| |align=left| |- |rowspan="4" align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Adolfo Baloncieri]] | [[AC Milan – sezona 1934/1935.|1934/35.]] {{WDL|30|8|11|11|for=36|against=38}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1935/1936.|1935/36.]] {{WDL|34|13|8|13|for=49|against=45}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1936/1937.|1936.]] {{WDL|10|3|4|3|for=9|against=9}} |align=left| |align=left| Otpušten 5. 12. 1936. |- ! Ukupno {{WDLtot|74|24|23|27|for=94|against=92}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ENG}} [[William Garbutt]] | [[AC Milan – sezona 1936/1937.|1936/37.]] {{WDL|26|13|8|5|for=43|against=26}} |align=left| |align=left| Imenovan 6. 12. 1936. |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|NJE|Nazi}} [[Hermann Felsner]]<ref name="technical director" group="nb">Služio kao tehnički direktor.</ref><br/>{{ZD|MAĐ|1920}} [[József Bánás]] | [[AC Milan – sezona 1937/1938.|1937/38.]] {{WDL|38|17|14|7|for=57|against=36}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1938/1939.|1938.]] {{WDL|4|0|1|3|for=1|against=4}} |align=left| |align=left| Felsner otpušten u oktobru 1938. |- ! Ukupno {{WDLtot|42|17|15|10|for=58|against=40}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|MAĐ|1920}} [[József Bánás]] | [[AC Milan – sezona 1938/1939.|1938/39.]] {{WDL|17|6|4|7|for=26|against=21}} |align=left| |align=left| |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|MAĐ|1920}} [[József Violak]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/ >{{ZD|MAĐ|1920}} [[József Bánás]] | [[AC Milan – sezona 1938/1939.|1939.]] {{WDL|13|7|3|3|for=19|against=14}} |align=left| |align=left| Violak imenovan u martu 1939. |- | [[AC Milan – sezona 1939/1940.|1939/40.]] {{WDL|24|8|6|10|for=37|against=31}} |align=left| |align=left| Violak otpušten 18. 3. 1940. |- ! Ukupno {{WDLtot|37|15|9|13|for=56|against=45}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|MAĐ|1920}} [[József Bánás]] | [[AC Milan – sezona 1939/1940.|1939/40.]] {{WDL|9|3|3|3|for=12|against=13}} |align=left| |align=left| |- |align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Antonio Busini]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/ >{{ZD|ITA|1861}} [[Guido Ara]] | [[AC Milan – sezona 1940/1941.|1940/41.]] {{WDL|32|13|10|9|for=60|against=37}} |align=left| |align=left| |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Mario Magnozzi]] | [[AC Milan – sezona 1941/1942.|1941/42.]] {{WDL|36|14|8|14|for=71|against=62}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1942/1943.|1942/43.]] {{WDL|33|12|9|12|for=47|against=54}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|69|26|17|26|for=118|against=116}} !colspan="2"| |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA|1861}} [[Giuseppe Santagostino]] | [[AC Milan – sezona 1943/1944.|1943/44.]] {{WDL|14|5|3|6|for=18|against=16}} |align=left| |align=left rowspan=2| [[Nogomet tokom Drugog svjetskog rata|Sve u ratnom periodu]] |- | [[AC Milan – sezona 1944/1945.|1944/45.]] {{WDL|20|6|6|8|for=29|against=36}} |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|34|11|9|14|for=47|against=52}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Antonio Busini]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/ >{{ZD|ITA}} [[Adolfo Baloncieri]] | [[AC Milan – sezona 1945/1946.|1945/46.]] {{WDL|42|20|9|13|for=66|against=54}} |align=left| |align=left| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Antonio Busini]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/ >{{ZD|ITA}} [[Giuseppe Bigogno]] | [[AC Milan – sezona 1946/1947.|1946/47.]] {{WDL|38|19|12|7|for=75|against=52}} |align=left| |align=left| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Giuseppe Bigogno]] | [[AC Milan – sezona 1947/1948.|1947/48.]] {{WDL|40|21|7|12|for=76|against=48}} |align=left| |align=left| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Antonio Busini]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/ >{{ZD|ITA}} [[Giuseppe Bigogno]] | [[AC Milan – sezona 1948/1949.|1948/49.]] {{WDL|38|21|8|9|for=83|against=52}} |align=left| |align=left| |- |rowspan="4" align=left| {{ZD|ITA}} [[Antonio Busini]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/ >{{ZD|MAĐ|1949}} [[Lajos Czeizler]] | [[AC Milan – sezona 1949/1950.|1949/50.]] {{WDL|38|27|3|8|for=118|against=45}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1950/1951.|1950/51.]] {{WDL|40|28|8|4|for=116|against=40}} |align=left| ''[[Serie A 1950/1951.|Scudetto]]''<br/>[[Latinski kup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1951/1952.|1951/52.]] {{WDL|38|20|13|5|for=87|against=41}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|116|75|24|17|for=321|against=126}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Antonio Busini]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/ >{{ZD|ITA}} [[Mario Sperone]] | [[AC Milan – sezona 1952/1953.|1952/53.]] {{WDL|34|17|9|8|for=64|against=34}} |align=left| |align=left| Do maja 1953. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Antonio Busini]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ŠVE}} [[Gunnar Gren]]<ref name="player-manager" group="nb"/><ref name="caretaker" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1952/1953.|1953.]] {{WDL|2|1|0|1|for=4|against=6}} |align=left| |align=left| Gren imenovan u junu 1953. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Antonio Busini]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/ >{{ZD|ITA}} [[Arrigo Morselli]] | [[AC Milan – sezona 1953/1954.|1953.]] {{WDL|9|4|3|2|for=18|against=11}} |align=left| |align=left| Otpušten 10. 11. 1953. |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|MAĐ|1949}} [[Béla Guttmann]] | [[AC Milan – sezona 1953/1954.|1953/54.]] {{WDL|25|13|7|5|for=48|against=28}} |align=left| |align=left| Imenovan 11. 11. 1953. |- | [[AC Milan – sezona 1954/1955.|1954/55.]] {{WDL|19|12|4|3|for=45|against=21}} |align=left| |align=left| Otpušten 14. 2. 1955. |- ! Ukupno {{WDLtot|44|25|11|8|for=93|against=49}} !colspan="2"| |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA}} [[Ettore Puricelli]] | [[AC Milan – sezona 1954/1955.|1955.]] {{WDL|17|8|6|3|for=41|against=18}} |align=left| ''[[Serie A 1954/1955.|Scudetto]]'' |align=left| Imenovan 15. 2. 1955. |- | [[AC Milan – sezona 1955/1956.|1955/56.]] {{WDL|42|21|10|11|for=96|against=64}} |align=left| Latinski kup |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|59|29|16|14|for=137|against=82}} !colspan="2"| |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA}} [[Giuseppe Viani]] | [[AC Milan – sezona 1956/1957.|1956/57.]] {{WDL|36|22|6|8|for=70|against=48}} |align=left| ''[[Serie A 1956/1957.|Scudetto]]'' |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1957/1958.|1957/58.]] {{WDL|44|15|15|14|for=89|against=63}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|80|37|21|22|for=159|against=111}} !colspan="2"| |- |rowspan="4" align=left| {{ZD|ITA}} [[Giuseppe Viani]]<ref name="technical director" group="nb"/><br />{{ZD|ITA}} [[Luigi Bonizzoni]] | [[AC Milan – sezona 1957/1958.|1958.]] {{WDL|6|5|1|0|for=18|against=5}} |align=left| |align=left| Bonizzoni imenovan u junu 1958. |- | [[AC Milan – sezona 1958/1959.|1958/59.]] {{WDL|39|21|13|5|for=99|against=44}} |align=left| ''[[Serie A 1958/1959.|Scudetto]]'' |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1959/1960.|1959/60.]] {{WDL|42|21|11|10|for=74|against=51}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|87|47|25|15|for=191|against=100}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Giuseppe Viani]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ITA}} [[Paolo Todeschini]] | [[AC Milan – sezona 1960/1961.|1960/61.]] {{WDL|36|19|9|8|for=71|against=44}} |align=left| |align=left| Do juna 1961. |- |rowspan="4" align=left| {{ZD|ITA}} [[Giuseppe Viani]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]] | [[AC Milan – sezona 1960/1961.|1961.]] {{WDL|2|0|1|1|for=0|against=2}} |align=left| |align=left| Rocco imenovan u junu 1961. |- | [[AC Milan – sezona 1961/1962.|1961/62.]] {{WDL|43|28|7|8|for=103|against=49}} |align=left| ''[[Serie A 1961/1962.|Scudetto]]'' |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1962/1963.|1962/63.]] {{WDL|49|26|13|10|for=97|against=39}} |align=left| [[Kup evropskih šampiona 1962/1963.|Kup evropskih šampiona]] |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|94|54|21|19|for=200|against=90}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Giuseppe Viani]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ARG}} [[Luis Carniglia]] | [[AC Milan – sezona 1963/1964.|1963/64.]] {{WDL|30|16|8|6|for=55|against=33}} |align=left| |align=left| Carniglia otpušten 2. 3. 1964. |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA}} [[Giuseppe Viani]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ŠVE}} [[Nils Liedholm]] | [[AC Milan – sezona 1963/1964.|1964.]] {{WDL|12|8|2|2|for=18|against=10}} |align=left| |align=left| Liedholm imenovan 3. 3. 1964. |- | [[AC Milan – sezona 1964/1965.|1964/65.]] {{WDL|37|22|9|6|for=54|against=27}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|49|30|11|8|for=72|against=37}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ŠVE}} [[Nils Liedholm]] | [[AC Milan – sezona 1965/1966.|1965/66.]] {{WDL|33|15|10|8|for=44|against=33}} |align=left| |align=left| Podnio ostavku u martu 1966. zbog bolesti |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Giovanni Cattozzo]]<ref name="caretaker" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1965/1966.|1966.]] {{WDL|11|2|4|5|for=10|against=12}} |align=left| |align=left| Imenovan u martu 1966. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Arturo Silvestri]] | [[AC Milan – sezona 1966/1967.|1966/67.]] {{WDL|42|17|16|9|for=53|against=39}} |align=left| [[Italijanski kup 1966/1967.|Italijanski kup]] |align=left| Do juna 1967. |- |rowspan="7" align=left| {{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]] | [[AC Milan – sezona 1966/1967.|1967.]] {{WDL|5|1|2|2|for=3|against=3}} |align=left| |align=left| Imenovan u junu 1967. |- | [[AC Milan – sezona 1967/1968.|1967/68.]] {{WDL|50|26|21|3|for=86|against=40}} |align=left| ''[[Serie A 1967/1968.|Scudetto]]''<br/>[[UEFA Kup pobjednika kupova 1967/1968.|Kup pobjednika kupova]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1968/1969.|1968/69.]] {{WDL|42|20|15|7|for=49|against=19}} |align=left| [[Kup evropskih šampiona 1968/1969.|Kup evropskih šampiona]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1969/1970.|1969/70.]] {{WDL|39|18|12|9|for=57|against=31}} |align=left| [[Interkontinentalni kup 1970 (nogomet)|Interkontinentalni kup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1970/1971.|1970/71.]] {{WDL|42|23|14|5|for=77|against=36}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1971/1972.|1971/72.]] {{WDL|51|29|15|7|for=71|against=31}} |align=left| [[Italijanski kup 1971/1972.|Italijanski kup]] |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|229|117|79|33|for=343|against=160}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ITA}} [[Cesare Maldini]] | [[AC Milan – sezona 1972/1973.|1972/73.]] {{WDL|46|30|11|5|for=89|against=39}} |align=left| [[Italijanski kup 1972/1973.|Italijanski kup]]<br/>[[UEFA Kup pobjednika kupova 1972/1973.|Kup pobjednika kupova]] |align=left| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]]<ref name="technical director" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1973/1974.|1973/74.]] {{WDL|12|5|5|2|for=18|against=13}} |align=left| |align=left| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ITA}} [[Cesare Maldini]] | [[AC Milan – sezona 1973/1974.|1973/74.]] {{WDL|14|8|0|6|for=15|against=17}} |align=left| |align=left| Maldini imenovan u decembru 1973. <br/> Rocco podnio ostavku u februaru 1974. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Cesare Maldini]] | [[AC Milan – sezona 1973/1974.|1974.]] {{WDL|11|4|2|5|for=18|against=20}} |align=left| |align=left| Otpušten u aprilu 1974. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Giovanni Trapattoni]] | [[AC Milan – sezona 1973/1974.|1974.]] {{WDL|10|2|4|4|for=5|against=7}} |align=left| |align=left| Imenovan u aprilu 1974. |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA}} [[Gustavo Giagnoni]] | [[AC Milan – sezona 1974/1975.|1974/75.]] {{WDL|41|18|15|8|for=54|against=30}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1975/1976.|1975.]] {{WDL|6|4|2|0|for=8|against=2}} |align=left| |align=left| Otpušten u oktobru 1975. |- ! Ukupno {{WDLtot|47|22|17|8|for=62|against=32}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ITA}} [[Giovanni Trapattoni]] | [[AC Milan – sezona 1975/1976.|1975/76.]] {{WDL|37|19|9|9|for=53|against=33}} |align=left| |align=left| Imenovan u oktobru 1975. <br/> Trapattoni podnio ostavku u maju 1976. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ITA}} [[Paolo Barison]] | [[AC Milan – sezona 1975/1976.|1976.]] {{WDL|5|1|2|2|for=7|against=8}} |align=left| |align=left| Barison imenovan u junu 1976. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Giuseppe Marchioro]] | [[AC Milan – sezona 1976/1977.|1976/77.]] {{WDL|25|7|12|6|for=30|against=29}} |align=left| |align=left| Otpušten u februaru 1977. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]]<ref name="technical director" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1976/1977.|1977.]] {{WDL|22|10|8|4|for=36|against=19}} |align=left| [[Italijanski kup 1976/1977.|Italijanski kup]] |align=left| Imenovan u februaru 1977. |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ŠVE}} [[Nils Liedholm]] | [[AC Milan – sezona 1977/1978.|1977/78.]] {{WDL|38|16|15|7|for=51|against=33}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1978/1979.|1978/79.]] {{WDL|40|21|13|6|for=62|against=33}} |align=left| ''[[Serie A 1978/1979.|Scudetto]]'' |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|78|37|28|13|for=113|against=66}} !colspan="2"| |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA}} [[Massimo Giacomini]] | [[AC Milan – sezona 1979/1980.|1979/80.]] {{WDL|38|17|11|10|for=43|against=29}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1980/1981.|1980/81.]] {{WDL|41|19|15|7|for=51|against=31}} |align=left| |align=left| Podnio ostavku u junu 1981. |- ! Ukupno {{WDLtot|79|36|26|17|for=94|against=60}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Italo Galbiati]]<ref name="caretaker" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1980/1981.|1981.]] {{WDL|1|0|0|1|for=0|against=1}} |align=left| [[Serie B]] title<ref group="nb">Titula je već bila osigurana pod Giacominijevim vodstvom.</ref> |align=left| Imenovan u junu 1981. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Luigi Radice]] | [[AC Milan – sezona 1981/1982.|1981/82.]] {{WDL|23|6|8|9|for=18|against=20}} |align=left| |align=left| Otpušten u januaru 1982. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Italo Galbiati]]<ref name="caretaker" group="nb"/><ref group="nb">Galbiati je dijelio poziciju s [[Francesco Zagatti|Franceskom Zagattijem]] dvije utakmice u martu.</ref> | [[AC Milan – sezona 1981/1982.|1982.]] {{WDL|17|7|4|6|for=21|against=19}} |align=left| [[Mitropa kup]] |align=left| Imenovan u januaru 1982. |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA}} [[Ilario Castagner]] | [[AC Milan – sezona 1982/1983.|1982/83.]] {{WDL|47|24|19|4|for=96|against=50}} |align=left| Prvak [[Serie B]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1983/1984.|1983/84.]] {{WDL|31|12|13|6|for=42|against=36}} |align=left| |align=left| Otpušten u martu 1984. |- ! Ukupno {{WDLtot|78|36|32|10|for=138|against=86}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Italo Galbiati]]<ref name="caretaker" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1983/1984.|1984.]] {{WDL|8|3|2|3|for=8|against=10}} |align=left| |align=left| Imenovan u martu 1984. |- |rowspan="4" align=left| {{ZD|ŠVE}} [[Nils Liedholm]] | [[AC Milan – sezona 1984/1985.|1984/85.]] {{WDL|43|17|18|8|for=45|against=35}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1985/1986.|1985/86.]] {{WDL|46|15|15|16|for=45|against=44}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1986/1987.|1986/87.]] {{WDL|31|14|8|9|for=31|against=21}} |align=left| |align=left| Otpušten 5. 4. 1987. |- ! Ukupno {{WDLtot|120|46|41|33|for=121|against=100}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Fabio Capello]]<ref name="caretaker" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 1986/1987.|1987.]] {{WDL|7|3|3|1|for=7|against=3}} |align=left| |align=left| Imenovan 6. 4. 1987. |- |rowspan="5" align=left| {{ZD|ITA}} [[Arrigo Sacchi]] | [[AC Milan – sezona 1987/1988.|1987/88.]] {{WDL|41|22|14|5|for=59|against=22}} |align=left| ''[[Serie A 1987/1988.|Scudetto]]'' |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1988/1989.|1988/89.]] {{WDL|52|27|20|5|for=98|against=37}} |align=left| [[Kup evropskih šampiona 1988/1989.|Kup evropskih šampiona]] <br/> [[Italijanski superkup 1989.|Italijanski superkup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1989/1990.|1989/90.]] {{WDL|54|33|11|10|for=82|against=34}} |align=left| [[Kup evropskih šampiona 1989/1990.|Kup evropskih šampiona]] <br/> [[UEFA Superkup 1990.|UEFA Superkup]] <br/> [[Interkontinentalni kup 1990 (nogomet)|Interkontinentalni kup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1990/1991.|1990/91.]] {{WDL|49|24|17|8|for=62|against=28}} |align=left| [[UEFA Superkup 1991.|UEFA Superkup]] <br/> [[Interkontinentalni kup 1991 (nogomet)|Interkontinentalni kup]] |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|196|106|62|28|for=301|against=121}} !colspan="2"| |- |rowspan="6" align=left| {{ZD|ITA}} [[Fabio Capello]] | [[AC Milan – sezona 1991/1992.|1991/92.]] {{WDL|42|25|16|1|for=84|against=27}} |align=left| ''[[Serie A 1991/1992.|Scudetto]]'' |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1992/1993.|1992/93.]] {{WDL|54|34|16|4|for=107|against=39}} |align=left| ''[[Serie A 1992/1993.|Scudetto]]'' <br/> [[Italijanski superkup 1993.|Italijanski superkup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1993/1994.|1993/94.]] {{WDL|54|29|19|6|for=66|against=25}} |align=left| ''[[Serie A 1993/1994.|Scudetto]]'' <br/> [[UEFA Liga prvaka 1993/1994.|Liga prvaka]] <br/> [[Italijanski superkup 1994.|Italijanski superkup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1994/1995.|1994/95.]] {{WDL|53|25|13|15|for=70|against=46}} |align=left| [[UEFA Superkup 1995.|UEFA Superkup]] <br/> [[Italijanski superkup 1995.|Italijanski superkup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1995/1996.|1995/96.]] {{WDL|46|29|13|4|for=83|against=32}} |align=left| ''[[Serie A 1995/1996.|Scudetto]]'' |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|249|142|77|30|for=410|against=169}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|URU}} [[Óscar Tabárez]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ITA}} [[Giorgio Morini]] | [[AC Milan – sezona 1996/1997.|1996/97.]] {{WDL|22|8|7|7|for=36|against=27}} |align=left| |align=left| Otpušten 2. 12. 1996. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Arrigo Sacchi]] | [[AC Milan – sezona 1996/1997.|1996/97.]] {{WDL|24|7|7|10|for=27|against=33}} |align=left| |align=left| Imenovan 3. 12. 1996. |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Fabio Capello]] | [[AC Milan – sezona 1997/1998.|1997/98.]] {{WDL|44|16|14|14|for=53|against=52}} |align=left| |align=left| |- |rowspan="4" align=left| {{ZD|ITA}} [[Alberto Zaccheroni]] | [[AC Milan – sezona 1998/1999.|1998/99.]] {{WDL|38|21|11|6|for=64|against=40}} |align=left| ''[[Serie A 1998/1999.|Scudetto]]'' |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 1999/2000.|1999/2000.]] {{WDL|45|18|17|10|for=80|against=56}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2000/2001.|2000/01.]] {{WDL|42|15|16|11|for=68|against=59}} |align=left| |align=left| Otpušten 14. 3. 2001. |- ! Ukupno {{WDLtot|125|54|44|27|for=212|against=155}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Cesare Maldini]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ITA}} [[Mauro Tassotti]] | [[AC Milan – sezona 2000/2001.|2001.]] {{WDL|12|5|4|3|for=22|against=11}} |align=left| |align=left| Imenovan 15. 3. 2001. |- |align=left| {{ZD|TUR}} [[Fatih Terim]]<ref name="technical director" group="nb"/><br/>{{ZD|ITA}} [[Antonio Di Gennaro]] | [[AC Milan – sezona 2001/2002.|2001.]] {{WDL|13|8|3|2|for=27|against=12}} |align=left| |align=left| Otpušten 5. 11. 2001. |- |rowspan="9" align=left| {{ZD|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] | [[AC Milan – sezona 2001/2002.|2001/02.]] {{WDL|39|17|13|9|for=49|against=35}} |align=left| |align=left| Imenovan 6. 11. 2001. |- | [[AC Milan – sezona 2002/2003.|2002/03.]] {{WDL|61|32|15|14|for=97|against=54}} |align=left| [[Italijanski kup 2002/2003.|Italijanski kup]] <br/> [[UEFA Liga prvaka 2002/2003.|Liga prvaka]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2003/2004.|2003/04.]] {{WDL|53|35|11|7|for=87|against=43}} |align=left| ''[[Serie A 2003/2004.|Scudetto]]'' <br/> [[UEFA Superkup 2004.|UEFA Superkup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2004/2005.|2004/05.]] {{WDL|56|36|12|8|for=97|against=44}} |align=left| [[Italijanski superkup 2005.|Italijanski superkup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2005/2006.|2005/06.]] {{WDL|54|36|9|9|for=113|against=48}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2006/2007.|2006/07.]] {{WDL|59|31|16|12|for=91|against=56}} |align=left| [[UEFA Liga prvaka 2006/2007.|Liga prvaka]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2007/2008.|2007/08.]] {{WDL|51|25|13|13|for=88|against=51}} |align=left| [[UEFA Superkup 2007.|UEFA Superkup]] <br/> [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2007.|Klupsko svjetsko prvenstvo]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2008/2009.|2008/09.]] {{WDL|47|26|12|9|for=86|against=46}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|420|238|101|81|for=708|against=377}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|BRA}} [[Leonardo Araújo|Leonardo]] | [[AC Milan – sezona 2009/2010.|2009/10.]] {{WDL|48|23|13|12|for=72|against=55}} |align=left| |align=left| |- |rowspan="5" align=left| {{ZD|ITA}} [[Massimiliano Allegri]] | [[AC Milan – sezona 2010/2011.|2010/11.]] {{WDL|50|28|14|8|for=80|against=37}} |align=left| ''[[Serie A 2010/2011.|Scudetto]]'' |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2011/2012.|2011/12.]] {{WDL|53|30|13|10|for=100|against=53}} |align=left| [[Italijanski superkup 2011.|Italijanski superkup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2012/2013.|2012/13.]] {{WDL|48|25|11|12|for=80|against=51}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2013/2014.|2013/14.]] {{WDL|27|8|11|8|for=43|against=36}} |align=left| |align=left| Otpušten 13. 1. 2014<ref name="Allegri">{{cite news |title=Tassotti temporarily in charge |url=http://www.acmilan.com/en/news/show/150821 |website=acmilan.com |publisher= AC Milan |date=13. 1. 2014 |access-date=13. 1. 2014}}</ref> |- ! Ukupno {{WDLtot|178|91|49|38|for=303|against=177}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Mauro Tassotti]]<ref name="caretaker" group="nb"/> | [[AC Milan – sezona 2013/2014.|2014.]] {{WDL|1|1|0|0|for=3|against=1}} |align=left| |align=left| Imenovan 13. 1. 2014<ref name="Allegri"/> <br/> Do 16. 1. 2014. |- |align=left| {{ZD|NIZ}} [[Clarence Seedorf]] | [[AC Milan – sezona 2013/2014.|2014.]] {{WDL|22|11|2|9|for=28|against=26}} |align=left| |align=left| Imenovan 16. 1. 2014<ref>{{cite news |title=A.C. Milan official communication |url=http://www.acmilan.com/en/news/breaking_news_show/52329 |website=acmilan.com |publisher=AC Milan |date=16. 1. 2014 |access-date=16. 1. 2014}}</ref> |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Filippo Inzaghi]] | [[AC Milan – sezona 2014/2015.|2014/15.]] {{WDL|40|14|13|13|for=58|against=52}} |align=left| |align=left| |- |align=left| {{ZD|SRB}} [[Siniša Mihajlović]] | [[AC Milan – sezona 2015/2016.|2015/16.]] {{WDL|38|19|10|9|for=57|against=37}} |align=left| |align=left| Otpušten 12. 4. 2016<ref name="Mihajlovic">{{cite news |title=A.C. Milan official statement |url=http://www.acmilan.com/en/news/breaking_news_show/94669 |website=acmilan.com |publisher=AC Milan |date=12. 4. 2016 |access-date=12. 4. 2016}}</ref> |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Cristian Brocchi]] | [[AC Milan – sezona 2015/2016.|2016.]] {{WDL|7|2|2|3|for=7|against=9}} |align=left| |align=left| Imenovan 12. 4. 2016<ref name="Mihajlovic"/> |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA}} [[Vincenzo Montella]] | [[AC Milan – sezona 2016/2017.|2016/17.]] {{WDL|41|19|10|12|for=61|against=48}} |align=left| [[Italijanski superkup 2016.|Italijanski superkup]] |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2017/2018.|2017.]] {{WDL|23|13|4|6|for=42|against=22}} |align=left| |align=left| Otpušten 27. 11. 2017<ref name="Montella">{{cite news |title=Official statement: Vincenzo Montella |url=https://www.acmilan.com/en/news/official-statement/2017-11-27/official-statement-vincenzo-montella |website=acmilan.com |publisher=AC Milan |date=27. 11. 2017 |access-date=27. 11. 2017}}</ref> |- ! Ukupno {{WDLtot|64|32|14|18|for=103|against=70}} !colspan="2"| |- |rowspan="3" align=left| {{ZD|ITA}} [[Gennaro Gattuso]] | [[AC Milan – sezona 2017/2018.|2017/18.]] {{WDL|34|16|10|8|for=46|against=35}} |align=left| |align=left| Imenovan 27. 11. 2017<ref name="Montella"/> |- | [[AC Milan – sezona 2018/2019.|2018/19.]] {{WDL|49|24|13|12|for=71|against=47}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|83|40|23|20|for=117|against=82}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Marco Giampaolo]] | [[AC Milan – sezona 2019/2020.|2019.]] {{WDL|7|3|0|4|for=6|against=9}} |align=left| |align=left| Otpušten 8. 10. 2019<ref>{{cite news |title=Official statement: Marco Giampaolo |url=https://www.acmilan.com/en/news/media/2019-10-08/official-announcement-marco-giampaolo |publisher=AC Milan |date=8. 10. 2019 |access-date=9. 10. 2019}}</ref> |- |rowspan="6" align=left| {{ZD|ITA}} [[Stefano Pioli]] | [[AC Milan – sezona 2019/2020.|2019/20.]] {{WDL|35|18|11|6|for=65|against=40}} |align=left| |align=left| Imenovan 9. 10. 2019<ref>{{cite news |title=Stefano Pioli appointed as AC Milan new coach |url=https://www.acmilan.com/en/news/media/2019-10-09/stefano-pioli-appointed-as-ac-milan-new-coach |publisher= AC Milan |date=9. 10. 2019 |access-date=9. 10. 2019}}</ref> |- | [[AC Milan – sezona 2020/2021.|2020/21.]] {{WDL|53|30|13|10|for=98|against=59}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2021/2022.|2021/22.]] {{WDL|48|29|10|9|for=82|against=44}} |align=left| ''[[Serie A 2021/2022.|Scudetto]]'' |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2022/2023.|2022/23.]] {{WDL|52|25|13|14|for=79|against=58}} |align=left| |align=left| |- | [[AC Milan – sezona 2023/2024.|2023/24.]] {{WDL|52|28|11|13|for=99|against=69}} |align=left| |align=left| |- ! Ukupno {{WDLtot|240|130|58|52|for=423|against=270}} !colspan="2"| |- |align=left| {{ZD|POR}} [[Paulo Fonseca]] | [[AC Milan – sezona 2024/2025.|2024.]] {{WDL|24|12|6|6|for=44|against=27}} |align=left| |align=left| Otpušten 30. 12. 2024.<ref>{{cite news |title= Official statement: Paulo Fonseca |url= https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2024-12-30/official-statement-paulo-fonseca |publisher= AC Milan |date= 30. 12. 2024 |access-date=1. 1. 2025 |language=en}}</ref> |- |align=left| {{ZD|POR}} [[Sérgio Conceição]] | [[AC Milan – sezona 2024/2025.|2024/25.]] {{WDL|31|16|5|10|for=50|against=36}} |align=left| [[Italijanski superkup 2024.|Italijanski superkup]] |align=left| Imenovan 30. 12. 2024.<ref>{{cite news |title= Sergio Conceição is the New Head Coach of AC Milan |url= https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2024-12-30/sergio-conceicao-is-the-new-head-coach-of-ac-milan |publisher= AC Milan |date= 30. 12. 2024 |access-date=1. 1. 2025 |language=en}}</ref> |- |rowspan="1" align=left| {{ZD|ITA}} [[Massimiliano Allegri]] | [[AC Milan – sezona 2025/2026.|2025/26.]] {{WDL|42|22|10|10|for=58|against=38}} |align=left| |align=left| |- |rowspan="1" align=left| {{ZD|POR}} [[Ruben Amorim]] | [[AC Milan – sezona 2026/2027.|2026/27.]] {{WDL|0|0|0|0|for=0|against=0}} |align=left| |align=left| |} {{col-begin}} {{col-break}} === Najviše utakmica na klupi === {|class="wikitable sortable" |- !Plasman !Trener !Utakmice |- |align=center|1. |{{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]] |align=center|459 |- |align=center|2. |{{ZD|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] |align=center|420 |- |align=center|3. |{{ZD|ITA}} [[Giuseppe Viani]] |align=center|376 |- |align=center|4. |{{ZD|ITA}} [[Fabio Capello]] |align=center|300 |- |align=center|5. |{{ZD|ŠVE}} [[Nils Liedholm]] |align=center|280 |- |align=center|6. |{{ZD|ITA}} [[Stefano Pioli]] |align=center|240 |- |rowspan="2" align=center|7. |{{ZD|ITA}} [[Massimiliano Allegri]] |rowspan="2" align=center|220 |- |{{ZD|ITA}} [[Arrigo Sacchi]] |- |align=center|9. |{{ZD|ITA}} [[Antonio Busini]] |align=center|193 |- |align=center|10. |{{ZD|MAĐ|1920}} [[József Bánás]] |align=center|173 |} {{col-break}} === Najviše pobjeda na klupi === {|class="wikitable sortable" |- !Plasman !Trener !Pobjede |- |align=center|1. |{{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]] |align=center|243 |- |align=center|2. |{{ZD|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] |align=center|238 |- |align=center|3. |{{ZD|ITA}} [[Giuseppe Viani]] |align=center|203 |- |align=center|4. |{{ZD|ITA}} [[Fabio Capello]] |align=center|161 |- |align=center|5. |{{ZD|ITA}} [[Stefano Pioli]] |align=center|130 |- |align=center|6. |{{ZD|ŠVE}} [[Nils Liedholm]] |align=center|128 |- |rowspan="2" align=center|7. |{{ZD|ITA}} [[Massimiliano Allegri]] |rowspan="2" align=center|113 |- |{{ZD|ITA}} [[Arrigo Sacchi]] |- |align=center|9. |{{ZD|ITA}} [[Antonio Busini]] |align=center|110 |- |align=center|10. |{{ZD|MAĐ|1949}} [[Lajos Czeizler]] |align=center|75 |} {{col-end}} === Trofeji === {|class="wikitable" |- !Plasman !Trener ! style= class="sortable"|[[Serie A|SA]] ! style=" class="sortable"|[[Italijanski kup|CI]] ! style=" class="sortable"|[[Italijanski superkup|SCI]] ! style= class="sortable"|[[UEFA Liga prvaka|LP]] ! style= class="sortable"|[[UEFA Kup pobjednika kupova|KPK]] ! style= class="sortable"|[[UEFA Evropska liga|EL]] ! style="" class="sortable"|[[UEFA Superkup|USK]] ! style="" class="sortable"|[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo|SKP]]/ <br/> [[Interkontinentalni kup (nogomet)|IK]] ! Ukupno |- |align=center|1. |{{ZD|ITA}} [[Nereo Rocco]] || align=center|2 || align=center|3 || align=center|– || align=center|2 || align=center|2 || align=center|– || align=center|– || align=center|1 || align=center|10 |- |align=center|2. |{{ZD|ITA}} [[Fabio Capello]] || align=center|4 || align=center|– || align=center|3 || align=center|1 || align=center|– || align=center|– || align=center|1 || align=center|– || align=center|9 |- |rowspan=2 align=center|3. |{{ZD|ITA}} [[Arrigo Sacchi]] || align=center|1 || align=center|– || align=center|1 || align=center|2 || align=center|– || align=center|– || align=center|2 || align=center|2 || align=center|8 |- |{{ZD|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] || align=center|1 || align=center|1 || align=center|1 || align=center|2 || align=center|– || align=center|– || align=center|2 || align=center|1 || align=center|8 |- |rowspan=3 align=center|5. |{{ZD|ENG}} [[Herbert Kilpin]] || align=center|2 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|2 |- |{{ZD|ITA}} [[Giuseppe Viani]] || align=center|2 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|2 |- |{{ZD|ITA}} [[Massimiliano Allegri]] || align=center|1 || align=center|– || align=center|1 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|2 |- |rowspan=9 align=center|8. |{{ZD|ITA}} [[Stefano Pioli]] || align=center|1 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|1 |- |{{ZD|ITA}} [[Alberto Zaccheroni]] || align=center|1 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|1 |- |{{ZD|ITA}} [[Nils Liedholm]] || align=center|1 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|1 |- |{{ZD|ITA}} [[Ettore Puricelli]] || align=center|1 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|1 |- |{{ZD|ITA}} [[Antonio Busini]] || align=center|1 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|1 |- |{{ZD|ITA}} [[Daniele Angeloni]] || align=center|1 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|1 |- |{{ZD|ITA}} [[Arturo Silvestri]] || align=center|– || align=center|1 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|1 |- |{{ZD|ITA}} [[Vincenzo Montella]] || align=center|– || align=center|– || align=center|1 || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|– || align=center|1 |- |{{ZD|POR}} [[Sérgio Conceição]] || align=center|- || align=center|- || align=center|1 || align=center|- || align=center|- || align=center|- || align=center|- || align=center|- || align=center|1 |} == Napomene == <references group="nb"/> == Reference == ;Opće * {{cite encyclopedia | encyclopedia = A.C. Milan — La storia 1899–2005 | title = I protagonisti | url = https://www.discogs.com/it/A-C-Milan-La-Storia-1899-2005-1-Campionati-E-Coppe/release/6011426 | access-date = 22. 6. 2020 | language = it | year = 2005 | publisher = Graphic Sector Srl | volume = CD 2}} ;Specifične {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.magliarossonera.it/Prot-All.html Treneri Milana] na ''MagliaRossonera.it'' {{it simbol}} {{AC Milan - klub}} {{Treneri AC Milana}} [[Kategorija:Treneri AC Milana| ]] [[Kategorija:AC Milan|Treneri]] 3nsuhifl3ns3y2j1hve0r4j4zmzhfan 0 490041 3902403 3785980 2026-07-07T11:59:43Z Pinturiccio 141837 Added new book in bibliography sector 3902403 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Almir Bašović | slika = | alt_slike = | opis = Almir Basović | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|10|9}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[SFRJ]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = 2002 - present | poznat_po = | značajni_radovi = | nagrade = Nagrada za najbolji dramski tekst (Pozorišne igre u Jajcu, 2021); Kočićevo pero (2020), Nagrada „Dr. Razija Lagumdžija“ (2018), Najbolji dramski tekst (Festival bh drame Zenica, 2004) | web-sajt = }} '''Almir Bašović''' ([[Sarajevo]], 9. oktobar 1971), [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačk]]<nowiki/>i književnik i profesor. == Biografija == Diplomirao, magistrirao i doktorirao na [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu u Sarajevu]], gdje predaje na Odsjeku za komparativnu književnost i informacijske znanosti. Kao profesor je angažiran i na Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu. U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Slovenija|Sloveniji]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Srbija|Srbiji]], [[Crna Gora|Crnoj Gori]], [[Austrija|Austriji]] i [[Njemačka|Njemačkoj]] objavio je preko stotinu eseja, prikaza i stručnih članaka. Sudjelovao je u priređivanju zbornika ''Drama i vrijeme'' (Dobra knjiga, Sarajevo, 2010) i zbornika ''Život, narativ, sjećanje: prof. dr. [[Nirman Moranjak-Bamburać]]'' ([[Filozofski fakultet u Sarajevu]], Sarajevo, 2017). Radio je kao dramaturg na više predstava u [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodnom pozorištu Sarajevo]]. Bio je selektor pozorišnih festivala u [[Jajce|Jajcu]] i [[Brčko]]m, kao predsjednik i član žirija bio je angažiran na mnogobrojnim domaćim i međunarodnim pozorišnim festivalima ([[Jajce]], [[Brčko]], [[Skoplje]], [[Novi Sad]], [[Živinice]]). Član je [[Društvo pisaca Bosne i Hercegovine|Društva pisaca]] i [[P.E.N. Centar Bosne i Hercegovine|P.E.N. centra u BiH]]. Pet godina je bio glavni urednik književnog časopisa [[Život (časopis)|Život]]. === Dramsko stvaralaštvo === Autor je drama Priviđenja iz srebrenog vijeka (praizvedba: [[Narodno pozorište Sarajevo]], 2003) i RE: Pinocchio (praizvedba na albanskom jeziku: CTC Skopje, 2006), mikrodrame Druga Evropa (prezentirana u okviru Bijenala evropskih dramskih pisaca u Bonnu, 2002) i dramskog monologa Lica (praizvedba na njemačkom jeziku, u okviru predstave Balkan Requiem, Hundsturm – Volkstheater, [[Beč]], 2014). U [[Pariz]]u je objavljena knjiga njegovih drama na francuskom jeziku (Theatrum noctuaubundi, 2008.), a drame su mu prevođene na jedanaest jezika. Objavio je knjigu drama Četiri i po drame(Priviđenja iz srebrenog vijeka, RE: Pinokio, Kreketanje, Sarajevo Feeling i Lica), a autor je i drame "Splav šišmiša". === Nagrade i priznanja === * Dobitnik stipendije Fondacije Karim Zaimović za 1999. godinu, stipendija se dodjeljuje studentima sa izrazitim talentom iz oblasti kulture, umjetnosti, književnosti i novinarstva. * Godine 2003. boravio je u Beču kao stipendista Austrijske akademije nauka i umjetnosti (Odjel za pozorište). * Na Festivalu bh. drame u Zenici 2004. godine je za dramu Priviđenja iz srebrenog vijeka dobio nagradu za najbolji dramski tekst napisan na bosanskom, hrvatskom, crnogorskom ili srpskom jeziku. Drama Priviđenja iz srebrenog vijeka je u izboru Evropske teatrske konvencije (ETC) uvrštena među 120 najboljih suvremenih evropskih komada. * Predstava Revizor, za koju je radio adaptaciju i dramaturgiju, na festivalu Dani satire u Zagrebu 2005. godine je dobila specijalnu nagradu za „osavremenjenje Gogoljevog teksta“. * Godine 2018. dobio je nagradu „Dr. Razija Lagumdžija“, koja se dodjeljuje za nagrađivanje najuspješnijih rezultata u nastavi, umjetnosti i znanosti nastavnika i suradnika Akademije scenskih umjetnosti u Sarajevu. * Godine 2020. za knjigu Četiri i po drame dobio je nagradu Kočićevo pero, koja se dodjeluje za visoka dostignuća u savremenoj književnosti. * Godine 2021. na Pozorišnim igrama u Jajcu za dramu Kreketanje dobio je nagradu za najbolji savremeni dramski tekst. * Godine 2022. dobio je Zahvalnicu [[Ilidža|Općine Ilidža]] za izuzetne rezultate na polju naučnog istraživanja, nastavnog rada sa studentima, kao i na polju književnog stvaralaštva. === Bibliografija === * Priviđenja iz srebrenog vijeka, drama (OKO, [[Sarajevo]], 2004) * Visions de l'Age d'argent, drame (Theatrum noctuaubundi, [[Pariz|Paris]], 2008) * Čehov i prostor (Sterijino pozorje, [[Novi Sad]] 2008; slovensko izdanje: Knjižnica MGL, [[Ljubljana]], 2013) * Maske dramskog subjekta (Buybook, [[Sarajevo]]/[[Zagreb]], 2015) * Četiri i po drame (Connectum, [[Sarajevo]], 2018) * Kalemi i biljezi ([[Preporod (novine)|Preporod]], Zagreb, 2020) * Priviđenja iz srebrenog vijeka - prijevod na deset jezika (Preporod, Sarajevo, 2022) * Andrićev skriveni teatar (University press, Sarajevo, 2022) * Bošnjačka drama 20. stoljeća (Zavod za kulturu sandžačkih Bošnjaka u Republici Srbiji, 2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.bnv.org.rs/objava/Bo%C5%A1nja%C4%8Dko_nacionalno_vije%C4%87e_obilje%C5%BEilo_Dan_Sand%C5%BEaka_nizom_doga%C4%91aja_%C5%A1irom_Sand%C5%BEaka|title=Bošnjačko nacionalno vijeće obilježilo Dan Sandžaka nizom događaja širom Sandžaka|website=BOŠNJAČKO NACIONALNO VIJEĆE}}</ref> * Čehov i prostor (University press, Sarajevo, 2026.; drugo izdanje)<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/cehov-i-prostor-almira-basovica/643159|title=Nova izdanja: Objavljena knjiga "Čehov i prostor" autora Almira Bašovića|website=Radio Sarajevo}}</ref> === Izvođenja === ==== Priviđenja iz srebrenog vijeka ==== * [[Narodno pozorište Sarajevo]] (praizvedba), 2003, režija: Elmir Jukić * Teatar Husa na provazku (scensko čitanje na češkom jeziku), [[Brno]], [[Češka|Češka Republika]], 2010, režija: [[Tanja Miletić Oručević|Tanja Miletić-Oručević]] * Nestroyhof Hamakom Theater (praizvedba na njemačkom jeziku), [[Beč]], [[Austrija]], 2012, režija: Stevan Bodroža *Centar za kulturnu dekontaminaciju, [[Beograd]], [[Srbija]], 2017, režija: Stevan Bodroža ==== RE: Pinocchio ==== * CTC teatar [[Skoplje|Skopje]], [[Sjeverna Makedonija]], 2006, režija: [[Tanja Miletić Oručević|Tanja Miletić-Oručevi]]<nowiki/>ć (praizvedba na albanskom jeziku) * Teatar Stadium, u okviru festivala YOUGO! (scensko čitanje na češkom jeziku), [[Brno]], [[Češka|Češka Republika]], 2011, režija: Michal Zetel '''Lica''' * Volksteatar Beč, scena Hundsturm/[[Bosansko narodno pozorište Zenica]], u okviru predstave Balkan Requiem (praizvedba na njemačkom jeziku), Zenica/Beč, 2014, režija: Stevan Bodroža * Parobrod teatar Beograd/Puls teatar Lazarevac (u okviru predstave Balkanska tužbalica), [[Srbija]], 2018, režija: Stevan Bodroža ==== Kreketanje ==== * Bosansko narodno pozorište Tuzla (praizvedba), [[Tuzla]], 2021, režija: Aleš Kurt ==== Sarajevo Feeling ==== * [[SARTR]] [[Sarajevo]], 2021, režija/koreografija: Thomas Steyaert == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Almir Bašović}} {{Wikicitat|Almir Bašović}} * {{cite web | url = https://www.klix.ba/magazin/kultura/prestizna-knjizevna-nagrada-kocicevo-pero-urucena-almiru-basovicu/200808047 | title = Almir Bašović dobtnik nagrade Kočićevo pero | last = Kočićevo pero| first = Banja Luka, Bosna i Hercegovina =| access-date = 5. 4. 2022| language = }} * {{cite web | url = https://www.face.ba/magazin/kultura/almir-basovic-dramatursko-stanje-u-bih-mi-osim-profesije-nemamo-gotovo-nista/97560| title = Dramaturško stanje u Bosni i Hercegovini| last = FaceTV| first = Sarajevo| website = | publisher = | access-date = 5. 4. 2022| language = }} * {{cite web| url = https://preokret.info/index.php/2020/08/26/intervju-preokreta-almir-basovic-dobitnik-kocicevog-pera-mastam-o-knjizi-koja-bi-se-zvala-andricev-skriveni-teatar/| title = INTERVJU PREOKRETA, ALMIR BAŠOVIĆ, DOBITNIK “KOČIĆEVOG PERA”: Maštam o knjizi koja bi se zvala “Andrićev skriveni teatar”| last = Sarajevo| first = Preokret| date = 20. 5. 2020| website = preokret.info| publisher = | access-date = 5. 4. 2022| language = }}{{Mrtav link}} {{DEFAULTSORT:Bašović, Almir}} [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Potpisnici Deklaracije o zajedničkom jeziku]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Kočićevo pero"]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade na festivalu bosanskoheregovačke drame u Zenici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački dramski pisci]] [[Kategorija:Članovi P.E.N. Centra Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu]] d85rvsvend3zqa7fac9do9tjowq0t6s 0 490672 3902439 3807905 2026-07-07T18:34:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902439 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Marina_Gržinić_(14785164456).jpg|mini|Marina Gržinić]] '''Marina Gržinić''' (rođena 1958.) je [[filozof]]kinja, [[Teorija|teoretičarka]] i umjetnica iz [[Ljubljana|Ljubljane]].<ref>{{Cite web|url=https://zkm.de/de/person/marina-grzinic|title=Marina Gržinić &#124; ZKM}}</ref> Ona je istaknuta savremena teorijska i kritička ličnost u [[Slovenija|Sloveniji]].<ref>{{Cite web|url=http://www.uqtr.uquebec.ca/|title=Université du Québec à Trois-Rivières|date=|publisher=Uqtr.uquebec.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425220208/http://www.uqtr.uquebec.ca/|archive-date=25. 4. 2013|url-status=dead|access-date=20. 4. 2013}}</ref> Od 1993. zaposlena je na Institutu za filozofiju pri Znanstveno-istraživačkom centru [[Slovenska akademija nauka i umjetnosti|Slovenske akademije nauka i umjetnosti]]. Danas radi kao profesor i istraživački savjetnik. Za svoj naučni rad dobila je Zlatni znak SASA 2007. godine<ref>{{Cite web|url=http://fi2.zrc-sazu.si/en/sodelavci/marina-gr%C5%BEini%C4%87-mauhler-en#v|title=Marina Gržinić Mauhler, PhD &#124; Institute of Philosophy|date=|publisher=Fi2.zrc-sazu.si|access-date=20. 4. 2013}}</ref> Od 2003. godine radi i kao redovni profesor na Akademiji likovnih umjetnosti u [[Beč]]u, [[Austrija]].<ref>{{Cite web|url=http://www.akbild.ac.at/portal_en/academyen/current/news/2003/event_440?set_language=en&cl=en|title=&#93;a[ akademie der bildenden künste wien|date=|publisher=Akbild.ac.at|archive-url=https://archive.today/20130627201358/http://www.akbild.ac.at/portal_en/academyen/current/news/2003/event_440?set_language=en&cl=en|archive-date=27. 6. 2013|url-status=dead|access-date=20. 4. 2013}}</ref> Intenzivno objavljuje, drži predavanja širom svijeta i bavi se video umjetnošću od 1982.<ref>{{Cite web|url=http://grzinic-smid.si/|title=Relations/|date=|publisher=Grzinic-smid.si|access-date=20. 4. 2013}}</ref> == Rani život i obrazovanje == Marina Gržinić rođena je 1958. godine u [[Rijeka (grad)|Rijeci]] ([[Jugoslavija]]), u današnjoj [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Odgajana je u porodici [[italija]]nske manjine. Sama se preselila u Ljubljanu sa sedamnaest godina (nakon završene gimnazije u [[Rijeka (grad)|Rijeci]]). Diplomirala je analitičku [[Sociologija|sociologiju]] 1985. godine, magistrirala 1991. godine na Fakultetu umjetnosti Univerziteta u Ljubljani, a doktorirala 1995. na Odsjeku za filozofiju Fakulteta umjetnosti Univerziteta u Ljubljani. Naslov njene disertacije bio je "Virtuelna stvarnost: akronično vreme, paraprostor i simulacija." Gržinić je bila jedna od prvih, u Jugoslaviji, sa doktoratom iz filozofije i [[Virtuelna realnost|virtuelne stvarnosti]], kiberprostora, sajberfeminizma, postkolonijalne teorije, francuskog strukturalizma i medija teorija ([[Jean Baudrillard|Baudrillard]], Couchot, Klonaris/Thomadaki, Virilio).<ref>{{Cite web|url=http://www.obn.org/obn_pro/downloads/reader2.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901130819/https://www.obn.org/obn_pro/downloads/reader2.pdf|archive-date=1. 9. 2020|url-status=dead|access-date=3. 3. 2013}}</ref> U periodu od 1997. do 1998. godine završila je postdoktorsku akademsku obuku u [[Japan]]u, na Univerzitetu u [[Tokio|Tokiju]] (dobila je grant vlade Japana, JSPS) i provela godinu dana kod profesora Machiko Kusahare.<ref>{{Cite web|url=http://goldberg.berkeley.edu/art/tele/|title=Telepistemology: MIT Press|date=|publisher=Goldberg.berkeley.edu|access-date=20. 4. 2013}}</ref> == Karijera == U Ljubljani se bavila konstituisanjem onoga što je danas poznato kao ljubljanski alternativni ili subkulturni pokret koji je 1980-ih razvio nove umjetničke prakse (poput videa i performansa), politički angažiranih pokreta kao što su homoseksualna gej i lezbijska scena i mnogih drugih procesa koji su bili relevantni za diskusiju o položaju umjetnosti i kulture u Sloveniji, a u vezi sa zahtjevima i borbom za politički emancipovan život koji zaobilazi srednjoklasnu [[Buržoazija|buržoasku]] percepciju slovenskog društva i stvarnosti. === Teorija === Teorijski rad Marine Gržinić usmjeren je na savremenu filozofiju i [[Estetika|estetiku]] nakon [[Modernizam|modernizma]]. Također, usmjeren je na teoriju ideologije, teoriju tehnologije, biopolitiku/nekropolitiku, video tehnologiju<ref>{{Cite book|last=Lovejoy|first=Margot|url=https://books.google.com/books?id=Bmg_ZIseeUMC&q=context+providers,+intellect+press&pg=PP5|title=Context Providers: Conditions of Meaning in Media Arts – Google Knjige|last2=Paul|first2=Christiane|last3=Bulajić|first3=Viktorija Vesna|last4=Vesna|first4=Victoria|year=2011|isbn=9781841503080|access-date=20. 4. 2013}}</ref> i transfeminizam<ref>{{Cite web|url=http://www.loecker-verlag.at/sites/dynamic.pl?sid=&action=shop&item=140&group=&words=new%20feminism|title=Löcker Verlag – Reitsamer, Grzinic (Hg.) – New Feminism|last=Löcker Verlag|date=16. 4. 2013|publisher=Loecker-verlag.at|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927195941/http://www.loecker-verlag.at/sites/dynamic.pl?sid=&action=shop&item=140&group=&words=new%20feminism|archive-date=27. 9. 2015|url-status=dead|access-date=20. 4. 2013}}</ref> u odnos s dekolonijalnošću<ref>{{Cite web|url=http://pavilionmagazine.org/download/pavilion_14.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509043920/http://pavilionmagazine.org/download/pavilion_14.pdf|archive-date=9. 5. 2018|url-status=dead|access-date=3. 3. 2013}}</ref> Njen rad se ne može lako ograničiti na određenu školu ili disciplinu, iako je posljednjih godina zastupala globalnu kritičku filozofiju koja preispituje kolonijalizam, kapitalizm i nekropolitike.<ref>{{Cite web|url=http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/the_global_south/v005/5.1.gr-inic.html|title=Project MUSE – Southeastern Europe and the Question of Knowledge, Capital, and Power|date=|publisher=Muse.jhu.edu|access-date=20. 4. 2013}}</ref> Njen teorijski pristup je između političke performativne teorije i aktivističke kritike i [[Teorija|teorije]] na djelu.<ref>{{Cite web|url=http://eipcp.net/policies/grzinic/en|title=Marina Gržinić: Analysis of the exhibition "Gender Check – Femininity and Masculinity in the Art of Eastern Europe"|last=Marina Gržinić|date=15. 10. 2009|publisher=eipcp.net|access-date=20. 4. 2013}}</ref> Njena pozicija nije neangažirano područje interpretacije koje proizlazi iz teorijske i filozofske kontemplacije, već je njen rad u filozofiji, teoriji i umjetnosti proizlazi iz konkretne teorijske prakse, intervencija i srodnih kultura.<ref>[http://www.variant.org.uk/41texts/kkosmala41.html%20http://emanat.si/en/news/kosovsky--grzini%C4%87--smid---book-presentation/]{{Mrtav link|date=april 2013}}</ref> Svoje istraživačke rezultate redovno implementira u procese obrazovanja, ali i u drugim disciplinama, posebno u umjetničkim disciplinama. Značajno se angažuje u javnom životu u zemlji i inostranstvu, učestvujući u različitim političkim i društveno motivisanim borbama protiv kapitalizma i njegovih procesa oduzimanja posjeda, rasizma i brutalne diskriminacije.<ref>{{Cite web|url=https://artmargins.com/from-biopolitics-to-necropolitics-marina-grini-in-conversation-with-maja-and-reuben-fowkes/|title=From Biopolitics to Necropolitics: Marina Gržinić in conversation with Maja and Reuben Fowkes|date=9. 10. 2012|publisher=Artmargins.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420040939/http://www.artmargins.com/index.php/5-interviews/692-from-biopolitics-to-necropolitics-marina-grini-in-conversation-with-maja-and-reuben-fowkes|archive-date=20. 4. 2013|access-date=7. 8. 2023}}</ref> === Umjetnost/video === Gržinić se bavi video umjetnošću i medijskom umjetnošću od 1982. godine. Radi u suradnji s [[Ainom Šmid]], istoričarkom umjetnosti i umjetnicom iz Ljubljane.<ref>{{Cite web|url=http://www.loecker-verlag.at/sites/dynamic.pl?sid=&action=shop&item=149&group=&words=New%20media|title=Löcker Verlag – Marina Grzinic – New-Media Technology, Science, and Politics|last=Löcker Verlag|date=16. 4. 2013|publisher=Loecker-verlag.at|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927223846/http://www.loecker-verlag.at/sites/dynamic.pl?sid=&action=shop&item=149&group=&words=New%20media|archive-date=27. 9. 2015|url-status=dead|access-date=20. 4. 2013}}</ref> == Odabrani radovi == * V vrsti za virtualni kruh : čas, prostor, subjekt in novi mediji v letu 2000, (Zbirka Sophia, 1996, 5). Ljubljana: Znanstveno in publicistično središče, 1996. Slovenski * Rekonstruirana fikcija : novi mediji, (video) umetnost, postsocializem in retroavantgarda : teorija, politika, estetika : 1997–1985, (Knjižna zbirka Koda). Ljubljana: Študentska organizacija Univerze, Študentska založba, 1997. Slovenski * U redu za virtualni kruh, (Biblioteka Intermedia, knj. 2). Zagreb: Meandar, 1998. Hrvatski * Fiction reconstructed : Eastern Europe, post-socialism & the retro-avant-garde. Vienna: Selene, 2000. Engleski<ref>{{cite web|url=http://www.cosmopolis.ch/cosmo18/reconstructed.htm|title=Fiction Reconstructed: Eastern Europe, Post socialism and the Retro-Avant-Garde by Marina Grzinic|date=|publisher=Cosmopolis.ch|access-date=20. 4. 2013|author=Louis Gerber}}{{Mrtav link}}</ref> * Estetika kibersveta in učinki derealizacije, (Zbirka Prizma). Ljubljana: Založba ZRC, ZRC SAZU, 2003. Slovenski * Situated contemporary art practices : art, theory and activism from (the east of) Europe. Ljubljana: Založba ZRC: = ZRC Publishing; Frankfurt am Main: Revolver – Archiv für aktuelle Kunst, 2004. Engleski * Avangarda i politika : istočnoevropska paradigma i rat na Balkanu, (Bibliteka Slovenica). Beograd : Beogradski krug, 2005. Srpski * Estetika kibersvijeta i učinci derealizacije, (Basic). Zagreb: [[:en:Multimedijalni institut|Multimedijalni institut]]; Sarajevo : Košnica – centar za komunikaciju i kulturu, 2005. Hrvatski<ref>{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/26229987/Marina-Gr%C5%BEini%C4%87-Estetika-kibersvijeta-i-u%C4%8Dinci-derealizacije|title=Marina Gržinić- Estetika kibersvijeta i učinci derealizacije|date=|publisher=Scribd.com|access-date=20. 4. 2013|archive-date=4. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204102325/https://www.scribd.com/doc/26229987/Marina-Gr%C5%BEini%C4%87-Estetika-kibersvijeta-i-u%C4%8Dinci-derealizacije|url-status=dead}}</ref> * Une fiction reconstruite : Europe de l'Est, post-socialisme et rétro-avant-garde, (Ouverture philosophique). Paris; Budapest; Torino: Harmattan, 2005. Francuski<ref>{{cite web|url=http://grzinic-smid.si/?p=944|title=Une fiction reconstruite : Europe de l'Est, post-socialisme et rétro-avant-garde (2005) &#124;|date=13. 2. 2013|publisher=Grzinic-smid.si|access-date=20. 4. 2013|author=}}</ref> * Re-politicizing art, theory, representation and new media technology, (Schriften der Akademie der bildenden Künste Vienna, Vol. 6). Vienna: Schlebrügge.Editor, cop. 2008. Engleski * Necropolitics, Racialization, and Global Capitalism. Historicization of Biopolitics and Forensics of Politics, Art, and Life. Marina Gržinić and Šefik Tatlić, Lexington books, 2014. * Regimes of invisibility in contemporary art, theory and culture: image, racialization, history. Marina Gržinić, Aneta Stojnić and Miško Šuvaković, eds., Cham: Palgrave Macmillan. cop. 2017. * Shifting corporealities in contemporary performance: danger, im/mobility and politics, Marina Gržinić and Aneta Stojnić, eds., (Avant-gardes in performance). Cham: Palgrave Macmillan. cop. 2018. * Border Thinking. Disassembling Histories of Racialized Violence. Marina Gržinić, ed., Vienna, Berlin: Publication Series of the Academy of Fine Arts Vienna. Vol 21., and Sternberg Press, 2018. * Arte-Política-Resistencia, Tjaša Kancler, Barcelona: Ediciones t.i.c.t.a.c., 2018. Španski * Opposing Colonialism, Antisemitism, and Turbo-Nationalism. Rethinking the Past for New Conviviality. Marina Gržinić, Jovita Pristovšek, Sophie Uitz, eds. PEEK/FWF Research Project Vienna, 578 pp., Cambridge Scholars, United Kingdom, 2020. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|http://grzinic-smid.si/}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Gržinič, Marina}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Slovenski filozofi]] [[Kategorija:Biografije, Rijeka]] [[Kategorija:Feminizam]] [[Kategorija:Slovenski umjetnici]] 5hs2f9yu7saipbfzu3kt28yade1irp2 0 491811 3902453 3873452 2026-07-07T18:59:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902453 wikitext text/x-wiki '''Fra Marko Dobretić Jezerčić (Dobrebić)''' ([[Brnjići]], [[Dobretići]], 1707 – [[Fojnica]], 8. januara 1784) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanski]] franjevac, provincijal [[Franjevačka provincija Bosna Srebrena|Bosne Srebrene]], eretrijski biskup, apostolski vikar u Bosni i teološki pisac. {{Infokutija osoba | ime = Fra Marko Dobretić | datum_rođenja = 1707. | mjesto_rođenja = Brnjici kod Dobretića | datum_smrti = 8.1.1784. | mjesto_smrti = Fojnica | zanimanje = franjevac, provincijal Bosne Srebrene, teološki pisac | značajna_djela = Kràtko skupgliegne chiudorednè, Ankona, 1782. }} == Biografija == Fra Marko Dobretić rodio se oko 1707. godine u selu Brnjici kod Dobretića, nedaleko od [[Jajce|Jajca]]. Srednjoškolsko obrazovanje je stekao u [[Franjevački samostan u Fojnici|Franjevačkom samostanu u Fojnici]], a [[Filozofija|filozofsko]]-[[Teologija|teološki]] studij je završio u [[Dalmacija|Dalmaciji]] i [[Italija|Italiji]]. Nakon završetka nauka u [[Firenca|Firenci]] je od 1740. do 1757. godine predavao filozofiju, [[Dogmatika|dogmatiku]] i [[Moralna teologija|moralnu teologiju]]. Godine 1757. imenovan je prvim [[kustos]]om a potom provincijalom Bosne Srebrene (1758. – 62. i 1768. – 1771). Nakon smrti biskupa [[Marijan Bogdanović|Marijana Bogdanovića]] 1772. godine postavljen je na položaj bosanskog apostolskog vikara gdje ostaje do svoje smrti. Iste godine papa [[Klement XIV]] imenuje ga za eretrijskog [[biskup]]a (tj. mjesta [[Eretrije]] na otoku [[Eubeja]] u [[Egejsko more|Egejskom moru]]). Umro je u Fojnici od kapi 1784. u 77. godini života.<ref>{{Cite web|url=https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4921|title=Hrvatski biografski leksikon|website=hbl.lzmk.hr|access-date=14. 6. 2022|archive-date=17. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817070352/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4921|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bosnasrebrena.ba/node/249|title=Fra Marko Dobretić (1707. - 1784.)|date=20. 11. 2017|website=Bosna Srebrena|language=|access-date=14. 6. 2022}}</ref> [[Datoteka:Marko Dobretić, Kràtko skupgliegne chiudorednè, Ancona, 1782.jpg|mini|337x337piksel|''Kràtko skupgliegne chiudorednè'', Ancona, 1782.]] Djela Marka Dobretića su vrijedan izvor za historiju Bosne i Hercegovine 18. vijeka. Njegovo djelo ''Kràtko skupgliegne chiudorednè'' ([[Ancona|Ankona]] 1782.) je priručnik iz moralne teologije koji je služio misionarima, župnicima i ispovjednicima. ''Kràtko skupgliegne chiudorednè'' ima skoro 600 stranica i pisano je "''slavnim iliričkim jezikom''" i latiničnim pismom. Fra Dobretić u predgovoru govori o poteškoćama koristeći latinična slova budući da ih niko ne piše na isti način i da za narodni govor nedostaju mnoga slova <ref>''Nacionalno blago Bosne i Hercegovine izložba pisanog kulturnog naslijeđa iz Specijalnih zbirki NUBBIH,'' Sarajevo 2022, str. 66, NUUBIH, Fondacija Alija Izetbegović</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bosnasrebrena.ba/node/249|title=Fra Marko Dobretić (1707. - 1784.)|date=20. 11. 2017|website=Bosna Srebrena|language=|access-date=14. 6. 2022}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Vikari Bosne Srebrene]] [[Kategorija:Provincijali Bosne Srebrene]] h3ag2dzk5uo5jowi4xfhqdhc88nna1f 0 494706 3902494 3889866 2026-07-08T03:26:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902494 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Mirče Acev (višeznačnica)}} {{Infokutija osoba | ime = Mirče Acev | slika = Mirče Acev.jpg | alt_slike = | opis = Mirče Acev | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1915|9|26}} | mjesto_rođenja = [[Oreovac]], kod [[Prilep]]a, [[Kraljevina Srbija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1943|1|4|1915|9|26}} | mjesto_smrti = [[Skoplje]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | nacionalnost = Makedonac | druga_imena = | zanimanje = student [[Pravo|prava]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = [[Narodni heroj Jugoslavije]] | značajni_radovi = | nagrade = [[Datoteka:Order of the National Hero BAR.png|border|50px|Orden narodnog heroja]] {{Datum|1945-07-29}} }} '''Mirče Acev''' ({{mk|Мирче Ацев}}) ([[Oreovac]], kod [[Prilep]]a, 26. septembar 1915 — Skoplje, 4. januar 1943), bio je student prava, jedan od organizatora [[Makedonija u Narodnooslobodilačkoj borbi|Narodnooslobodilačke borbe u Makedoniji]] i [[narodni heroj Jugoslavije]]. == Biografija == [[Datoteka:Биста_-_Мирче_Ацев.JPG|desno|mini|180px|Bista Mirče Aceva, Park Revolucije u Prilepu.]] Rođen je 26. septembra 1915. godine u selu Oreovac, kod Prilepa. Potiče iz poznate porodice [[Acevi|Acev]], koja je generacijama vodila oslobodilačku borbu [[Makedonci|makedonskog naroda]]. Ime je dobio po stricu — vojvodi ustaničke čete za vrijeme [[Ilindensko-Preobražanski ustanak|Ilindenskog ustanka]] protiv osmanlijske vlasti u [[Makedonija (regija)|Makedoniji]]. Njegova sestra [[Vera Aceva]], takođe je bila učesnica [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] i proglašena je za [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnog heroja Jugoslavije]]. === Školovanje === Osnovnu školu završio je u Oreovcu, i upisao gimnaziju u [[Prilep]]u. Bio je prinuđen da napusti školovanje u [[Prilep]]u i odlazi u [[Bitolj]] gde je maturirao 1937. godine. Upisuje [[Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu|Pravni fakultet u Beogradu]] gdje se priključuje organizaciji naprednih studenata, kojom je rukovodila [[Savez komunista Jugoslavije|Komunistička partija Jugoslavije]]. Bio je aktivan u društvu naprednih Makedonaca "Vardar" u [[Beograd]]u. Tu je upoznao [[Kuzman Josifovski Pitu|Kuzmana Josifovskog-Pitu]] i [[Strahil Pindžur|Strašu Pindžura]]. === Politički rad === Član [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]] postao je 1939. godine. Bio je zadužen za organizaciju i rukovođenje studentskom kolonijom u [[Ohrid]]u. Godine 1939. formirao je prvu partijsku organizaciju u gradu i prvi Mjesni komitet. Od augusta 1940. do aprila 1941. godine bio je u ilegali, najprije u [[Beograd]]u, a zatim u [[Skoplje|Skoplju]]. U to vrijeme radio je u tehnici Pokrajinskog komiteta KPJ za Makedoniju. Prvih mjeseci poslije okupacije [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], nalazio se u [[Prilep]]u, gde je radio na pripremanju ustanka. Od jula 1941. godine, po nalogu [[Savez komunista Jugoslavije|Partije]], prešao je u [[Kruševo]]. Oktobra 1941. godine postao je član Pokrajinskog komiteta KPJ za Makedoniju. Krajem 1941. i početkom 1942. godine, bio je instruktor Pokrajinskog komiteta u [[Bitolj]]u. U proljeće 1942. godine postao je sekretar privremenog Pokrajinskog komiteta KPJ za Makedoniju. Zajedno sa [[Kuzman Josifovski Pitu|Kuzmanom Josifovskim]] organizovao je formiranje nekoliko novih [[partizanski odredi Jugoslavije|partizanskih odreda]]. U septembru 1942. godine zajedno sa [[Strahil Pindžur|Strašom Pindžurom]] otišao je na teren da obilazi partizanske odrede i partijske organizacije u [[Veles]]u i [[Prilep]]u. Dana 18. decembra 1942. godine u Velesu uhapsila ih je bugarska policija. Poslije dugog fizičkog mučenja, bez sudske presude, obojicu je ubila bugarska policija 4. januara 1943. godine u Skopskom zatvoru.<ref>[http://10bez10.com/prilep/lichnosti/1428-mirche-acev Ličnosti – Mirče Acev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714185225/http://10bez10.com/prilep/lichnosti/1428-mirche-acev |date=14. 7. 2014 }}, pristupljeno 10. 7. 2014.</ref> === Narodni heroj === Ukazom [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a#Predsjedništvo AVNOJ-a|Predsjedništva]] [[Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije|Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije]] (AVNOJ), 29. jula 1945. godine, zajedno sa [[Strahil Pindžur|Strašom Pindžurom]], proglašen je za [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnog heroja]].{{sfn|Narodni heroji|1982|p=21}} == Baština == === Toponimi === U njegovu čast naselju [[Mirče Acev (naselje)|Mirče Acev]] u [[Sjeverna Makedonija|sjevernomakedonskoj]] općini [[Krivogaštani]] je dato njegovo ime.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Popis u Makedoniji 2002 - Knjiga 10.]</ref> === Poštanske marke === Jugoslavenska je pošta 11. oktobra 1951. godine izdala dvije poštanske marke s temom ''10-godišnjica ustanka u Makedoniji''. Marka sa Acevim portretom <tt>(MiNr: 672/kg)</tt>{{efn|ime=michel|Brojčana oznaka nakon MiNr. je redni broj poštanske marke u katalogu [[Michel]], a slovčana oznaka je redni broj motiva poštanske marke, po abecednom redu, gdje prvi motiv dobija oznaku <tt>a</tt>, drugi <tt>b</tt>, te nakon zadnje jednoslovčane oznake <tt>z</tt>, slijedi <tt>aa</tt> itd.}} ima [[Nominalna vrijednost|nominalnu vrijednost]] od 3 [[Jugoslavenski dinar|dinara]], smeđekarmin je boje, tiskana je s [[Poštanska marka#Nazubljenje|nazubljenjem]]: K&nbsp;12½ i izdana je u tiražu od 500.000 primjeraka.{{sfn|Michel|p=836}} === Ostalo === Prva vojna jedinica [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Makedonije]] osnovana 18. augusta 1943. od nekoliko partizanskih odreda, nazvana je [[Prvi bataljon Mirče Acev]]. U [[Skoplje|Skoplju]] njegovo ime nosi jedno [[Mirče Acev (društvo)|kulturno umjetničko društvo]], te dvije osnovne škole u: Skoplju i [[Dolneni]]ju. Osnovna škola u [[Plasnica|Plasnici]] je nosila njegovo ime do 2015. godine. Jedna kasarna [[Vojska Sjeverne Makedonije|Sjevernomakedonske vojske]] u Prilepu nosi njegovo ime.<ref>{{cite web|url = https://www.prilep.gov.mk/kasarnata-mirche-atsev-go-odbelezha-svojot-patron-praznik/|title = Касарната „Мирче Ацев“ го одбележа својот патрон празник|last = | first = | date =4. 1. 2018 | website = prilep.gov.mk| publisher = Opština Prilep| access-date = 2. 12. 2022| language = mk|ref=}}</ref> == Napomene == {{Napspisak}} == Pogledaj takođe == * [[Spisak narodnih heroja Jugoslavije]] * [[Acevi]] == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * {{cite book|ref={{harvid|Narodna heroji|1982}} |title = [[Narodni heroji Jugoslavije]] tom I|year=1982|publisher=Narodna knjiga |location =Beograd |id=}} * ''[[Makedonska enciklopedija]]'' (prva knjiga). "MANU", Skoplje, 2009. *[https://kok.memoryoftheworld.org/Koce%20Solunski/Mirce%20Acev%20_%20zivotni%20put%20i%20revolucionarno%20delo%20(876)/Mirce%20Acev%20_%20zivotni%20put%20i%20revolucionarno%20-%20Koce%20Solunski.pdf Koce Solunski, “Mirče Acev: životni put i revolucionarno delo”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202183601/https://kok.memoryoftheworld.org/Koce%20Solunski/Mirce%20Acev%20_%20zivotni%20put%20i%20revolucionarno%20delo%20(876)/Mirce%20Acev%20_%20zivotni%20put%20i%20revolucionarno%20-%20Koce%20Solunski.pdf |date=2. 12. 2022 }} * {{cite book |ref=harv|last= Michel|first= |date= 2001|title= MICHEL Südeuropa 2001/2002 |trans-title= |url= |language= de |location= München|publisher= Schwaneberger Verlag GmbH|isbn= 3-87858-659-0|access-date=|ref={{harvid|Michel}}}} == Vanjski linkovi == * [http://hem.bredband.net/xivvsub/istorija/heroji/A/acev_mirce.htm Acev Mirce] * [https://web.archive.org/web/20110218171632/http://cybermacedonia.com/bmircea.html Biografija Mircea Acev] {{en}} {{Narodni heroji iz Makedonije}} {{DEFAULTSORT:Acev, Mirče}} [[Kategorija:Rođeni 1915.]] [[Kategorija:Umrli 1943.]] [[Kategorija:Biografije, Prilep]] [[Kategorija:Jugoslavenski komunisti]] [[Kategorija:Makedonski komunisti]] [[Kategorija:Makedonija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] dk4709v9l7kfkw4kxnueidu60qcemc5 0 495479 3902482 3889926 2026-07-07T23:21:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902482 wikitext text/x-wiki {{Genetika bočni stubac}} [[slika:Environmental shotgun sequencing.png|thumb|upright=1.5| U metagenomici, genetički materijali ([[DNK]], '''C''') se [[ekstrakcijs DNK|ekstrahuju]] direktno iz uzoraka uzetih iz okoline (npr. tla, morske vode, ljudska crijeva, ''' A''') nakon filtriranja ('''B'''), i [[DNK sekvencioniranje|sekvenciranja]] ('''E''') nakon umnožavanja [[Molekulsko kloniranje|kloniranjem]] ('''D'') u pristupu koji se zove [[nasumično sekvenciranje]]. Ove kratke sekvence se zatim mogu ponovo sastaviti koristeći [[sklapanje sekvence|metoda sastavljanja]] ('''F''') da bi se zaključili pojedinačni genomi ili dijelovi genoma koji čine originalni uzorak životne sredine. Ove informacije se zatim mogu koristiti za proučavanje [[raznolikost vrsta|raznolikosti vrsta]] i funkcionalnog potencijala [[mikrob]]ne zajednice životne sredine.<ref name="wooley2010"/>]] '''Metagenomika''' je proučavanje [[genetika|genetičkog]] materijala dobijenog direktno iz [[Prirodno okruženje|okruženja]] ili kliničkih uzoraka, metodom zvanom [[sekvenciranje]]. Široko polje se također može nazvati '''genomika okoline''', '''ekogenomika''', '''genomika zajednice''' ili '''mikrobiomika'''. Dok se tradicionalna [[mikrobiologija]] i mikrobno [[sekvenciranje genoma]] i [[genomika]] oslanjaju na kultivirane [[klon (genetika)|klonske]] [[mikrobiološke kulture|kulture]], rano sekvenciranje gena u okolini kloniralo je specifične gene (često [[16S ribosomna RNK|16S rRNK]]) za proizvodnju profila raznolikosti u prirodnom uzorku. Takav rad je otkrio da je velika većina [[bioraznolikost|mikrobne bioraznolikosti]] propuštena metodama zasnovanim na uzgoju.<ref name="Hugenholz1998" /> Zbog svoje sposobnosti da otkrije prethodno skrivenu raznolikost mikroskopskog života, metagenomika nudi moćno sočivo za sagledavanje mikrobnog svijeta, koje ima potencijal da revolucionira razumijevanjem cijelog živog svijeta.<ref name="MarcoD2011" /> Kako cijena [[sekvenciranje DNK|sekvenciranja DNK]] nastavlja da opada, metagenomika sada omogućava da se [[mikrobna ekologija]] istražuje u mnogo većoj skali i detaljima nego prije. Nedavne studije koriste ili "[[nasumićno sekvenciranje]]" ili [[lančana polimerazna reakcija|PCR]] usmjereno sekvenciranje kako bi se dobili uglavnom nepristrasni uzorci svih gena od svih članova uzorkovanih zajednica.<ref name="Eisen2007" /> ==Etimologija== Termin "metagenomika" prvi su upotrijebili [[Jo Handelsman]], [[Robert M. Goodman]], Michelle R. Rondon, [[Jon Clardy]] i Sean F. Brady, a prvi put se pojavio u publikaciji 1998.<ref name="Handelsman1998"/> Termin metagenom se odnosio na ideju da se kolekcija gena sekvenciranih iz okoline može analizirati na način analogan proučavanju jednog [[genom]]a. Godine 2005., Kevin Chen i [[Lior Pachter]] (istraživači na Univerzitetu Kalifornije, Berkeley) definisali su metagenomiku kao "primenu moderne tehnike genomike bez potrebe za izolacijom i laboratorijskim uzgojem pojedinačnih vrsta".< ref name="Chen2005"/> ==Historija== {{DNK barkodiranje}} Konvencijsko [[sekvenciranje]] počinje kulturom identičnih ćelija kao izvora [[DNK]]. Međutim, rane metagenomske studije otkrile su da vjerovatno postoje velike grupe [[mikroorganizam]]a u mnogim sredinama koje se ne mogu [[Mikrobiološka kultura|kultivisati]] i stoga ne mogu sekvencirati. Ove rane studije fokusirale su se na sekvence 16S [[ribosom]]ske [[RNK]] (rRNK) koje su relativno kratke, često [[konzervirana sekvenca|konzervirane]] unutar [[vrsta]], i općenito različite među vrstama. Pronađene su mnoge sekvence 16S [[rRNK]] koje ne pripadaju nijednoj poznatoj kultivisanoj vrsti, što ukazuje da postoje brojni neizolovani organizmi. Ova istraživanja gena ribosomske RNK uzetih direktno iz okoline otkrila su da metode zasnovane na [[Mikrobiološka kultura|kultivaciji]] pronalaze manje od 1% [[bakterije|bakterijskih]] i [[Archaea]]l vrsta u uzorku.<ref name="Hugenholz1998"/> Veliki dio interesovanja za metagenomiku potiče od ovih otkrića koja su pokazala da je velika većina mikroorganizama ranije prošla nezapaženo. Ranih 1980-ih [[molekularna biologija|molekulska istraživanja]] na terenu su vodili [[Norman R. Pace]] i kolege, koji su koristili [[lančana reakcija polimeraze|PCR]] za istraživanje raznolikosti sekvenci [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]].<ref name="Lane1985"/> Uvidi stečeni iz ovih revolucionarnih studija naveli su Pacea da predloži ideju kloniranja DNK direktno iz uzoraka okoliša još 1985.<ref>{{cite book | vauthors = Pace NR, Stahl DA, Lane DJ, Olsen GJ | chapter = The Analysis of Natural Microbial Populations by Ribosomal RNA Sequences |date=1986 |pages=1–55| veditors = Marshall KC | title =Advances in Microbial Ecology| volume = 9 |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4757-0611-6_1 |isbn=978-1-4757-0611-6 }}</ref> Ovo je dovelo do prvog izvještaja o izolaciji i [[kloniranje DNK|kloniranja]] masovne DNK iz uzorka okoliša, koji su objavili Pace i kolege 1991.<ref name="Pace1991"/> dok je Pace bio na Odsjeku za biologiju u Univerziteta Indijana. Značajni napori su osigurali da ovo nisu [[lančana reakcija polimeraze|PCR]] lažno pozitivni i podržali postojanje složene zajednice neistraženih vrsta. Iako je ova metodologija bila ograničena na istraživanje visoko konzerviranih, [[Nekodirajuća DNK|gena koji ne kodiraju proteine]], ona je podržala rana zapažanja zasnovana na mikrobnoj morfologiji da je raznolikost daleko složenija nego što je to bilo poznato metodama uzgoja. Ubrzo nakon toga, 1995. godine, Healy je izvijestio o metagenomskoj izolaciji funkcionalnih gena iz "zooliblioteka" konstruiranih od kompleksne kulture ekoloških organizama uzgojenih u laboratoriji na osušenim [[trave|travama]].<ref name="Healy1995"/> Nakon odlaska Laboratorija Pace, [[Edward DeLong]] nastavio je na terenu i objavio rad koji je u velikoj mjeri postavio temelje za filogenije životne sredine, zasnovane na signaturnim sekvencama 16S, počevši od njegove grupe izgradnjom biblioteka iz [[more|morskih]] uzoraka .<ref name="Stein1996"/> Godine 2002. [[Mya Breitbart]], [[Forest Rohwer]] i kolege su koristili [[nasumično sekvenciranje]] (vidi dolje) kako bi pokazali da 200 litara morske vode sadrži preko 5000 različitih virusa.<ref name="Breitbart2002 "/> Naknadne studije su pokazale da postoji više od hiljadu [[vrsta virusa]] u ljudskoj stolici i možda milion različitih virusa po kilogramu [[morskog sedimenta]], uključujući mnoge [[bakteriofage]]. U suštini svi virusi u ovim studijama bili su nove vrste. Godine 2004, Gene Tyson, Jill Banfield i kolege sa [[Univerzitet Kalifornije, Berkeley]] i [[Joint Genome Institute]] su sekvencionirali DNK ekstrahiranu iz [[acid mine drainage]] sistema.<ref name=" Tyson2004"/> Ovaj napor je rezultirao kompletnim, ili gotovo potpunim, genomima za šačicu bakterija i [[archaea]] koji su se ranije odupirali pokušajima njihovog uzgoja.<ref name="Hugenholz2002"/> Počevši od 2003. godine, [[Craig Venter]], vođa privatno finansirane paralele [[Projekta ljudskog genoma]], predvodi [[Globalnu ekspediciju za uzorkovanje okeana]] (GOS), obilazeći svijet i prikupljajući metagenomske uzorke širom svijeta putovanje. Svi ovi uzorci su sekvencionirani pomoću nasumičnog sekvenciranja, u nadi da će novi [[genom]]i (a samim tim i novi organizmi) biti identificirani. Pilot projekat, sproveden u [[Sargaško more|Sargaškom moru]], pronašao je DNK od skoro 2000 različitih [[vrsta]], uključujući 148 tipova [[bakterija]] koje nikada ranije nisu viđene.<ref name="Venter2004"/> Venter je temeljito istražio [[Sjeričke Američke Države|Zapadnu obalu Sjedinjenih Država]], i završio dvogodišnju ekspediciju da istraži [[Baltičko more|Baltik]], [[Sredozemno more|Mediteran]] i [[Crno more|Crno]] more. Analiza metagenomskih podataka prikupljenih tokom ovog putovanja otkrila je dvije grupe organizama, jednu sastavljenu od [[takson]]a prilagođenih ekološkim uvjetima 'gozba ili glad', a drugu sastavljenu od relativno manjeg broja, ali obilnije i šire rasprostranjenih taksona prvenstveno sastavljenih od [[plankton]]a.<ref name="yooseph2010"/> Godine 2005. Stephan C. Schuster i kolege sa Penn State University objavili su prve sekvence uzorka okoline generirane pomoću [[sekvenciranje DNK|visokopropusnog sekvenciranja]], u ovom slučaju masovno paralelnog [[pirosekvenciranje|pirosekvenciranja]] koje je razvio 454 Life Sciences.<ref name="Poinar2005"/> Još jedan rani rad u ovoj oblasti pojavio se 2006. Robert Edwards, [[Forest Rohwer]], i kolege sa San Diego State Univerziteta.<ref name="Edwards2006"/> ==Sekvenciranje== [[Slika:Flow diagram of a typical metagenome projects.tiff|thumb|Dijagram toka tipskog projekta metagenoma<ref>{{cite journal | vauthors = Thomas T, Gilbert J, Meyer F | title = Metagenomics - a guide from sampling to data analysis | journal = Microbial Informatics and Experimentation | volume = 2 | issue = 1 | pages = 3 | date = februar 2012 | pmid = 22587947 | pmc = 3351745 | doi = 10.1186/2042-5783-2-3 }}</ref>]] {{Glavni|sekvenciranje DNK}} Oporavak DNK sekvenci dužih od nekoliko hiljada [[baznih parova]]s iz okoline [[Uzorak (materijal)|uzoraka]] bio je veoma težak sve dok nedavni napredak u [[molekularnoj biologiji|molekularno biološkim]] tehnikama nije omogućio konstrukciju [[Biblioteka (biologija)|biblioteke]] u [[bakterijski umjetni hromozom]] (BAC), što je omogućilo bolje [[Vektorske (molekularne)|vektore]] za [[molekularno kloniranje]].<ref name="Beja2000 "/> ===Nasumična metagenomika === Napredak u [[bioinformatika|bioinformatici]], poboljšanja amplifikacije DNK i širenje [[računar]]ske snage uveliko su pomogli analizi sekvenci DNK dobijenih iz uzoraka okoline, omogućavajući prilagođavanje [[nasumično sekvenciranje|nasumičnog sekvenciranja]] metagenomskim uzorcima (poznatim i kao cjeloviti metagenomska sačmarica ili WMGS sekvenciranje). Pristup, koji se koristi za sekvenciranje mnogih kultiviranih mikroorganizama i [[projekt ljudskog genoma|ljudski genom]], nasumično siječe DNK, sekvencira mnogo kratkih sekvenci i [[Sastavljanje sekvence|rekonstruiše]] ih u [[konsenzusna sekvenca|konsenzusnu sekvencu]]. Nasumično sekvenciranje otkriva gene prisutne u uzorcima okoliša. Historijski gledano, biblioteke klonova su korištene da bi se olakšalo ovo sekvenciranje. Međutim, s napretkom u tehnologijama sekvenciranja visoke propusnosti, korak kloniranja više nije neophodan i veći prinosi podataka sekvenciranja mogu se dobiti bez ovog napornog koraka uskog grla. Ova metagenomika pruža informacije o tome koji su organizmi prisutni i koji su metabolički procesi mogući u zajednici.<ref name="segata2013"/> Budući da je prikupljanje DNK iz okoline uglavnom nekontrolisano, najzastupljeniji organizmi u uzorku životne sredine su najzastupljeniji u rezultujućim podacima sekvence. Da bi se postigla visoka pokrivenost koja je potrebna za potpuno rješavanje genoma nedovoljno zastupljenih članova zajednice, potrebni su veliki uzorci, često pretjerano. S druge strane, nasumična priroda sekvenciranja osigurava da će mnogi od ovih organizama, koji bi inače ostali nezapaženi koristeći tradicijske tehnike uzgoja, biti predstavljeni barem nekim malim segmentima sekvence.<ref name="Tyson2004"/> ===Visokopropusno sekvenciranje=== Prednost sekvenciranja visoke propusnosti je ta što ova tehnika ne zahtijeva kloniranje DNK prije sekvenciranja, uklanjajući jednu od glavnih predrasuda i uskih grla u uzorkovanju okoliša. Prve metagenomske studije sprovedene korišćenjem [[sekvenciranje DNK|visokopropunsnog sekvenciranja]] koristile su masovno paralelno sa [[pirosekvenciranje|454 pirosekvenciranjem]].<ref name="Poinar2005"/> Tri druge tehnologije koji se uobičajeno primenjuju na uzorkovanje životne sredine su [[Sekvenciranje ionskih poluprovodnika|Ionske Torrentove personalne genomske mašine]], [[Illumina (kompanija)|Illumina]] MiSeq ili HiSeq i [[ABI Solid Sequencing|Applied Biosystems SOLiD]] sistem.<ref name="rodrigue2010"/> Ove tehnike sekvenciranja DNK stvaraju kraće fragmente od [[Sangerovsko sekvenciranje|Sangerovskog sekvenciranja]]; Ion Torrent PGM sistem i 454 pirosekvenci obično daju ~400&nbsp;bp čitanja, Illumina MiSeq proizvodi 400-700bp čitanja (u zavisnosti od toga da li se koriste uparene krajnje opcije), a SOLiD proizvodi 25-75&nbsp;bp čitanja.<20 name="schu" /> Istorijski gledano, ove dužine čitanja su bile znatno kraće od tipične dužine čitanja Sanger sekvence od ~750&nbsp;bp, međutim Illumina tehnologija se brzo približava ovom standardu. Međutim, ovo ograničenje je nadoknađeno mnogo većim brojem čitanja sekvence. U 2009. metagenomi s pirosekvenciranjem generiraju 200–500&nbsp;megabaza, a Illumina platforme generiraju oko 20–50&nbsp;gigabaza, ali su se ti rezultati posljednjih godina povećali za [[red veličine|redove veličine]].<ref name="nmeth2009"/> Pristup u nastajanju kombinuje nasumično sekvenciranje i [[hvatanje konformacije hromosoma]] (Hi-C), koji mjeri blizinu bilo koje dvije DNK sekvence unutar iste ćelije, kako bi se usmjerio sklop mikrobnog [[genom]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Stewart RD, Auffret MD, Warr A, Wiser AH, Press MO, Langford KW, Liachko I, Snelling TJ, Dewhurst RJ, Walker AW, Roehe R, Watson M | display-authors = 6 | title = Assembly of 913 microbial genomes from metagenomic sequencing of the cow rumen | journal = Nature Communications | volume = 9 | issue = 1 | pages = 870 | date = februar 2018 | pmid = 29491419 | pmc = 5830445 | doi = 10.1038/s41467-018-03317-6 | bibcode = 2018NatCo...9..870S | first8 = Maximilian O. | first9 = Andrew H. | first7 = Kyle W. }}</ref> Tehnologije za sekvenciranje dugog čitanja, uključujući PacBio RSII i PacBio Sequel od Pacific Biosciences, i Nanopore MinION, GridION, PromethION od Oxford Nanopore Technologies, je još jedan izbor za dobijanje dugih čitanja sekvenci sačmarica koja bi trebala olakšati proces sastavljanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Hiraoka S, Yang CC, Iwasaki W | title = Metagenomics and Bioinformatics in Microbial Ecology: Current Status and Beyond | journal = Microbes and Environments | volume = 31 | issue = 3 | pages = 204–12 | date = septembar 2016 | pmid = 27383682 | pmc = 5017796 | doi = 10.1264/jsme2.ME16024 }}</ref> ==Bioinformatika== {{glavni|Bioinformatika}} [[slika:WGS metagenomics analysis steps.gif|thumb|450px| Shematski prikaz glavnih koraka potrebnih za analizu podataka izvedenih sekvenciranjem cijelog nasumičnog metagenoma.<ref>{{cite journal | vauthors = Pérez-Cobas AE, Gomez-Valero L, Buchrieser C | title = Metagenomic approaches in microbial ecology: an update on whole-genome and marker gene sequencing analyses | journal = Microbial Genomics | date = 2020 | volume = 6 | issue = 8 | pmid = 32706331 | doi = 10.1099/mgen.0.000409 | pmc = 7641418 | doi-access = free }}</ref> Softver koji se odnosi na svaki korak prikazan je kurzivom.]] Podaci dobijeni metagenomskim eksperimentima su ogromni i inherentno bogati, sadrže fragmentirane podatke koji predstavljaju čak 10.000 vrsta.[<ref name="wooley2010"/> Sekvenciranje metagenoma kravljeg [[rumen]]a generiralo je 279 [[bazni par|gigabaza]], ili 279 milijardi baznih parova podataka o sekvenci [[nukleotid]]a,<ref name="hess2011"/> dok je katalog gena [[mikrobiom]]a ljudskog crijeva identificirao 3,3 miliona gena sastavljenih iz 567,7 gigabaza podataka o sekvenci.<ref name="qin2011 "/> Prikupljanje, kuriranje i izdvajanje korisnih bioloških informacija iz skupova podataka ove veličine predstavljaju značajan računski izazov za istraživače.<ref name="segata2013"/><ref name="paulson2013" /><ref name="committee2007"/><ref>{{cite journal | vauthors = Oulas A, Pavloudi C, Polymenakou P, Pavlopoulos GA, Papanikolaou N, Kotoulas G, Arvanitidis C, Iliopoulos I | display-authors = 6 | title = Metagenomics: tools and insights for analyzing next-generation sequencing data derived from biodiversity studies | journal = Bioinformatics and Biology Insights | volume = 9 | pages = 75–88 | date = 2015 | pmid = 25983555 | pmc = 4426941 | doi = 10.4137/BBI.S12462 }}</ref> ===Prefiltriranje sekvence=== Prvi korak analize metagenomskih podataka zahtijeva izvršenje određenih koraka prethodnog filtriranja, uključujući uklanjanje suvišnih, nekvalitetnih sekvenci i sekvenci vjerovatnog [[eukariot]]skog porijekla (posebno u metagenomima ljudskog porijekla).<ref name="mende">{{cite journal | vauthors = Mende DR, Waller AS, Sunagawa S, Järvelin AI, Chan MM, Arumugam M, Raes J, Bork P | display-authors = 6 | title = Assessment of metagenomic assembly using simulated next generation sequencing data | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 2 | pages = e31386 | date = 23. 2. 2012 | pmid = 22384016 | pmc = 3285633 | doi = 10.1371/journal.pone.0031386 | bibcode = 2012PLoSO...731386M | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Balzer S, Malde K, Grohme MA, Jonassen I | title = Filtering duplicate reads from 454 pyrosequencing data | journal = Bioinformatics | volume = 29 | issue = 7 | pages = 830–6 | date = april 2013 | pmid = 23376350 | pmc = 3605598 | doi = 10.1093/bioinformatics/btt047 }}</ref> Dostupni metodi za uklanjanje kontaminirajućih eukariotskih genomskih DNK sekvenci uključuju Eu-Detect i DeConseq.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohammed MH, Chadaram S, Komanduri D, Ghosh TS, Mande SS | title = Eu-Detect: an algorithm for detecting eukaryotic sequences in metagenomic data sets | journal = Journal of Biosciences | volume = 36 | issue = 4 | pages = 709–17 | date = septembar 2011 | pmid = 21857117 | doi = 10.1007/s12038-011-9105-2 | s2cid = 25857874 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schmieder R, Edwards R | title = Fast identification and removal of sequence contamination from genomic and metagenomic datasets | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 3 | pages = e17288 | date = mart 2011 | pmid = 21408061 | pmc = 3052304 | doi = 10.1371/journal.pone.0017288 | bibcode = 2011PLoSO...617288S | doi-access = free }}</ref> ===Sklapanje=== {{Glavni|Sklapanje sekvence}} Podaci o sekvenci DNK iz genomskih i metagenomskih projekata su u suštini isti, ali podaci o genomskoj sekvenci nude veću [[preklopska pokrivenost|pokrivenost]] dok su metagenomski podaci obično vrlo nesuvišni.<ref name="committee2007"/> Nadalje, povećane upotreba tehnologije sekvenciranja druge generacije s kratkim dužinama čitanja znači da će veliki dio budućih metagenomskih podataka biti sklon greškama. Uzeti u kombinaciji, ovi faktori čine sklapanje čitanja metagenomskih sekvenci u genome teškim i nepouzdanim. Pogrešne sastavljanja su uzrokovane prisustvom [[ponavljajuća sekvenca (DNK)|ponavljajućih sekvenci DNK]] koje posebno otežavaju sastavljanje, zbog razlike u relativnoj brojnosti vrsta prisutnih u uzorku.<ref name="koonin2008"/> Pogrešne sklapanje također može uključivati kombinaciju sekvenci iz više od jedne vrste u himerne [[kontig]]e.<ref name='koonin2008'/> Postoji nekoliko programa za sklapanje, od kojih većina može koristiti informacije iz forme [[upareni kraj sa krajem]], kako bi se poboljšala tačnost sklopova. Neki programi, kao što su [[Phrap]] ili [[Celera]] Assembler, dizajnirani su da se koriste za sastavljanje pojedinačnih [[genom]]a, ali ipak daju dobre rezultate pri sastavljanju skupova metagenomskih podataka.<ref name='wooley2010'/> Ostali programi, kao što je [[Velvet asembler]], optimizirani su za kraća čitanja proizvedena sekvenciranjem druge generacije korištenjem [[de Bruijnov grafikon|de Brujinovih grafikona]].<ref>{{cite journal | vauthors = Namiki T, Hachiya T, Tanaka H, Sakakibara Y | title = MetaVelvet: an extension of Velvet assembler to de novo metagenome assembly from short sequence reads | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = 20 | pages = e155 | date = novembar 2012 | pmid = 22821567 | pmc = 3488206 | doi = 10.1093/nar/gks678 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zerbino DR, Birney E | title = Velvet: algorithms for de novo short read assembly using de Bruijn graphs | journal = Genome Research | volume = 18 | issue = 5 | pages = 821–9 | date = maj 2008 | pmid = 18349386 | pmc = 2336801 | doi = 10.1101/gr.074492.107 }}</ref> Upotreba referentnih genoma omogućava istraživačima da poboljšaju sastavljanje najzastupljenijih mikrobnih vrsta, ali ovaj pristup je ograničen malim podskupom mikrobnih tipova za koje su dostupni sekvencirani genomi.<ref name='koonin2008' /> Nakon sklapanja stvoren, dodatni izazov je "metagenomska dekonvolucija", ili određivanje koje sekvence potiču od koje vrste u uzorku.<ref name='Burton2014' /> ===Gensko predviđanje=== {{Glavni|Predviđanje gena}} Metagenomska analiza [[Pipeline (softver)|Pipelinea]] koristi dva pristupa u označavanju [[kodirajuća regija|regiona kodiranja]] u sastavljenim kontigama.<ref name='koonin2008' /> Prvi pristup je da se identifikuju geni na osnovu [[Homologija (biologija)|homologije]] sa genima koji su već javno dostupni u [[baza podataka sekvenci|bazi podataka sekvenci]], obično [[BLAST]] pretragama. Ovaj tip pristupa implementiran je u programu [[MEGAN]]4.<ref name="MEGAN2011" /> Drugi, ''[[ab initio]]'', koristi unutrašnje karakteristike sekvence za predviđanje regiona kodiranja na osnovu na setove za obuku gena iz srodnih organizama. Ovo je pristup koji koriste programi kao što su [[GeneMark]]<ref name="Zhu2010"/> i [[GLIMMER]]. Glavna prednost ''ab initio'' predviđanja je da omogućava detekciju kodirajućih regiona kojima nedostaju homolozi u bazama podataka sekvenci; međutim, najprecizniji je kada postoje velike regije susjedne genomske DNK dostupne za poređenje.<ref name="wooley2010"/> ===Raznolikost vrsta=== {{Glavni|Raznolikost vrsta}} Metagenomska analiza [[Pipeline (software)|pipelines]] koristi dva pristupa u označavanju regiona kodiranja u sastavljenim kontigama.<ref name='koonin2008' /> Prvi pristup je da se identifikuju geni na osnovu [[Homologija (biologija)|homologija]] sa genima koji su već javno dostupni u [[bazi podataka sekvenci]]s, obično [[BLAST]] pretragama. Ovaj tip pristupa implementiran je u programu [[MEGAN]]4.<ref name="MEGAN2011" /> Drugi, ''[[ab initio]]'', koristi intrinzične karakteristike sekvence za predviđanje regiona kodiranja na osnovu na setove za obuku gena iz srodnih organizama. Ovo je pristup koji koriste programi kao što su [[GeneMark]]<ref name="Zhu2010" /> i [[GLIMMER]]. Glavna prednost ''ab initio'' predviđanja je da omogućava detekciju kodirajućih regiona kojima nedostaju homolozi u bazama podataka sekvenci; međutim, najprecizniji je kada postoje velike regije susedne genomske DNK dostupne za poređenje.<ref name="wooley2010" /> ===Različitost vrsta=== {{Glavni|Različitost vrsta}} Anotacije gena daju "šta", dok mjerenja [[Bioraznoliost|raznolikost vrsta]] daju "ko".<ref name="konopka2008"/> Da bi se povezao sastav zajednice i funkcija u metagenomima, sekvence moraju biti binirane. [[bining (Metagenomika)|Bining]] je proces povezivanja određene sekvence sa organizmom.<ref name='koonin2008'/> U biningu zasnovanom na sličnosti, metodi kao što je [[BLAST]] koriste se za brzo pretraživanje za [[filogneza|filogenetske]] markere ili na drugi način slične sekvence u postojećim javnim bazama podataka. Ovaj pristup je implementiran u [[MEGAN]].<ref name="MEGAN2007"/> Drugi alat, PhymmBL, koristi [[Markovljev model|interpolirani Markovljev model]] za dodjelu čitanja.<ref name='wooley2010'/> [http://huttenhower.sph.harvard.edu/metaphlan MetaPhlAn] i [[AMPHORA]] su metodi zasnovani na jedinstvenim markerima specifičnim za [[kladus]]e za procjenu relativne zastupljenosti organizma uz poboljšane računarske performanse.<ref name="segata2012"/> Ostali alati, poput [https://motu-tool.org/ mOTUs]<ref name="sunagawa2013"/><ref name="milanese2019"/> i MetaPhyler,<ref name="liu2011"/> koriste univerzalne [[genetički marker|markerske gene]] za profiliranje prokariotskih vrsta. Pomoću [https://motu-tool.org/ mOTUs profilera] moguće je profilirati vrste bez referentnog genoma, poboljšavajući procjenu raznolikosti mikrobne zajednice.<ref name="milanese2019"/> Najnoviji metodi, kao npr. [https://github.com/seqan/slimm SLIMM], koristite pejzaž pokrivenosti čitanja pojedinačnih referentnih genoma da minimiziraju lažno pozitivne pogotke i dobiju pouzdane relativno bogate podatke.<ref name="DadiRenard2017"/> U grupisanju zasnovanom na kompoziciji, metodi koriste unutrašnjee karakteristike sekvence, kao što su frekvencije [[oligonukleotid]]a ili [[kodon pristranosti upotrebe]].<ref name='wooley2010'/> Kada se sekvence sakupe, moguće je izvršiti komparativnu analizu raznolikosti i bogatstva. ===Integracija podataka=== Ogromna količina eksponencijalno rastućih podataka o sekvenci je zastrašujući izazov koji je komplikovan zbog složenosti [[metapodatak]]a povezanih s metagenomskim projektima. Metapodaci uključuju detaljne informacije o trodimenzijskoj (uključujući dubinu ili visinu) geografiji i karakteristikama okoliša uzorka, fizičke podatke o mjestu uzorkovanja i metodologiju uzorkovanja.<ref name="committee2007"/> Ove informacije su neophodne kako bi se osigurala [[replikacija DNK|replikacija]] i omogućila nizvodna analiza. Zbog svoje važnosti, metapodaci i kolaborativni pregled i kuriranje podataka zahtijevaju standardizirane formate podataka koji se nalaze u specijaliziranim [[baza podataka|bazama podataka]], kao što je Genomes OnLine Database (GOLD).<ref name="pagani2011"/> Razvijeno je nekoliko alata za integraciju metapodataka i podataka o sekvenci, omogućavajući nizvodno komparativne analize različitih skupova podataka korištenjem brojnih ekoloških indeksa. Godine 2007, Folker Meyer i Robert Edwards i tim u Argonne National Laboratory i Univerzitet u Chicagu objavili su Metagenomics Rapid Annotation koristeći server Subsystem Technology ([[MG-RAST]]) resurs zajednice za Analize skupova podataka metagenoma.<ref name="Meyer2008"/> Od juna 2012. analizirano je više od 14,8 terabaza (14x10¹² baza) DNK, sa više od 10.000 javnih skupova podataka koji su slobodno dostupni za poređenje u okviru MG-RAST. Preko 8.000 korisnika je sada dostavilo ukupno 50.000 metagenoma MG-RAST-u. [[Integrisani sistem mikrobnih genoma|Integrisani mikrobiološki genomi/metagenomi]] (IMG/M) također obezbeđuje kolekciju alata za funkcionalnu analizu mikrobnih zajednica, na osnovu njihove metagenomske sekvence, zasnovane na referentnim genomima izolata uključenih iz [http://img.jgi.doe.gov/cgi-bin/w/main.cgi Integrated Microbial Genomes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121050950/http://img.jgi.doe.gov/cgi-bin/w/main.cgi |date=21. 1. 2016 }} (IMG) sistem i [http://jgi.doe.gov/programs/GEBA/index.html Genomic Encyclopedia of Bacteria and Archaea (GEBA)] projekt.<ref name="markowitz2012"/> Jedan od prvih samostalnih alata za analizu podataka o metagenomskim pretragama visoke propusnosti bio je [[MEGAN]] (MEta Genome ANAlyzer).<ref name="MEGAN2011"/><ref name="MEGAN2007"/> Prva verzija programa je korištena 2005. za analizu metagenomskog konteksta DNK sekvenci dobijenih iz kosti [[mamut]]a.<ref name="Poinar2005" /> Na osnovu [[BLAST]]nog poređenja sa referentnom bazom podataka, ovaj alat obavlja taksonomski i funkcionalni bining, postavljanjem očitavanja na čvorove [[NCBI]] taksonomije, koristeći jednostavan algoritam najnižeg zajedničkog pretka (LCA) ili na čvorove [http://www.theseed.org/wiki/Main_Page SEED] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105114627/https://www.theseed.org/wiki/Main_Page |date=5. 1. 2023 }} ili [[KEGG]] klasifikacije.<ref name="mitra2011"/> Sa pojavom brzih i jeftinih instrumenata za sekvenciranje, rast baza podataka sekvenci DNK sada je eksponencijalan (npr. NCBI GenBank baza podataka <ref name="benson2013"/>). Potrebni su brži i efikasniji alati da bi se držao korak sa sekvenciranjem visoke propusnosti, jer pristupi zasnovani na BLAST-u, kao što su MG-RAST ili MEGAN, rade sporo za označavanje velikih uzoraka (npr. nekoliko sati za obradu skupa podataka/uzorka male/srednje veličine <ref name="bazinet2012"/>). Tako su se nedavno pojavili ultrabrzi klasifikatori, zahvaljujući pristupačnijim moćnim serverima. Ovi alati mogu izvršiti taksonomsko označavanje izuzetno velikom brzinom, na primjer CLARK <ref name="ounit2015"/> (prema CLARK-ovim autorima, može precizno klasificirati "32 miliona metagenomskih kratkih čitanja u minuti"). Pri takvoj brzini, veoma veliki skup podataka/uzoraka od milijardu kratkih čitanja može se obraditi za oko 30 minuta. Uz sve veću dostupnost uzoraka koji sadrže drevnu [[DNK]] i zbog nesigurnosti povezane s prirodom tih uzoraka (oštećenja drevne DNK),<ref name="falcon">{{cite bioRxiv | vauthors = Pratas D, Pinho AJ, Silva RM, Rodrigues JM, Hosseini M, Caetano T, Ferreira PJ |title=SOKOL: method for inferring the metagenomic composition of ancient DNA |date=februar 2018 ||biorxiv=10.11791/267}}</ref> brz alat sposoban za proizvodnju konzervativnih procjena sličnosti je stavljen na raspolaganje. Prema FALCON-ovim autorima, može koristiti opuštene pragove i uređivati udaljenosti bez utjecaja na memoriju i performanse brzine. ===Komparativna metagenomika=== Komparativne analize metagenoma mogu pružiti dodatni uvid u funkciju složenih mikrobnih zajednica i njihovu ulogu u zdravlju domaćina.<ref name="kurokawa2007"/> Uparena ili višestruka poređenja između metagenoma mogu se napraviti na nivou sastava sekvence (upoređivanje [[GC-sadržaj]]a ili veličina genoma), taksonomska raznolikost ili funkcionalna dopuna. Poređenja strukture populacije i filogenetske raznolikosti mogu se napraviti na osnovu [[16S ribosomna RNK|16S rRNA]] i drugih gena filogenetskih markera, ili — u slučaju zajednica sa niskim diverzitetom — rekonstrukcijom genoma iz metagenomskog skupa podataka.< ref name="simon2011"/> Funkcionalna poređenja između metagenoma mogu se napraviti poređenjem sekvenci sa referentnim bazama podataka kao što su [[Genski klaster|COG]] ili [[KEGG]], i tabelariziranjem brojnosti po kategorijama i procjenom svih razlika za statističke značaj.<ref name="mitra2011"/> Ovaj gen-centrični pristup naglašava funkcionalnu dopunu ''zajednice'' u cjelini, a ne taksonomske grupe, i pokazuje da su funkcionalni komplementi analogni u sličnim uvjetima okoline.<ref name="simon2011"/> Posljedično, metapodaci o okolišnom kontekstu metagenomskog uzorka posebno su važni u komparativnim analizama, jer istraživačima pružaju mogućnost proučavanja uticaja staništa, prema strukturi i funkciji zajednice.<ref name="wooley2010"/> Osim toga, nekoliko studija je također koristilo obrasce upotrebe [[oligonukleotid]]a, kako bi se identificirale razlike između različitih mikrobnih zajednica. Primjeri takvih metodologija uključuju pristup relativnog obilja dinukleotida kod Willner et al.<ref name="willner2009">{{cite journal | vauthors = Willner D, Thurber RV, Rohwer F | title = Metagenomic signatures of 86 microbial and viral metagenomes | journal = Environmental Microbiology | volume = 11 | issue = 7 | pages = 1752–66 | date = juli 2009 | pmid = 19302541 | doi = 10.1111/j.1462-2920.2009.01901.x }}</ref> and the HabiSign approach of Ghosh et al.<ref name = "ghosh2011">{{cite journal | vauthors = Ghosh TS, Mohammed MH, Rajasingh H, Chadaram S, Mande SS | title = HabiSign: a novel approach for comparison of metagenomes and rapid identification of habitat-specific sequences | journal = BMC Bioinformatics | volume = 12 Suppl 13 | issue = Supplement 13 | pages = S9 | year = 2011 | pmid = 22373355 | pmc = 3278849 | doi = 10.1186/1471-2105-12-s13-s9 }}</ref> Ova potonja studija je također pokazala da se razlike u obrascima upotrebe tetranukleotida mogu koristiti za identifikaciju gena (ili metagenomskih očitanja) koji potiču iz specifičnih staništa. Pored toga, neki metodi, kao što su TriageTools<ref name="Fimereli2013"/> ili Compareads<ref name="Maillet2013"/> otkrivaju slična čitanja između dva skupa čitanja. [[Mjera sličnosti]] koju primjenjuju na čitanja zasniva se na broju identičnih riječi dužine <math>k</math> koje dijele parovi čitanja. Ključni cilj u komparativnoj metagenomici je da se identifikuju mikrobne grupe koje su odgovorne za davanje specifičnih karakteristika datom okruženju. Međutim, zbog problema u tehnologijama sekvenciranja artefakte treba uzeti u obzir kao u metagenomeSeq.<ref name="paulson2013" /> Drugi su karakterizirali međumikrobne interakcije između rezidentnih mikrobnih grupa. Aplikaciju za komparativnu metagenomsku analizu zasnovanu na [[GUI]] pod nazivom Community-Analyzer razvili su Kuntal et al.<ref name = "kuntal2013">{{cite journal | vauthors = Kuntal BK, Ghosh TS, Mande SS | title = Community-analyzer: a platform for visualizing and comparing microbial community structure across microbiomes | journal = Genomics | volume = 102 | issue = 4 | pages = 409–18 | date = oktobar 2013 | pmid = 23978768 | doi = 10.1016/j.ygeno.2013.08.004 | doi-access = free }}</ref> koji implementira [[algoritam]] rasporeda grafikona zasnovan na korelaciji koji ne samo da olakšava brzu vizualizaciju razlika u analiziranim mikrobnim zajednicama (u smislu njihovog taksonomskog sastava), već također pruža uvid u inherentne međumikrobne interakcije koje se u njima dešavaju. Značajno je da ovaj algoritam rasporeda takođe omogućava grupiranje metagenoma na osnovu vjerovatnih obrazaca međumikrobne interakcije, a ne jednostavno upoređivanje vrednosti obilja različitih taksonomskih grupa. Osim toga, alat implementira nekoliko interaktivnih GUI-baziranih funkcionalnosti koje omogućavaju korisnicima da izvrše standardne komparativne analize kroz mikrobiome. ==Analiza podataka== ===Metabolizam zajednice=== U mnogim bakterijskim zajednicama, prirodnim ili napravljenim (kao što su [[bioreaktor]]), postoji značajna podjela rada u [[metabolizam|metabolizmu]] ([[sintrofija]]), tokom koje su otpadni proizvodi nekih organizama [[metabolit]]i za druge.<ref. name="werner2011"/> U jednom takvom sistemu, [[metan]]ogeni bioreaktor, funkcionalna stabilnost zahtijeva prisustvo nekoliko [[sintrofija|sintrofijskih]] redova ([[Syntrophobacterales]] i [[Synergistia]]) koje rade zajedno kako bi se sirovi resursi pretvorili u potpuno metabolizirani otpad ([[metan]]).<ref name="mcinerney2009"/> Koristeći komparativne studije gena i eksperimenata ekspresije sa [[mikročip]]ovima ili [[proteomika|proteomikom]] istraživači mogu sastaviti metaboličku mrežu koja nadilazi granice vrsta. Takve studije zahtijevaju detaljno znanje o tome koje su verzije kojih proteina kodirane od strane koje vrste, pa čak i od kojih sojeva koje vrste. Stoga su [[genom]]ske informacije zajednice još jedno osnovno sredstvo (sa [[metabolomika|metabolomikom]] i proteomikom) u potrazi za određivanjem kako se metaboliti prenose i transformiraju od strane zajednice.<ref name="kiltgord2011"/> ===Metatranskriptomika=== {{Također pogledajte|Transkriptom|Tehnologije transkriptomije}} {{Glavni|Metatranskriptomika}} Metagenomika omogućava istraživačima da pristupe funkcionalnoj i metaboličkoj raznolikosti mikrobnih zajednica, ali ne može pokazati koji su od ovih procesa aktivni.<ref name="simon2011"/> Ekstrakcija i analiza metagenomske [[iRNK]] (''' metatranskriptom'') pruža informacije o [[regulacija gena|regulaciji]] i [[ekspresija gena|ekspresijskim]] profilima složenih zajednica. Zbog tehničkih poteškoća ([[MRNK|kratki poluživot]] iRNK, naprimjer) u prikupljanju [[okolinska RNK|okolinske RNK]] bilo je relativno malo ''[[in situ]]'' metatranskriptomske studije mikrobnih zajednica do danas.<ref name="simon2011"/> Iako su prvobitno ograničene na tehnologiju [[DNK mikroniz|mikronizne]], metatranskriptomske studije su koristile tehnologije transkriptomike za mjerenje ekspresije cijelog genoma i kvantifikacije mikrobne zajednice,<ref name="simon2011"/> prvi put korišten u analizi oksidacije [[amonijak]]a u tlu.<ref name="leininger2006"/> ===Virusi=== {{Glavni|Virusna metagenomika}} Metagenomsko sekvenciranje je posebno korisno u proučavanju [[virusn]]ih zajednica. Kako virusima nedostaje zajednički univerzalni filogenetski marker (kao [[16S ribosomska RNK|16S RNK]] za [[bakterije]] i [[arheje]] i [[18S ribosomska RNK|18S RNK]] za [[eukarioti|eukariote]]), jedini način da se pristupi genetičkoj raznolikosti virusnih zajednica iz uzorka životne sredine je putem metagenomike. Virusni metagenomi (koji se nazivaju i viromi) bi stoga trebali pružiti sve više i više informacija o virusnoj raznolikosti i evoluciji.<ref>{{cite journal | vauthors = Paez-Espino D, Eloe-Fadrosh EA, Pavlopoulos GA, Thomas AD, Huntemann M, Mikhailova N, Rubin E, Ivanova NN, Kyrpides NC | display-authors = 6 | title = Uncovering Earth's virome | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7617 | pages = 425–30 | date = august 2016 | pmid = 27533034 | doi = 10.1038/nature19094 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/4zh090xt | bibcode = 2016Natur.536..425P | s2cid = 4466854 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Paez-Espino D, Chen IA, Palaniappan K, Ratner A, Chu K, Szeto E, Pillay M, Huang J, Markowitz VM, Nielsen T, Huntemann M, K Reddy TB, Pavlopoulos GA, Sullivan MB, Campbell BJ, Chen F, McMahon K, Hallam SJ, Denef V, Cavicchioli R, Caffrey SM, Streit WR, Webster J, Handley KM, Salekdeh GH, Tsesmetzis N, Setubal JC, Pope PB, Liu WT, Rivers AR, Ivanova NN, Kyrpides NC | display-authors = 6 | title = IMG/VR: a database of cultured and uncultured DNA Viruses and retroviruses | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = D1 | pages = D457–D465 | date = januar 2017 | pmid = 27799466 | pmc = 5210529 | doi = 10.1093/nar/gkw1030 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Paez-Espino D, Roux S, Chen IA, Palaniappan K, Ratner A, Chu K, Huntemann M, Reddy TB, Pons JC, Llabrés M, Eloe-Fadrosh EA, Ivanova NN, Kyrpides NC | display-authors = 6 | title = IMG/VR v.2.0: an integrated data management and analysis system for cultivated and environmental viral genomes | journal = Nucleic Acids Research | volume = 47 | issue = D1 | pages = D678–D686 | date = januar 2019 | pmid = 30407573 | pmc = 6323928 | doi = 10.1093/nar/gky1127 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Paez-Espino D, Pavlopoulos GA, Ivanova NN, Kyrpides NC | title = Nontargeted virus sequence discovery pipeline and virus clustering for metagenomic data | journal = Nature Protocols | volume = 12 | issue = 8 | pages = 1673–1682 | date = august 2017 | pmid = 28749930 | doi = 10.1038/nprot.2017.063 | s2cid = 2127494 | url = https://escholarship.org/content/qt1549t4d3/qt1549t4d3.pdf?t=p2n6i2 }}</ref><ref name="Kristensen"/> Naprimjer, metagenomski cjevovod pod nazivom [[Gigantski pretraživač virusa]] pokazao je prvi dokaz postojanja [[Girus|gigantskih virusa]] u slanoj pustinji <ref name="connectome"> {{cite journal | vauthors = Kerepesi C, Grolmusz V | title = Giant viruses of the Kutch Desert | journal = Archives of Virology | volume = 161 | issue = 3 | pages = 721–4 | date = mart 2016 | pmid = 26666442 | doi = 10.1007/s00705-015-2720-8 | arxiv = 1410.1278 | s2cid = 13145926 }}</ref> and in Antarctic dry valleys.<ref name="kettes"> {{cite journal | vauthors = Kerepesi C, Grolmusz V | title = The "Giant Virus Finder" discovers an abundance of giant viruses in the Antarctic dry valleys | journal = Archives of Virology | volume = 162 | issue = 6 | pages = 1671–1676 | date = juni 2017 | pmid = 28247094 | doi = 10.1007/s00705-017-3286-4 | arxiv = 1503.05575 | s2cid = 1925728 }}</ref> ==Aplikacije== Metagenomika ima potencijal da unapredi znanje u raznim oblastima. Može se primijeniti i za rješavanje praktičnih izazova u [[medicina|medicini]], [[inženjerstvo|inženjersrtvu]], [[poljoprivreda|poljoprivredi]], [[održivost]]i i [[ekologija|ekologiji]].<ref name="committee2007"/><ref>{{Cite journal| vauthors = Copeland CS |date=Sep–Oct 2017 |title=The World Within Us |journal=Healthcare Journal of New Orleans|pages=21–26 |url= http://claudiacopeland.com/uploads/3/5/5/6/35560346/_hjno_the_world_within_us.pdf}}</ref> ===Poljoprivreda=== [[Tlo|Tla]] u kojima [[biljke]] rastu naseljene su mikrobnim zajednicama, pri čemu jedan gram tla sadrži oko 10⁹-10¹⁰ mikrobnih ćelija koje čine oko jedne gigabaze informacija o sekvenci.<ref name="jansson2011" /><ref name="vogel2009" /> Zajednice mikroba koje naseljavaju tlo su neke od najsloženijih poznatih nauci i ostaju slabo shvaćene uprkos njihovoj ekonomskoj važnosti.<ref name ="terra"/> Mikrobni konzorciji obavljaju širok spektar [[ekosistem]]skih usluga, neophodnih za rast biljaka, uključujući fiksiranje atmosferskog dušika, [[kruženje nutrijenata]], suzbijanje bolesti i [[Siderofore|sekvester]] [[gvožđe]] i druge [[metal]]e.<ref name="booklet2007" /> Funkcionalne metagenomske strategije se koriste za istraživanje interakcija između biljaka i mikroba, proučavanjem ovih mikrobnih zajednica neovisno o uzgoju.<ref name=" charles2010" /><ref>{{cite journal | vauthors = Bringel F, Couée I | title = Pivotal roles of phyllosphere microorganisms at the interface between plant functioning and atmospheric trace gas dynamics | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 6 | pages = 486 | date = 22. 5. 2015 | pmid = 26052316 | pmc = 4440916 | doi = 10.3389/fmicb.2015.00486 | doi-access = free }}</ref> Omogućujući uvid u ulogu prethodno neobrađenih ili rijetkih članova zajednice u kruženju [nutrijent|nutrijenata]] i promociji rasta biljaka, metagenomski pristupi mogu doprinijeti poboljšanom otkrivanju bolesti u [[usjev]]ima i [[stoka|stoci]] i prilagođavanju poboljšanih [[Poljoprivreda|poljoprivredbih]] praksi koje poboljšavaju zdravlje usjeva iskorištavanjem odnosa između mikroba i biljaka.<ref name="committee2007"/> ===Biogorivo=== {{glavni|Biogorivo}} [[Biogorivo|Biogoriva]] su [[gorivo|goriva]] izvedena iz konverzije [[biomasa|biomase]], kao u konverziji [[celuloza|celuloze]] sadržane u [[stabljika]]ma [[kukuruz]]a, [[smetnjač]]a i druge biomase u [[celulozni etanol]].<ref name="committee2007"/> Ovaj proces zavisi od konzorcija (udruženja) mikroba koji pretvaraju celulozu u [[šećer]], nakon čega slijedi [[fermentacija etanola|fermentacija]] šećera u [[etanol]]. Mikrobi također proizvode različite izvore [[bioenergija|bioenergije]], uključujući [[Metanogen|metan]] i [[Biovodik|vodik]].<ref name="committee2007" /> [[Problemi koji se odnose na biogoriva|Efikasna dekonstrukcija u industrijskim razmjerima]] biomase zahtijevaju nove [[enzim]]e sa većom produktivnošću i nižom cijenom.<ref name="hess2011"/> Metagenomski pristupi analizi složenih mikrobnih zajednica omogućavaju ciljani [[Genetički skrining|skrining]] [[enzim]]a sa industrijskom primjenom u proizvodnji biogoriva, kao što su [[glikozidna hidrolaza|glikozidne hidrolaze]].<ref name="li2009"/> Nadalje, znanje o tome kako ove mikrobne zajednice funkcionišu kako bi ih kontrolisale, a metagenomika je ključno oruđe u njihovom razumevanju. Metagenomski pristupi omogućavaju komparativne analize između [[konvergentna evolucija|konvergentna]] mikrobnih sistema kao što su [[biogas]]ni fermentori<ref name="jaenicke2011"/> ili [[insekti]] [[biljojedi]] kao što je [[mrav]]lja [[mutualizam|bašta gljiva]] [[mrav rezača]]s.<ref name="suen2010" /> ===Biotehnologija=== {{Glavni|Biotehnologija}} Mikrobne zajednice proizvode široku lepezu biološki aktivnih hemikalija koje se koriste u nadmetanju i komunikaciji.<ref name="booklet2007"/> Mnogi od lijekova koji se danas koriste prvobitno su otkriveni u mikrobima; nedavni napredak u dobijanju bogatih genetičkih resursa nekultiviranih mikroba doveo je do otkrića novih gena, enzima i prirodnih proizvoda.<ref name="simon2011"/><ref name="simon2009a"/> Primjena metagenomike omogućio je razvoj [[robna hemikalija|roba]] i [[hemikalija|finih hemikalija]], [[agrohemikalija]] i [[farmacija|farmaceutike]], gdje je korist [[Enzimska kataliza|enzimski katalizirana]] [[hiralna sinteza]] se sve više prepoznaje.<ref name="wong2010"/> Dva tipa analiza koriste se u [[bioprospekcija]]ma metagenomskih podataka: skrining vođen funkcijama za izraženu osobinu i skrining vođen sekvencijom za sekvence DNK od interesa.<ref name="schloss2003"/> Analiza vođena funkcijama nastoji identificirati klonove koji izražavaju željenu osobinu ili korisnu aktivnost, nakon čega slijedi biohemijska karakterizacija i analiza sekvence. Ovaj pristup je ograničen dostupnošću odgovarajućeg ekrana i zahtjevom da se željena osobina izrazi u ćeliji domaćinu. Štaviše, niska stopa otkrivanja (manje od jednog na 1.000 pregledanih klonova) i njegova radno intenzivna priroda dodatno ograničavaju ovaj pristup.<ref name="kakirde2010"/> Nasuprot tome, analiza vođena sekvencom koristi [[Konzervirana sekvenca|konzervirana DNK sekvence]] do [[Prajmer|dizajna PCR prajmera]] za skrining klonova za sekvencu od interesa.<ref name="schloss2003"/> U poređenju sa pristupima zasnovanim na kloniranju, korištenje pristupa samo sekvenci dodatno smanjuje količinu potrebnog rada na stolu. Primjena masovnog paralelnog sekvenciranja također uveliko povećava količinu generiranih podataka o sekvenci, koji zahtijevaju visokopropusne bioinformatičke analize.<ref name="kakirde2010"/> Pristup skriningu vođen sekvenciranjem ograničen je širinom i preciznošću funkcije gena prisutne u javnim bazama podataka sekvenci. U praksi, eksperimenti koriste kombinaciju i funkcionalnih i pristupa zasnovanih na sekvencama zasnovanih na funkciji od interesa, složenosti uzorka koji treba pregledati i drugim faktorima.<ref name="kakirde2010"/><ref name= "parachin2011"/> Primjer uspješnog korištenja metagenomike kao biotehnologije za otkrivanje lijekova je ilustrovan sa [[malacidin]]skim [[antibiotici]]ma.<ref name="Hover_2018">{{cite journal | vauthors = Hover BM, Kim SH, Katz M, Charlop-Powers Z, Owen JG, Ternei MA, Maniko J, Estrela AB, Molina H, Park S, Perlin DS, Brady SF | display-authors = 6 | title = Culture-independent discovery of the malacidins as calcium-dependent antibiotics with activity against multidrug-resistant Gram-positive pathogens | journal = [[Nature]] Microbiology | volume = 3 | issue = 4 | pages = 415–422 | date = april 2018 | pmid = 29434326 | pmc = 5874163 | doi = 10.1038/s41564-018-0110-1 }}</ref> ===Ekologija=== {{Glavni|Ekologija}} [[Slika:Iron hydroxide precipitate in stream.jpg|thumb|right| Metagenomika omogućava proučavanje mikrobnih zajednica poput onih prisutnih u ovom toku koje primaju kiselu drenažu iz površinske eksploatacije uglja.]] Metagenomika može pružiti vrijedan uvid u funkcionalnu ekologiju [[ekosistem|ekoloških zajednica]].<ref name="raes2011">{{cite journal | vauthors = Raes J, Letunic I, Yamada T, Jensen LJ, Bork P | title = Toward molecular trait-based ecology through integration of biogeochemical, geographical and metagenomic data | journal = Molecular Systems Biology | volume = 7 | pages = 473 | date = mart 2011 | pmid = 21407210 | pmc = 3094067 | doi = 10.1038/msb.2011.6 }}</ref> Metagenomska analiza bakterijskih zajednica pronađenih u defekaciji australskih morskih lavova sugerira da [[izmet]] morskog lava bogat [[nutrijent]]ima može biti važan izvor hranjivih tvari za obalne ekosisteme. To je zato što su [[bakterije]] koje se izbacuju istovremeno s defekacijom sposobne razgraditi hranjive tvari u fecesu u bioraspoloživi oblik koji se može unijeti u lanac ishrane.<ref name="lavery2012">{{cite journal | vauthors = Lavery TJ, Roudnew B, Seymour J, Mitchell JG, Jeffries T | title = High nutrient transport and cycling potential revealed in the microbial metagenome of Australian sea lion (Neophoca cinerea) faeces | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 5 | pages = e36478 | year = 2012 | pmid = 22606263 | pmc = 3350522 | doi = 10.1371/journal.pone.0036478 | veditors = Steinke D | bibcode = 2012PLoSO...736478L | doi-access = free }}</ref> [[Sekvenciranje DNK]] se također može koristiti šire za identifikaciju vrsta prisutnih u vodnom tijelu,<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/07/24/205178477/whats-swimming-in-the-river-just-look-for-dna|title=What's Swimming in the River? Just Look For DNA|date=24. 7. 2013|work=NPR.org|access-date=10. 10. 2014}}</ref> krhotine filtrirane iz zraka, uzoraka prljavštine ili životinjskog izmeta,<ref>{{cite journal |last1=Chua |first1=Physilia Y. S. |last2=Crampton‐Platt |first2=Alex |last3=Lammers |first3=Youri |last4=Alsos |first4=Inger G. |last5=Boessenkool |first5=Sanne |last6=Bohmann |first6=Kristine |title=Metagenomics: A viable tool for reconstructing herbivore diet |journal=Molecular Ecology Resources |date=25. 5. 2021 |volume=21 |issue=7 |pages=1755–0998.13425 |doi=10.1111/1755-0998.13425|pmc=8518049|pmid=33971086 |doi-access=free }}</ref> pa čak i detektovati dijetetske proizvode iz obroka iz [[krv]]i.<ref>{{Cite journal |last1=Chua |first1=Physilia Y. S. |last2=Carøe |first2=Christian |last3=Crampton-Platt |first3=Alex |last4=Reyes-Avila |first4=Claudia S. |last5=Jones |first5=Gareth |last6=Streicker |first6=Daniel G. |last7=Bohmann |first7=Kristine |date=4. 7. 2022 |title=A two-step metagenomics approach for the identification and mitochondrial DNA contig assembly of vertebrate prey from the blood meals of common vampire bats (Desmodus rotundus) |url=https://mbmg.pensoft.net/article/78756/ |journal=Metabarcoding and Metagenomics |language=en |volume=6 |pages=e78756 |doi=10.3897/mbmg.6.78756 |s2cid=248041252 |issn=2534-9708}}</ref> Ovo može utvrditi raspon [[invazivna vrsta|invazivnih]] i [[ugrožena vrsta|ugroženih vrsta]], te pratiti sezonske populacije. ===Remedijacija životne sredine=== {{Glavni|Bioremedijacija}} Metagenomika može poboljšati strategije za praćenje uticaja [[zagađivač]]a na [[ekosistem]]e i za čišćenje kontaminiranog okruženja. Povećano razumijevanje načina na koji se mikrobne zajednice nose sa zagađivačima poboljšava procjenu potencijala kontaminiranih lokacija da se oporave od zagađenja i povećava šanse za uspjeh pokušaja [[bioaugmentacija]] ili [[biostimulacija]].<ref name="george2010"/> ===Karakterizacija crijevnih mikroba=== [[Mikrobne zajednice]] imaju ključnu ulogu u očuvanju ljudskog [[zdravlje|zdravlja]], ali njihov sastav i mehanizam pomoću kojeg to čine ostaju misteriozni.<ref name="zimmer2010"/> Metagenomsko sekvenciranje se koristi za karakterizaciju mikrobne zajednice sa 15-18 tjelesnih mjesta od najmanje 250 jedinki. Ovo je dio [[Projekt ljudskog mikrobioma|Inicijativa za ljudski mikrobiom]] s primarnim ciljevima da se utvrdi postoji li jezgro [[ljudski mikrobiom|ljudskog mikrobioma]], da se razumiju promjene u ljudskom mikrobiomu koje mogu biti povezane sa ljudskim zdravljem i razviti nove tehnološke i [[bioinformatika|bioinformatičke]] alate za podršku ovim ciljevima.<ref name="NelsonWhite" /> Još jedno medicinsko istraživanje u sklopu projekta MetaHit (Metagenomika ljudskog crijevnog trakta) sastojalo se od 124 osobe iz Danske i Španijee, koje su se sastojale od zdravih, gojaznih i iritabilnih pacijenata sa bolestima [[crijeva]]. Studija je pokušala kategorizirati dubinu i [[filogeneza|filogenetsku]] raznolikost gastrointestinalnih bakterija. Koristeći Illumina GA sekvencione podatke i SOAPdenovo, alatku zasnovanu na de Bruijnpvom grafikonu posebno dizajniranu za sklapanje kratkih čitanja, uspjeli su generirati 6,58 miliona kontiga većih od 500 bp za ukupnu dužinu kontiga od 10,3 Gb i dužinu N50 od 2,2 kb. Studija je pokazala da dvije bakterijske divizije, Bacteroidetes i Firmicutes, čine preko 90% poznatih filogenetskih kategorija koje dominiraju bakterijama distalnog crijeva. Koristeći relativne frekvencije gena pronađene u crijevima, ovi istraživači su identificirali 1.244 metagenomska klastera koji su kritično važni za zdravlje crijevnog trakta. Postoje dva tipa funkcija u ovim grupama: održavanje i one specifične za crijeva. Klasteri gena za održavanje su potrebni svim bakterijama i često su glavni faktori u glavnim metaboličkim putevima, uključujući centralni [[metabolizam]] ugljika i sintezu [[aminokiselina]]. Funkcije specifične za crijeva uključuju adheziju na proteine domaćina i prikupljanje šećera iz [[glikolipid]]a globoze. Pokazalo se da pacijenti sa sindromom iritabilnog crijeva pokazuju 25% manje gena i manju bakterijsku raznolikost od pojedinaca koji ne pate od sindroma iritabilnog crijeva, što ukazuje da promjene u raznolikosti bioma crijeva pacijenata mogu biti povezane s ovim stanjem. Iako ove studije naglašavaju neke potencijalno vrijedne medicinske primjene, samo 31–48,8% očitavanja moglo bi se uskladiti sa 194 javna bakterijska genoma ljudskog crijeva i 7,6–21,2% s bakterijskim genomima dostupnim u GenBank-u, što ukazuje da je još uvijek potrebno mnogo više istraživanja za uhvatanje novih bakterijskih genoma.<ref>{{cite journal | vauthors = Qin J, Li R, Raes J, Arumugam M, Burgdorf KS, Manichanh C, Nielsen T, Pons N, Levenez F, Yamada T, Mende DR, Li J, Xu J, Li S, Li D, Cao J, Wang B, Liang H, Zheng H, Xie Y, Tap J, Lepage P, Bertalan M, Batto JM, Hansen T, Le Paslier D, Linneberg A, Nielsen HB, Pelletier E, Renault P, Sicheritz-Ponten T, Turner K, Zhu H, Yu C, Li S, Jian M, Zhou Y, Li Y, Zhang X, Li S, Qin N, Yang H, Wang J, Brunak S, Doré J, Guarner F, Kristiansen K, Pedersen O, Parkhill J, Weissenbach J, Bork P, Ehrlich SD, Wang J | display-authors = 6 | title = A human gut microbial gene catalogue established by metagenomic sequencing | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-03-04_464_7285/page/58 | journal = Nature | volume = 464 | issue = 7285 | pages = 59–65 | date = mart 2010 | pmid = 20203603 | pmc = 3779803 | doi = 10.1038/nature08821 | bibcode = 2010Natur.464...59. }}</ref> U [[Projekt ljudskog metaboloma|Projektu ljudskog mikrobioma]] (HMP), mikrobne zajednice crijeva su analizirane korištenjem sekvenciranja DNK visoke propusnosti. HMP je pokazao da su, za razliku od pojedinačnih mikrobnih vrsta, mnogi metabolički procesi prisutni u svim tjelesnim staništima s različitim frekvencijama. Mikrobne zajednice od 649 metagenoma sa sedam primarnih tjelesnih mjesta na 102 osobe proučavane su u sklopu projekta [[Ljudski mikrobiom]]. Metagenomska analiza otkrila je varijacije u obilju specifičnih za nišu među 168 funkcionalnih modula i 196 metaboličkih puteva unutar mikrobioma. To uključuje razgradnju glikozaminoglikana u crijevima, kao i transport [[fosfat]]a i [[aminokiselina]] vezan za [[fenotip]] domaćina ([[vagina|vaginski]] pH) u stražnjem forniksu. HMP je iznio na vidjelo korisnost metagenomike u dijagnostici i medicini zasnovanoj na dokazima. Stoga je metagenomika moćan alat za rješavanje mnogih hitnih pitanja u području [[personalizirana medicija|personalizirane medicine]].<ref name="z">{{cite journal|title=PLOS Computational Biology: Metabolic Reconstruction for Metagenomic Data and Its Application to the Human Microbiome |journal=PLOS Computational Biology |volume=8 |issue=6 |pages=e1002358 |doi=10.1371/journal.pcbi.1002358 |pmid=22719234 |pmc=3374609 |year = 2012|last1 = Abubucker|first1 = Sahar|last2=Segata |first2=Nicola |last3=Goll |first3=Johannes |last4=Schubert |first4=Alyxandria M. |last5=Izard |first5=Jacques |last6=Cantarel |first6=Brandi L. |last7=Rodriguez-Mueller |first7=Beltran |last8=Zucker |first8=Jeremy |last9=Thiagarajan |first9=Mathangi |last10=Henrissat |first10=Bernard |last11=White |first11=Owen |last12=Kelley |first12=Scott T. |last13=Methé |first13=Barbara |last14=Schloss |first14=Patrick D. |last15=Gevers |first15=Dirk |last16=Mitreva |first16=Makedonka |last17=Huttenhower |first17=Curtis |bibcode=2012PLSCB...8E2358A }}</ref> Kod životinja, metagenomika se može koristiti za profiliranje njihovih crijevnih mikrobioma i omogućavanje otkrivanja bakterija otpornih na [[antibiotik]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Chua |first1=Physilia Ying Shi |last2=Rasmussen |first2=Jacob Agerbo |date=11. 5. 2022 |title=Taking metagenomics under the wings |url=https://www.nature.com/articles/s41579-022-00746-5 |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=20 |issue=8 |page=447 |language=en |doi=10.1038/s41579-022-00746-5 |pmid=35546350 |s2cid=248739527 |issn=1740-1534}}</ref> Ovo može imati implikacije u praćenju širenja bolesti sa divljih životinja na [[životinje]] i ljude na farmama. ===Dijagnoza zaraznih bolesti=== Razlikovanje između infektivne i neinfektivne bolesti i utvrđivanje osnovne etiologije [[infekcija]] može biti izazovno. Naprimjer, više od polovine slučajeva [[encefalitis]]a ostaje nedijagnosticirano, uprkos opsežnim ispitivanjima korištenjem najsavremenijih kliničkih laboratorijskih metoda. [[Kliničko metagenomsko sekvenciranje]] obećava osjetljiv i brz metod za dijagnosticiranje infekcije, uspoređivanjem genetskog materijala pronađenog u uzorku pacijenta s bazama podataka svih poznatih mikroskopskih ljudskih [[patogen]]a i hiljadama drugih bakterijskih, virusnih, gljivičnih i parazitskih organizama i baza podataka o sekvencama gena za antimikrobnu rezistenciju sa povezanim kliničkim fenotipovima. ===Nadzor arbovirusa=== Metagenomika je bila neprocjenjivo sredstvo koje pomaže u karakterizaciji raznolikosti i ekologije patogena koje prenose hematofagni [[insekti]] (koji se hrane [[krv]]lju), kao što su komarci i krpelji.<ref name="pmid29549363">{{cite journal| author=Zakrzewski M, Rašić G, Darbro J, Krause L, Poo YS, Filipović I | display-authors=etal| title=Mapping the virome in wild-caught Aedes aegypti from Cairns and Bangkok. | journal=Sci Rep | year= 2018 | volume= 8 | issue= 1 | pages= 4690 | pmid=29549363 | doi=10.1038/s41598-018-22945-y | pmc=5856816 | bibcode=2018NatSR...8.4690Z}}</ref><ref name="pmid32878948">{{cite journal| author=Thoendel M| title=Targeted Metagenomics Offers Insights into Potential Tick-Borne Pathogens. | journal=J Clin Microbiol | year= 2020 | volume= 58 | issue= 11 | pages= | pmid=32878948 | doi=10.1128/JCM.01893-20 | pmc=7587107 }}</ref><ref name="pmid34442732">{{cite journal| author=Parry R, James ME, Asgari S| title=Uncovering the Worldwide Diversity and Evolution of the Virome of the Mosquitoes Aedes aegypti and Aedes albopictus. | journal=Microorganisms | year= 2021 | volume= 9 | issue= 8 | page=1653 | pmid=34442732 | doi=10.3390/microorganisms9081653 | pmc=8398489 | doi-access=free }}</ref> Metagenomiku danas rutinski koriste službenici javnog zdravstva i organizacije za nadzor arbovirusa.<ref name="pmid31852942">{{cite journal| author=Batovska J, Mee PT, Lynch SE, Sawbridge TI, Rodoni BC| title=Sensitivity and specificity of metatranscriptomics as an arbovirus surveillance tool. | journal=Sci Rep | year= 2019 | volume= 9 | issue= 1 | pages= 19398 | pmid=31852942 | doi=10.1038/s41598-019-55741-3 | pmc=6920425 | bibcode=2019NatSR...919398B }}</ref><ref name="pmid28855093">{{cite journal| author=Batovska J, Lynch SE, Rodoni BC, Sawbridge TI, Cogan NO| title=Metagenomic arbovirus detection using MinION nanopore sequencing. | journal=J Virol Methods | year= 2017 | volume= 249 | issue= | pages= 79–84 | pmid=28855093 | doi=10.1016/j.jviromet.2017.08.019 | pmc= | doi-access=free }}</ref> == Također pogledate== *[[Metabolomika]] *[[Biniranje (Metagenomika)|Biniranje]] *[[Metatranskriptomika]] *[[Proteomika]] *[[Mikrobna ekologija]] *[[Patogenomika]] == Reference == {{refspisak|refs= <!-- Converted to LDR format using [[User:PleaseStand/References segregator]] --> <ref name="Hugenholz1998"> {{cite journal | vauthors = Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR | title = Impact of culture-independent studies on the emerging phylogenetic view of bacterial diversity | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1998-09_180_18/page/n11 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 18 | pages = 4765–74 | date = septembar 1998 | doi = 10.1128/JB.180.18.4765-4774.1998 | pmid = 9733676 | pmc = 107498 }} </ref> <ref name="Eisen2007"> {{cite journal | vauthors = Eisen JA | title = Environmental shotgun sequencing: its potential and challenges for studying the hidden world of microbes | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 3 | pages = e82 | date = mart 2007 | pmid = 17355177 | pmc = 1821061 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050082 }} </ref> <ref name= MarcoD2011> {{cite book | editor = Marco, D | year=2011 | title=Metagenomics: Current Innovations and Future Trends | url = https://archive.org/details/metagenomicscurr0000unse | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-87-5}} </ref> <ref name="Handelsman1998"> {{cite journal | vauthors = Handelsman J, Rondon MR, Brady SF, Clardy J, Goodman RM | title = Molecular biological access to the chemistry of unknown soil microbes: a new frontier for natural products | journal = Chemistry & Biology | volume = 5 | issue = 10 | pages = R245-9 | date = oktobar 1998 | pmid = 9818143 | doi = 10.1016/S1074-5521(98)90108-9 | doi-access = free }}.</ref> <ref name="Chen2005"> {{cite journal | vauthors = Chen K, Pachter L | title = Bioinformatics for whole-genome shotgun sequencing of microbial communities | journal = PLOS Computational Biology | volume = 1 | issue = 2 | pages = 106–12 | date = juli 2005 | pmid = 16110337 | pmc = 1185649 | doi = 10.1371/journal.pcbi.0010024 | bibcode = 2005PLSCB...1...24C }}</ref> <ref name="Lane1985"> {{cite journal | vauthors = Lane DJ, Pace B, Olsen GJ, Stahl DA, Sogin ML, Pace NR | title = Rapid determination of 16S ribosomal RNA sequences for phylogenetic analyses | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 82 | issue = 20 | pages = 6955–9 | date = oktobar 1985 | pmid = 2413450 | pmc = 391288 | doi = 10.1073/pnas.82.20.6955 | bibcode = 1985PNAS...82.6955L | doi-access = free }}</ref> <!-- <ref name="Pace1985">{{cite journal| vauthors = Pace NR, Stahl DA, Lane DJ, Olsen GJ |year= 1985|title= Analyzing natural microbial populations by rRNA sequences|journal= ASM News|volume= 51|pages= 4–12|url= http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=913954&q=Analyzing+natural+microbial+populations+by+rRNA+sequences&uid=790164755&setcookie=yes|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20120404174757/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=913954&q=Analyzing+natural+microbial+populations+by+rRNA+sequences&uid=790164755&setcookie=yes |archive-date= 4. 4. 2012|df= dmy-all}}</ref> --> <ref name="Maillet2013">{{cite journal | vauthors = Maillet N, Lemaitre C, Chikhi R, Lavenier D, Peterlongo P | title = Compareads: comparing huge metagenomic experiments | journal = BMC Bioinformatics | volume = 13 Suppl 19 | issue = Suppl 19 | pages = S10 | year = 2012 | pmid = 23282463 | pmc = 3526429 | doi = 10.1186/1471-2105-13-S19-S10 }}</ref> <ref name="Fimereli2013"> {{cite journal | vauthors = Fimereli D, Detours V, Konopka T | title = TriageTools: tools for partitioning and prioritizing analysis of high-throughput sequencing data | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = 7 | pages = e86 | date = april 2013 | pmid = 23408855 | pmc = 3627586 | doi = 10.1093/nar/gkt094 }}</ref> <ref name="Pace1991"> {{cite journal | vauthors = Schmidt TM, DeLong EF, Pace NR | title = Analysis of a marine picoplankton community by 16S rRNA gene cloning and sequencing | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1991-07_173_14/page/4370 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 173 | issue = 14 | pages = 4371–8 | date = juli 1991 | pmid = 2066334 | pmc = 208098 | doi = 10.1128/jb.173.14.4371-4378.1991 | author-link = Norman R. Pace }}</ref> <ref name="Healy1995"> {{cite journal | vauthors = Healy FG, Ray RM, Aldrich HC, Wilkie AC, Ingram LO, Shanmugam KT | title = Direct isolation of functional genes encoding cellulases from the microbial consortia in a thermophilic, anaerobic digester maintained on lignocellulose | journal = Applied Microbiology and Biotechnology | volume = 43 | issue = 4 | pages = 667–74 | year = 1995 | pmid = 7546604 | doi = 10.1007/BF00164771 | s2cid = 31384119 }}</ref> <ref name="Stein1996"> {{cite journal | vauthors = Stein JL, Marsh TL, Wu KY, Shizuya H, DeLong EF | title = Characterization of uncultivated prokaryotes: isolation and analysis of a 40-kilobase-pair genome fragment from a planktonic marine archaeon | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1996-02_178_3/page/590 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 178 | issue = 3 | pages = 591–9 | date = februar 1996 | pmid = 8550487 | pmc = 177699 | doi = 10.1128/jb.178.3.591-599.1996 }} </ref> <ref name="Beja2000"> {{cite journal | vauthors = Béjà O, Suzuki MT, Koonin EV, Aravind L, Hadd A, Nguyen LP, Villacorta R, Amjadi M, Garrigues C, Jovanovich SB, Feldman RA, DeLong EF | display-authors = 6 | title = Construction and analysis of bacterial artificial chromosome libraries from a marine microbial assemblage | journal = Environmental Microbiology | volume = 2 | issue = 5 | pages = 516–29 | date = oktobar 2000 | pmid = 11233160 | doi = 10.1046/j.1462-2920.2000.00133.x | s2cid = 8267748 | url = https://semanticscholar.org/paper/1f388e1b54a075e03cf7096d21c583db32d66293 }} </ref> <!--ref name="Allen2005">{{cite journal | vauthors = Allen EE, Banfield JF | title = Community genomics in microbial ecology and evolution | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 3 | issue = 6 | pages = 489–98 | date = juni 2005 | pmid = 15931167 | doi = 10.1038/nrmicro1157 }} </ref--> <ref name="Tyson2004"> {{cite journal | vauthors = Tyson GW, Chapman J, Hugenholtz P, Allen EE, Ram RJ, Richardson PM, Solovyev VV, Rubin EM, Rokhsar DS, Banfield JF | display-authors = 6 | title = Community structure and metabolism through reconstruction of microbial genomes from the environment | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-03-04_428_6978/page/36 | journal = Nature | volume = 428 | issue = 6978 | pages = 37–43 | date = mart 2004 | pmid = 14961025 | doi = 10.1038/nature02340 | bibcode = 2004Natur.428...37T | s2cid = 4420754 }}{{subscription required}}</ref> <ref name="Breitbart2002"> {{cite journal | vauthors = Breitbart M, Salamon P, Andresen B, Mahaffy JM, Segall AM, Mead D, Azam F, Rohwer F | display-authors = 6 | title = Genomic analysis of uncultured marine viral communities | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 22 | pages = 14250–5 | date = oktobar 2002 | pmid = 12384570 | pmc = 137870 | doi = 10.1073/pnas.202488399 | bibcode = 2002PNAS...9914250B | doi-access = free }}</ref> <ref name="Hugenholz2002"> {{cite journal | vauthors = Hugenholtz P | title = Exploring prokaryotic diversity in the genomic era | journal = Genome Biology | volume = 3 | issue = 2 | pages = REVIEWS0003 | year = 2002 | pmid = 11864374 | pmc = 139013 | doi = 10.1186/gb-2002-3-2-reviews0003 }}</ref> <ref name="Poinar2005"> {{cite journal | vauthors = Poinar HN, Schwarz C, Qi J, Shapiro B, Macphee RD, Buigues B, Tikhonov A, Huson DH, Tomsho LP, Auch A, Rampp M, Miller W, Schuster SC | display-authors = 6 | title = Metagenomics to paleogenomics: large-scale sequencing of mammoth DNA | journal = Science | volume = 311 | issue = 5759 | pages = 392–4 | date = januar 2006 | pmid = 16368896 | doi = 10.1126/science.1123360 | url = https://semanticscholar.org/paper/fcb647962c071b7c12e2f1513daadacce467fc9b | bibcode = 2006Sci...311..392P | s2cid = 11238470 }} </ref> <ref name="Edwards2006"> {{cite journal | vauthors = Edwards RA, Rodriguez-Brito B, Wegley L, Haynes M, Breitbart M, Peterson DM, Saar MO, Alexander S, Alexander EC, Rohwer F | display-authors = 6 | title = Using pyrosequencing to shed light on deep mine microbial ecology | journal = BMC Genomics | volume = 7 | pages = 57 | date = mart 2006 | pmid = 16549033 | pmc = 1483832 | doi = 10.1186/1471-2164-7-57 }}</ref> <ref name="rodrigue2010">{{cite journal | vauthors = Rodrigue S, Materna AC, Timberlake SC, Blackburn MC, Malmstrom RR, Alm EJ, Chisholm SW | title = Unlocking short read sequencing for metagenomics | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 7 | pages = e11840 | date = juli 2010 | pmid = 20676378 | pmc = 2911387 | doi = 10.1371/journal.pone.0011840 | veditors = Gilbert JA | bibcode = 2010PLoSO...511840R | doi-access = free }}</ref> <ref name="schuster2008">{{cite journal | vauthors = Schuster SC | title = Next-generation sequencing transforms today's biology | journal = Nature Methods | volume = 5 | issue = 1 | pages = 16–8 | date = januar 2008 | pmid = 18165802 | doi = 10.1038/nmeth1156 | s2cid = 1465786 }}</ref> <ref name="nmeth2009">{{Cite journal | title = Metagenomics versus Moore's law | journal = Nature Methods | volume = 6 | issue = 9 | pages = 623 | year = 2009 | doi = 10.1038/nmeth0909-623| doi-access = free }}</ref> <!--ref name="Charuvaka">{{cite journal | doi = 10.1186/1471-2164-12-S2-S8 | volume=12 | title=Evaluation of short read metagenomic assembly | year=2011 | journal=BMC Genomics | page=S8 | vauthors=Charuvaka A}}</ref--> <ref name="Burton2014">{{cite journal | vauthors = Burton JN, Liachko I, Dunham MJ, Shendure J | title = Species-level deconvolution of metagenome assemblies with Hi-C-based contact probability maps | journal = G3 | volume = 4 | issue = 7 | pages = 1339–46 | date = maj 2014 | pmid = 24855317 | pmc = 4455782 | doi = 10.1534/g3.114.011825 }}</ref> <ref name="wooley2010"> {{cite journal | vauthors = Wooley JC, Godzik A, Friedberg I | title = A primer on metagenomics | journal = PLOS Computational Biology | volume = 6 | issue = 2 | pages = e1000667 | date = februar 2010 | pmid = 20195499 | pmc = 2829047 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1000667 | veditors = Bourne PE | bibcode = 2010PLSCB...6E0667W }} </ref> <ref name="hess2011"> {{cite journal | vauthors = Hess M, Sczyrba A, Egan R, Kim TW, Chokhawala H, Schroth G, Luo S, Clark DS, Chen F, Zhang T, Mackie RI, Pennacchio LA, Tringe SG, Visel A, Woyke T, Wang Z, Rubin EM | display-authors = 6 | title = Metagenomic discovery of biomass-degrading genes and genomes from cow rumen | journal = Science | volume = 331 | issue = 6016 | pages = 463–7 | date = januar 2011 | pmid = 21273488 | doi = 10.1126/science.1200387 | url = https://semanticscholar.org/paper/53bfb21fda6801779909fba6d4d4778dbce5119d | bibcode = 2011Sci...331..463H | s2cid = 36572885 }} </ref> <ref name="qin2011"> {{cite journal | vauthors = Qin J, Li R, Raes J, Arumugam M, Burgdorf KS, Manichanh C, Nielsen T, Pons N, Levenez F, Yamada T, Mende DR, Li J, Xu J, Li S, Li D, Cao J, Wang B, Liang H, Zheng H, Xie Y, Tap J, Lepage P, Bertalan M, Batto JM, Hansen T, Le Paslier D, Linneberg A, Nielsen HB, Pelletier E, Renault P, Sicheritz-Ponten T, Turner K, Zhu H, Yu C, Li S, Jian M, Zhou Y, Li Y, Zhang X, Li S, Qin N, Yang H, Wang J, Brunak S, Doré J, Guarner F, Kristiansen K, Pedersen O, Parkhill J, Weissenbach J, Bork P, Ehrlich SD, Wang J | display-authors = 6 | title = A human gut microbial gene catalogue established by metagenomic sequencing | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-03-04_464_7285/page/58 | journal = Nature | volume = 464 | issue = 7285 | pages = 59–65 | date = mart 2010 | pmid = 20203603 | pmc = 3779803 | doi = 10.1038/nature08821 | bibcode = 2010Natur.464...59. }}{{subscription required}}</ref> <ref name="committee2007"> {{Cite book | publisher = The National Academies Press | isbn = 978-0-309-10676-4 | last = Committee on Metagenomics: Challenges and Functional Applications, National Research Council | title = The New Science of Metagenomics: Revealing the Secrets of Our Microbial Planet | location = Washington, D.C. | year = 2007 | url = http://www.nap.edu/catalog/11902.html | doi = 10.17226/11902 | pmid = 21678629 }} </ref> <ref name='koonin2008'>{{cite journal | vauthors = Kunin V, Copeland A, Lapidus A, Mavromatis K, Hugenholtz P | title = A bioinformatician's guide to metagenomics | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 72 | issue = 4 | pages = 557–78, Table of Contents | date = decembar 2008 | pmid = 19052320 | pmc = 2593568 | doi = 10.1128/MMBR.00009-08 }}</ref> <ref name="MEGAN2011"> {{cite journal | vauthors = Huson DH, Mitra S, Ruscheweyh HJ, Weber N, Schuster SC | title = Integrative analysis of environmental sequences using MEGAN4 | journal = Genome Research | volume = 21 | issue = 9 | pages = 1552–60 | date = septembar 2011 | pmid = 21690186 | pmc = 3166839 | doi = 10.1101/gr.120618.111 }} </ref> <ref name="benson2013"> {{cite journal | vauthors = Benson DA, Cavanaugh M, Clark K, Karsch-Mizrachi I, Lipman DJ, Ostell J, Sayers EW | title = GenBank | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D36-42 | date = januar 2013 | pmid = 23193287 | pmc = 3531190 | doi = 10.1093/nar/gks1195 }} </ref> </ref> <ref name="sunagawa2013"> {{cite journal | vauthors = Sunagawa S, Mende DR, Zeller G, Izquierdo-Carrasco F, Berger SA, Kultima JR, Coelho LP, Arumugam M, Tap J, Nielsen HB, Rasmussen S, Brunak S, Pedersen O, Guarner F, de Vos WM, Wang J, Li J, Doré J, Ehrlich SD, Stamatakis A, Bork P | display-authors = 6 | title = Metagenomic species profiling using universal phylogenetic marker genes | journal = Nature Methods | volume = 10 | issue = 12 | pages = 1196–9 | date = decembar 2013 | pmid = 24141494 | doi = 10.1038/nmeth.2693 | s2cid = 7728395 }} </ref> <ref name="milanese2019"> {{cite journal | vauthors = Milanese A, Mende DR, Paoli L, Salazar G, Ruscheweyh HJ, Cuenca M, Hingamp P, Alves R, Costea PI, Coelho LP, Schmidt TS, Almeida A, Mitchell AL, Finn RD, Huerta-Cepas J, Bork P, Zeller G, Sunagawa S | display-authors = 6 | title = Microbial abundance, activity and population genomic profiling with mOTUs2 | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | pages = 1014 | date = mart 2019 | pmid = 30833550 | pmc = 6399450 | doi = 10.1038/s41467-019-08844-4 | bibcode = 2019NatCo..10.1014M }} </ref> </ref> <ref name="liu2011"> {{cite journal | vauthors = Liu B, Gibbons T, Ghodsi M, Treangen T, Pop M | title = Accurate and fast estimation of taxonomic profiles from metagenomic shotgun sequences | journal = BMC Genomics | volume = 12 Suppl 2 | pages = S4 | year = 2011 | issue = Suppl 2 | pmid = 21989143 | pmc = 3194235 | doi = 10.1186/1471-2164-12-S2-S4 }} </ref> <ref name="bazinet2012"> {{cite journal | vauthors = Bazinet AL, Cummings MP | title = A comparative evaluation of sequence classification programs | journal = BMC Bioinformatics | volume = 13 | pages = 92 | date = maj 2012 | pmid = 22574964 | pmc = 3428669 | doi = 10.1186/1471-2105-13-92 }} </ref> <ref name="ounit2015"> {{cite journal | vauthors = Ounit R, Wanamaker S, Close TJ, Lonardi S | title = CLARK: fast and accurate classification of metagenomic and genomic sequences using discriminative k-mers | journal = BMC Genomics | volume = 16 | pages = 236 | date = mart 2015 | issue = 1 | pmid = 25879410 | pmc = 4428112 | doi = 10.1186/s12864-015-1419-2 }} </ref> <ref name="konopka2008">{{cite journal | vauthors = Konopka A | title = What is microbial community ecology? | journal = The ISME Journal | volume = 3 | issue = 11 | pages = 1223–30 | date = novembar 2009 | pmid = 19657372 | doi = 10.1038/ismej.2009.88 | doi-access = free }}</ref> <ref name="MEGAN2007" > {{cite journal | vauthors = Huson DH, Auch AF, Qi J, Schuster SC | title = MEGAN analysis of metagenomic data | journal = Genome Research | volume = 17 | issue = 3 | pages = 377–86 | date = mart 2007 | pmid = 17255551 | pmc = 1800929 | doi = 10.1101/gr.5969107 }} </ref> <ref name="pagani2011"> {{cite journal | vauthors = Pagani I, Liolios K, Jansson J, Chen IM, Smirnova T, Nosrat B, Markowitz VM, Kyrpides NC | display-authors = 6 | title = The Genomes OnLine Database (GOLD) v.4: status of genomic and metagenomic projects and their associated metadata | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = Database issue | pages = D571-9 | date = januar 2012 | pmid = 22135293 | pmc = 3245063 | doi = 10.1093/nar/gkr1100 }} </ref> <ref name="Meyer2008"> {{cite journal | vauthors = Meyer F, Paarmann D, D'Souza M, Olson R, Glass EM, Kubal M, Paczian T, Rodriguez A, Stevens R, Wilke A, Wilkening J, Edwards RA | display-authors = 6 | title = The metagenomics RAST server - a public resource for the automatic phylogenetic and functional analysis of metagenomes | journal = BMC Bioinformatics | volume = 9 | pages = 386 | date = septembar 2008 | pmid = 18803844 | pmc = 2563014 | doi = 10.1186/1471-2105-9-386 }} </ref> <ref name="markowitz2012">{{cite journal | vauthors = Markowitz VM, Chen IM, Chu K, Szeto E, Palaniappan K, Grechkin Y, Ratner A, Jacob B, Pati A, Huntemann M, Liolios K, Pagani I, Anderson I, Mavromatis K, Ivanova NN, Kyrpides NC | display-authors = 6 | title = IMG/M: the integrated metagenome data management and comparative analysis system | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = Database issue | pages = D123-9 | date = januar 2012 | pmid = 22086953 | pmc = 3245048 | doi = 10.1093/nar/gkr975 }}</ref> <ref name="mitra2011">{{cite journal | vauthors = Mitra S, Rupek P, Richter DC, Urich T, Gilbert JA, Meyer F, Wilke A, Huson DH | display-authors = 6 | title = Functional analysis of metagenomes and metatranscriptomes using SEED and KEGG | journal = BMC Bioinformatics | volume = 12 Suppl 1 | pages = S21 | date = februar 2011 | issue = Suppl 1 | pmid = 21342551 | pmc = 3044276 | doi = 10.1186/1471-2105-12-S1-S21 }} </ref> <ref name='kurokawa2007'> {{cite journal | vauthors = Kurokawa K, Itoh T, Kuwahara T, Oshima K, Toh H, Toyoda A, Takami H, Morita H, Sharma VK, Srivastava TP, Taylor TD, Noguchi H, Mori H, Ogura Y, Ehrlich DS, Itoh K, Takagi T, Sakaki Y, Hayashi T, Hattori M | display-authors = 6 | title = Comparative metagenomics revealed commonly enriched gene sets in human gut microbiomes | journal = DNA Research | volume = 14 | issue = 4 | pages = 169–81 | date = august 2007 | pmid = 17916580 | pmc = 2533590 | doi = 10.1093/dnares/dsm018 | url = }}</ref> <ref name="simon2009a">{{cite journal | vauthors = Simon C, Daniel R | title = Achievements and new knowledge unraveled by metagenomic approaches | journal = Applied Microbiology and Biotechnology | volume = 85 | issue = 2 | pages = 265–76 | date = novembar 2009 | pmid = 19760178 | pmc = 2773367 | doi = 10.1007/s00253-009-2233-z }}</ref> <ref name="simon2011">{{cite journal | vauthors = Simon C, Daniel R | title = Metagenomic analyses: past and future trends | journal = Applied and Environmental Microbiology | volume = 77 | issue = 4 | pages = 1153–61 | date = februar 2011 | pmid = 21169428 | pmc = 3067235 | doi = 10.1128/AEM.02345-10 | bibcode = 2011ApEnM..77.1153S }} </ref> <ref name="werner2011"> {{cite journal | vauthors = Werner JJ, Knights D, Garcia ML, Scalfone NB, Smith S, Yarasheski K, Cummings TA, Beers AR, Knight R, Angenent LT | display-authors = 6 | title = Bacterial community structures are unique and resilient in full-scale bioenergy systems | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 10 | pages = 4158–63 | date = mart 2011 | pmid = 21368115 | pmc = 3053989 | doi = 10.1073/pnas.1015676108 | bibcode = 2011PNAS..108.4158W | doi-access = free }} </ref> <ref name="mcinerney2009"> {{cite journal | vauthors = McInerney MJ, Sieber JR, Gunsalus RP | title = Syntrophy in anaerobic global carbon cycles | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 20 | issue = 6 | pages = 623–32 | date = decembar 2009 | pmid = 19897353 | pmc = 2790021 | doi = 10.1016/j.copbio.2009.10.001 }} </ref> <ref name="kiltgord2011">{{cite journal | vauthors = Klitgord N, Segrè D | title = Ecosystems biology of microbial metabolism | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 22 | issue = 4 | pages = 541–6 | date = august 2011 | pmid = 21592777 | doi = 10.1016/j.copbio.2011.04.018 }}</ref> <ref name="leininger2006">{{cite journal | vauthors = Leininger S, Urich T, Schloter M, Schwark L, Qi J, Nicol GW, Prosser JI, Schuster SC, Schleper C | display-authors = 6 | title = Archaea predominate among ammonia-oxidizing prokaryotes in soils | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-08-17_442_7104/page/806 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7104 | pages = 806–9 | date = august 2006 | pmid = 16915287 | doi = 10.1038/nature04983 | bibcode = 2006Natur.442..806L | s2cid = 4380804 | author-link7 = James I. Prosser }}</ref> <ref name= Kristensen> {{cite journal | vauthors = Kristensen DM, Mushegian AR, Dolja VV, Koonin EV | title = New dimensions of the virus world discovered through metagenomics | journal = Trends in Microbiology | volume = 18 | issue = 1 | pages = 11–9 | date = januar 2010 | pmid = 19942437 | pmc = 3293453 | doi = 10.1016/j.tim.2009.11.003 }} </ref> <ref name="Venter2004"> {{cite journal | vauthors = Venter JC, Remington K, Heidelberg JF, Halpern AL, Rusch D, Eisen JA, Wu D, Paulsen I, Nelson KE, Nelson W, Fouts DE, Levy S, Knap AH, Lomas MW, Nealson K, White O, Peterson J, Hoffman J, Parsons R, Baden-Tillson H, Pfannkoch C, Rogers YH, Smith HO | display-authors = 6 | title = Environmental genome shotgun sequencing of the Sargasso Sea | journal = Science | volume = 304 | issue = 5667 | pages = 66–74 | date = april 2004 | pmid = 15001713 | doi = 10.1126/science.1093857 | citeseerx = 10.1.1.124.1840 | bibcode = 2004Sci...304...66V | s2cid = 1454587 }}</ref> <ref name="yooseph2010"> {{cite journal | vauthors = Yooseph S, Nealson KH, Rusch DB, McCrow JP, Dupont CL, Kim M, Johnson J, Montgomery R, Ferriera S, Beeson K, Williamson SJ, Tovchigrechko A, Allen AE, Zeigler LA, Sutton G, Eisenstadt E, Rogers YH, Friedman R, Frazier M, Venter JC | display-authors = 6 | title = Genomic and functional adaptation in surface ocean planktonic prokaryotes | journal = Nature | volume = 468 | issue = 7320 | pages = 60–6 | date = novembar 2010 | pmid = 21048761 | doi = 10.1038/nature09530 | bibcode = 2010Natur.468...60Y | doi-access = free }}{{subscription required}} </ref> <ref name="zimmer2010">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl | name-list-style = vanc |title=How Microbes Defend and Define Us|url=https://www.nytimes.com/2010/07/13/science/13micro.html?_r=2&pagewanted=all|access-date=29. 12. 2011|newspaper=New York Times|date=13. 7. 2010}}</ref> <ref name= NelsonWhite> {{cite book |author= Nelson KE and White BA |year=2010|chapter=Metagenomics and Its Applications to the Study of the Human Microbiome|title=Metagenomics: Theory, Methods and Applications|publisher=Caister Academic Press|isbn= 978-1-904455-54-7}} </ref> <ref name="li2009"> {{cite journal | vauthors = Li LL, McCorkle SR, Monchy S, Taghavi S, van der Lelie D | title = Bioprospecting metagenomes: glycosyl hydrolases for converting biomass | journal = Biotechnology for Biofuels | volume = 2 | pages = 10 | date = maj 2009 | pmid = 19450243 | pmc = 2694162 | doi = 10.1186/1754-6834-2-10 }} </ref> <ref name="jaenicke2011"> {{cite journal | vauthors = Jaenicke S, Ander C, Bekel T, Bisdorf R, Dröge M, Gartemann KH, Jünemann S, Kaiser O, Krause L, Tille F, Zakrzewski M, Pühler A, Schlüter A, Goesmann A | display-authors = 6 | title = Comparative and joint analysis of two metagenomic datasets from a biogas fermenter obtained by 454-pyrosequencing | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 1 | pages = e14519 | date = januar 2011 | pmid = 21297863 | pmc = 3027613 | doi = 10.1371/journal.pone.0014519 | veditors = Aziz RK | bibcode = 2011PLoSO...614519J | doi-access = free }} </ref> <ref name="suen2010"> {{cite journal | vauthors = Suen G, Scott JJ, Aylward FO, Adams SM, Tringe SG, Pinto-Tomás AA, Foster CE, Pauly M, Weimer PJ, Barry KW, Goodwin LA, Bouffard P, Li L, Osterberger J, Harkins TT, Slater SC, Donohue TJ, Currie CR | display-authors = 6 | title = An insect herbivore microbiome with high plant biomass-degrading capacity | journal = PLOS Genetics | volume = 6 | issue = 9 | pages = e1001129 | date = septembar 2010 | pmid = 20885794 | pmc = 2944797 | doi = 10.1371/journal.pgen.1001129 | veditors = Sonnenburg J }} </ref> <ref name="george2010"> {{cite book | vauthors = George I, Stenuit B, Agathos SN |year=2010|chapter=Application of Metagenomics to Bioremediation | veditors = Marco D |title=Metagenomics: Theory, Methods and Applications| url = https://archive.org/details/metagenomicscurr0000unse |publisher=Caister Academic Press|isbn= 978-1-904455-54-7 }} </ref> <ref name="booklet2007">{{Cite conference | publisher = The National Academies Press | last = Committee on Metagenomics: Challenges and Functional Applications, National Research Council | title = Understanding Our Microbial Planet: The New Science of Metagenomics | year = 2007 | url = http://dels-old.nas.edu/dels/rpt_briefs/metagenomics_final.pdf | access-date = 5. 1. 2023 | archive-date = 30. 10. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121030063805/http://dels-old.nas.edu/dels/rpt_briefs/metagenomics_final.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="wong2010">{{cite book |author= Wong D |year=2010 |chapter=Applications of Metagenomics for Industrial Bioproducts|title=Metagenomics: Theory, Methods and Applications |publisher=Caister Academic Press |isbn= 978-1-904455-54-7}}</ref> <ref name="schloss2003">{{cite journal | vauthors = Schloss PD, Handelsman J | title = Biotechnological prospects from metagenomics | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 14 | issue = 3 | pages = 303–10 | date = juni 2003 | pmid = 12849784 | doi = 10.1016/S0958-1669(03)00067-3 | url = http://handelsmanlab.sites.yale.edu/sites/default/files/Biotechnological%20prospects%20from%20metagenomics.pdf | access-date = 20. 1. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304024004/http://handelsmanlab.sites.yale.edu/sites/default/files/Biotechnological%20prospects%20from%20metagenomics.pdf | archive-date = 4. 3. 2016 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Zhu2010"> {{cite journal | vauthors = Zhu W, Lomsadze A, Borodovsky M | title = Ab initio gene identification in metagenomic sequences | journal = Nucleic Acids Research | volume = 38 | issue = 12 | pages = e132 | date = juli 2010 | pmid = 20403810 | pmc = 2896542 | doi = 10.1093/nar/gkq275 }} </ref> <ref name="kakirde2010"> {{cite journal | vauthors = Kakirde KS, Parsley LC, Liles MR | title = Size Does Matter: Application-driven Approaches for Soil Metagenomics | journal = Soil Biology & Biochemistry | volume = 42 | issue = 11 | pages = 1911–1923 | date = novembar 2010 | pmid = 21076656 | pmc = 2976544 | doi = 10.1016/j.soilbio.2010.07.021 }}</ref> <ref name="parachin2011"> {{cite journal | vauthors = Parachin NS, Gorwa-Grauslund MF | title = Isolation of xylose isomerases by sequence- and function-based screening from a soil metagenomic library | journal = Biotechnology for Biofuels | volume = 4 | issue = 1 | pages = 9 | date = maj 2011 | pmid = 21545702 | pmc = 3113934 | doi = 10.1186/1754-6834-4-9 }} </ref> <ref name="paulson2013"> {{cite journal | vauthors = Paulson JN, Stine OC, Bravo HC, Pop M | title = Differential abundance analysis for microbial marker-gene surveys | journal = Nature Methods | volume = 10 | issue = 12 | pages = 1200–2 | date = decembar 2013 | pmid = 24076764 | pmc = 4010126 | doi = 10.1038/nmeth.2658 }} </ref> <ref name="segata2012"> {{cite journal | vauthors = Segata N, Waldron L, Ballarini A, Narasimhan V, Jousson O, Huttenhower C | title = Metagenomic microbial community profiling using unique clade-specific marker genes | journal = Nature Methods | volume = 9 | issue = 8 | pages = 811–4 | date = juni 2012 | pmid = 22688413 | pmc = 3443552 | doi = 10.1038/nmeth.2066 }} </ref> <ref name="segata2013"> {{cite journal | vauthors = Segata N, Boernigen D, Tickle TL, Morgan XC, Garrett WS, Huttenhower C | title = Computational meta'omics for microbial community studies | journal = Molecular Systems Biology | volume = 9 | issue = 666 | pages = 666 | date = maj 2013 | pmid = 23670539 | pmc = 4039370 | doi = 10.1038/msb.2013.22 }} </ref> <ref name="DadiRenard2017"> {{cite journal | vauthors = Dadi TH, Renard BY, Wieler LH, Semmler T, Reinert K | title = SLIMM: species level identification of microorganisms from metagenomes | journal = PeerJ | volume = 5 | pages = e3138 | year = 2017 | pmid = 28367376 | pmc = 5372838 | doi = 10.7717/peerj.3138 }} </ref> <ref name="jansson2011">{{Cite news | volume = 6 | issue = 7 | page = 309 | last = Jansson | first = Janet | name-list-style = vanc | title = Towards "Tera-Terra": Terabase Sequencing of Terrestrial Metagenomes Print E-mail | work = Microbe | year = 2011 | url = http://www.microbemagazine.org/index.php/07-2011-home/3553-towards-tera-terra-terabase-sequencing-of-terrestrial-metagenomes | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20120331040553/http://www.microbemagazine.org/index.php/07-2011-home/3553-towards-tera-terra-terabase-sequencing-of-terrestrial-metagenomes | archive-date = 31. 3. 2012 | df = dmy-all }}</ref> <ref name="vogel2009">{{Cite journal | vauthors = Vogel TM, Simonet P, Jansson JK, Hirsch PR, Tiedje JM, Van Elsas JD, Bailey MJ, Nalin R, Philippot L | doi = 10.1038/nrmicro2119 | title = TerraGenome: A consortium for the sequencing of a soil metagenome | journal = Nature Reviews Microbiology | volume = 7 | issue = 4 | pages = 252 | year = 2009 | doi-access = free }}</ref> <ref name="terra">{{cite web | title = TerraGenome Homepage | work = TerraGenome international sequencing consortium | access-date = 30. 12. 2011 | url = http://www.terragenome.org/ }}</ref> <ref name="charles2010">{{cite book | vauthors = Charles T|year=2010|chapter=The Potential for Investigation of Plant-microbe Interactions Using Metagenomics Methods|title=Metagenomics: Theory, Methods and Applications| url = https://archive.org/details/metagenomicscurr0000unse|publisher=Caister Academic Press|isbn= 978-1-904455-54-7}}</ref>|2}} == Vanjski linkovi == *[http://www.nature.com/nrmicro/focus/metagenomics/index.html Focus on Metagenomics] at ''Nature Reviews Microbiology'' journal website *[http://cami-challenge.org The “Critical Assessment of Metagenome Interpretation” (CAMI) initiative] to evaluate methods in metagenomics {{Genomika}} {{Portal|Biologija|Medicina}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Metagenomika| ]] [[Kategorija:Bioinformatika]] [[Kategorija:Genomika]] [[Kategorija:Mikrobiologija životne sredine]] [[Kategorija:Mikrobiološke tehnike]] g9378lec5hzldsm12op6ebgc9d15gmz 0 501874 3902460 3676396 2026-07-07T19:49:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902460 wikitext text/x-wiki {{Infokutija napad na civile | naziv = Masakr u Arabul-Mavasiju | slika = | opis_slike = | lokacija = [[Hirbat el-Wa'ra el-Sawda']] | meta = | koordinate = {{coord|32|49|59|N|35|28|55|E|display=title, inline}} | datum = {{Početni datum i godine|1948|11|2}} | vrijeme = | vremenska_zona = | tip = | mrtvih = 14 | ranjenih = 1-2 | žrtve = [[Arapi|Arapski]] civili | počinitelji = [[Izraelske obrambene snage]] | počinitelj = | osumnjičenici = | osumnjičenik = | oružja = | broj_saučesnika = | saučesnici = | branitelji = | branitelj = }} '''Masakr u Arabul-Mavasiju''' je bio masakr nad palestinskim civilima koji su 2. novembra 1948. počinila dva odreda vojnika [[Izraelske odbrambene snage|izraelskih odbrambenih snaga]] kada su zauzeli kamp beduina u [[Hirbat el-Wa'ra el-Sawda']] ({{jez-ar| خربة الوعرة السوداء}}) u istočnoj [[Galileja|Galileji]]. Dok su neki vojnici čuvali [[Arapi|Arape]], drugi su otišli do obližnjeg brda gdje su pronađena dva obezglavljena tijela izraelskih vojnika. U znak odmazde, sve nastambe arapa su uništene i upucano je 15 ili 16 odraslih muškaraca, od kojih je 14 umrlo. Tijela žrtava su zakopana u pećini pored mjesta gdje su ubijene. Pedesetih godina prošlog vijeka, Izraelski nacionalni projekat vode je prokopan kroz pećinu, a narod Mawassi odnio je kosti u drugu pećinu. Tokom 1980-ih, kosti su premještene u zajedničku grobnicu na muslimanskom groblju u [[Ajlabun]]u.<ref>{{harvnb|Sorek|2015|p=100}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Dodatna literatura == *Morris, Benny (2001). Revisiting the Palestinian Exodus of 1948. In ''The War for Palestine'', Eugene L. Rogan and Avi Shlaim (Eds.). Cambridge: Cambridge University Press, str.&nbsp;57 (citira arhivu Izraelskih odbrambenih snaga 1096\1949\\65). {{ISBN|0-521-79476-5}} *Khalidi, Walid (ed.) (1992), ''All That Remains''. Washington: Institute for Palestine Studies, 1992. {{ISBN|0-88728-224-5}} *{{Cite book| first=Tamir| last=Sorek| title=Palestinian Commemoration in Israel: Calendars, Monuments, and Martyrs| publisher=Stanford University Press| year=2015| isbn=9780804795180| location=Stanford, CA| url=http://www.sup.org/books/title/?id=23855| access-date=14. 11. 2023| archive-date=28. 11. 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20201128060537/https://www.sup.org/books/title/?id=23855| url-status=dead}} == Vanjski linkovi == * [http://www.palestineremembered.com/Tiberias/al-Wa'ra-al-Sawda',-Khirbat/ Dobrodošli u el-Wa'ra el-Sawda', Hirbat] {{Masakri nad Palestincima}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:1948. u Mandatnoj Palestini]] [[Kategorija:Historija Mandatne Palestine]] [[Kategorija:Masakri u 1948.]] [[Kategorija:Masakri nad Palestincima]] pt0u5bh1nt0bbc4hl88varhrqke45q8 0 515039 3902470 3874830 2026-07-07T20:52:37Z ~2026-21788-00 180535 /* Biografija */ 3902470 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Arijana Saračević Helać | slika = | opis = | datum_rođenja = 1964. | mjesto_rođenja = Jajce | zanimanje = novinarka, urednica i autorka dokumentarnih filmova i serijala | nagrade = Svjetska novinarska nagrada za hrabrost (IMWF), 1993. Nagrada Sarajevo Festa za kritički diskurs "Zdravko Grebo", 2024. }} '''Arijana Saračević Helać''' (1964, [[Jajce]]) je novinarka, urednica i autorica dokumentarnih filmova i serijala u Informativnom i Dokumentarnom programu Federalne televizije. == Biografija == Rođena je 1964. u [[Jajce|Jajcu]], gdje je završila gimnaziju, a studij žurnalistike na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka u Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/|title=Fakultet Političkih Nauka – Univerzitet u Sarajevu|website=fpn.unsa.ba|access-date=3. 12. 2024}}</ref> (Je li stvarno završila studij?) Nagrađena je Svjetskom novinarskom nagradom za hrabrost (IMWF)<ref>{{Cite web|url=https://www.iwmf.org/community/arijana-saracevic/|title=Arijana Saracevic - IWMF|website=www.iwmf.org|language=en|access-date=3. 12. 2024}}</ref> 1993. u [[New York]]u. Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]], izvještavala je s fronta, ulica [[Opsada Sarajeva|Sarajeva]], bolnica i drugih napadnutih mjesta. Pored izvještavanja tokom rata u Bosni i Hercegovini, izvještavala je i tokom sukoba na [[Kosovo|Kosovu]]. Bavila se i analitičkim novinarstvom, kada je pratila anomalije tranzicijskog društva, kojima je i Bosna i Hercegovina bila obilježena. Važan segment njezina profesionalnog rada vezan je za istraživanje ratnih zločina, od tužbe BiH protiv [[Srbija|Srbije]] do uhićenja [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] i [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]]. Radila je u Dokumentarnom programu Federalne televizije<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba|title=Federalna|website=federalna.ba|access-date=3. 12. 2024}}</ref>, u istraživačkin emisijama, kao serije "Politička ubojstva", te filmova o padu [[Bosanska Posavina|Bosanske Posavine]], kao i filmova "Djeca rata", o ratnom zločincu [[Fikret Abdić|Fikretu Abdiću]], te filmova o [[Josip Broz Tito|Titu]], [[Branko Mikulić|Branku Mikulić]], [[Emerik Blum|Emeriku Blum]], Pozdercima, [[Dejtonski sporazum|Daytonu]], Slomu [[Savez komunista Jugoslavije|SKJ]], [[Nijaz Duraković|Nijazu Duraković]], [[Alija Isaković|Aliji Isakoviću]]. Njen film "Na rubu", priča o aktivnim kockarkama podrazumijevao je presedan u domaćoj televizijskoj i filmskoj industriji jer do tada nismo imali priliku gledati "živa" svjedočenja žena koje nisu mogle da se odupru kockarskom poroku. Dokumentarni film "Znam šta je ofsajd", u produkciji Nezavisnog društva novinara Vojvodine<ref>{{Cite web|url=https://ndnv.org/|title=NDNV|website=NDNV|language=en-US|access-date=3. 12. 2024}}</ref> i Udruženja BH novinari<ref>{{Cite web|url=https://bhnovinari.ba/bs/|title=BH novinari -|website=BH novinari|language=bs-BA|access-date=3. 12. 2024}}</ref> zabilježen je kao jedan od najgledanijih dokumentaraca u regionu. Film "[[KK Bosna (dokumentarac)|Bosna]]" o prvom europskom prvaku u košarci u Jugoslaviji emotivna je priča o vremenu i vrijednostima koje su nestale, prepoznata je u regiji i nagrađena međunarodnim priznanjem. Također, dokumentarni film "Bosna" je u kratkom vremenu prikazan na tri međunarodna filmska festivala, osvojivši dvije prestižne nagrade. Pet dokumentarnih filmova, pikazano je u kino-projekcijama u Bosni i Hercegovini i van nje. Nje film „Pucajte, ja i sad držim čas“, prikazan je na Sarajevo film festivalu<ref>{{Cite web|url=https://www.sff.ba/index.php?/|title=Početna|website=sff.ba|language=bs-BA|access-date=3. 12. 2024}}</ref> 2024. nakon čega je pozvan na nekoliko međunarodnih filmskih festivala. Bila je nominirana za regionalnu nagradu "Gordana Suša".<ref>{{Cite web|url=https://www.federalna.ba/novinarka-ftv-a-arijana-saracevic-helac-dobitnica-nagrade-gordana-susa-khgbv|title=Novinarka FTV-a Arijana Saračević Helać dobitnica nagrade 'Gordana Suša'|website=Federalna|access-date=3. 12. 2024}}</ref> Tokom karijere bila je dio PR tima važnih događaja od [[Zimske olimpijske igre 1984.|Olimpijade u Sarajevu]], preko OSCE Summita 1999. do Sarajevo Art and Politics Festivala. Po izboru svojih kolega televizijska je novinarka 2018. Osvojila je tridesetak domaćih i međunarodnih strukovnih nagrada i priznanja. Između ostalih i nagradu "[[Zdravko Grebo]]"<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/zdravko-grebo-nagrada-za-kriticki-diskurs-osieh|title='Zdravko Grebo', nagrada za kritički diskurs|website=Federalna|access-date=3. 12. 2024}}</ref> za višedecenijski doprinos televizijskom novinarstvu i dokumentarnom filmu, koju dodjeljuje Sarajevo Fest. == Izbor iz filmografije == * Tito<ref>{{Citation|title=Tito dokumentarni film|url=https://www.youtube.com/watch?v=mBzJOGSrDaY|date=6. 4. 2014|access-date=3. 12. 2024|last=Hercegovina}}</ref> * Blum<ref>{{Citation|title=Blum|url=https://www.youtube.com/watch?v=1L37muz7fQA|date=10. 8. 2022|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Znam što je ofsajd<ref>{{Citation|title=Znam Šta Je Ofsajd (2015)|url=https://www.youtube.com/watch?v=nWfbFHaahgI|date=11. 6. 2015|access-date=3. 12. 2024|last=RECOM}}</ref> * 20 godina Dejtona<ref>{{Citation|title=20 godina Dejtona (prva epizoda), 03.12.2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=v4IG7R_QPCA|date=4. 12. 2015|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Pozderci<ref>{{Citation|title=Pozderci|url=https://www.youtube.com/watch?v=EYfg4XBmQHg|date=7. 10. 2016|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Biografija zločinca<ref>{{Citation|title=Biografija Zločinca - Ratko Mladić (Dokumentarni Film)|url=https://www.youtube.com/watch?v=TrBGUjgUKjY|date=20. 11. 2017|access-date=3. 12. 2024|last=BiH Patriot}}</ref> * Na rubu<ref>{{Citation|title=NA RUBU (Arijana Saracevic)|url=https://www.youtube.com/watch?v=G8CFVB_mZbY|date=4. 2. 2021|access-date=3. 12. 2024|last=zlokotlokrp tube}}</ref> * Referendum, 2022.<ref>{{Citation|title=Referendum 1992., dokumentarni film|url=https://www.youtube.com/watch?v=fVWpmD7QNbI|date=1. 3. 2023|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Talijan<ref>{{Citation|title=Talijan|url=https://www.youtube.com/watch?v=sO3OIVEBfVg|date=25. 11. 2022|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Vikić<ref>{{Citation|title=Vikić|url=https://www.youtube.com/watch?v=OvM0pNJ-zkI|date=6. 4. 2023|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Čizma<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/results?search_query=dokumentarni+film+%C4%8Dizma|website=www.youtube.com|access-date=3. 12. 2024}}</ref> * Pucajte, ja i sada držim čas<ref>{{Citation|title=Pucajte, ja i sad držim čas, 1. dio|url=https://www.youtube.com/watch?v=FtdthzPe1f4|date=5. 4. 2024|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> == Vanjski linkovi == * Historija BH novinarstva, Arijana Saračević Helać<ref>{{Citation|title=Historija BH novinarstva - Arijana Saračević Helać, 05.03.2023.|url=https://www.youtube.com/watch?v=y0CWgkaCbK4&t=3s|date=5. 3. 2023|access-date=3. 12. 2024|last=BHRT - Radiotelevizija Bosne i Hercegovine}}</ref> * Balkan Rules Podcast, Arijana Saračević Helać<ref>{{Citation|title=Balkan Rules Podcast Ep.40 - Arijana Saračević-Helać - Priča sa najhrabrijom ratnom reporterkom|url=https://www.youtube.com/watch?v=UZtdYUo5wJY|date=20. 6. 2024|access-date=3. 12. 2024|last=BALKAN RULES PODCAST}}</ref> * N1 podcast Jedan sat, Arijana Saračević Helać<ref>{{Citation|title=N1 podcast Jedan sat: Gošća Arijana Saračević-Helać|url=https://www.youtube.com/watch?v=Id9_Gcndq-s|date=2. 4. 2022|access-date=3. 12. 2024|last=N1 BiH}}</ref> * Magazin Gracija Važne minute, Arijana Saračević Helać<ref>{{Citation|title=VAŽNE MINUTE #4: Arijana Saračević Helać: Novinarka koja brani čast profesije za sve nas|url=https://www.youtube.com/watch?v=rZbz1_rbXUo|date=16. 2. 2024|access-date=3. 12. 2024|last=Magazin Gracija}}</ref> * FAMA Methodology, Arijana Saraečvić Helać<ref>{{Citation|title=Arijana Saračević - SVJETSKA NOVINSKA NAGRADA ZA HRABROST… / ARIJANA SARACEVIC GETS THE… (626)|url=https://www.youtube.com/watch?v=TmOrhqxXD8c|date=15. 2. 2024|access-date=3. 12. 2024|last=FAMA Methodology}}</ref> * Senka Kurt, Arijana Saračević Helać: Kad bih odustala pustila bih da pobijede bezakonje, korupcija, zločini i nepotizam<ref>{{Cite web|url=https://interview.ba/2024/09/17/arijana-saracevic-helac-kad-bih-odustala-pustila-bih-da-pobijede-bezakonje-korupcija-zlocini-i-nepotizam/|title=Arijana Saračević Helać: Kad bih odustala pustila bih da pobijede bezakonje, korupcija, zločini i nepotizam|last=Kurt|first=Senka|date=17. 9. 2024|website=Interview.ba|language=en-US|access-date=3. 12. 2024|archive-date=4. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204021400/https://interview.ba/2024/09/17/arijana-saracevic-helac-kad-bih-odustala-pustila-bih-da-pobijede-bezakonje-korupcija-zlocini-i-nepotizam/|url-status=dead}}</ref> * Raport, Arijana Saračević Helać: Svaku noć pišem reporterima u Gazi, a ujutro prvo provjeravam da li su izdržali noć<ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/arijana-saracevic-helac-svaku-noc-pisem-reporterima-u-gazi-a-ujutro-prvo-provjeravam-da-li-su-izdrzali-noc/|title=Arijana Saračević-Helać: Svaku noć pišem reporterima u Gazi, a ujutro prvo provjeravam da li su izdržali noć|last=Edina|date=9. 11. 2023|website=Raport.ba - Najnovije vijesti|language=bs-BA|access-date=3. 12. 2024}}</ref> * Eldina Zolj-Balenović, Arijana Saračević Helać o svojim filmovima: Ako ne klikne u meni, ne mogu to da radim<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/intervjui/arijana-saracevic-helac-o-svojim-filmovima-ako-ne-klikne-u-meni-ne-mogu-to-da-radim-895707|title=Oslobođenje - Arijana Saračević Helać o svojim filmovima: Ako ne klikne u meni, ne mogu to da radim|date=29. 9. 2023|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs-ba|access-date=3. 12. 2024}}</ref> * Media.ba, Arijana Saračević Helać: Kako sam snimila „Bosnu“<ref>{{Cite web|url=https://media.ba/bs/magazin-tehnike-i-forme/arijana-saracevic-helac-kako-sam-snimila-bosnu|title=Arijana Saračević-Helać: Kako sam snimila „Bosnu“|date=8. 7. 2019|website=MC_ONLINE|language=bs|access-date=3. 12. 2024}}</ref> * Radio Sarajevo, Dnevnik Arijane Saračević Helać<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/dnevnik-radija-sarajevo-arijana-saracevic-helac-ko-stiti-moamera-kasumovica/561611#google_vignette|title=Dnevnik Radija Sarajevo {{!}} Arijana Saračević-Helać: Ko štiti Moamera Kasumovića?|date=21. 9. 2024|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=3. 12. 2024}}</ref> == Izvori == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Saračević, Arijana}} [[Kategorija:Rođeni 1964.]] [[Kategorija:Biografije, Jajce]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački urednici]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] jtvti8yqsscd2ow80d23tqwdpz715oo 3902471 3902470 2026-07-07T20:58:02Z KWiki 9400 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-21788-00|~2026-21788-00]] ([[User talk:~2026-21788-00|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:NeptuneBot|NeptuneBot]] 3874830 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Arijana Saračević Helać | slika = | opis = | datum_rođenja = 1964. | mjesto_rođenja = Jajce | zanimanje = novinarka, urednica i autorka dokumentarnih filmova i serijala | nagrade = Svjetska novinarska nagrada za hrabrost (IMWF), 1993. Nagrada Sarajevo Festa za kritički diskurs "Zdravko Grebo", 2024. }} '''Arijana Saračević Helać''' (1964, [[Jajce]]) je novinarka, urednica i autorica dokumentarnih filmova i serijala u Informativnom i Dokumentarnom programu Federalne televizije. == Biografija == Rođena je 1964. u [[Jajce|Jajcu]], gdje je završila gimnaziju, a studij žurnalistike na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka u Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/|title=Fakultet Političkih Nauka – Univerzitet u Sarajevu|website=fpn.unsa.ba|access-date=3. 12. 2024}}</ref> Nagrađena je Svjetskom novinarskom nagradom za hrabrost (IMWF)<ref>{{Cite web|url=https://www.iwmf.org/community/arijana-saracevic/|title=Arijana Saracevic - IWMF|website=www.iwmf.org|language=en|access-date=3. 12. 2024}}</ref> 1993. u [[New York]]u. Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]], izvještavala je s fronta, ulica [[Opsada Sarajeva|Sarajeva]], bolnica i drugih napadnutih mjesta. Pored izvještavanja tokom rata u Bosni i Hercegovini, izvještavala je i tokom sukoba na [[Kosovo|Kosovu]]. Bavila se i analitičkim novinarstvom, kada je pratila anomalije tranzicijskog društva, kojima je i Bosna i Hercegovina bila obilježena. Važan segment njezina profesionalnog rada vezan je za istraživanje ratnih zločina, od tužbe BiH protiv [[Srbija|Srbije]] do uhićenja [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] i [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]]. Radila je u Dokumentarnom programu Federalne televizije<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba|title=Federalna|website=federalna.ba|access-date=3. 12. 2024}}</ref>, u istraživačkin emisijama, kao serije "Politička ubojstva", te filmova o padu [[Bosanska Posavina|Bosanske Posavine]], kao i filmova "Djeca rata", o ratnom zločincu [[Fikret Abdić|Fikretu Abdiću]], te filmova o [[Josip Broz Tito|Titu]], [[Branko Mikulić|Branku Mikulić]], [[Emerik Blum|Emeriku Blum]], Pozdercima, [[Dejtonski sporazum|Daytonu]], Slomu [[Savez komunista Jugoslavije|SKJ]], [[Nijaz Duraković|Nijazu Duraković]], [[Alija Isaković|Aliji Isakoviću]]. Njen film "Na rubu", priča o aktivnim kockarkama podrazumijevao je presedan u domaćoj televizijskoj i filmskoj industriji jer do tada nismo imali priliku gledati "živa" svjedočenja žena koje nisu mogle da se odupru kockarskom poroku. Dokumentarni film "Znam šta je ofsajd", u produkciji Nezavisnog društva novinara Vojvodine<ref>{{Cite web|url=https://ndnv.org/|title=NDNV|website=NDNV|language=en-US|access-date=3. 12. 2024}}</ref> i Udruženja BH novinari<ref>{{Cite web|url=https://bhnovinari.ba/bs/|title=BH novinari -|website=BH novinari|language=bs-BA|access-date=3. 12. 2024}}</ref> zabilježen je kao jedan od najgledanijih dokumentaraca u regionu. Film "[[KK Bosna (dokumentarac)|Bosna]]" o prvom europskom prvaku u košarci u Jugoslaviji emotivna je priča o vremenu i vrijednostima koje su nestale, prepoznata je u regiji i nagrađena međunarodnim priznanjem. Također, dokumentarni film "Bosna" je u kratkom vremenu prikazan na tri međunarodna filmska festivala, osvojivši dvije prestižne nagrade. Pet dokumentarnih filmova, pikazano je u kino-projekcijama u Bosni i Hercegovini i van nje. Nje film „Pucajte, ja i sad držim čas“, prikazan je na Sarajevo film festivalu<ref>{{Cite web|url=https://www.sff.ba/index.php?/|title=Početna|website=sff.ba|language=bs-BA|access-date=3. 12. 2024}}</ref> 2024. nakon čega je pozvan na nekoliko međunarodnih filmskih festivala. Bila je nominirana za regionalnu nagradu "Gordana Suša".<ref>{{Cite web|url=https://www.federalna.ba/novinarka-ftv-a-arijana-saracevic-helac-dobitnica-nagrade-gordana-susa-khgbv|title=Novinarka FTV-a Arijana Saračević Helać dobitnica nagrade 'Gordana Suša'|website=Federalna|access-date=3. 12. 2024}}</ref> Tokom karijere bila je dio PR tima važnih događaja od [[Zimske olimpijske igre 1984.|Olimpijade u Sarajevu]], preko OSCE Summita 1999. do Sarajevo Art and Politics Festivala. Po izboru svojih kolega televizijska je novinarka 2018. Osvojila je tridesetak domaćih i međunarodnih strukovnih nagrada i priznanja. Između ostalih i nagradu "[[Zdravko Grebo]]"<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/zdravko-grebo-nagrada-za-kriticki-diskurs-osieh|title='Zdravko Grebo', nagrada za kritički diskurs|website=Federalna|access-date=3. 12. 2024}}</ref> za višedecenijski doprinos televizijskom novinarstvu i dokumentarnom filmu, koju dodjeljuje Sarajevo Fest. == Izbor iz filmografije == * Tito<ref>{{Citation|title=Tito dokumentarni film|url=https://www.youtube.com/watch?v=mBzJOGSrDaY|date=6. 4. 2014|access-date=3. 12. 2024|last=Hercegovina}}</ref> * Blum<ref>{{Citation|title=Blum|url=https://www.youtube.com/watch?v=1L37muz7fQA|date=10. 8. 2022|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Znam što je ofsajd<ref>{{Citation|title=Znam Šta Je Ofsajd (2015)|url=https://www.youtube.com/watch?v=nWfbFHaahgI|date=11. 6. 2015|access-date=3. 12. 2024|last=RECOM}}</ref> * 20 godina Dejtona<ref>{{Citation|title=20 godina Dejtona (prva epizoda), 03.12.2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=v4IG7R_QPCA|date=4. 12. 2015|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Pozderci<ref>{{Citation|title=Pozderci|url=https://www.youtube.com/watch?v=EYfg4XBmQHg|date=7. 10. 2016|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Biografija zločinca<ref>{{Citation|title=Biografija Zločinca - Ratko Mladić (Dokumentarni Film)|url=https://www.youtube.com/watch?v=TrBGUjgUKjY|date=20. 11. 2017|access-date=3. 12. 2024|last=BiH Patriot}}</ref> * Na rubu<ref>{{Citation|title=NA RUBU (Arijana Saracevic)|url=https://www.youtube.com/watch?v=G8CFVB_mZbY|date=4. 2. 2021|access-date=3. 12. 2024|last=zlokotlokrp tube}}</ref> * Referendum, 2022.<ref>{{Citation|title=Referendum 1992., dokumentarni film|url=https://www.youtube.com/watch?v=fVWpmD7QNbI|date=1. 3. 2023|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Talijan<ref>{{Citation|title=Talijan|url=https://www.youtube.com/watch?v=sO3OIVEBfVg|date=25. 11. 2022|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Vikić<ref>{{Citation|title=Vikić|url=https://www.youtube.com/watch?v=OvM0pNJ-zkI|date=6. 4. 2023|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> * Čizma<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/results?search_query=dokumentarni+film+%C4%8Dizma|website=www.youtube.com|access-date=3. 12. 2024}}</ref> * Pucajte, ja i sada držim čas<ref>{{Citation|title=Pucajte, ja i sad držim čas, 1. dio|url=https://www.youtube.com/watch?v=FtdthzPe1f4|date=5. 4. 2024|access-date=3. 12. 2024|last=FTV}}</ref> == Vanjski linkovi == * Historija BH novinarstva, Arijana Saračević Helać<ref>{{Citation|title=Historija BH novinarstva - Arijana Saračević Helać, 05.03.2023.|url=https://www.youtube.com/watch?v=y0CWgkaCbK4&t=3s|date=5. 3. 2023|access-date=3. 12. 2024|last=BHRT - Radiotelevizija Bosne i Hercegovine}}</ref> * Balkan Rules Podcast, Arijana Saračević Helać<ref>{{Citation|title=Balkan Rules Podcast Ep.40 - Arijana Saračević-Helać - Priča sa najhrabrijom ratnom reporterkom|url=https://www.youtube.com/watch?v=UZtdYUo5wJY|date=20. 6. 2024|access-date=3. 12. 2024|last=BALKAN RULES PODCAST}}</ref> * N1 podcast Jedan sat, Arijana Saračević Helać<ref>{{Citation|title=N1 podcast Jedan sat: Gošća Arijana Saračević-Helać|url=https://www.youtube.com/watch?v=Id9_Gcndq-s|date=2. 4. 2022|access-date=3. 12. 2024|last=N1 BiH}}</ref> * Magazin Gracija Važne minute, Arijana Saračević Helać<ref>{{Citation|title=VAŽNE MINUTE #4: Arijana Saračević Helać: Novinarka koja brani čast profesije za sve nas|url=https://www.youtube.com/watch?v=rZbz1_rbXUo|date=16. 2. 2024|access-date=3. 12. 2024|last=Magazin Gracija}}</ref> * FAMA Methodology, Arijana Saraečvić Helać<ref>{{Citation|title=Arijana Saračević - SVJETSKA NOVINSKA NAGRADA ZA HRABROST… / ARIJANA SARACEVIC GETS THE… (626)|url=https://www.youtube.com/watch?v=TmOrhqxXD8c|date=15. 2. 2024|access-date=3. 12. 2024|last=FAMA Methodology}}</ref> * Senka Kurt, Arijana Saračević Helać: Kad bih odustala pustila bih da pobijede bezakonje, korupcija, zločini i nepotizam<ref>{{Cite web|url=https://interview.ba/2024/09/17/arijana-saracevic-helac-kad-bih-odustala-pustila-bih-da-pobijede-bezakonje-korupcija-zlocini-i-nepotizam/|title=Arijana Saračević Helać: Kad bih odustala pustila bih da pobijede bezakonje, korupcija, zločini i nepotizam|last=Kurt|first=Senka|date=17. 9. 2024|website=Interview.ba|language=en-US|access-date=3. 12. 2024|archive-date=4. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204021400/https://interview.ba/2024/09/17/arijana-saracevic-helac-kad-bih-odustala-pustila-bih-da-pobijede-bezakonje-korupcija-zlocini-i-nepotizam/|url-status=dead}}</ref> * Raport, Arijana Saračević Helać: Svaku noć pišem reporterima u Gazi, a ujutro prvo provjeravam da li su izdržali noć<ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/arijana-saracevic-helac-svaku-noc-pisem-reporterima-u-gazi-a-ujutro-prvo-provjeravam-da-li-su-izdrzali-noc/|title=Arijana Saračević-Helać: Svaku noć pišem reporterima u Gazi, a ujutro prvo provjeravam da li su izdržali noć|last=Edina|date=9. 11. 2023|website=Raport.ba - Najnovije vijesti|language=bs-BA|access-date=3. 12. 2024}}</ref> * Eldina Zolj-Balenović, Arijana Saračević Helać o svojim filmovima: Ako ne klikne u meni, ne mogu to da radim<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/intervjui/arijana-saracevic-helac-o-svojim-filmovima-ako-ne-klikne-u-meni-ne-mogu-to-da-radim-895707|title=Oslobođenje - Arijana Saračević Helać o svojim filmovima: Ako ne klikne u meni, ne mogu to da radim|date=29. 9. 2023|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs-ba|access-date=3. 12. 2024}}</ref> * Media.ba, Arijana Saračević Helać: Kako sam snimila „Bosnu“<ref>{{Cite web|url=https://media.ba/bs/magazin-tehnike-i-forme/arijana-saracevic-helac-kako-sam-snimila-bosnu|title=Arijana Saračević-Helać: Kako sam snimila „Bosnu“|date=8. 7. 2019|website=MC_ONLINE|language=bs|access-date=3. 12. 2024}}</ref> * Radio Sarajevo, Dnevnik Arijane Saračević Helać<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/dnevnik-radija-sarajevo-arijana-saracevic-helac-ko-stiti-moamera-kasumovica/561611#google_vignette|title=Dnevnik Radija Sarajevo {{!}} Arijana Saračević-Helać: Ko štiti Moamera Kasumovića?|date=21. 9. 2024|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=3. 12. 2024}}</ref> == Izvori == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Saračević, Arijana}} [[Kategorija:Rođeni 1964.]] [[Kategorija:Biografije, Jajce]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački urednici]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 0fk30u0v111girwzsxbek77ged3l0fh 0 530117 3902604 3898310 2026-07-08T11:24:28Z Genetičar-10 183396 /* D */ 3902604 wikitext text/x-wiki ==3'- kraj== Također, (tri prim kraj.) Jedan od dva kraja istog linearnog lanca [[DNK]]ili [[RNK]], konkretno kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na trećem atomu [[ugljik]]a u furanoznom prstenu [[dezoksiriboza|dezoksiriboze]] ili [[riboza|riboze]] (tj. kraj na kojem 3' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterske veze]]; ''[[in vivo]]'', 3' ugljik je često još uvijek vezan za [[hidroksilna grupa|hidroksilnu grupu]]). Po konvenciji, sekvence i strukture bliže 3'- kraju u odnosu na druge se nazivaju nizvodnonizvodnim. Kontrast je 5'- kraj. Prema, prema važećoj konvenciji, ribozni prsten s atomima ugljika označenim brojevima od 1' do 5'. Za 5' ugljik se kaže da je uzvodno; 3' ugljik je nizvodno. Također su prikazane veze za generičku bazu i fosfatnu grupu. *'''[[3'-neprevedena regija]] [[Tri prim netranslatirana regija]] (3′- (3' UTR) je dio [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) koji slijedi odmah nakon traslacije [[stop kodon|završnog kodona]]. 3'UTR (neprevedena/netranskatirana regija) često sadrži regulatorne regije koje posttranskripcijski utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *'''5'- kraj''' [[Pet prim-kraj]] Jedan od dva kraja jednog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na petom atomu ugljika u [[furanoza|furanoznom]] prstenu dezoksiriboze ili riboze (tj. kraj na kojem 5' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko fosfodiestarske veze; ''[[in vivo]]'', 5' ugljik je često još uvijek vezan za fosfatnu grupu). Po konvenciji, sekvence i strukture smještene bliže 5'-kraju u odnosu na druge se nazivaju uzvodno. Kontrast je *'''5'5' neprevedena regija''' Poznata i kao 5'UTR (vodeća sekvenca, vodeći transkript ili vodeća [[RNK]]) , ovo je regija informacijske [[RNK]] ([[iRNK]] neposredno uzvodno od inicijacijskog kodona. Ova sekvenca [[DNK]] je važna je za reguliranje translacije translacije transkripta različitim mehanizmima kod [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, [[5'UTR]] ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne kodirajuće sekvence iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks sekundarne strukture za regulaciju translacije.<ref name="hadzirifat">{{cite book |last=Hadžiselimović |first=Rifat|title=Ja i moja genetika|publisher=ANUBiH-Ingeb |isbn=978-9926-410 -88-9| edition=1th |place=Sarajevo}}</ref> ==A== *[[hromosom|Acentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) [[hromosom]]/fragment bez centromere. *[[Adaptivna radijacija]] [[Evolucija]] različito prilagođenih vrsta iz jednog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]]. *[[Adenin]] (skr. A) Skraćeno slovom A. Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. Formira par baza sa [[timin]]om u [[DNK]] i sa [[uracil]]om u RNK. *[[Aficirana jedinka]] U [[genetika|genetici]], opisuje osobu koja ima određenu [[fenotip]]sku osobinu ili bolest. Pojedinac izražava tu osobinu ili ima znakove i simptome bolesti. *[[AFLP]] Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata (eng. (engl. ''Amplified Fragment Length Polymorphism)'' јedan јеje od značajnijih i najšire posmatranih genetičkih markera. Važan je u mnogim oblastima istraživanja, od molekulske biologije, [[genetika|genetike]] i [[genomika|genomike]], do [[mikrobiologija|mikrobiologije]], [[ekologija|ekologije]] i rekonstrukcije [[filogenetika|evolucijsko-filogenetičkih]] veza i odnosa. Proučavanje ovog polimorfizma posebno je značajno i u medicini, u procesima [[genotip]]izacije. *[[hromosom|Akrocentričnost]] (linearnog [[hromosom]]a ili hromosomskog fragmenta): Pozicija centromere vrlo blizu jednog krajajednom kraju [[hromosom]]a, za razliku od kraja ili u sredini. *[[transkripcijski faktor|Aktivator]] Tip [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] koji povećava transkripciju gena ili skupa gena. Većina aktivatora djeluje tako što se vezuju za specifičnu sekvencu koja se nalazi unutar ili blizu pojačivača ili [[promotor (genetika)|promotora]] i olakšava vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] i drugih transkripcijskih faktora u istoj regiji. Vidi također: koaktivator; kontrastni represor. *[[Alel]] Jedna od alternativnih varijanti [[gen]]a, nastala promjenom u slijedu nukleotida (genskom mutacijom). Nalaze se na stalnim mjestima ([[genski lokus|lokusima]]) na [[hromosom]]u, ali se razlikuju u [[nukleotid]]noj sekvenci [[genetička informacija|genetičke informacije]]. Ako se na jednom lokusu alternativno javlja više od dva alela, zovu se multipli aleli (primjer tri alela za [[krvna grupa|krvne grupe]]: IA, IB i Io ). IO). *[[Alelna heterogenost]] Prisustvo različitih varijanti na jednom genskom lokusu koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Alosom]] Također ([[spolni hromosom]], [[heterohromosom]] ili [[idiohromosom]].) Svaki hromosom koji se razlikuje od običnog autosoma po veličini, obliku ili ponašanju i koji je odgovoran za određivanje spola organizma. Spolni hromosomi kod ljudi, su [[hromosom X]] i [[hromosom Y]]. *[[Alternativna prerada]] Regulirani [[fenomen]] [[ekspresija gena|ekspresije eukariotskih gena]] u kojem su specifični [[egzon]]i ili dijelovi egzona iz istog primarnog transkripta različito uključeni ili uklonjeni iz konačnog, zrelog informacijskog [[primarni transkript|transkripta RNK]]. Klasa [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], [[alternativna prerada]] omogućava jednom genu da kodira više proteinskih izoformi i uveliko povećava raznolikost proteina koje može proizvesti pojedinačni genom. Vidi također: [[prerada RNK]]. *[[mutacija|Amber]] Jedan od tri [[stop kodon]]a koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u RNK, određen je nukleotidnim tripletom UAG. Druga dva stop kodona se zovu oker i opal. *[[Amesov test]] Bakterijski test [[mutagen]]osti koji koristi bakteriju ''[[Salmonella]] typhimurium'', auksotrofnu za [[histidin]]. *[[Aminokiselina]] Organski spoj koji sadrži funkcionalne grupe [[amin (hemija)|amin]] i [[karboksilna gropa|karboksil]], kao i [[bočni lanac]] specifičan za svaku pojedinačnu aminokiselinu. Od skoro 500 poznatih aminokiselina, skup od 20 je kodiran standardnim [[genetički kod|genetičkim kodom]] i ugrađeni su u sekvencu kao gradivni blokovi [[polipeptid]]a ([[protein]]a). Specifična sekvenca aminokiselina u polipeptidnim lancima koji formiraju protein u konačnici osobine različitih proteina te oblici molekula proteina ovise o tipu i redoslijedu sastavnih aminokiselina. *[[Amorf]] Bilo koji alel koji je postao nefunkcionalan zbog genetičke mutacije. Mutacija može dovesti do potpunog neuspjeha proizvodnje genskog proizvoda ili genskog proizvoda koji ne funkcijskirafunkcionira ispravno; u oba slučaja, [[alel]] se može smatrati nefunkcijskalnim. *[[Anafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja se javlja nakon metafaze i prije telofaze, kada se replicirani hromosomi odvoje i svaka od [[sestrinske hromatide|sestrinskih hromatida]] se pomjeri na suprotne strane ćelije. *[[Analiza mutacija]] Metoda [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] zametne linije, usmjerena na otkrivanje specifične varijante ili mutacije (kao što je štetna varijanta MSH2 prethodno identificirana u porodici), panel varijanti (kao što su tri patogene varijante [[BRCA]] koje se sastoje od panela osnivačke mutacije za osobe [[Aškenazi|aškenaskog]] [[jevrej]]skog porijekla) ili tip varijante (kao što su velike [[delecija (genetika)|delecije]] ili [[insercija (genetika)| insercije]] u genu [[BRCA1]] ). Ovaj tip testiranja razlikuje se od potpunog sekvenciranja gena ili skeniranja varijanti. Potonji su [[dizajn]]irani za otkrivanje većine varijanti u regiji koja se testira. Dosadašnja uporabaupotreba također primjenjuje ovaj termin na bilo koji [[genetički test]]. *[[Analiza vezanosti]] Tehnika lociranja gena koja prati obrasce bolesti u visokorizičnim porodicama. Pokušava locirati gen koji uzrokuje bolest identificiranjem [[genetički marker|genetičkih markera]] poznate [[hromosom]]ske lokacije koji su su [[nasljeđivanje|naslijeđeni]] sa značajkom od interesa. *[[Aneuploidija]] Pojava jednog ili više dodatnih [[hromosom]]a ili hromosoma koji nedostaju, što dovodi do neuravnoteženog [[hromosomski komplement|hromosomskog komplementa]] ili bilo kojeg broja hromosoma koji nije tačan višekratnik [[ploidija|haploidnog broja]] (koji je 23). Tip ploidije sas viškom ili manjkom jednog ili više hromosoma (različitim od n), isključujući abnormalni broj kompletnih setova [[hromosom]]a, koji je umjesto toga poznat kao [[euploidija]]. *[[Anticipacija (genetika)|Anticipacija]] [[Fenomen]] kojim simptomi [[genetički poremećaj|genetičkog poremećaja]] postaju očigledni (i često teži) u ranijoj dobi kod oboljelih osoba sa svakom [[generacija|generacijom]] koja naslijedi poremećaj. *[[Antigen]] Strana ili sopstvena tvar koja uzrokuje [[imunski odgovor]] organizma. *[[Antikodon]] Serija od tri uzastopna [[nukleotid]]a unutar [[tRNK|transferne RNK]] koji dopunjuju tri nukleotidna [[kodon]]a unutar transkripta iRNK. Tokom [[translacija (genetika)|translacije]], svaka [[tRNK]] regrutovana u [[ribosom]] sadrži jedan antikodonski triplet koji se uparuje sas jednim ili više komplementarnih kodona iz sekvence iRNK, omogućavajući svakom kodonu da specificira određenu aminokiselinu koja će se dodati rastućem peptidnom lancu. Antikodoni koji sadrže inozin na prvoj poziciji mogu se upariti s više od jednog kodona zbog fenomena poznatog kao uparivanje kolebljivih baza. [[alel|Antimorf]] Mutirani alel sa suprotnom ekspresijom u odnosu na iskodišni ([[divlji tip]]). *[[Antiparalelnost (biohemija)|Antiparalelnost]] Orijentacija dva lanca dvolančane nukleinske kiseline (i općenito bilo kojeg para biopolimera) koji su međusobno paralelni, ali suprotne usmjerenosti. Npr., dva komplementa [[RNK]] lanca molekule [[DNK]] idu jedan pored drugog, ali u suprotnim smjerovima, pri čemu je jedan lanac orijentiran 5'- prema 3', a drugi 3' prema 5'. *Antisens lanac, negativni (–) i [[nekodirajuća RNK|nekodirajući lanac]] Lanac dvolančane [[DNK]] molekule koji se koristi kao šablon za sintezu RNK tokom [[transkripcija (genetika)|transkripcije]]. Sekvenca šablonskog lanca je komplementarna rezultirajućem [[RNK]] transkriptu. Kontrast nekodirajućeg je kodirajući lanac. *[[Antitijelo]] ([[GWAS]]) Opći naziv za [[imunoglobulin]]; protein koji se u stvara u odgovoru organizma na [[antigen]]. *[[GWAS|Asocijacija]] [[GWAS|Studija genomske povezanosti]] (GWAS) način je na koji znanstvenici identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Ovaj metod ispituje cijeli genom radi [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]], obično jednonukleotidnog polimorfizama ([[SNP]]-ovi) (izgovaraju se "isječci"), koji se češće javljaju u slučajevima ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje, nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine, Naziva se i GWAS.). *[[Auksotrof]] (mutant) Bakterija s nefunkcionalnom mutacijom gena za [[enzim]] koji sudjeluje u nekom [[metabolizam|metaboličkom procesu]] *[[Autoimunost]] Pojava stvaranja [[antitijela]] na sopstvene [[antigen]]e *[[Autosom]] Svaki hromosom koji nije alosom i stoga nije uključen u određivanje spola organizma. Za razliku od spolnih [[hromosom]]a, autosomi u [[ploidija|diploidnoj]] ćeliji postoje u parovima, pri čemu članovi svakog para imaju istu strukturu, morfologiju i [[genski lokus|genske lokuse]]. *[[Autosomno nasljeđivanje|Autosomno dominantno nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. U autosomno dominantnom nasljeđivanju, genetičko stanje nastaje kada je varijanta prisutna samo u jednom alelu (kopiji) određenog gena. *[[Autosom]]no [[recesivni gen|recesivno]] [[nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. Kod autosomno recesivnog nasljeđivanja, genetičko stanje nastaje kada je jedna varijanta prisutna na oba alela *[[Autosom]]nost Prisustvo veze s bilo kojim od 22 numerirana para hromosoma koji se nalaze u većini ljudskih ćelija. Autosomni hromosomi označeni su brojevima od 1- do 22. Spolni hromosomi (X i Y hromosom) određuju spol osoba i ne smatraju se autosomnim hromosomima.<"ref name=Rifat">{{cite book|author=Hadžiselimović R. |title=Ja i moja genetika|year= 2024|publisher= [[ANUBiH]]-Ingeb|place=Sarejevo|isbn=978-9958-083-12-9}}</ref> ==B== *[[Barkodiranje DNK]] Metod [[taksonomija|taksonomske]] identifikacije u kojoj se kratke sekvence [[DNK]] iz jednog ili više specifičnih gena izoluju iz neidentifikovanih uzoraka, a zatim se usklađuju sa sekvencama iz referentne biblioteke kako bi se jedinstveno identifikovala [[vrsta]] ili drugi [[takson]] iz kojeg su uzorci nastali. Sekvence korištene u usporedbipoređenju pažljivo su odabrane od gena koji su i široko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] i koji pokazuju veće varijacije između vrsta nego unutar vrsta, npr. gen [[citohrom]] c oksidaze za eukariote ili određeni geni [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] za [[prokariot]]e. Ovi geni su prisutni u gotovo svim živim organizmima, ali imaju tendenciju da evoluiraju različite mutacije u različitim vrstama, tako da se svaka varijanta sekvence može povezati s jednom određenom vrstom, efektivno stvarajući jedinstveni identifikator sličan maloprodajnom barkodu. DNK barkodiranje omogućava identifikaciju nepoznatih uzoraka iz inače nejasnih tkiva ili dijelova tijela, gdje bi identifikacija prema morfologiji bila teška ili nemoguća, a biblioteka bar-kodovabarkodova organizma sada je dovoljno sveobuhvatna da se čak i organizmi koji su ranije bili nepoznati nauci često mogu filogenetski pouzdano klasificirati. Istovremena identifikacija više različitih vrsta iz mješovitog uzorka poznata je kao metabarkodiranje. *[[Barrovo tjelešce]] Inaktivirani X-hromosom ili spolni hromatin. *[[G-pruganje|Bend]] Obojeni segmentSegmenti [[hromosom]]a obojeni specifičnim bojama u određenoj fazi ćelijske diobe. Postoji nekoliko laboratorijskih tehnika, u kojima se pojavljuje specifični obrazac svijetlih i tamnih pruga (traka) kada se hromosomi gledaju pod mikroskopom; uzorak pruganja pomaže u dodjeljivanju određenog rednog broja svakom [[hromosom]]u i procjeni njegove strukture. *[[alel|Bialelnost]] Oba alela jednog gena (očev i majčin). Naprimjer, nositelji bialelne mutacije imaju mutaciju (ne nužno istu) u obje kopije određenog gena (majčine i očeve). *[[Binarna dioba]] Dioba ćelije nakon replikacije [[DNK]], prostom diobom kod prokariota (nespolno razmnožavanje) *[[B-DNK]] Vidi: Dvostrukadvostruka spirala.<ref name="hadzirifat"/> ==C== *[[CAAT-kutija]] Također C Visoko konzrervirana konzervirana regulatorna sekvenca [[DNK]] locirana na otprilike 75 parova baza uzvodno (tj. –75 bp) od mjesta početka transkripcije za mnoge eukariotske gene. *[[cDNK]] Vidi: [[komplementarna DNK]]. *[[Centimorgan]] (cM) / mapna jedinica (mu) Također [[mapna jedinica]] (mu). Jedinica za mjerenje genetičke povezanosti definirana kao udaljenost između hromosomskih lokusa za koje je očekivani prosječan broj razmjenskih hromosomskih ukrštanja (krosingovera) u jednoj generaciji 0,01. Iako nije stvarna mjera fizičke udaljenosti, koristi se za procjenu stvarne udaljenosti između dva lokusa, na osnovu prividne vjerovatnoće da se između njih dogodi razmjena dijelova hromatida. *[[Centralna dogma molekularne biologije|Centralna dogma molekulske biologije]] Generalizirani okvir za razumijevanje protoka genetičkih informacija između makromolekula unutar bioloških sistema. Ističe fundamentalni princip da se informacije o sekvenci kodirane u tri glavne klase biopolimera – [[DNK]] → [[RNK]] → protein — mogu kopirati između ove tri klase samo na određene načine, a ne na druge: konkretno, prijenos informacija između nukleinske kiseline i sas nukleinske kiseline na protein je moguć, ali transfer sas proteina na protein, ili sas proteina nazad na bilo koji tip nukleinske kiseline, nije i ne dešava se prirodno. *[[Centromera]] Specijalizirana sekvenca [[DNK]] unutar [[hromosom]]a koja povezuje par sestrinskih hromatida. Primarna funkcija centromere je da djeluje kao mjesto sklapanja kinetohora, proteinskih kompleksa koji usmjeravaju vezivanje vlakana diobenog vretena za centromeru i olakšavaju segregaciju hromatida tokom ćelijske diobe (mitoze i mejoze). *CHIP ([[klonska hematopoeza neodređenog potencijala]]) Prisustvo somatskih mutacija u hematopoetskim matičnim ćelijama kod osobaaosoba bez krvnog raka koji se može otkriti. Definicija CHIP-a zahtijeva da su mutacije prisutne s varijantnom učestalošću alela od 2% ili višom i da su u genima za koje je opisano da su pogođeni krvnim kancerima. Ovo stanje je češće kod starijih osoba i kod onih koji su bili liječeni od drugih tipova raka. Povezan je s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti i krvnog karcinoma. Naziva se i klonska hematopoeza neodređenog potencijala. *[[Cis-regulatorni element|Cis pozicija]] Na istoj strani; susjedno; koji djeluju iz iste molekule. Kontrast je trans pozicija. *[[Cis-dominantna mutacija]] Mutacija koja se javlja unutar cis-regulatornog elementa (kao što je operator) mijenjajući funkcijskiranjefunkcioniranje obližnjeg gena ili gena na istom [[hromosom]]u. Cis-dominantne mutacije utiču na ekspresiju gena jer se javljaju na mjestima koja kontroliraju transkripciju, a ne unutar samih gena. *[[Cisgeneza]] Oznaka proizvoda za kategoriju genetički modificiranih biljaka. Predložene su različite sheme klasifikacije, koje kategoriziraju genetički modifikovane organizme na osnovu prirode unesenih genotipskih promjena, a ne procesa genetičkog inženjerstva. *[[Cis-regulatorni element]] (CRE) / cis-regulatorni modul (CRM) Također cis-regulatorni modul (CRM). Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće [[DNK]] koja regulira transkripciju obližnjih gena (npr. promotor, operater, utišavač ili pojačivač ), obično služeći kao mjesto vezanja za jedan ili više faktora transkripcije. Kontrast je transregulatorni element. *[[Cistron]] Dio molekule [[DNK]] ili [[RNK]] koji kodira specifični polipeptid u sintezi proteina; zamjenski terimtermin za gen. *[[Citogenetika]] [[Genetika]] pojava i procesa na ćelijskoj razini; proučava kako [[hromosom]]i utiču i odnose se na ponašanje i funkciju ćelije, posebno tokom mitoze i mejoze. *[[C-vrijednost]] Sveukupna količina ugljika u [[DNK]] haploidnog jedra (npr. gametu) određenog organizma ili vrste, izraženo u broju parova baza ili u jedinicama mase (obično pikogrami ); ili, ekvivalentno, polovinu količine u diploidnim somatskim ćelijama (2C-vrijednost). Za jednostavne diploidne eukariote termin se često koristi naizmjenično sas veličinom [[genom]]a, ali u određenim slučajevima, npr. u hibridnim poliploidima koji potiču od roditelja različitih vrsta (alopoliplodi), C-vrijednost može zapravo predstavljati dva ili više različitih [[genom]]a sadržanih u istom jedru. C-vrijednosti se odnose samo na [[genom]]sku DNK, isključuju vanjedarnu DNK. *[[Citološka mapa]] Mapa koja prikazuje precizna fizička mjesta gena na [[hromosom]]u. *[[Citozin]] Skraćeno slovom (skr. C. ) Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. [[citozin]] formira bazni par sa [[guanin]]om. *[[cpDNK]] Vidi: [[Plastidna DNK]] . ==Č== *[[Čista linija]] Jedinke homozigotnog genotipa za sva promatranaposmatrana svojstva. ==Ć== *[[Ćelijska dioba]] Podjela jedne ćelije na dvije ili više novih kćeri ćelija. Osnovni oblici su [[mitoza]] (somatske ćelije), [[mejoza]] (reproduktivne ćelije) i binarna dioba (uglavnom kod jednoćelijskih organizama). *[[Ćelijski ciklus]] Slijed ćelijskih pojava u procesu diobe, od poćetkapočetka do kraja mitoze. *[[Ćelijsko reprogramiranje]] Pretvaranje ćelije iz jednog tipa ćelije specifičnog za tkivo u drugi. Ovo uključuje dediferencijaciju do pluripotentnog stanja; primjer je pretvaranje somatskih ćelija miša u nediferencirano embrijskoembrionalno stanje, koje se oslanja na transkripcijske faktore Oct4, Sox2, Myc i Klf4. ==D== *[[Dalton (jedinica)|Dalton]] Jedinica molekulske mase. *[[DarT]] Diverzitet matričnih tehnologija (eng. (engl. Diversity Arrays Technology) je oznaka tehnologije koja se primjenjuje u molekulskoj genetici za razvoj markerskih sekvenci u genotipizaciji i drugim genetičkim analizama.DArT se temelji na hibridizacijama mikronizova (mikromatrica) za detekcujudetekciju prisustva ili nepostojanja pojedinih fragmenata u konstituciji genoma. *[[De novo mutacija|''De novo'' mutacija]] Spontana mutacija u [[genom]]u pojedinačnog organizma koja je nova za lozu tog organizma, koja se prvi put pojavila u zametnoj ćeliji jednog od roditelja ili u zigotu koji se razvija u organizam; mutacija koja nije bila prisutna u genomu nijednog od roditelja. *[[Degeneracija genetičkog koda]] Izlišnost genetičkog koda, prikazana kao mnoštvo različitih kodona koji specificiraju istu aminokiselinu. Naprimjer, u standardnom genetičkom kodu, aminokiselina serin je specificirana putem šest jedinstvenih kodona (UCA, UCG, UCC, UCU, AGU i AGC). Degeneracija kodona objašnjava postojanje sinonimnih mutacija. *[[Delecija (genetika)|Delecija (Δ)]] Označeno skraćeno simbolom Δ: Tip genetičke promjene koja uključuje odsutnost segmenta [[DNK]]; lom i gubitak hromosomskog segmenta. Može biti mala poput jedne baze ili hromosomskog segmenta, ali može značajno varirati u veličini. *[[Demetilacija DNK]]: Faktor selektivne aktivacije gena tokom procesa diferencijacije. *[[Desinapsa]] : Neuspjeh homolognih [[hromosom]]a koji su normalno sinapsirali tokom pahinena da ostanu upareni tokom diplotena. Desinapsa je obično uzrokovana nepravilnim formiranjem hijazme. Kontrast je asinapsa. *[[Dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK]]) DNK je glavni, ali ne jedini genetički materijal: dugačka, polimerna molekula koja se sastoji od gradivnih podjedinica kojikoje se zovu nukleotidi. Svaki nukleotid sastoji se iz po tri komponente: fosforne kiseline, šećera sas pet atoma ugljika (pentoza), zvanog dezoksiriboza i jedne od četiri heterociklične baze: [[adenin]] (A) [[timin]] (T), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenca ovih baza u molekuli [[DNK]] je šifra za biosintezu proteina koji određuje datu osobinu. Sadrži genetičke informacije odgovorne za razvoj i funkcijskiranjefunkcioniranje organizma. DNK se najčešće nalazi u dvolančanom obliku, koji se sastoji od dva komplementarna antiparalelna lanca nukleotida, molekule u kojima je svaka od nukleobaza na svakom pojedinačnom lancu uparena s onima na suprotnom lancu. Ova struktura se obično javlja u obliku dvostruke spirale. Naziva se i [[DNK]]. *[[Dezoksiriboza]], Također (2-dezoksiriboza.) Monosaharidni šećer koji se dobija iz riboze, gubitkom jednog atoma kisika. D-dezoksiriboza, u svom obliku pentoznog prstena, jedna je od primarnih funkcijskalnihfunkcionalnih grupa dezoksiribonukleotida, a time i molekula dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). *[[centromera|Dicentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Prisustvo dvije centromere umesto normalno jedne. *[[tačkasta mutacija|Diferencirajuća tačka]] ([[tačkasta mutacija]]) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta mutacija. *[[Dihibridno ukrštanje|Dihibrid]] [[Heterozigot]]ni organizam za dva gena, koji kodiraju dva različita svojstva, od kojih svaki ima po dva [[alel]]a. *[[Dihibridno ukrštanje]] Ukrštanje dva heterozigota za dva gena; samooplodnja mendelovske F1 generacije (AaBb x AaBb) *[[mejoza|Dijada]] Vidi: [[Sestrinske hromatide]] *[[Dijakineza]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Diploidija]] (diploidna hromosomska garnitura) Sadržaj dva haploidna kompleta hromosoma (po jedan od svakog roditelja): označava se sas 2n i predstavlja ukupan broj [[hromosom]]a u ćelijskom jedru. Ljudska vrsta ima 46 hromosoma, i to 23 od majke, 23 od oca. Parovi hromosoma nazivaju se [[homologni hromosom]]i. Pojava da ćelije ili organizmImajuorganizmi imaju dvije homologne kopije svakog hromosoma. Kontrast je haploidnog i poliploidnog. *[[Diploidni hromosomski broj]] (2n) Svaki [[hromosom]] predstavljen u dvije kopije; dva seta homolognih hromosoma (majčin i očev hromosom). *[[mrkoza|Diplonema]] ([[diploten]], diplotenski stadij); Također diplotenski stadij Potfaza mejoze I, tokom koje se sinaptonemski kompleks rastavlja i upareni [[homologni hromosom]]i počinju da se međusobno odvajaju, iako ostaju čvrsto vezani na hijazmama gde je došlo do razmjene dijelova homolognih hromatida (krosongover|krosingoverom). *[[Direktno ponavljanje]] Bilo koja dva ili više ponavljanja specifične nukleotidne sekvence koja se javljaju u istoj orijentaciji (tj. u potpuno istom redoslijedu, a ne obrnutimobrnutom) i na istom lancu, bilo razdvojenihrazdvojena interventnim nukleotidima ili ne. Primjer je sekvenca TACCGnnnnnnTACCG, u kojoj se TACCG pojavljuje dva puta, iako je odvojen sa šest nukleotida koji nisu dio ponovljene sekvence. Direktno ponavljanje u kojem su ponavljanja neposredno jedna uz drugu poznatapoznato je kao tandemsko ponavljanje. *[[Disperzivna replikacija]] Replikacija oko replikacijske viljuške čija brzina ovisizavisi od replikatora. Bilo koja molekula ili regija [[DNK]] ili [[RNK]] koja se replicira iz jednog polulanca DNK. *[[Divlji tip]] (WT) Fenotip tipskog oblika vrste kakva se javlja u prirodi; proizvod standardnog "“normalnog"” alela na datom lokusu, za razliku od onog koji proizvodi nestandardni mutantni alel. *[[vezani geni|Djelimična vezanost]] Geni na istom hromosomu između kojih se tokom mejoze događa hromatidna razmjena (krosingover) što uzrokuje nastanak rekombinantnih potomaka *[[DNK]] Vidi: [[dezoksiribonukleinska kiselina]]; DNK (engl. '' Deoxyribonucleic Acid'') – dvostruka uzvojnica koju čine dva polinukleotidna lanca omotana oko zajedničke osi. *[[DNK dupleks]] Vidi: Dvolančanadvolančana DNK. *[[DNK.mikromreža]] Tehnologija visoke propusnosti koja se koristi za mjerenje nivoa ekspresije transkripata [[iRNK]] ili za otkrivanje određenih promjena u nukleotidnoj sekvenci. Sastoji se od niza hiljada mikroskopskih mrlja [[DNK]] oligonukleotida, od kojih svaki sadrži pikomole specifične sekvence [[DNK]]. Ovo može biti kratak dio gena ili drugog DNK elementa koji se koristi kao sonda za hibridizaciju [[cDNK]], [[cRNK]] ili obrasca [[genom]]ske [[DNK]] (koji se naziva meta) pod visokim uvjetima. *[[DNK otisak prsta]] (fingerprint) ), DNK barkodiranje *[[DNK profiliranje je proces određivanja karakteristika individualnih [[DNK]]. DNK analiza namijenjena identifikaciji vrste, a ne pojedinca, naziva se DNK barkodiranje. *[[DNK-polimeraza]]: Glavni enzim replikacije [[DNK]]. Bilo koji od klase enzima koji sintetizira molekule DNK iz pojedinačnih dezoksiribonukleotida. [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] su neophodne za replikaciju DNK i obično djeluju u parovima, kako bi stvorile identične kopije dva lanca originalne dvolančane molekule. Oni grade dugačke lance DNK dodavanjem nukleotida jedan po jedan na 3'- kraj lanca DNK, obično se oslanjajući na šablon koji daje komplementarni lanac, kako bi vjerno kopirali sekvencu nukleotida. *[[DNK zametne linije]] (konstitutivna DNK) [[DNK]] tkiva koje potiče iz reproduktivnih ćelija (jajne ćelije ili spermatozoida) koje se ugrađuju u [[DNK]] svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija klicinezametne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i [[konstitutivna DNK]]. *[[Domaćinski gen]] Svaki konstitutivni gen koji se transkribujetranskribira na relativno konstantnom nivou u mnogim ili svim poznatim uslovima. Proizvodi takvog gena obično služe funkcijama koje su ključne za održavanje organizma. Pretpostavlja da na njihovu ekspresiju ne utiču eksperimentalni uslovi. *[[Domen (biologija)|Domen]] Specifična fizička regija ili sekvenca aminokiselina u proteinu koja je povezana s određenom funkcijom ili odgovarajućim segmentom DNK. *[[Dominantna letalnost]] Prisustvo samo jednog alela u genotipu uzrokuje smrt jedinke. *[[Dominantni alel]] Alel koji se eksprimira u fenotipu heterozigota. *[[Dominantnost alela]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji nadjača ili "maskira" doprinos drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine kaže se da je dominantan. Često dominantni alel kodira funkcionalni protein, dok njegov recesivni pandan ne uspijeva kontrolirati ekspresiju do krajnjeg proizvoda dominantnog alela. Dominacija nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova; moguće je da jedan alel bude istovremeno dominantan nad drugim alelom, recesivan prema trećem i kodominatankodominantan prema četvrtom. Dominantni aleli su često predstavljeni jednim velikim slovom (npr. A, za razliku od recesivnog a). *[[Društvo za funkcijske genomske podatke]] (FGED, ranije MGED) Ranije poznat pod skraćenicom MGED. Organizacija koja radi s drugima "“na razvoju standarda za kvalitet podataka bioloških istraživanja, označavanje i razmjenu"”, kao i softverske alate koji olakšavaju njihovu upotrebu. *[[dsDNK]] Bilo koja molekula DNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna dezoksiribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako je moguće da DNK postoji kao jednostruki lanac, općenito je stabilniji i češći u dvolančanom obliku. U većini slučajeva, komplementarno uparivanje baza uzrokuje da se komplementarni polulanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[dsRNK]] Bilo koja molekula RNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna ribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako se [[RNK]] obično javlja u jednolančanom obliku, također formira i duplekse na isti način kao i DNK; primjer je uparivanje transkripta iRNK sas antisens verzijom istog transkripta, koji efikasno utišava gen sas kojeg je iRNK transkribovanatranskribirana sprečavanjem translacije. Kao i kod dsDNK, uparivanje baza u dsRNK često uzrokuje da se lanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[hromosom|Dugi krak]] (q) U kondenzovanim [[hromosom]]ima gdje pozicioniranje centromere stvara dva segmenta ili "“krake"” nejednake dužine, duži od dva kraka hromatide. Kontrast je kratki krak (p) ). *[[Duplikacija (genetika)|Duplikacija]] Tip mutacije u kojoj se neki gen /genski/[[hromosom]]ski segment (sekvenca DNK) u diploidnom organizmu javlja više od dva puta. *[[Dvostruka heterozigotnost]] (epigenetička varijanta, epimutacija) Prisustvo dva različita mutirana alela kod dvije odvojene epigenetičke varijacije; nasljedna promjena koja ne utječeutiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička varijanta i epimutacija. *[[Dvostruka spirala]] (heliks) Oblik koji najčešće imaju dvolančane molekule nukleinske kiseline, nalik merdevinama koje su uvijene oko svoje dugačke ose, sas prečkama koje se sastoje od uparenih nukleobaza. Ova sekundarna struktura je energetski najstabilnija konformacija dvolančanih oblika i DNK i [[RNK]] u najprirodnijim uslovima, koja nastaje kao posljedica primarne strukture fosfodiestarske kičme i slaganja nukleotida vezanih za nju. U B-DNK, najčešćoj varijanti DNK koja se nalazi u prirodi, dvostruka spirala ima desnu zavojnicu sas oko 10 parova baza po punom okretu, a molekulska geometrija rezultira naizmjeničnim uzorkom "“žlijebova"” različitih širina (glavni žlijeb i mali žljeb ) između paralelnih okosnica. *[[Dvostruki hromosom]] Hromosom sastavljen od dviju sestrinskih hromatida (svaka predstavlja jednu molekulu DNK), od S faze do metafaze (ili do metafaze II mejoze). *[[Dvostruki prekid ]](DSB) Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u oba lanca dvolančane molekule DNK, posebno kada se dva prekida nastaju na mjestima koja su direktno preko putaprekoputa ili vrlo blizu jedno drugom na komplementarnim lancima. Kontrast: prekid jednog lanca (jednolančani prekid).<ref name="hadzirifat"/> ==E== *[[Egzom]] Čitav skup egzona unutar određenog [[genom]]a, uključujući neprevedene regije (UTR) zrelih iRNK, kao i kodirajuće regije. Sekvenca DNK u zreloj glasničkoj RNK, od kojih neke kodiraju aminokiseline proteina. Većina gena ima više egzona s intronima između njih. Kodirajući dio DNK, '''smisleni dio''' molekule DNK, koji je dio šifre za sintezu proteina. Slaganjem egzona i introna nastaje određeni gen. Egzoni ne postoje kod bakterija – njihova DNK ima kontinuiranu šifru, ali i nema mnogo gena. U procesu prepisivanja genetičke šifre, nekodirajući dijelovi DNK (introni) se izrezuju pa za transkripciju ostaje samo egzonska šifra. *[[Egzonukleaza]] Svaki enzim čija je aktivnost cijepanje fosfodiestarskih veza unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju samo nakon prepoznavanja specifične sekvence (tzv. restrikcijske egzonukleaze). Egzonukleaze prave svoje rezove na 3' ili 5'- kraju sekvence (a ne u sredini, kao endonukleaze). *[[Egzosomski kompleks]] Unutarćelijski multiproteinski kompleks koji služi za razgradnju različitih tipova [[RNK]] molekula. *[[Ekološka genetika]] Grana genetike koja se odnosi na ekologiju i sposobnost ekološkog prilagođavanja prirodnih populacija živih organizama. *[[Ekspresija gena]] Skup procesa u kojima se informacija kodirana u genu koristi u sintezi genskog proizvoda, kao što je protein ili nekodirajuća [[RNK]], ili se na drugi način utiče na jedan ili više fenotipova. Kanonski, prvi korak je transkripcija, koja proizvodi molekulu iRNK koja je komplementarna molekuli DNK u kojoj je gen kodiran. Za gene koji kodiraju proteine, drugi korak je translacija, u kojoj ribosom čita informacijsku RNK, kako bi proizveo protein. Informacije sadržane u sekvenci DNK ne moraju nužno biti transkribovanetranskribirane i prevedene da bi izvršile uticaj na molekulske događaje; šire definicije obuhvataju ogroman niz drugih modela na koje se genetičke informacije mogu eksprimirati. *[[Ekspresivnost (genetika)|Espresivnost]] Za dati genotip povezan s varijabilnim nebinarnim fenotipom, udio pojedinaca s tim genotipom koji pokazuju ili izražavaju fenotip u određenoj mjeri, obično se prikazuje u postocima. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti širok spektar mogućih fenotipova različitih kvaliteta ili stupnjevastepena kod različitih individua. U takvim slučajevima može se reći da i fenotip i genotip pokazuju promjenjivu ekspresivnost. Ekspresivnost pokušava kvantificirati raspon mogućih nivoa fenotipskih varijacija u populaciji osoba koje eksprimiraju fenotip od interesa. Uporedite: penetrabilnostPenetrabilnost. *[[Ekstrahromosomska DNK]] Također (vanjedarna DNK ili [[citoplazmatska DNK]].) Bilo koja DNK koja se ne nalazi u [[hromosom]]ima ili u ćelijskom jedru i stoga nije [[genomska DNK]]. To može uključivati DNK sadržanu u [[plazmid]]ima ili [[organela]]ma kao što su [[mitohondrije]] ili [[hloroplast]]i, ili, u najširem smislu, DNK unesenu [[virus]]nom infekcijom. [[Vanhromosomska DNK]] obično pokazuje značajne strukturne razlike u odnosu na jedarnu DNK u istom organizmu. *[[Element odgovora]] Kratka sekvenca DNK unutar promotorske regije koja je u stanju da veže specifične transkripcijske faktore, kako bi regulirala transkripcija transkripciju specifičnih gena. *[[Emergeneza]] Kvalitet genetičkih osobina koji je rezultat specifične konfiguracije gena u interakciji, a ne samo njihove kombinacije. *[[Endonukleaza]] Svaki [[enzim]] čija je aktivnost cijepanje [[fosfodiestarskih veza]] unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju relativno nespecifično (bez obzira na sekvencu) i one koji se cijepaju samo na vrlo specifičnim sekvencama (tzv. restrikcijske endonukleaze). Kada je potrebno prepoznavanje specifične sekvence, prave rezove u sredini sekvence. Kontrast egzonukleazeje egzonukleaza. *[[Endosimbioza]] *[[Endosimbiotska teorija]] Pretpostavka da su mitohondrije i hloroplasti potomci drevnih jednoćelijskih simbiotskih organizama koji su se naselili u ćelijama drevnih eukariotskih domaćina. *[[Epigenetička varijanta]] (alteracija), epimutacija Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Naziva se i epigenetička alteracija i epimutacija. *[[Epigenetika]] Oblast genetike koja objašnjava mehanizme koji vode promjeni ekspresije gena, a koji se nasljeđuju, reverzibilni su i nisu posljedica promjene DNK-sekvence. Nauka o uticaju elemenata i faktora unutarćelijske sredine na fenotipsku ekspresiju gena. *[[Epimutacija]] (epigenetička promjena / varijanta) Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička promjena i epigenetička varijanta. *[[Episom]] Drugi naziv za plazmid, posebno onaj koji je sposoban da se integriše u hromosom. Kod eukariota, svaka neintegrirana vanhromosomska kružna molekula DNK koja se stabilno održava i replicira u jedru istovremeno sas ostatkom ćelije domaćina. Takve molekule mogu uključivati virusne genome, bakterijske plazmide i aberantne hromosomske fragmente. *[[Epistaza]] Međudjelovanje alela različitih gena kada ekspresija jednog gena sas jednog lokusa u genomu maskira (modificira/inhibira) ekspresiju gena sas drugog mjesta u genomu. Kolektivno djelovanje više gena u interakciji tokom ekspresije gena. OblikKao oblik djelovanja gena, epistaza može biti ili aditivna ili multiplikativna u svojim učincima na specifične fenotipske osobine. *[[Ergosom]] Vidi: [[Ribosom]] *[[Eukarioti]] Organizmi čije ćelije imaju pravo jedro obavijeno jedarnom ovojnicom, a u citoplazmi ćelije nalaze se brojne organele s vlastitom membranom. *[[Euploidija]] Ploidija (ćelije ili organizma) koji imaju abnormalan broj kompletnih setova [[hromosom]]a, možda isključujući [[spolni hromosom|spolne hromosome]]. Razlikuje se od aneuploidije, u kojoj ćelija ili organizam ima abnormalan broj jednog ili više specifičnih pojedinačnih hromosoma. *[[Evolucija]] Promjena nasljednih obilježja bioloških [[populacija]] tokom niza uzastopnih [[generacija]]. U najtradicijskalnijemU najtradicionalnijem smislu, javlja zbog promjena u frekvencijama alela u genskom fondu populacije. ==F== *[[Facijes]] Prepoznatljiva crta lica ili izraz koji je karakterističan za određeno stanje. *[[Fakultativna ekspresija]] [[Transkripcija gena]] samo prema potrebi, za razliku od konstitutivne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira kontinuirano. Gen koji se transkribira po potrebi naziva se fakultativni gen. *[[Fakultativni heterohromatin]] ili spolni hromatin Inaktivirani X-hromosom ili Barrovo tjelešcetjelašce kod ženki sisara *[[Farmakogenetika]] Oblast genetike koja proučava učinak lijekova na genotip/ / fenotip pacijenata. *[[Favizam]]: Tip hemolitske anemije uzrokovan nedostatkom ili smanjenom funkcijom enzima G6PD koji sudjeluje u ćelijskoj odbrani od oksidacijskih procesa. *[[FDR]] (rođak prvog stepena) Roditelj, brat ili sestra ili dijete posmatrane osobe. Također se naziva i rođak prvog stupnja. *[[Fenokopija]] Fenotipsko svojstvo ili bolest koja nalikuje svojstvu izraženom određenim genotipom, ali kod jedinke koja nije nositelj tog genotipa. Naprimjer, rak dojke kod člana porodice s nasljednim sindromom raka dojke/ / jajnika koji ne nosi mutaciju [[BRCA1]] ili [[BRCA]]2 smatrat će se fenokopijom. Takva osoba nema porodičnu mutaciju povezanu s rakom i stoga nema rizik od [[kancer]]a povezan s tom specifičnom mutacijom. *[[fenotup|Fenotipsko zaostajanje]] Kašnjenje u fenotipskoj ekspresija ekspresiji genetičke mutacije zbog vremena potrebnog za ispoljavanje promjena u zahvaćenim biohemijskim putevima. *[[Fenotip]] Kombinacija vidljivih morfoloških, fizioloških i etoloških osobina organizma koje su rezultat ekspresije njegovog genotipa, kao i uticaja faktora sredine i interakcija između njih; skup uočljivih svojstava pojedinoga organizma koji nastaje interakcijom genotipa i okruženja. Svako brojljivobrojivo i/ili opisivo svojstvo osim genetičke informacije. *[[Fetusna eritroblastoza]] Bolest inkompatibilnosti krvi majke i [[fetus]]a. *[[Fiksacija gena]] Proces kojim se jedan alel određenog gena s više različitih alela povećava u učestalosti u datoj populaciji tako da postaje trajno uspostavljen na 100% učestalosti – to jest,tj., jedini alel na tom lokusu unutar [[genski fond|genskog fonda]] populacije. U nedostatku mutacije i prednosti heterozigota, bilo koji dati alel je na kraju predodređen da postane ili trajno fiksiran u odnosu na sve druge varijante ili potpuno izgubljen iz populacije, iako to koliko dugo će to trajati ovisi o pritiskuzavisi od pritiska selekcije i slučajnim fluktuacijamaslučajnih fluktuacija (genetičkog drifta) u frekvencijama alela. *[[Filogenetika]] Filogeneza na osnovu genetičkih pokazatelja. Proučavanje evolucijske historije i odnosa između jedinki ili grupa organizama, kao što su vrste ili populacije, metodima kojimetodama koje procjenjuju uočene nasljedne osobine, uključujući morfološke karakteristike i sekvence DNK. Rezultat takvih analiza poznat je kao filogenetsko stablo. *[[Filogeneza]] Evolucijski razvoj posmatrane grupe/ / populacije organizama. *[[Filogenija]] Nauka o filogenezi. *[[FISH]] Vidi: Fluorescentnafluorescentna hibridizacija in situ. *[[Fitnes]] [[Adaptivna vrijednost]] [[genotip]]a; mjera reproduktivnog uspjeha. *[[Fluorescentna in situ hibridizacija]] ([[FISH]] Tehnika koja se koristi za identifikaciju specifičnih hromosoma ili [[hromosom]]skih regija putem hibridizacije (pričvršćivanja) fluorescentno obilježenih DNK sondi na denaturiranu hromosomsku DNK. Ispitivanje mikroskopom, pod fluorescentnim osvjetljenjem otkriva obojene hibridizirane signale (a time i prisustvo hromosomskog materijala) ili odsutnost hibridiziranog signala (a time i odsutnost [[hromosom]]skog materijala). Također FISH. *[[Frekvencija alela]] Relativna učestalost s kojom se određeni alel datog gena (za razliku od drugih alela istog gena) javlja na određenom lokusu kod članova populacije; preciznije, to je udio svih hromosoma unutar populacije koji nose određeni alel, izražen kao dio, postotak ili proporcija. Frekvencija alela se razlikuje od učestalosti genotipa, iako su one povezane. *[[Fuzija gena]] Spajanje, bilo prirodnom mutacijom ili rekombinantnim laboratorijskim tehnikama, dva ili više prethodno nezavisnih gena koji kodiraju različite genske proizvode, tako da postaju predmet kontrole istih regulatornih sistema. Rezultirajuća hibridna sekvenca poznata je kao fuzijski gen.<ref name="hadzirifat"/> ==G== *[[Gamet]] Spolna (ženska ili muška) ćelija; skupni naziv za muške i ženske spolne ćelije. *[[gDNK]] Vidi: [[Genomska DNK]]. *[[Gen]] Svaki segment ili skup segmenata molekula nukleinske kiseline koji sadrži informacije potrebne za proizvodnju funkcijskalnogfunkcionalnog [[RNK]] transkripta na kontroliran način. U živim organizmima, geni se često smatraju osnovnim jedinicama naslijeđa i obično su kodirani u DNK. Određeni gen može imati više različitih verzija ili alela, a jedan gen može rezultirati genskim proizvodom koji utječeutiče na mnogo različitih fenotipova. Geni su kodirajuće sekvence. Gen je uputstvo za sitnezu tačno određenog proteina u nekom živom biću, neovisno o tomenezavisno od toga da li je taj protein gradivinigradivni (recimo miozin i/li hemoglobin)), ili ima ulogu katalize neke biohemijske reakcije, ili je svojevrstan oblik glasnika između ćelija. Geni ne sadrže kontinuiranu genetićkugenetičku informaciju, nego se kompletiraju od dijelova zovanihzvanih egzoni (koji su razdvojeni intronima). *[[Generacija]] U bilo kom datom organizmu, jedan reproduktivni ciklus ili faza između dva uzastopna reproduktivna događaja, tj. između reprodukcije pojedinačnog organizma i potomstva te reprodukcije; ili stvarna ili prosječna dužina vremena potrebnog da se završi jedan reproduktivni ciklus, bilo za određenu lozu ili za populaciju ili vrstu u cjelini. U datoj populaciji, one jedinke (često, ali ne nužno kojikoje žive istovremeno) kojikoje su podjednako udaljeniudaljene od datog zajedničkog pretka, na osnovu istog broja reproduktivnih događaja koji su se desili između njih i pretka. *[[Genetička anticipacija]] [[Fenomen]] u kojem znakovi i simptomi nekih genetičkih stanja postaju teži i/ili se pojavljuju u ranijoj dobi kako se poremećaj prenosi s jedne generacije na drugu. Huntingtonova bolest je primjer genetičkog poremećaja u kojem je biološki mehanizam za ovaj fenomen dobro dokumentiran. U drugim slučajevima to može biti posljedica faktora poput pojačanog nadzora ili drugih negenetičkih uzroka. *[[Genetička asocijacija]] Kopojava unutar populacije jednog ili više alela ili genotipova s određenim fenotipom osobina češće nego što se može očekivati samo slučajno; takva statistička korelacija se može koristiti da se zaključi da su aleli ili genotipovi odgovorni za proizvodnju datog fenotipa. *[[Genetička epidemiologija]] Proučavanje uloge koju imaju genetički faktori u određivanju zdravlja i bolesti, posebno kroz interakciju genetičkih faktora sas faktorima okoline, i tipično kako se to opaža kod genetički povezanih pojedinaca, često porodica ili loza, ali i populacija i subpopulacija. *[[Genetička genealogija]] Upotreba genealoškog testiranja DNK u kombinaciji sa tradicijskims tradicionalnim genealoškim metodima za zaključivanje nivoa i tipa genetičkih odnosa između jedinki, pronalaženje predaka i konstruisanje porodičnih stabala, genograma ili drugih genealoških mapa. *[[Genetička heterogenost]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih genetičkih mehanizama koji proizvode iste ili slične fenotipove. Postoje dva tipa genetičke heterogenosti: alelna heterogenost i heterogenost lokusa. Alelna heterogenost se događa kada različite varijante na jednom genskom lokusu uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. Heterogenost lokusa događa se kada varijante na različitim genskim lokusima uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Genetička osjetljivost]] (podložnost)), genetička i nasljedna predispozicija Povećana šansa ili vjerojatnostvjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Genetička predispozicija ne znači da će osoba razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu uticati na rizik od bolesti jedinke. Također se naziva genetička predispozicija, nasljedna predispozicija i nasljedna predispozicija. *[[Genetička predispozicija]] Povećana šansa ili vjerojatnoćavjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Postojanje genetičke predispozicije ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni činioci također mogu uticati na rizik od bolesti. *[[Genetička raznolikost]] (genetička varijacija) Ponekad se koristi naizmenično sa genetičkom varijacijom. Ukupan broj genetičkih osobina u genetičkom sastavu populacije, vrste ili druge grupe organizama. Često se koristi kao mjera prilagodljivosti grupe promjenjivim okruženjima. Genetička raznolikost je slična genetičkoj varijabilnosti, iako se razlikuje od nje. *[[Genetička regulacijska mreža]] (GRN) Grafikon koji predstavlja regulatornu složenost ekspresije gena. Vrhovi (pikovi) su predstavljeni raznim regulatornim elementima i genskim proizvodima, a ivice (veze) njihovim interakcijama. Ove mrežne strukture također predstavljaju funkcijskalnefunkcionalne odnose aproksimirajući brzinu kojom se geni transkribiraju. *[[Genetička rekombinacija]] Svaki rearanžman ili razmjena genetičkog materijala unutar pojedinačnog organizma ili između jedinki iste ili različite vrste, posebno ono što stvara genetičke varijacije. U najširem smislu, pojam obuhvata raznoliku klasu prirodnih mehanizama pomoću kojih se sekvence nukleinskih kiselina kopiraju ili fizički prenose u različita genetička okruženja, uključujući homolognu rekombinaciju tokom mejoze ili mitoze ili kao normalan dio popravke DNK; horizontalni događaji prijenosa gena kao što su bakterijska konjugacija, virusna transdukcija ili transformacija; ili greške u replikaciji DNK ili diobi ćelije. Vještačka rekombinacija je centralna za mnoge tehnike genetičkog inženjerstva koje proizvode rekombinantnu DNK. *[[Genetička distanca]] (udaljenost) Mjera genetičke divergencije između vrsta, populacija unutar vrste ili jedinki, koja se posebno koristi u filogenetici za izražavanje ili vremena proteklog od postojanja zajedničkog pretka ili stepena diferencijacije u sekvencama DNK koje sadrže [[genom]]e svake populacije ili pojedinacpojedinca. *[[Genetička varijabilnost]] Ponekad se koristi naizmenično sa terminom (genetička varijacija.) Formiranje ili prisustvo jedinki koje se razlikuju po genotipu unutar populacije ili druge grupe organizama, za razliku od jedinki sas razlikama uzrokovanim okolišem, koje izazivaju samo privremene, nenasljedne promjene fenotipa. Izuzimajući druga ograničenja, populacija sas visokom genetičkom varijabilnosti ima veći potencijal za uspješnu adaptaciju na promjenjive uvjete okoline od populacije sas niskom genetičkom varijabilnošću. GenetićkaGenetička varijabilnost je slična, iako se razlikuje od genetičke raznolikosti. *[[Genetička varijacija]] Ponekad se koristi naizmjenično s genetičkom raznolikošću i genetičkom varijabilnosti. Genetičke razlike unutar i između populacija, vrsta ili drugih grupa organizama. Često se vizualizira kao raznolikost različitih alela u genskim fondovima različitih populacija. *[[Genetički drift]] (alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta) Također alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta, obično se Obično se javlja kada u formiranju genskog fonda naredne generacije ne učestvuje kompletna populacija nego samo njen manji ili večiveći dio. Promjena učestalosti s kojom se postojeći alel javlja u populaciji zbog nasumične varijacije u distribuciji alela iz jedne generacije u drugu. Genetički drift se često tumači kao posljedica slučajnosti u pojavi da li će dati alel postati više ili manje uobičajen sa svakom generacijom, bez obzira na uticaj prirodnog odabiranja. Takva slučajnost može uzrokovati da određeni aleli, čak i inače povoljni, potpuno nestanu iz genskog fonda, čime se smanjuju genetičke varijacije, ili može uzrokovati da u početku rijetki aleli, čak i neutralni ili štetni, postanu mnogo češći ili čak fiksirani. *[[Genetički kod]] Skup pravila po kojima se informacije kodirane unutar nukleinskih kiselina prevode u proteine u ribosomima živih ćelija. Ova pravila definiraju kako sekvence nukleotidnih tripleta koje se nazivaju kodoni određuju koja će aminokiselina biti sljedeća tokom sinteze proteina. Ogromna većina živih organizama ima isti genetički kod (koji se ponekad naziva i "“standardni"” genetički kod), ali postoje i varijantni kodovi. *[[Genetički marker]] Specifičan, lako prepoznatljiv i obično vrlo polimorfan dio gena ili druge DNK sekvenca sekvence s poznatom lokacijom na [[hromosom]]u koja se može koristiti za identifikaciju jedinki ili vrste kojekoji ga posjeduju. Sekvenca DNK s poznatim fizičkim položajem na [[hromosom]]u. [[Genetički marker]]i i geni koji su blizu jedan drugome na hromosomu imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno. Razlikuju se individualno do te mjere da se mogu koristiti za pronalaženje obližnjeg gena koji uzrokuje određenu bolest ili osobinu unutar porodica. Primjeri genetičkih markera su jednonukleotidni polimorfizammpolimorfizam (SNP), polimorfizmi dužine restrikcijskih fragmenata (RFLP), varijabilni broj tandemskih ponavljanja (VNTR), mikrosateliti i varijante broja kopija (CNV). Genetički markeri mogu, ali i ne moraju imati poznatu funkciju.] *[[Genetički modificirani organizam]] (GMO) Svaki organizam čiji je genetički materijal izmijenjen tehnikama genetičkog inženjerstva, posebno na način koji se ne javlja prirodno parenjem ili prirodnom genetičkom rekombinacijom. *[[Genetički poremećaj]] Nasljedno odstupanje od uobičajenog („(“normalnog“”) genotipa ili fenotipa).. *[[Genetičko autostopiranje]] Također (efekt stopiranja.) Tip povezane selekcije kojom pozitivna selekcija alela koji je podvrgnut selektivnom pritisku uzrokuje da aleli za različite gene na obližnjim lokusima također mijenjaju frekvenciju, omogućavajući im da "“stopiraju"” do fiksacije zajedno s pozitivno odabranim alelom. Ako je selekcija na prvom lokusu dovoljno jaka, neutralni ili čak blago štetni aleli unutar iste grupe veza mogu biti podvrgnuti istoj pozitivnoj selekciji jer je fizička udaljenost između obližnjih lokusa dovoljno mala da je malo vjerovatno da će se dogoditi rekombinacijski događaj između njih. *[[Genetičko inženjerstvo]] Obuhvata sve metode manipulacije genetičkim materijalom jednog organizma u kojima se neki dio [[genom]]a uklanja, ubacuje ili zamjenjuje (gen, [[hromosom]], hromosomska garnitura). Također genetička modifikacija ili genetička manipulacija. Direktna, namjenska manipulacija genetičkim materijalom organizma korištenjem bilo koje od raznih biotehnoloških metoda, uključujući umetanje ili uklanjanje gena, prijenos gena unutar i između vrsta, mutaciju postojećih sekvenci i izgradnju novih sekvenci korištenjem umjetnih sinteza gena. GenetičkiGenetičko inženjerstvo obuhvata širok skup tehnologija pomoću kojih se genetički sastav pojedinačnih ćelija, tkiva ili čitavih organizama može mijenjati u različite svrhe, obično kako bi se proučavale funkcije i ekspresija pojedinačnih gena, kako bi se proizveli hormoni, vakcine i druge droge i stvaranje genetički modificiranih organizama za upotrebu u istraživanju i poljoprivredi. *[[Genetičko savjetovanje]] Komunikacijski proces koji nastoji pomoći pogođenim ili rizičnim pojedincima i porodicama u razumijevanju prirodne povijesti, rizika od bolesti i načina prijenosa genetičkog poremećaja;. Treba olakšati informirani pristanak za genetičko testiranje kada je to prikladno;, raspravljati o mogućnostima upravljanja rizikom i planiranja porodice; te osigurati ili uputiti pojedince na psihosocijalnu podršku prema potrebi. Genetičko savjetovanje integrira genetičko testiranje, genetičku genealogiju i genetičku epidemiologiju. *[[Genetičko testiranje]] Također, DNK testiranje ili, genetički skrining. Široka klasa različitih procedura koje se koriste za identifikaciju osobina pojedinih hromosoma, gena ili osobnihličnih proteina, kako bi se utvrdilo porijeklo ili dijagnosticirala ranjivost na nasljedne bolesti ili otkriliotkrile mutantne alele povezane s povećanim rizikom od razvoja genetičkih poremećaja. Genetičko testiranje se široko koristi u medicini, poljoprivredi i biološkim istraživanjima. Proces testiranja pojedinaca u određenoj populaciji kako bi se identificirali oni koji imaju povećani rizik od pojave ili razvoja određenog genetičkog poremećaja ili nositelja genetičke varijante za određeni poremećaj. *[[Genetika]] Oblast biologije koja proučava gene, genetičke varijacije i procese naslijeđivanjanasljeđivanja u živim organizmima. *[[Genodermatoza]] Nasljedni sindrom koji uključuje dermatološki (kožni) fenotip. *[[Genom]] Obuhvata cjelokupnu nasljednu supstancu nekog organizma: jedarnu DNK, kodirajuće i nekodirajuće regije i genetički materijal mitohondrija i hloroplasta. Čitav komplet genetičkog materijala sadržan u hromosomima organizma, organele ili virusa. Termin se također koristi za označavanje kolektivnog skupa genskih lokusa koje dijeli svaki član populacije ili vrste, bez obzira na različite alele koji mogu biti prisutni na tim lokusima kod različitih jedinki. *[[Genomika]] Interdisciplinarno polje koje proučava strukturu, funkciju, evoluciju, mapiranje i uređivanje cijelih genoma, za razliku od pojedinačnih gena. Genomika okoliša, ekogenomika i genomika zajednice Proučavanje genetičkog materijala dobivenog direktno iz uzoraka okoliša, za razliku od organizama uzgajanih u laboratorijskim kulturama. *[[Genomska DNK]] (gDNK)), [[hromosomska DNK]] Također hromosomska DNK. DNK sadržana u hromosomima, za razliku od vanhromosomske DNK sadržane u zasebnim strukturama kao što su plazmidi ili organele kao što su mitohondrije ili hloroplasti. *[[genom|Genomski ispis]] koji rezultira inaktivacijom alela ovisno o tomezavisno od toga od kojeg je roditelja naslijeđen. Može imati kliničku važnost jer može utjecatiuticati na ekspresiju genske mutacije (tj. fenotipa) u potomstvu oboljelog roditelja, ovisno o tomezavisno od toga koji roditelj prenosi mutaciju. *[[Genomsko utiskivanje]] (imprinting) [[epigenetika|Epigenetički fenomen]] koji uzrokuje ekspresiju gena na način koji ovisi o određenom roditeljuzavisi od određenog roditelja od kojeg je gen naslijeđen. Javlja se kada se epigenetički znakovi kao što su DNK ili metilacija histona uspostave ili "“utisnu" (uštapmaju” (uštampaju) u zametne ćelije roditeljskog organizma i zatim se održavaju kroz ćelijske diobe u somatskim ćelijama potomstva organizma; kao rezultat, gen u potomstvu koji je naslijeđen od oca može biti izražen drugačije od druge kopije istog gena koja je naslijeđena od majke. *[[Genotip]] Cjelokupni komplement alela prisutan u genomu određene individue, što, u međudejstvu sameđudjelovanju s okolinskim faktorima i interakcijiinterakcijom gena dovodi do njenog fenotipa. Na najširoj razini, genotip uključuje cjelokupnu genetičku konstituciju pojedinca. Često se primjenjuje uže na skup alela prisutnih na jednom ili više specifičnih lokusa. *[[Genotip]]izacija Proces utvrđivanja razlika u genotipu pojedinca ispitivanjem sekvenci DNK u genomu, pomoću biotestova i poređenjem sa sekvencama druge osobe ili referentnom sekvencom. Laboratorijski proces u kojem se DNK zametne linije analizira na specifične nukleotide ili baze kako bi se utvrdilo jesu li prisutne određene varijante. Genotipizacija se razlikuje od sekvenciranja, u kojem se procjenjuju svi nukleotidi koji čine određenu duljinu DNK (npr. unutar gena, egzoma ili genoma). * [[Genotoksičnost]] Sposobnost određenih hemijskih i/ili fizičkih i bioloških agenasa da prouzrokuju oštećenje genetičkog materijala u živoj ćeliji (npr. kroz jednolančane ili dvolančane prekide, umrežavanje ili tačkaste mutacije), što može, ali ne mora da dovede do trajne mutacije. Iako su svi mutageni genotoksični, nisu svi genotoksični spojevi mutageni. *[[Genska doza]] Broj kopija određenog gena prisutnih u genomu. Doziranje gena direktno utiče na količinu genskog proizvoda koji ćelija može ekspromirati, iako su se razvile različite kontrole koje strogo regulišu ekspresija gena. Promjene u doziranju gena uzrokovane mutacijama, uključuju varijacije u broju kopija *[[Genska ravnoteža]] Mehanizam određivanja spola koji zavisi od omjera broja X-hromosoma (X) i broja skupova autosoma (A). Mužjaci se razvijaju kada je omjer X/A 0,5 ili manji, ženke kada je 1,0 ili više, a interseks se razvija kada je između 0,5 i 1,0. *[[Genska terapija]] Umetanje funkcionalnog ili divljeg tipa gena ili dijela gena u organizam (posebno pacijenta) s namjerom ispravljanja genetičkog defekta, bilo direktnom zamjenom defektnog gena ili suplementacijom drugom, funkcijskalnomfunkcionalnom verzijom. *[[Genski fond]] Zbir svih različitih alela koje dijele pripadnici jedne populacije. *[[Genski lokus]] Specifičan, fiksni položaj na [[hromosom]]u gdje se nalazi određeni gen ili genetički marker. *[[protein|Genski proizvod]] Bilo koji biohemijski materijal koji je rezultat ekspresije gena, koji se najčešće tumači kao funkcionalni transkriptom [[iRNK]], proizveden transkripcijom gena ili potpuno izgrađeni protein proizveden primarnim transkriptom, iako nekodirajuće, molekule RNK kao što su transferne [[RNK]] mogu također se smatraju genskim proizvodima. Mjerenje količine datog genskog proizvoda koji se može otkriti u ćeliji ili tkivu ponekad se koristi da se zaključi koliko je odgovarajući gen aktivan. *[[klicni list|Germ-ćelija]] (zametna ćelija) Svaka biološka ćelija koja stvara spolne ćelije organizma koji se seksualno razmnožava. Spolne ćelije su međugeneracijske veze za genetički materijal koji će se na kraju prenijeti na potomke organizma i obično se razlikuju od somatskih ćelija, koje su potpuno odvojene od zametne linije. *[[klicni list|Germ linija]] (zametna linija) Također: Zametna linija U višećelijskim organizmima, populacija ćelija koje su sposobne da prenesu svoj genetički materijal na potomstvo organizma i stoga se (barem teorijski) razlikuju od somatskih ćelija, koje ne mogu prenijeti svoj genetički materijal. Ćelije zametne linije nazivaju se zametne ćelije. Linija zametnih ćelija, koja se proteže kroz mnoge generacije, sadrži genetički materijal koji je na jedinku prenijet od njegovih predaka. *[[Glasnička RNK]] Vidi: [[Informacijsk RNK]]. *[[Goldberg-Hognessova kutija]] Vidi: [[TATA-kutija]]. *[[G-pruganje]] Također (Giemsa pruganje ili G-bendiranje) Tehnika koja se koristi u citogenetici za proizvodnju vidljivog kariotipa, bojenjem kondenziranih hromosoma Giemsa bojom. Bojenje proizvodi dosljedne i prepoznatljive uzorke tamnih i svijetlih "“traka"” u regijama hromatina, što omogućava da se specifični [[hromosom]]i lako razlikuju. [[gram pozitivna bakterija|Gram pozitivnost]] i [[gram negativna bakterija|Gram negativnost]] Prijemčivost/neprijemčivost [[mikroorganizam]]a (([[bakterija]]) ma Giemsa bojenje *[[Guanin]] Skraćeno slovom (skr. G.) Jedna od četiri glavne nukleobaze prisutne u DNK i [[RNK]]. [[Guanin]] formira bazni par sas [[citozin]]om. *[[Gubitak heterozigotnosti (LOH) Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerojatnijevjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i LOH. *[[GWAS]] GWAS (studija povezanosti cijelog genoma) GWAS (genome-wide associatijskassociation study) je način na koji se identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Oval metod ispituje cijeli genom radi genetičkih polimorfizama, obično polimorfizama jednog nukleotida ([[SNP]]), koji se češće javljaju u slučajevima (ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje) nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine). Naziva se i studija povezanosti cijelog genoma.<ref name="hadzirifat"/> ==H== *[[Haplodiploidija]] Sistem određivanja spola u kojem je spol pojedinog organizma određen brojem hromosoma koje posjeduje: potomci koji se razvijaju iz oplođenih jaja su diploidni i ženski, dok su potomci koji se razvijaju iz neoplođenih jaja haploidni i muški, sas polovinom [[hromosom]]a koliko i žena. Haplodiploidija je zajednička za sve pripadnike reda insekata Hymenoptera i nekoliko drugih taksona insekata. *[[Haplogrupa]] Skupina sličnih haplotipova koji imaju zajedničkog pretka s istom [[SNP]] mutacijom. Pošto se sastoji od sličnih haplotipova, omogućava predviđanje haplogrupa prema haplotipovima. Haplogrupa se određuje i utvrđuje SNP testom. *[[Haploid]] (ćelije ili organizma) Imaju jednu kopiju svakog hromosoma, pri čemu svaka kopija nije dio para. Kontrast diploidnog i poliploidnog. Označava se stenografskim brojem n. *[[[Haploidna garnitura]] Jednostruka [[hromosomska garnitura]] označava se simbolom <big>''n''</big>. Kada se spolne ćelije – jajna ćelija i sprematozoidspermatozoid spoje, novonastala – prva ćelija novog živog bića imaćeimat će diploidan broj hromosoma. *[[Haploidni broj hromosoma]] čovjeka iznosi 23. *[[Haploinsuficijencija]] Model dominantnog djelovanja gena u diploidnim organizmima, u kojem je jedna kopija alel a alela divljeg tipa na lokusu u heterozigotnoj kombinaciji sas varijantnim alelom nije dovoljandovoljna za proizvodnju fenotipa divljeg tipa. Haploinsuficijencija može nastati zbog de novo ili naslijeđene mutacije gubitka funkcije u varijantnom alelu, tako da proizvodi malo ili nimalo genskog proizvoda (često protein). Situacija koja se događa kada je jedna kopija gena inaktivirana ili izbrisana, a preostala funkcijskalnafunkcionalna kopija gena nije primjerena za proizvodnju potrebnog genskog proizvoda za očuvanje normalne funkcije. *[[Haplotip]] Sažeti termin za haploidni genotip. To je skup specifičnih alela (pojedinačnih DNK sekvenci) u klasteru usko povezanih gena na istom hromosomu, koji se nasljeđuju zajedno. Jednostavnije rečeno, haplotip je grupa takvih gena koje potomstvo nasljeđuje od jednog roditelja. Skup usko povezanih genetičkih markera prisutnih na jednom [[hromosom]]u koji se nasljeđuju zajedno. *[[Hardy-Weinbergov zakon]] U velikoj populaciji u kojoj dolazi do slučajnog parenja, frekvencije gena i genotipova su stalne. *[[Helikaza]] Bilo koji iz klase motornih proteina zavisnih od ATP -a koji se kreću u smjeru duž DNK kičmu kičme i katalizuju razdvajanje dva[[komplementa RNK lanca dvostruke spirale, dozvoljavajući da se odvijajuodvija veliki broj vitalnih procesa, npr. transkripcija, replikacija i popravka. Enzim koji odmotava lance dvolančane uzvojnice. *[[Hemizigot]] U diploidnom organizmu, koji ima samo jedan alel na datom [[genski lokus|geneskom lokusu]] (gdje bi ih obično bilo dva). Hemizigotnost se može uočiti kada je samo jedna kopija [[hromosom]]a prisutna u normalno diploidnoj ćeliji ili organizmu, ili kada je obrisan segment [[hromosom]]a koji sadrži jednu kopiju alela, ili kada je gen lociran na [[spolni hromosomheterogamet]]nom spolu (u kojem polnispolni hromosomi ne postoje u parovima koji se podudaraju); naprimjer, kod muškaraca s normalnim hromosomima, za gotovo sve X-vezane gene se kaže da su hemizigoti jer postoji samo jedan X hromosom i nekoliko istih gena postoji na Y hromosomu. Muški spol koji samo na X-hromosomu nosi alel za spolno- vezano svojstvo i koji se uvijek eksprimira u [[fenotip]]u. *[[Hemiziogot]]nost Pojava samo jednog člana hromosomskog para ili segmenta hromosoma umjesto uobičajena dva. Hemizigotnost se često koristi za opisivanje X-vezanih gena kod muškaraca koji imaju samo jedan hromosom X. Ovaj se termin ponekad koristi u genetici somatskih ćelija gdje su ćelijske linije raka često hemizigotne za određene alele ili hromosomske regije. *[[Heritabilnost]] Također i (nasljedivost) Pohranjivanje, prijenos i izražavanje molekulskih informacija u biološkim organizmima, što se manifestira prenošenjem fenotipskih osobine sa osobina s roditelja na potomstvo, bilo kroz seksualnu ili aseksualnu reprodukciju. Za ćelije ili organizmiorganizme potomaka se kaže da nasljeđuju genetičke informacije svojih roditelja. *[[nasljeđivanje|Sposobnost nasljeđivanja]]: [[Statistika]] koja se koristi u [[kvantitativna genetika|kvantitativnoj genetici]]. koja procjenjuje proporciju varijacije unutar date [[fenotip]]ske osobine koja je posljedica genetičke varijacije između pojedinaca u određenoj populaciji. Nasljednost se procjenjuje poređenjem individualnih fenotipova blisko srodnih jedinki u populaciji. Udio varijacija u populacijskom svojstvu koji se može pripisati naslijeđenim genetičkim čniocimačiniocima. Procjene nasljednosti kreću se od 0 do 1 i često se izražavaju kao postotak. Broj blizak 1 može biti pokazatelj visoko nasljedne osobine unutar populacije. Ne smije se koristiti za procjenu rizika na individualnoj osnovi. *[[Heterodupleksna analiza]] Metod otkrivanja razlika u sekvencama između normalne DNK i DNK koja se testira. Obično se koristi kao metodmetoda za otkrivanje potencijalnih mutacija u genu. *[[Heterogametnost]] Stanje organizma koji stvara dva tipa gameta s obzirom na spolne hromosome (XY). Heterogenost logaritama odds skora (HLOD rezultat) Statistička procjena jesu li dva genetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerojatnovjerovatno nasljeđuju zajedno. Logaritam heterogenosti rezultata izgleda izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Naziva se i HLOD rezultat. *[[Heterogenost lokusa]] Prisustvo varijanti na različitim lokusima gena koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Heterohromatin]] Kondenzirane regije hromatina koje najčešće nisu transkripcijski aktivne; mogu biti konstitutivne i fakultativne. *[[Heterohromosom]] Vidi: [[Alosom]] *[[Heterologna ekspresija]] Ekspresija stranog gena ili bilo koje druge strane sekvence DNK unutar organizma domaćina koji prirodno ne sadrži isti gen. Insercija stranih transgena u heterologne domaćine pomoću rekombinantnog vektori je uobičajeni biotehnološki metod vektora uobičajena je biotehnološka metoda za proučavanje strukture i funkcije gena. *[[Heteroplazmija]] Pojava kada je u citoplazmi više tipova hloroplasta ili mitohondrija. Heteroza, hibridna snaga i poboljšanje autbredinga Također hibridna snaga i poboljšanje autbredinga. Poboljšana ili povećana funkcija kvantiteta ili kvaliteta bilo koje biološke osobine u hibridu potomstvo potomstva, s obzirom na istu osobinu kod njegovih genetički različitih roditelja. Ako je bilo koja ili više osobina roditelja značajno poboljšana u potomstvu kao rezultat miješanja genetičkih doprinosa roditelja, potomstvo je heterotično. *[[Heterozigot]] U diploidnom organizmu, genotip koji ima dva različita alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, heterozigotni genotipovi su predstavljeni parom nepodudarnih slova ili simbola, često velikim slovom (kojikoje označava dominantni alel) i malim slovom (koje označava recesivni [[alel]]), kao što su Aa ili Bb itd. Kontrast je homozigot. *[[heterozigot|Heterozigotni genotip]] Prisustvo dva različita alela na određenom genskom lokusu. Heterozigotni genotip može uključivati jedan normalni i jedan mutirani alel ili dva različita mutirana alela (složeni heterozigot). *[[Hibrid]] Jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja iste vrste; npr. mendelovski F1-potomci graška dominantnog fenotipa nastali križanjem dominantnog homozigota i recesivnog homozigota ili potomak nastao križanjem jedinki koje pripadaju različitim vrstama. Potomstvo koje nastaje spajanjem kvaliteta dvaju organizama različitih rodova, [[vrsta]], [[rasa]], [[sorta (botanika)|sorti]] ili varijeteta putem seksualnog razmnožavanja. Hibridi se mogu pojaviti prirodno ili umjetno, kao u toku selektivnog uzgoja domaćih životinja i biljaka. Reproduktivne barijere obično sprečavaju hibridizaciju između udaljenih organizama ili barem osiguravaju da hibridno potomstvo bude sterilno, ali plodni hibridi mogu dovesti do specijacije. *[[Hibridizacija]] Proces kojim se hibridni organizam proizvodi od dva organizma različitih rodova, vrsta, [[rasa{{ ili varijeteta. Proces kojim se jednolančani DNK ili [[RNK]] preparat dodaje na površinu sekvence, u rastvoru, i potencijalno pretvara u komplementarnu sonda sondu. U odnosu na test ekspresije gena, hibridizacija se odnosi na korak u eksperimentalnoj paradigmi, dok se u molekulskoj biologiji ili genetici termin odnosi na hemijski proces. *[[himera|Himerizam]] Prisustvo dvedvije ili više populacija ćelija sas različitim genotipovima u pojedinačnom organizmu, poznatom kao himera, koja se razvila fuzijom ćelija koje potiču iz odvojenih zigota. Svaka populacija ćelija zadržava svoj genom, tako da je organizam kao cjelina mješavina genetički neidentičnih tkiva. Genetički himerizam može biti naslijeđen (npr. fuzijom više embrija tokom trudnoće) ili stečen nakon rođenja (npr. alogenom transplantacijom ćelija, tkiva ili organa od genetički neidentičnog donora). Kod biljaka može biti rezultat kalemljenja ili grešaka u diobi ćelija. Sličan je mozaicizmu, ali se razlikuje od njega. *[[mutacija|Hipermorf]] Mutirani alel sas povećanom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni ([[divlji tip]]). *[[Hipomelanoza]] Nedostatak melanina. *[[Hipomorf]] Mutirani alel sa smasnjenomsmanjenom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[Histon]] Dio klase posebnih proteina u [[hromosom]]ima oko kojih se omotava molekula DNK. Bilo koji iz klase visoko alkalnih proteina odgovornih za pakovanje jedarne DNK u strukturne jedinice koje se nazivaju nukleosomi u eukariotskim ćelijama. Histoni su glavne proteinske komponente hromatina, gdje se povezuju u komplekse koji djeluju kao "kalemovi"“kalemi” oko kojih se vijuga linearna molekula DNK. Imaju glavnu ulogu u regulaciji i ekspresiji gena. *[[HLOD-rezultat]] ([[logaritam]] heterogenosti rezultata pojavljivanja) Statistička procjena dajesu li su dva genska lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerovatno nasljeđuju zajedno. HLOD rezultat izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Također se naziva logaritam heterogenosti rezultata pojavljivanja. *[[Hloroplastna DNK]] (cpDNK) Cirkularna molekula DNK u hloroplastima, nezavisna od jedarne, endosimbiotskog porijekla. *[[Holandrični gen]]o Geni na [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. *[[hromosom|Holocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Bez jedne centromere, već više mjesta za sklapanje kinetohora raspoređenih duž cijele dužine [[hromosom]]a. Tokom diobe ćelije, hromatide holocentričnih hromosoma se paralelno pomiču i ne formiraju klasične strukture u obliku slova V, tipske za monocentrične [[hromosom]]e. *[[Homogametnost]] Organizam koji stvara jedan tip gameta s obzirom na [[spolni hromosom|spolne hromosome]] (XX)). *[[Homologna rekombinacija]] Tip genetičke rekombinacije u kojoj se nukleotidne sekvence razmjenjuju između dvije slične ili identične (“homologne") molekule DNK, posebno one koja se događa između homolognih hromosoma. Termin se može odnositi na rekombinaciju koja se javlja kao dio bilo kojeg od brojnih različitih ćelijskih procesa, najčešće popravke DNK ili hromosomskog ukrštanja tokom mejoze kod eukariota i [[horizontalni prenos gena|horizontalnog prijenosa gena]] kod prokariota. Kontrastna nehomologna rekombinacija. *[[Homologni hromosom]], homolozi Također homolozi. Skup od dva podudarna hromosoma, jednog majčinskog i jednog očinskog, koji se uparuju jedan s drugim unutar jedra tokom mejoze. Imaju iste gene na istim lokusima, ali mogu imati različite alele. *[[Homoplazmija]] Pojava kada u citoplazmi nalazimo samo jedan tip [[hloroplast]]a ili [[mitohondrija]]. *[[Homozigot]] U diploidnom organizmu, organizam koji ima dva identična alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, homozigotni genotipovi su predstavljeni parom odgovarajućih slova ili simbola, kao što su AA ili aa. Kontrast je heterozigot. *[[homozigot|Homozigotni genotip]] Jedinka koja nosi dva identična alela (AA ili aa). Prisustvo dva identična alela na određenom lokusu gena. Homozigotni genotip može uključivati dva normalna alela ili dva alela koji imaju istu varijantu. *[[Horizontalni transfer gena]] (HGT) HGT ili lateralni prijenos gena (LGT) je kretanje genetičkog materijala između jednoćelijskih i/ili višećelijskih organizama osim ("(“vertikalnim")”) prijenosom DNK, od roditelja do potomstva ([[razmnožavanje]]). HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama. Horizontalni prijenos gena je i izmjena genetičkog materijala između dvije homologne molekule DNK dviju različitih ćelija (jedinki) iste generacije. *[[Hromatida]] Jedna kopija novokopiranog [[hromosom]]a, koji je centromerom spojen sas originalnim hromosomom. *[[Hromatidna razmjena]] Razmjena dijelova nesestrinskih hromatida homolognih hromosoma u profazi I mejoze. *[[Hromatin]] [[hromosom]]ski dio jedra sas pojačanom prijemčivošću za boje koje se koriste za bojenje preparata za mikroskopiranje. :Kompleks DNK i proteina tzv. nukleoprotein; može biti euhromatin iIiili heterohromatin Kompleks DNK, [[RNK]] i proteina koji se nalazi u eukariotskim ćelijama, koji je primarna supstanca koja se sastoji od hromosoma. Hromatin funkcioirafunkcionira kao sredstvo za pakiranje vrlo dugih molekula DNK u visoko organizirane i gusto zbijene oblike, što sprečava zapetljavanje niti, jača DNK tokom ćelijske diobe, pomaže u sprečavanju oštećenja DNK i ima važnu ulogu u regulaciji ekspresije gena i DNK replikacija. *[[Hromosom]] Jedarna supramolekulska struktura, vidljiva tek u ćelijama koje se dijele. Tada se hromosomi kondenziraju i dobiju jasnije konture. Prije diobe liče na tanke niti sklupčane u jedru. Sastoje se iz DNK i specifičnih proteina, [[histon]]a, koji služe kao prstenovi oko kojih se obmotavaomotava DNK. Oblik i debljina [[hromosom]]a ovise o tomezavise od toga koliko je čvrsto DNK obmotanaomotana oko proteina. Ako je obmotanaomotana jako, onda se hromosomi bolje vide i to se dešava nešto prije same diobe ćelije. Na hromosomu se mogu uočiti njegobvinjegovi kraci (kratki – p i dugi – q) krajevi ([[telomere]]), primarna RNK ([[centromere]]) i sekundarna RNK (drške satelita) suženja. [[Hromosom]]i se mogu smatrati svojevrsnim tipom molekulskog “paketa" za DNK unutar ćelijskog jedra. Kod većine eukariota, sastoje se od dugih lanaca DNK umotanih s proteinima koji se vežu za niti i kondenziraju, kako bi spriječili da postanu neupravljivo zapetljani. Najlakše se razlikuju i proučavaju u njihovim potpuno kondenziranim oblicima, koji se javljaju samo tokom ćelijske diobe. Neki jednostavni organizmi imaju samo jedan hromosom od kružne DNK, dok većina eukariota ima više hromosoma sastavljenih od linearne DNK. Sastoji se od proteina i DNK organiziranih u gene. Svaka ljudska ćelija normalno sadrži 23 para [[hromosom]]a. *[[Hromosomska duplikacija]] Dvostrukost cijelog hromosoma ili njegovih određeni hsegmenataodređenih segmenata. *[[Hromosomska nestabilnost]] Genomska neravnoteža koja se javlja kada ćelija ima abnormalan broj hromosoma. Može biti uzrokovana neočekivanim hromosomskim križanjem ili prisutnošću malih, vanhromosomskih dijelova DNK.<ref name="hadzirifat"/> ==I== *[[Idiohromosom]] Vidi: [[Alosom]]. *[[Inbred linija]] Bilo koja loza određene vrste u kojoj su jedinke gotovo ili potpuno genetički identične jedna drugoj zbog duge historije ponovljenih inbridinga, bilo prirodnim ili vještačkim putem. Linije se obično smatraju ukrštanimukrštenim nakon najmanje 20 generacija inbridinga (npr. samooplodnjom ili parenjem u srodstvu), kada su gotovo svi lokusi u genomu homozigotni i sve jedinke se stoga mogu tretirati kao klonovi (uprkos činjenici da se još uvijek proizvode spolnom reprodukcijom). *[[Inbriding]] Također ukrštanje u srodstvu [[Spolno razmnožavanje]] između [[rasa]] ili jedinki koje su genetički blisko povezane. Inbriding rezultira [[homozigot|homosigotnošću]], što može povećati i vjerovatnoću da će potomstvo biti pogođeno štetnim recesivnim osobinama i vjerovatnoću fiksiranja korisnih osobina unutar reproduktivnog dijela populacije. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati ukrštanjem, a za potomstvo se kaže da je inbredno. Kontrast je autbriding. *[[Incidencija]] Učestalost nove pojave genetičkog poremećaja (ili šire bilo kojeg genetičkog stanja ili osobine, štetnog ili drugog) među članovima određene populacije i u određenom vremenskom periodu. *[[Indel]] Termin koji se odnosi na inserciju ili deleciju jedne ili više baza u sekvenci [[nukleinske kiseline]]. *[[Inducibilni gen]] Gen čija [[ekspresija gena|ekspresija]] ili reaguje na promjenu okoline ili ovisi o položaji ćelije domaćina unutar [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. *[[protein|Induktor]] Protein koji se vezuje za represor (da ga onemogući) ili za aktivator (da ga omogući). *[[Informacijska RNK]] [[RNK]] (iRNK, mRNK) su sve molekule RNK koje prenose genetičku informaciju iz njenog centra u [[ćelijsko jedro|jedru]], tj. u [[hromosom]]ima ili u drugim nositeljima DNK ([[mitohondrijska DNK]] ([[mitohondrije]] i [[plastid]]i) – do mjesta njene realizacije. Genetička kontrola svih pojava i procesa u organizmu odvija se putem sinteze regulacijskih ([[enzimi]]) i strukturnih proteina. *[[genetičko testiranje|Informativnost]] U [[genetičko testiranje|genetičkom testiranju]], rezultat testa koji definitivno otkriva prisustvo ili odsutnost genetičke promjene zametne linije povezane s nasljednim poremećajem koji se procjenjuje. U analizi povezanosti, sposobnost razlikovanja između majčinski i očinski naslijeđenih DNK-markera (polimorfizama) unutar ili u blizini određenog gena od interesa. *[[genetičko savjetovanje|Informirani pristanak]] (proces pristanka) Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju [[informacija]]. Trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija [[genetička analiza|genetičke analize]], raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Naziva se i proces pristanka. *[[Insercija (genetika)|Insercija]] Umetanje jednog ili više [[nukleotid]]a u lanac DNK, odnosno hromosom. Tip mutacije u kojoj se jedna ili više baza dodaje sekvenci nukleinske kiseline; može značajno varirati u veličini. *[[Inicijacijski kodon]] Pogledajte: Početnipočetni kodon (startni kodon). *[[Insercijska mutageneza]] Promjena sekvence DNK umetanjem jednog ili više nukleotida u sekvencu, bilo prirodno ili vještački. Ovisno o preciznoj lokacijiZavisno od precizne lokacije umetanja unutar ciljne sekvence, insercije mogu djelomično ili potpuno inaktivirati ili čak povećati regulaciju genskog proizvoda ili biohemijskog puta, ili mogu biti neutralne, ne dovodeći do suštinskih promjena. Mnoge tehnike genetičkog inženjerstvoainženjerstva oslanjaju se na umetanje egzogenog genetičkog materijala u ćelije domaćina, kako bi se proučavala funkcija i ekspresija gena. *[[Insercijska sekvenca]] Također, insercijski ili jednostavno umetnuti element Bilo koja nukleotidna sekvenca koja je prirodno ili umjetno umetnuta u drugu sekvencu. Termin se posebno koristi da se odnosi naza dio transpozibilnog elementa koji kodira one proteine koji su direktno uključeni u proces transpozicije, npr. enzim transpozaza. Kodirajuća regija u transposabilnoj sekvenci umetanja obično je flankirana kratkim obrnutim ponavljanjima, a struktura većih prenosivih elemenata obično uključuje par bočnih sekvenci umetanja koje su same invertirane. *''[[In silico]]'' Odnosi se na eksperimente na živim jedinkama van i unutar organizma, odnosno i kako su i nađeni in natura. *[[''In situ]]'' Na datom mjestu *[[Integron]] Mobilni genetički element koji se sastoji od genske kasete koja kodira rekombinazu specifičnu za mjesto i uključuje mjesta za prepoznavanje specifična za integrazu i promotor koji upravlja ekspresijom jednog ili više gena za adaptivne osobine na ćeliju domaćina. Integroni obično postoje u obliku kružnih episomnih DNK fragmenata kao što su plazmidi, preko kojih pomažu brzu adaptaciju i evoluciju bakterija, omogućavajući horizontalni prijenos gena otpornosti na antibiotike između različitih bakterijskih vrsta i sojeva. *[[Intein]] Bilo koja sekvenca jedne ili više aminokiselina unutar prekursorskog polipeptida koja je izrezana spajanjem proteina tokom posttranslacijske modifikacije i stoga je odsutna u zrelom proteinu, analogno intronima spojenim iz [[RNK]] transkripta. Kontrast je ekstein. *[[Intercistronska regija]] / međugenska regija Bilo koja sekvenca DNK koja se nalazi između stop kodona jednog gena i startnog kodona sljedećeg gena u policistronskoj transkripcijskoj jedinici. Također: međugenska regija. *[[Interfaza]] Sve faze ćelijskog ciklusa isključujući ćelijsku diobu. Tipska ćelija većinu života provodi u interfazi, tokom koje obavlja svakodnevne metaboličke aktivnosti, kao i potpunu replikaciju svog genoma u pripremi za mitozu ili mejozu. *[[Intergenski razmaknik]] (IGS) Regija nekodirajuće DNK između gena. Termini intergeni spejser (IGS) ili netranskribovaninetranskribirani razmak (NTS) koriste se posebno za razmaknicu DNK između mnogih tandemski ponovljenih kopija gena ribosomske RNK. *[[Intergenska regija]] (IGR) Bilo koja sekvenca nekodirajuće DNK koja se nalazi između funkcionalnih gena. *[[Interkalirajući agens]] Bilo koji hemijski spoj (npr. akridinske boje) kojekoji ometa poravnanje i uparivanje baza u komplementarnim lancima molekula DNK, umetanjem sesebe između baza. *[[Interkineza]] Skraćena pauza u aktivnostima vezanim za ćelijsku diobu koja se javlja tokom mejoze kod nekih vrsta, između prve i druge mejotske diobe (tj. mejoze I i mejoze II). Tokom interkineze ne dolazi do replikacije DNK, za razliku od normalne interfaze koja prethodi mejozi I i mitozi. IntragenskiIntragenska regija Vidi: Intronintron. *[[Introgresija]] Također, [[introgresivna hibridizacija]]. Premještanje gena iz genskog fonda jedne populacije ili vrste u onu druge populacije ponovnim ukrštanjem hibrida dvije populacije s jednom od roditeljskih populacija. Sveprisutan je i važan izvor genetičke varijacije u prirodnim populacijama, ali se također može namjerno izazvati u uzgoju pripitomljenih biljaka i životinja. *[[Intron]] Nekodirajuća sekvenca eukariotske DNK, između sekvenci DNK sa smislenom šifrom (egzonima). Sekvenca DNK između egzona koja se inicijalno kopira u RNK, ali je izrezana iz konačnog [[RNK]] prijepisa i stoga ne mijenja kodiranje aminokiseline. Poznato je da neke intronske sekvence utiču na ekspresiju gena. *[[Intron]]ski upad Rekombinacija posredovana intronom; tip abnormalnosti [[hromosom]]a u kojem su krakovi hromosoma ogledalske slike jedan drugog. *[[inverzija (genetika)|Inverzija]] [[Hromosomska mutacija]] u kojoj se segment hromosoma odlomi i ponovno pričvrsti u obrnutom smjeru. *[[Inverzijska omča]] Nastaje sparivanjem [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] kod inverzijskog [[heterozigot]]a. *''[[In vitro]]'' U staklenci. *''[[In vivo]]'' Uživo. *[[iRNK]] Vidi: [[Informacijska RNK]]. *[[Istosmislena mutacija]] Vidi: Sinonimnasinonimna mutacija. *[[Izohromosom]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatide približno jednake dužine. Formiranje izohromosoma je ekvivalentno je istovremenim događajima umnožavanja i [[delecija (genetika)|delecije]], tako da dvije kopije ili dugog ili kratkog kraka čine rezultirajući hromosom. *[[Izolator]] Specifična sekvenca DNK koja sprečava da gen bude pod uticajem aktivacije ili potiskivanja obližnjih gena. *[[Izomerni gen]]i Dva ili više gena koji su ekvivalentni i redundantni u smislu da, uprkos [[kodon|kodiranju]] različitih genskih proizvoda, svaki od njih rezultira istim [[fenotip]]om kada je postavljen unutar iste genetičke pozadine. Ako je nekoliko izomernih gena prisutno u jednom genotipu, mogu biti kumulativni ili bez n-kumulativnog doprinosa fenotipu.<ref name="hadzirifat"/> ==J== *[[Jedarce]] (nukleolus) Jednostruka ili višestruka ćelijska [[organela]], odnosno jedrova suborganela. Glavna funkcija mu je stvaranje i organizacija komponenti ribosoma ([[rRNK]] i [[ribosom]]skih proteina). Organela jedra eukariotskih ćelija koja se sastoji od proteina, DNK i RNK i služi kao mjesto sinteze [[ribosom]]a. *[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP) U genetici odrednica za pojavu zamjene mjesta jednog od [[nukleotid]]a nekim drugim nukleotidom. Naprimjer, ako je posmatrana sekvenca na određenoj lokaciji gena posmatrane vrste sastavljena od niza nukleotida AAGCCTA, pa zatim nastane promjena redoslijeda nukleotida, kao AAGCCAA, postaje uočljivo da se početna i novonastala sekvenca međusobno razlikuju u jednom nukleotidu. Posljedice ovakvih izmjena (usljed ovakve "[[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]“) mogu biti različitog obima i oblika u posmatranom [[genom]]u ili fenotipu. *[[Jednosmjerna translokacija – [[nerecipročna translokacija]] Premještanje segmenta jednog hromosoma, nakon loma, na drugi nehomologni hromosom. *[[hromatida|Jednostruki hromosom]] Hromatida koja ima svoju vlastitu centromeru, jedna molekula DNK. *[[ćelijsko jedro|Jedro]] Ćelijska [[organela]] u kojoj je pohranjena (isključivo ili djelimično) genetička informacija u hromosomima. ==K== *[[genom|Kanalizacija]] Sposobnost populacije da dosljedno proizvodi isti fenotip bez obzira na varijabilnost okoline ili genetičke varijacije unutar njenog genoma. Koncept se najčešće koristi u razvojnoj biologiji za tumačenje zapažanja da su razvojni putevi često oblikovani prirodnom selekcijom, tako da se ćelijske loze u razvoju "vode" ili "kanaliziraju" prema jednoj, određenoj sudbini, postajući progresivno otpornijim na bilo kakve manje perturbacije. To može preusmjeriti razvoj ćelija dalje od njihovog početnog toka. *[[Kandidatski gen]] Gen čija je lokacija na hromosomu povezana s određenim fenotipom (često vezanim za bolest),) i za koji se stoga sumnja da uzrokuje ili doprinosi fenotipu. Geni kandidati se često biraju za proučavanje na osnovu prethodnog znanja ili prognoza o njihovoj funkcijskalnojfunkcionalnoj relevantnosti za osobinu ili bolest koja se istražuje. *[[Kanonska sekvenca]] Vidi: [[Konsenzusna sekvenca]]. *[[Kariogram]] Prikaz hromosoma jedne vrste poredanih prema veličini i položaju centromera (primarnih suženja hromosoma). *[[Kariotip]] Kompletna [[hromosomska garnitura]] date vrste. Broj i izgled hromosoma unutar jedra eukariotske ćelije, posebno kako je prikazan na organiziranoj mikrosnimci poznatoj kao [[kariogram]] ili u idealiziranom [[idiogram]]u (u parovima i poredani po veličini i položaju centromere). Termin se također koristi za označavanje kompletnog skupa hromosoma u vrsti ili pojedinačnom organizmu ili za bilo koji test koji otkriva ovaj komplement ili mjeri broj hromosoma. *[[kaskadno testiranje|Kaskadni skrining]] (kaskadno testiranje) Sistemski postupak za identifikaciju osoba unutar porodice kod kojih postoji rizik od nasljednog stanja. Počinje pronalaskom [[patogen]]e/ vjerovatno patogene varijante, putem opsežnog testiranja (kao što je testiranje potpunog genoma ili multigenskog panela) kod jednog člana porodice, obično pogođenog ovim stanjem. Zatim se testiranje samo za određenu porodičnu varijantu proširuje na rizične biološke rođake. Ovaj se proces ponavlja kako se identificira više pogođenih pojedinaca ili nositelja patogene varijante. Kaskadni skrining ponekad se naziva i kaskadno testiranje (preferirani termin). Kaskadno ([[genetičko testiranje|genetičko]]) testiranje (kaskadni skrining) Proces proširenja genetičkog testiranja na pojedince s rizikom unutar porodice za [[nasljeđivanje]] patogene varijante prethodno identificirane kod biološkog srodnika. Ovaj se proces ponavlja kako se unutar porodice identificira više nositelja [[patogen]]e varijante. Kaskadno [[genetičko testiranje]] ponekad se naziva i kaskadni probir, iako je preferirani izraz kaskadno genetičko testiranje. Naziva se i kaskadnim testiranjem. *[[ekspresivnost (genetika)|Kasni ili varijabilni početak]] Odnosi se na dob u kojoj se fenotip bolesti izražava kod osobe koja nosi patogenu varijantu. Stanja s kasnim ili promjenjivim početkom općenito se manifestiraju kasnije u životu ili u neko određeno doba tokom života. *[[bazni par|Kilobaza]] Jedinica molekulske mase/ dužine [[nukleinske kiseline]] jednaka 1.000 parova baza u dupleksnim molekulama, kao što je dvolančana DNK ili 1.000 baza u jednolančanim molekulama. *[[Kinetohor]] Troslojna laminarna proteinska struktura kojom se hromosom prihvata za mikrotubule [[diobeno vreteno|diobenog vretena]]. *[[Klasična genetika]] Grana genetike koja se zasniva isključivo na posmatranju vidljivih rezultata reproduktivnih činova, za razliku od onoga što su omogućile moderne tehnike i metodimetode molekulske biologije. Kontrastna molekululskaKontrast je [[molekularna genetika|molekulska genetika]]. *[[genetičko testiranje|Klinička korisnost]] Pojam koji se odnosi na vjerovatnoću da će test, podsticanjem intervencije, rezultirati poboljšanim zdravstvenim ishodom. Klinička korisnost genetičkog testa temelji se na zdravstvenim dobrobitima povezanim s intervencijama koje se nude osobama s pozitivnim rezultatima testa. *[[genetičko testiranje|Klinička valjanost]] Termin koji se odnosi na prediktivnu vrijednost testa za određeni klinički ishod (npr. [[vjerovatnoća]] da će se rak razviti kod nekoga s pozitivnim testom). Primarno je određena osjetljivošću i specifičnošću kojom test identificira pojedince s definiranim kliničkim stanjem unutar određene populacije. Klinička valjanost genetičkog testa je vjerovatnoća da će se rak razviti u nekoga s pozitivnim rezultatom testa. *[[kloniranje|Klon]] Genetički identične ćelije bakterija nastale [[binarna dioba|binarnim diobama]]; populacija ćelija ili [[organizam]]a koji su genetički identični, a nastali su binarnom diobom ([[prokarioti]]) ili mitozom iz jedne ćelije ili vegetativnim razmnožavanjem zajedničkog pretka ([[eukarioti]]). *[[Kloniranje]] Proces proizvodnje, bilo prirodno ili umjetno, pojedinačnih organizama ili ćelija koje su genetički identične jedna drugoj. Klonovi su rezultat svih oblika aseksualne reprodukcije, a ćelije koje prolaze kroz mitozu proizvode ćelije kćeri koje su klonovi roditeljske ćelije i jedne druge. Kloniranje se također može odnositi na biotehnološke metode kojikoje vještački stvaraju kopije [[organizam]]a ili [[ćelija (biologija)|ćelija]], ili, u molekulskom kloniranju, kopije fragmenata DNK ili drugih molekula. Metod manipulacije genetičkim materijalom u cilju dobijanja genetički istovjetnih jedinki. Jedinke koje imaju istovjetan genetički materijal se nazivaju se klonovima. *[[ekspresija gena|Koaktivator]] Tip regulatora koji povećava ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem za aktivator. *[[kodon|Kodiranje]] Također ([[smislenost (genetika)|smisleni lanac]], pozitivni (+) lanac i lanac bez šablona.) Lanac dvolančane molekule DNK čija nukleotidna sekvenca direktno odgovara sekvenci [[RNK]] transkripta proizvedenog tokom transkripcije (osim što su baze [[timin]]a supstituirane [[uracil]]skim bazama u molekuli RNK). Iako sam po sebi nije transkribiran, kodirajući lanac je po konvenciji lanac koji se koristi kada se prikazuje sekvenca DNK zbog direktne analogije između njene sekvence i kodona [[RNK]] proizvoda. Kontrast šablonske niti; vidi i smislenost. *[[kodominantnost|Kodominacija]] Osobena varijacija sudominacije dvajudva alela nad trećim. Manifestira u pojavi dase kad su [[heterozigot]]ne jedinke istovremeno obilježene produktima oba prisutna alela; specifična supstanca koju kodira svaki od njih strukturno je istovjetna u oba moguća [[genotip]]a (primjer [[krvna grupa]] AB). *[[Kodon]] [[Triplet]] u mRNK komplementaran tripletu (kod) u DNK. Serija od tri uzastopna nukleotida u kodirajućoj regiji sekvence nukleinske kiseline. Svaki od ovih tripleta kodira određenu aminokiselinu ili stop signal tokom sinteze proteina. Svaka molekula DNK i [[RNK]] napisana je jezikom nukleotida, koristeći četiri "slova" (četiri različite nukleobaze ), ali jezik koji se koristi za konstruiranje proteina uključuje 20 "slova" (20 različitih aminokiselina). [[Kodon]]i pružaju ključ koji omogućava da se ova dva jezika prevode jedan u drugi. Općenito, svaki kodon odgovara jednoj aminokiselini (ili stop signalu). Potpuni skup kodona naziva se [[genetički kod]]. *[[enzim|Kofaktor]] Bilo koji neproteinski [[organski spoj]] koji je vezan za [[enzim]]. Kofaktori su potrebni za pokretanje [[kataliza]]. *[[Kompenzacija doze]] Regulacijski sistem kojim se jedan X-hromosom kod ženki sisara inaktivira u ranom [[embriogeneza|embrijskom razvoju]] i ostaje inaktivan cijeli život Svaki mehanizam kojim organizmi neutraliziraju veliku razliku u doziranju gena uzrokovanu prisustvom različitog broja [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]] kod različitih spolova, čime se izjednačava ekspresija spolno vezanih gena tako da pripadnici svakog spola primaju iste ili slične količine proizvoda takvih gena. Primjer je X-inaktivacija kod ženki sisara. *[[osobina|Kompleksna osobina]] Vidi: [[osobina|Kvantitativno svojstvo]]. *[[Komplementarna DNK]] (cDNK) DNK koja se sintetizira iz jednolančanog šablona [[RNK]] (obično [[iRNK]] ili [[miRNK]] ) u reakciji koju katalizira enzim [[reverzna transkriptaza]]. Proizvodi se i prirodno od strane [[retrovirus]]a i vještački u određenim laboratorijskim tehnikama, posebno molekulskim kloniranjem. U [[bioinformatika|bioinformatici]], termin se također može koristiti za označavanje sekvence transkripta [[iRNK]] izražene kao njegov dvojnik kodirajućeg lanca DNK (tj.[[timin]]om koji zamjenjuje [[uracil]]). *[[Komplementarni gen]]i Geni koji interakcijom daju učinak različit od učinka svakoga gena zasebno. *[[nukleinska kiselina|Komplementarnost]] Svojstvo biopolimernosti [[nukleinske kiseline]], pri čemu će dva [[polimer]]na lanca postavljena antiparalelno jedan prema drugom težiti formiranju parova baza koji se sastoje od [[vodikova veza|vodikovih veza]] između pojedinačnih [[nukleobaza]] koje čine svaki lanac. Pritom se svaki od četiri tipa nukleobaza uparuje isključivo s jednim drugim tipom nukleobaza; npr. u dvolančanoj molekuli DNK, A se pari samo sas T, a C parovi samo sa G. Za polulance koji su upareni na takav način, kao i za same baze, kaže se da su komplementarni. Stepen komplementarnosti između dva lanca snažno utiče na stabilnost dupleksnih molekula; određene sekvence također mogu biti interno komplementarne, što može rezultirati vezivanjem jednog lanca za sebe. Komplementarnost je fundamentalna za mehanizme koji upravljaju [[replikacija DNK|replikacijom DNK]], transkripcijom i [[popravka DNM|popravkom DNK]]. *[[Kondenzacija DNK]] Proces povećavanja stepena spiralizacije i približavanja namotaja dvostruke spirale DNK. *[[novorođenče|Kongenitalnost]] Stanje ili osobina prisutna pri rođenju. Može biti posljedica genetičkih ili negeničkih faktora. [[Fenotip]] ili [[osobina]] koja se češće javlja u određenoj porodici nego u općoj populaciji; porodične osobine mogu imati genetičku i/ili negenetičku [[etiologija|etiologiju]]. *[[bakterijska konjugacija|Konjugacija]] Prijenos DNK iz donora u recipijenta tokom spolnog razmnožavanja; mehanizam [[genetička rekombinacija|rekombinacije]] kod [[bakterija]]. *[[inbriding|Konsangvinitet]] Genetičko srodstvo između jedinki koje su potomci barem jednog zajedničkog pretka. *[[Konsenzusna sekvenca]] U molekulskoj biologiji i [[bioinformatika|bioinformatici]], izračunati redoslijed najčešćih ostataka, bilo nukleotida ili aminokiselina, pronađen na svakom položaju u poravnanju sekvenci. Predstavlja rezultate više [[poravnavanje sekvenci|poravnavanja sekvenci]], u kojima se srodne međusobno uspoređuju i izračunavaju se slični sekvencni sekventni motivi. *[[vrsta|Konspecifičnost]] Pripadnost istoj vrsti. *[[Konstitucijska DNK]] (DNK zametne linije) ]]Odnosi se na tkivo koje potoče iz reproduktivnih ćelija (jajna ćelija|jajne ćelije ili [[spermatozoid]]a) i koje se ugrađujuugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija germinativne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i DNK zametne linije. *[[Konstitutucijska ekspresija]] Kontinuirana transkripcija gena, za razliku od fakultativne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira samo prema potrebi. Gen koji se kontinuirano transkribujetranskribira naziva se konstitutivni gen. *Konsultant Osoba koja se javlja na [[genetičko savjetovanje]]. *[[Kontrastni početni kodon]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Pozicioniranje centromere blizu, ali ne tačno u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatida neznatno različite dužine. *[[Konverzija DNK]] Bilo koji mehanizam pomoću kojeg se DNK sekvence se razmjenjuju nerecipročno (npr. putem konverzije gena, transpozicije ili nejednakog križanja ) što uzrokuje stalne fluktuacije u broju kopija DNK motiva tokom života organizma. Takvi mehanizmi su često glavni pokretači specijacije među populacijama. *[[Konzervacijska genetika]] Interdisciplinarna grana populacijske genetike koja primjenjuje genetičke metode i koncepte u nastojanju da se razumije dinamika gena u [[populacija]]ma, s glavnim ciljem izbjegavanja izumiranja i očuvanja i obnavljanja biodiverziteta. *[[[Konzervativna replikacija]] Jedna je od trinačinatri načina replikacije DNK. Tokom ovog procesa stvara dvije zavojnice DNK iz jedne izvorne. Od dvije formirane zavojnice, jedna z sadrži potpuno staru DNK, dok druga sadrži potpuno novu DNK. *[[Konzervirana sekvenca]] ]]Sekvenca [[nukleinske kiseline]] ili proteina koji je vrlo sličan ili identičan u mnogim [[vrsta]]ma ili unutar [[genom]]a, što ukazuje na to da je ostao relativno nepromijenjen kroz dugi period evolucije. *[[transkripcijski faktor|Koregulator]] Protein koji djeluje zajedno sas jednim ili više faktora transkripcije, kako bi regulirao [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *[[ekspresija gena|Korepresor]] Tip koregulatora koji smanjuje (potiskuje) ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem i aktiviranjem represora. *[[vezabi geni|Kosegregacija]] Prijenos, zajedno, dva ili više gena na istom hromosomu, kao rezultat toga što su u vrlo bliskoj fizičkoj blizini jedan drugome (tj. povezani). *[[histon|Kovalentne modifikacije histona]] *[[Postranslacijske modifikacije]] koje dovode do aktivacije gena ili pak [[utišavanja gena]]. *[[hromosom|Kratki krak (p)]] Kraći [[hromosom]]ski krak, u odnosu na q krak datog hromosoma, prema položaju centromere. *[[Kratko tandemsko ponavljanje]] (STR) ili jednostavno ponavljanje sekvence (SSR) Tip satelitske DNK koja se sastoji od relativno kratke sekvence tandemskog ponavljanja, u kojoj se određeni motivi (u rasponu dužine od jedne do šest ili više baza) ponavljaju, obično 5–50 puta. [[Mikrosatelit]]i su široko rasprostranjeni u [[genom]]ima većine organizama i imaju tendenciju da imaju veće stope mutacija nego u drugim regijama. Klasifikovani su kao tandemsko ponavljanje DNK promenljivogpromjenljivog broja ([[VNTR]]), zajedno sas dužim minisatelitima. *[[Krosingover]] (krosing over) Vidi: Hromosomsko ukrštanje. *[[inbriding|Krvno srodstvo]] Genetički blisko srodne osobe koje dijele nedavnog zajedničkog pretka (obično udaljenog ne više od tri ili četiri generacije). Efekt srodnog parenja, takođetakođer poznatog kao inbriding, jest povećanje vjerovatnoće da će potomstvo biti [[homozigot]]no na bilo kom datom paru [[gemski lokus|genskih lokusa]]. *[[Kvantitativna genetika]] Grana [[populacijska genetika|populacijske genetike]] koja proučava [[fenotip]]ove koji kontinuirano variraju (kao što su [[visina]] ili [[masa]]), za razliku od onih koji spadaju u kategorije koje se mogu diskretno identifikovati (kao što je [[boja očiju]] ili prisustvo ili odsustvo određene osobine). [[Kvantitativna genetika]] koristi statističke metode i koncepte za povezivanje kontinuirano distribuiranih fenotipskih vrijednosti sa specifičnim [[genotip]]ovima i genskim proizvodima. *[[Kvantitativni PCR]] [[PCR]] u realnom vremenu ili kvantitativna polimerazna lančana reakcija (engengl. ''Real-Time Polymerase Chain Reaction''),, skraćeno RTPCR, je) laboratorijska je tehnika u molekulskoj biologiji koja je bazirana na polimeraznoj lančanoj reakciji (PCR). Primjenjuje se za umnožavanje i simultanu detekciju ili kvantifikaciju ciljane molekule DNK. Postupak slijedi opći princip polimerazne lančane reakcije, a ključno obilježje je karakteristika je da se umnožena DNK otkriva kako reakcija napreduje, u "“realnom vremenu". Ovo je novi pristup u odnosu na standardnu [[PCR]], gdje se detektira proizvod reakcije na svom kraju. *[[osobina|Kvantitativno svojstvo]] Također: Složena osobina.<ref name="hadzirifat"/> ==L== *[[Lac-operon|''Lac''-operon]] Inducibilni sistem regulacije gena kod Escherichia coli. *[[PCR|Polimerazns lančana reakcija]] (PCR) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) anelinga i (3) elongacije. Lančana reakcija polimerazom je vrlo čest postupak u molekulskogenetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i PCR. *[[Lateralni transfer gena]] (LGT) Vidi: Horizontalni prijenos gena. *[[lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno pozitivni rezultat]] Rezultat testa koji pokazuje da je ispitanik zahvaćen i/ili ima određenu mutaciju gena kada on ili ona zapravo nije zahvaćen i/ili nema mutaciju; tj. pozitivan rezultat testa kod stvarno nepogođene osobe ili osobe s negativnom mutacijom. *[[LD *[[LD (neravnoteža povezivanja]]) Mjesto gdje se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može slučajno objasniti zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i neravnoteža povezivanja. *[[Leptoten]] Potfaza profaze mejoze I. U mejozi, prviprva od pet podfazapotfaza profaze I, nakon interfaze i prethode zigonemu, tokom kojeg se replicirani hromosomi kondenzuju iz difuznog hromatina u duge, tanke niti koje su mnogo vidljivije unutar jedra. *[[Letalna ekvivalentna vrijednost]] Prosječan broj recesivnih štetnih gena koji postoje u heterozigotnom stanju koje nosi član populacije diploidnih organizama, pomnožen prosječnom vjerovatnoćom da će svaki takav gen uzrokovati preranu smrtnost kada je homosigotan. Naprimjer, za organizam koji nosi osam recesivnih semiletalnih alela, od kojih svaki proizvodi samo 50% vjerovatnoće prerane smrti kada je homozigotan, kaže se da nosi genetički teret od četiri "smrtonosna ekvivalenta". *[[Letalna mutacija]] Svaka mutacija koja rezultira preranom smrću organizma koji je nosi. Recesivne letalne mutacije su fatalne samo za homosigote, dok su dominantne letalne mutacije fatalne čak i za heterozigote. *[[Ligaza]] Klasa [[enzim]]a koji kataliziraju spajanje velikih molekula kao što su [[nukleinske kiseline]], formiranjem jedne ili više [[hemijska veza|hemijskih veza]] između njih, tipski C–C, C–O, C–S ili C–N veza putem kondenzacijskih reakcija. Primjer je DNK-ligaza, koja katalizira stvaranje [[fosfodiesterska veza|fosfodiestarskih veza]] između susjednih [[nukleotid]]a na jednom ili oba lanca molekule DNK, reakcija poznata kao [[ligacija]]. *[[Lijonizacija]] Vidi: X-inaktivacija. *[[Lizogeni ciklus]] Ciklus bakterijskih virusa koji nakon infekcije izazivaju lizu (razgradnju) [[bakterije]]. Ima bakterijski virus sa ugrađenom [[fag]]nom (virusnom) DNK u genom bakterije *[[LOD-rezultat]] (Logaritamlogaritam kvotnih rezultata) Statistička procjena jesu li dva genetićkagenetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili “povezana") na određenom [[hromosom]]u da se mogu zajedno naslijediti. Za LOD rezultat od 3 ili više općenito se podrazumijeva da znači da su dva gena smještena blizu jedan drugome na hromosomu. LOD rezultat od 3 znači da su izgledi 1000:1 da su dva gena povezana i stoga naslijeđena zajedno. Također se naziva LOD skor. *[[LOH]] Gubitak [[heterozigot]]nosti Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i gubitkom heterozigotnosti. *[[genski lokus|Lokus]] Fizičko mjesto ili mjesto specifičnog [[gen]]]a na hromosomu. *[[Lyonska teorija]] Teorija genetičarke Mary Lyon prema kojoj je inaktivacija hromosoma X kod ženki sisara slučajna i nasumična. ==M== *[[MAGE]] Grupa koja ima za cilj da obezbediobezbijedi standard za reprezentaciju [[DNK-mikromreža]] ; podaci o ekspresiji gena koji bi olakšali razmjenu informacija mikromreža između različitih sistema podataka. *[[Mikrohromosom]] *[[Majčinski efekt]] Učinak produkata majčinih gena na [[fenotip]] potomka. *[[Majčinsko nasljeđivanje]] Vidi: [[Citoplazmatskog nasljeđivanje]], nasljeđivanje DNK-organela jajnom ćelijom. *[[Mala jedarna ribonukleinska kiselina]] ([[miRNK]]/snRNK) Općenito poznata kao U-RNK, je klasa malih molekula RNK koje se nalaze u okviru srastanja krajeva [[egzon]]skih tijela [[prerada RNK|prerade RNK]] u jedrima [[eukariot]]skih ćelija. Prosječna dužina [[miRNK]] je oko 150 [[nukleotid]]a. *[[Mapiranje gena]] Bilo koja od različitih metoda koje se koriste za preciznu identifikaciju lokacije određenog gena unutar molekule DNK (kao što je hromosom) i/ili fizičke udaljenosti ili udaljenosti između njega i drugih gena. *[[Mapna jedinica]] (mu) Vidi: [[Centimorgan]] *[[Masivno paralelno sekvenciranje]] (sekvenciranje sljedeće generacije, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence genoma pojedinca. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva sekvenciranje sljedeće generacije i NGS. *[[Matična ćelija]] Svaka biološka ćelija koja se još nije diferencirala u specijalizirani tip ćelija i koja se može podijeliti mitozom, kako bi proizvela više matičnih ćelija. *[[Medicinska genetika]] Grana medicine i [[nedicina|medicinske nauke]] koja uključuje proučavanje, dijagnozu i liječenje nasljednih poremećaja, i te širu primjenu znanja o ljudskoj genetici na medicinsku obradu. *[[Međugenski razmak]] (IGS) ili netranskribirani razmak (NTS).) Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće DNK koja razdvaja susjedne gene, bilo da su transkribovanitranskribirani ili ne. Termin se posebno koristi za označavanje nekodirajućih regija između mnogih ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.Viditakođer: Međugenska Vidi također: međugenska regija. *[[Mejoza]] Specijalizirana [[ćelijska dioba]] koja se javlja isključivo u seksualnom razmnožavanju eukariota, tokom kojeg replikaciju DNK prate dva uzastopna kruga diobe, kako bi se na kraju proizvele četiri genetički jedinstvene haploidne kćeri ćelije, svaka sa upola manjim brojem hromosoma od originalne diploidne roditeljske ćelije. Javlja se samo u ćelijama spolnih oragana i služi za stvaranje haploidnih [[gamet]]a, kao što su [[spermatozoid]]i, [[jajne ćelije]] ili [[spore]], koje se kasnije spajaju tokom [[oplodnja|oplodnje]]. Dvije mejotske podjele, poznate kao [[mejoza]] I i mejoza II, također mogu uključivati različite događaje genetičke rekombinacije između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]]. *[[Mendelovsko nasljeđivanje]] Teorija biološkog nasljeđivanja zasnovana na skupu principa koje je prvobitno predložio [[Gregor Mendel]] 1865. i 1866. Izveo je tri generalizirana zakona o genetičkoj osnovi nasljeđivanja koji se, zajedno s nekoliko teorija koje su razvili kasniji naučnici, smatraju temeljem [[klasična genetika|klasične genetike]]. Kontrast je nemendelovsko nasljeđivanje. *[[Merozigot]] ili parcijalni [[diploid]] Bakterija koja ima duplicirane dijelove [[genom]]a. *[[Metafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja nakon prometafaze i prije anafaze, tokom koje se centromere repliciranih hromosoma poravnavaju duž ekvatora ćelije, pri čemu je svaki kinetohor pričvršćen za mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Metilacija DNK]] [[epigenetika|Epigenetička]] modifikacija DNK koja nastaje [[metiliranje]]m [[citozin]]a u CpG dinukleotidima, inhibira [[transkripcija gena|transkripciju gena]] . *[[Mikroevolucija]] Promjena frekvencije alela ili genotipova u populaciji, odnosno promjena genetičke strukture populacije tokom velikog broja generacija. *[[Mikrohromosom]] Tip vrlo malog hromosoma, obično veličine manje od 20.000 parova baza, prisutan u kariotipovima nekih organizama. *[[Mikromreža]] (MIAME) Komercijalni standard koji je razvio FGED i zasnovan na MAGE – kako bi se olakšalo skladištenje i dijeljenje podataka o ekspresiji gena. *[[MikroRNK]] (miRNK) Tip malih, jednolančanih, nekodirajućih molekula [[RNK]], koje funkcioniraju u posttranskripcijskim regulacijama ekspresije gena, posebno utišavanja RNK, uparivanje baza sas komplementarnim sekvencama u iRNK transkriptima, što obično rezultira cijepanjem ili destabilizacijom transkripta ili inhibira njegovu translaciju u ribosomima. *[[Mikrosatelit[[ Ponavljajući segmenti DNK razasuti po [[genom]]u u nekodirajućim regijama između gena ili unutar gena (introni). Često se koriste kao markeri za analizu povezanosti zbog njihove prirodne velike varijabilnosti u broju ponavljanja među jedinkama. Ove regije su inherentno genetički nestabilne i podložne mutacijama. *[[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MSI) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnosti u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo nestabilnosti mikrosatelita može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak neusklađenosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. Mikrosatelitska nestabilnost također se može pojaviti sporadično. Naziva se i MSI. *[[MINSEQE]] Komercijalni standard koji je razvio FGED za skladištenje i dijeljenje visokopropusnih sekvenciranje podataka. *[[Misens mutacija]] (varijanta) GenetićkaGenetička promjena u kojoj supstitucija jednog para baza mijenja genetikkigenetički kod tako da proizvodi aminokiselinu koja se razlikuje od uobičajene aminokiseline na datom položaju. Neke misens varijante (ili mutacije) promijenit će promijeniti funkciju proteina. Također se naziva misens varijanta. *[[Mitohondrijska DNK]] (mDNK) Zasebne molekule u genomu viših organizama, onih čije ćelije imaju organele. Prema teoriji endosimbioze, mitohondrije i hloroplasti su nastali od endosimbiontskihendosimbiotskih cijanobakterija. DNK koja se nalazi u ovim organelama ima više sličnosti sas bakterijskom DNK – cirkularna je, a geni su kontinuirani (nema introna). Međutim, i na ovoj DNK se nekada mogu dogoditi mutacije koje izazivaju ozbiljne poremećaje metabolizma. Nasljeđuje se mitohondrijsku DNK od majke, jer spermatozioidispermatozoidi pri oplodnji svoje mitohondrije, a time i mDNK, ostavljaju u repu, koji ne ulazi u jajnu ćeliju. *[[Mjera udaljenosti]] Bilo koja količina koja se koristi za mjerenje razlika između nivoa ekspresije gena različitih gena. *[[MLPA]] Laboratorijski metod kojiMLPA (pojačanje sonde zavisno od multipleksne ligacije) Laboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercijaainsercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Također se naziva pojačanje sonde ovisno o multipleksnoj ligaciji. *[[Molekulsko kloniranje]] Ugradnja stranog gena u [[genom]] prokariotske ili eukariotske ćelije uz pomoć vektora. *[[Monohibrid]] Heterozigotni organizam za jedan gen koji kodira svojstvo koje određuju dva alela. *[[Monohibridno ukrštanje]] Križanje dva heterozigota za jedan gen; samooplodnja mendelovske F1 generacije (Aa x Aa). *[[Monoploidi]] Haploidni organizmi s jednim setovasetom hromosoma. *[[Monosomija]] Tip aneuploidije, manjak jednog hromosoma, 2n-1. *[[Mozaicizam]] Pojava dvije ili više ćelijskih linija s različitim genetičkim ili hromosomskim sastavom unutar jedne jedinke ili tkiva. *[[MSI]] *MSI (mikrosatelitska nestabilnost) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnost u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo MSI može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak nepodudarnosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. MSI se također može pojaviti sporadično. Naziva se mikrosatelitska nestabilnost. *[[Multigenski test]] (multipanelski multigenski test, test više gena, višegenski test) Genetički testovi koji koriste sekvenciranje sljedeće generacije za testiranje više gena istovremeno. Naziva se još i test više gena i višegenski test. Multipleks pojačanje sonde ovisno o ligacijizavisno od ligacije (MLPA) Laboratorijski metod kojiLaboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Naziva se i MLPA. *[[Multipleksno genomsko testiranje]] Metod za otkrivanje višestrukih genetičkih promjena (tj. mutacija gena ili jednonukleotidnih polimorfizama u jednom genu ili u cijelom [[genom]]u) istovremeno. *[[Multiplikacija gena]] (amplifikacija gena) Također i amplifikacija gena. Tip mutacije definiran kao bilo koja duplikacija regije DNK koja sadrži gen. UporediteUsporedite hromosomsku duplikaciju. *[[Mutacija]] Strukturna promjena u genetičkom materijalu. Može to biti promjena u samo jednom "slovu" genetičkog koda, a i promjena jednog većeg dijela genetičkog koda. Također, mutacije mogu biti [[genska mutacija|genske]], [[hromosomska mutacija|hromosomske]] i [[genomska mutacija|genomske]]. Obično su štetne, ali mogu imati velik evolucijski značaj kada ih prirodna selekcija favorizira. Pojam varijanta se ponekad koristi kao sinonim za mutaciju. Mutacija de novo (de novo mutacija, de novo varijanta, nova varijanta) Genetička promjena po prvi put u jednom članu porodice, kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Naziva se i de novo mutacija, de novo varijanta i nova varijanta. *[[Mutacija osnivača]] Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i (varijanta osnivača.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Mutacija pomaka okvira]] Umetanje (insercija) ili brisanje (delecija) koje uključuje broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i varijanta pomaka okvira. Zbog tripletne prirode po kojoj nukleotidi kodiraju aminokiseline, mutacija ovog tipa uzrokuje pomak u okviru čitanja nukleotidne sekvence, što rezultira time da je sekvenca kodona nizvodno od mjesta mutacije potpuno drugačija od originala. *[[Mutacija zametne linije]] (klicina varijanta) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i klicina varijanta. *[[Mutagen]] Tvar iz okoliša (hemijska, fizička ili biološka) koja izaziva mutaciju. ==N== *[[nasljeđivanje|Način nasljeđivanja]] Način na koji se nasslljednanasljedna osobina, poremećaj ili rizik od poremećaja prenosi s jedne generacije na drugu. Postoje različiti načini nasljeđivanja, a svaki može rezultirati karakterističnim obrascem pogođenih, nezahvaćenih ili rizičnih pojedinaca unutar porodice. Primjeri su autosomno dominantno, autosomno recesivno, X-vezano dominantno, X-vezano recesivno i multifaktorsko (poligensko) nasljeđivanje. [[Naddominacija]] – selekcijska prednost Fenomen da heterozigotni genotip ima bolji reproduktivni uspjeh od homozigotnog. *[[interakcija gena|Naddominantnost]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji je nadjačan ili "maskiran" doprinosom drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine se kaže da su recesivni, a za drugi i njegova povezana osobinanjegove povezane osobine se kaže da su dominantni. Često recesivni aleli kodiraju neefikasne ili nefunkcijskalnenefunkcionalne proteine. Kao i dominacija, recesivnost nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova. U genetičkoj stenografiji, recesivni aleli su često predstavljeni malim slovom (npr., za razliku od dominantnog A). *[[Nasljedna predispozicija]] (genetička predispozicija, genetička osjetljivost, nasljedna podložnost) Povećana šansa ili vjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Nasljedna predispozicija ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu utjecatiuticati na rizik od bolesti osobe. *[[Nasljeđivanje]] Također se označava i kao genetička predispozicija, genetička osjetljivost i nasljedna podložnost. Proces međugeneracijskog prenošenja genetičkih uputa za sintezu gradivnih ili kontrolnih ([[enzim]]skih) proteina. *[[genetičko testiranje|Neaficirana osoba]] U genetici, opisuje osobu koja nema određenu fenotipsku osobinu ili bolest. *[[genetičko savjetovanje|Negativna prediktivna vrijednost]] (NPV) [[Vjerovatnoća]] da pojedinac s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođen i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Naziva se i NPV. *[[genetičko savjetovanje|Neinformativni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat) Negativan rezultat testa kod osobe kod koje nije jasno nije pronađena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat. *[[Neklasificirana varijanta]] (varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se n aziva varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja. *[[nositelj (genetika)|Nenositelj]] Osoba koja ne nosi mutaciju prethodno identificiranu u njenoj ili njezinoj porodici. *[[genetičko testiranje|Neodređeni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat, neinformativni rezultat) Negativan rezultat testa kod nekoga bez jasno uočene štetne mutacije ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neinformativni rezultat. *[[genska mutacija|Neomorf]] Mutirani alel sas novom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[intermedijarnost|Nepotpuna dominantnost]] Slučaj interakcije alelnih gena kada dva alela heterozigotnog genotipa daju novi fenotip. Nepotpuna (smanjena) penetrabilnost Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Stanje ima nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante izražavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva smanjena penetrabilnost. *[[Neprobojnost]] Primjer u kojem osoba ima genetičku varijantu povezanu s osobinom ili koja uzrokuje bolest, ali nema fenotip ili stanje. Primjer nepenetracije je žena s [[patogen]]om varijantom BRCA1 koja doživi starost i nikad ne dobije rak dojke ili jajnikaNerazdvajanje jajnika *[[Nerazdvajanje]] (engl. nondisjunction) Nerazdvajanje homolognih hromosoma u anafazi I ili sestrinskih hromatida u anafazi II mejoze i sestrinskih hromatida u anafazi mitoze. *[[Nerastvorljiva RNK]] (sRNK).) Posebna klasa molekula RNK, tipski dužine 76 do 90 nukleotida, koja služi kao fizički adapter, omogućavajući transkriptima [[iRNK]] da se prevedu u sekvence aminokiselina tokom sinteze proteina. Svaka [[tRNK]] sadrži specifičan [[antikodon]]ski triplet koji odgovara]] aminokiselini koja je [[kovačentna veza|kovalentno vezana za suprotni kraj [[tRNK]]. Kako translacija napreduje, tRNK se regrutuju u ribosom, gdje je svaki kodon iRNK uparen sas tRNK koja sadrži komplementarni antikodon. U zavisnosti od organizma, ćelije mogu koristiti čak 41 različitu tRNK sas jedinstvenim antikodonima. Zbog degeneracije kodona unutar genetičkog koda, nekoliko [[tRNK]] koje sadrže različite antikodone nose istu aminokiselinu. *[[genetičko testiranje|Neuvjerljivi rezluau]] (neodređeni, neinformativni) rezultat Negativan rezultat testa osoba kod kojih nije jasno utvrđena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neodređeni rezultat i neinformativni rezultat. *[[NGS]] *[[Nizvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 3'- kraju lanca nukleotida, ili C-kraju peptidnog lanca. Kontrast uzvodnoje uzvodnost. *[[Nonsens mutacija]] Besmislena) mutacija (varijanta) Genetička promjena koja uzrokuje prijevremeni završetak sinteze proteina. Promijenjeni protein može biti djelimično ili potpuno inaktiviran, što dovodi do promjene ili gubitka njegove funkcije. Također se naziva besmislena mutacija. Metod (masivno paralelno sekvenciranje, sekvenciranje sljedeće generacije) Metoda visoke propusnosti kojikoja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i sekvenciranje sljedeće generacije. *[[Nokautiranje gena]] i [[nokaut miš]] Tehnika [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] u kojoj je organizam modificiran da nosi gene koji su postali neoperativni (“nokautirani“), tako da je njihova ekspresija poremećena u nekoj fazi na putu koji proizvodi njihove genske proizvode i organizam je lišen svog normalnog efekta. *[[nositelj (genetika)|Nositelj]] Jedinka koja je naslijedila recesivnu recesivni alel za genetičku osobinu ili mutaciju, ali kod koje ta osobina obično nije izražena ili vidljiva u fenotipu. Obično su takvi heterozigotni za recesivni alel i stoga još uvijek mogu prenijeti alel na svoje potomstvo, gdje se povezani fenotip može ponovo pojaviti ako potomstvo naslijedi drugu kopiju alela. Termin se obično koristi u medicinskoj genetici u kontekstu recesivnog alela koji uzrokuje bolest. *[[Nesinonimna supstitucija]] ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom, nakon transkripcije i translacije, rezultira u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna je sinonimna mutacija. *[[frekvencija alela|Nosiva frekvencija]] (stopa nositelja) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su [[BRCA1]] i BRCA2. *[[Nova mutacija]] (varijanta) Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili de novo varijanta (ili mutacija). *[[NPV]] (negativna prediktivna vrijednost) [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i [[RNK]], koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i [[RNK]] sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićima, odgovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za biosintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina s roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa. *[[Nukleoid]] Slična jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetičkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana s proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna gradivna jedinica hromatina, tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili citozin). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili citozin (u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[Nukleotidna sekvenca]] Precizan redoslijed uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili RNK. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetičke informacije i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na [[fenotip]]skoj razini. *[[Nutrigenomika]] Proučavanje interakcije prehrambenih i genetičkih faktora i njen učinak na metabolizam, zdravstveno stanje i rizik od bolesti. *[[NVC]] (varijanta broja kopije) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije.<ref name="hadzirifat"/> ==O== *[[Obrnuta genetika]] Metoda koja se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontrolira kao određene genetičke sekvence. *[[mutacija|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona zovu se amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. [Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih [[iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijske mikronizove za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) Baza podataka za ekspresiju gena kojom upravlja američki Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Otvoreni okvir čitanja|ORF]] Dio orvorenog okvira čitanja koji ima sposobnost da se prevede iz DNK ili [[RNK]] u protein; bilo koji kontinuirani dio kodona koji sadrži početni i stop kodon. *[[ORI]] Jedan od skupa gena (ili, općenito, bilo koje sekvence DNK koja pokazuje homologiju) u različitim [[genom]]ima, direktno povezanih jedan s drugim vertikalnim spuštanjem od jednog gena ili sekvence u posljednjem zajedničkom pretku tih [[genom]]a. Za takve gene ili sekvence se kaže da su ortologni. Ortolozi potiču iz iste predačke sekvence i može se zaključiti da su povezani jedni s drugima na osnovu sličnosti njihovih sekvenci. Iako su možda evoluirali nezavisno unutar odvojenih [[genom]]a mutacijom i prirodnom selekcijom, njihovi proizvodi mogu i dalje zadržati slične strukture, funkcije ili nivoe ekspresije među vrstama i populacijama. Identifikacija ortologa se pokazala važnom u zaključivanju o filogenetskim odnosima između različitih organizama. Kontrastni paralog. *[[ekspresija gena|Osnovna linija]] Mjera nivoa ekspresije jednog ili više gena prije perturbacije u eksperimentu, kao u negativnoj kontroli. Osnovna ekspresija se također može odnositi na očekivanu ili historijsku mjeru ekspresije za [[gen]]. *[[Osobina]], [[svojstvo]], značajka, karakter(istika) Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.<ref name="hadzirifat"/> ==P== *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvence [[DNK]] *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili RNK u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje [[centromera|centromeru]]. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi s ogromnim varijacijama u jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini [[[[genom]]]]a među [[eukariot]]skim [[vrsta]]ma, posebno zapažanje da veličina [[genom]]a nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju [[genom]]e koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski [[genom]]i uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni s toliko nekodirajuće DNK i zašto neki [[genom]]i imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, općenitije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju), koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog [[genom]]a, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog [[genom]]a, ili tokom specijacije, u različitim [[genom]]ima). Kontrast je ortolog. [[Parazitska DNK]] Vidi: [[Sebični genetički element]]. *[[Autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. *[[Patogen]]a (štetna) [[mutacija]] (varijanta), predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] ([[lančana polimerazna reakcija]], lančana reakcija polimeraze) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). PCR u realnom vremenu (rtPCR) Vidi: kvantitativna PCR. *[[Genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice, kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, organizam ili vrstu s određenim potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme, i obuhvata bilo koji broj generacija; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braću i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetreabilnst]] Udio pojedinaca s datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv fenotip kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije, on je 100% penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[Pericentričnost hromosoma]] Pozicioniranost blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5' kraj. *[[Pirimidin]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]]). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao pirimidini. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. [[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utiče na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *[[plejotropija|Plejotropni učinak]] Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] ([[iRNK]]) prilikom translacije u [[ribosom]]u. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5' neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili vještački, koji smanjuje nivo ekspresije određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih i[ transkripata) u policistronskoj [[iRNK]]. *[[Pogođeni srodni par]] Bilo koji par organizama koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod uticajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli(A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3' kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično iRNK. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu [[iRNK]], spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju – umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili RNK, pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj RNK. Dimeri pirimidina obično se brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih gena koji kontroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[Polilinker]] Lančana reakcija polimeraze (PCR). Vidi: višestruko kloniranje. *[[Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcionalan način. *[[Poliploid]] [[Organizam]] s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može se pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] (poliribosom ili ergosom) Kompleks molekula iRNK i dva ili više ribosoma koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[politenija|Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *Popravak/[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet [[genom]]a i normalnu funkcionalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koje su pogođene određenim poremećajem ili koje nose određeni gen. Često se o njemu raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim ličnim rizikom s obzirom na njegovu ili njenu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranslacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript RNK hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizvela zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[posttranslacijska modifikacija]]. *[[Potpomognuta reprodukcija]] (ART) Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija in vitro. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna razmjena ([[krosingover]]). *[[Pozitivna prediktivna vrijednost]] (PPV) [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[kodirajuća sekvenca]]. *[[PPV]] (pozitivna prediktivna vrijednost) Vjerovatnoća da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[Prajmer]] Predisponirajuća (štetna) mutacija (mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta), mutacija gena za osjetljivost. Vidi: začetnica. Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija]] (nadekspresija) Nenormalno visok nivo [[ekspresija gena]] koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji [[fenotip]] povezan s [[gen]]om. *[[nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji je predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] (transposable element – TE, transpozon ili skakajući gen) Sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar [[genom]]a, ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i [[genom]]a veličine. Transponirani elementi čine veliki dio [[genom]]a i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji. Iako su TE sebični genetički elementi, mnogi su važni u funkciji i evoluciji [[genom]]a. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[Presimptomsko testiranje]] [[Genetičko testiranje]] koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcionalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je “potpostavljen” u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana (“sirova”), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada; pretvara se u zreli RNK proizvod kao što je i[[RNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili pre-iRNK, naprimjer, tip je primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu ([[prajmer]]). *[[genetička analiza|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, “izloženost” je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristrasnost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenog svojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[Penetrabilnost (genetika)|Probojnost]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka (informirani pristanak)]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. *[[genetičko savjetovanje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su lična zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project (HGP) bio je projekt čiji je cilj bilo utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski genom. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, s fizičkog i funkcionalnog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[Prometafaza]] Prelazna potfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK na kojoj započinje gen na koju se veže [[RNK-polimeraza]], obično duga 100–1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *[[sekvenciranje DNK|Propusnost]] Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencioniranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]]: Nesinonimna supstitucija ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom rezultira, nakon transkripcije i translacije, u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna sinonimna mutacija. *[[frekvencija|Nosiva frekvencija]] Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i stopa nositelja. *[[Nova mutacija]] Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili ''[[de novo]]'' varijanta (ili mutacija). Također se zove nova varijanta. *[[NPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Također se naziva negativna prediktivna vrijednost *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i RNK, koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i RNK sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićim, odgoovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za bioseintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina sa roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa *[[Nukleoid]] Znači sličan jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetićkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana sa proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna građevna jedinica hromatina tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedno od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]; u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[nukleotid|Nukleotidna sekvenca]] Precizan redosled uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili [[RNK]]. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetićke informacije, i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti, da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleoinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na fenotipskoj razini. *[[NVC]] Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije. Naziva se i varijanta broja kopije. Metod u koji se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontroliraju određene genetičke sekvence. *[[kodon|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona se zovu amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijskik mikronizova za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) [[Baza podataka]] za ekspresiju gena kojom upravlja američni Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Osobina|Osobina, svojstvo, značajka, karakter(istika)]] Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe. *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvencije DNK. *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili [[RNK]] u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje centromeru. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi sa ogromnim varijacijama jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini genoma među eukariotskim vrstama, posebno zapažanje da veličina genoma nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju genome koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski genomi uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni sa toliko nekodirajuće DNK i zašto neki genomi imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, uopćenije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju, koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog genoma, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog genoma, ili, tokom specijacije, u različitim genomima). Kontrastno ortolog. *[[Parazitska DNK]] Vidi: Sebični genetički element. *[[autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[inbriding|Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. Patogena mutacija (varijanta) Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili [[mutacija]]) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivost. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i lančana polimerazna reakcija i lančana reakcija polimeraze. *[[PCR u realnom vremenu]] (rtPCR) Vidi: kvantitativni PCR. *[[genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, [[organizam]] ili vrstu sa određenom potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme i obuhvata bilo koji broj [[generacija]]; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braća i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetrabilnost]] Udio pojedinaca sa datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv [[fenotip]] kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije on je 100 % penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[centromera|Pericentričnost hromosoma]] Pozicionirano blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5'-kraj. *[[Pirimidin]]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]] ). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao [[pirimidin]]i. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. *[[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utječe na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *Plejotropni učinak Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] (iRNK) prilikom translacije u ribosomu. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5'neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili veštački, koji smanjuje nivo ekspresije gena određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih [[iRK]] transkripata) u policistronskoj iRNK. *Pogođeni srodni par Bilo koji par [[organizam]]a koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji oboje imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod utjecajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli (A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3'-kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično [[iRNK]]. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poli|Poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu iRNK, spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju, umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili [[RNK]], pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj [[RNK]]. Dimeri pirimidina se obično brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih, gena koji kopntroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[poligen|Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[kloniranje|Polilinker]] Vidi: Višestruko kloniranje. Lančana reakcija polimeraze (PCR). *[[genetički polimorfizam|Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova ) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcijskalan način. *[[Poliploid]] Organizam s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] Također poliribosom ili ergosom. Kompleks molekula[[iRNK]] i dva ili više [[ribosom]]a koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet genoma i normalnu funkcijskalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[genetičko savjetovanje|Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koji su pogođeni određenim poremećajem ili koji nose određeni gen. Često se raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim osobnim rizikom s obzirom na njegovu ili njezinu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranskacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript [[RNK]] hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizveo zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranslacijska modifikacija|Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[Posttranslacijska modifikacija]] *Potpomognuta reprodukcija Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija ''[[in vitro]]''. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). Također se naziva ART. *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna izmjena (krosingover). *[[genetička konsultacija|Pozitivna prediktivna vrijednost]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Naziva se i PPV. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[Kodirajuća sekvenca]] *[[PPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Također se naziva pozitivna prediktivna vrijednost. *[[Prajmer]] Vidi: Začetnica *[[Predisponirajuća mutacija]] Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta i mutacija gena za osjetljivost. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija (nadekspresija)]] Nenormalno visok nivo ekspresije gena koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji fenotip povezan s genom. *[[Nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] Transposable element (TE, [[transpozon]] ili skakajući gen) je sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar genoma , ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i genoma veličine . Transponirani elementi čine veliki dio genoma i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji . Iako su TE sebični genetički elementi , mnogi su važni u funkciji i evoluciji genoma. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[genetičko testiranje|Presimptomsko testiranje]] Genetičko testiranje koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcijskalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je „potpostavljen“ u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana („sirova“), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada pretvara ga u zreli RNK proizvod kao što je [[iRNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili [[pre-iRNK]], naprimjer, je tip primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu (prajmer). *[[genetičko testiranje|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, „izloženost“ je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristranost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenogsvojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[penetrabilnost (genetika)|Probojnost (penetrabilnost)]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Također se naziva informirani pristanak. *[[genetičko testiranje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su osobna zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project: HGP bio je projekt čiji je cilj utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski [[genom]]. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, sa fizičkog i funkcijskog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[mejoza|Prometafaza]] Prelazna podfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK kojoj započinje gen na koju se veže RNK-polimeraza, obično duga 100-1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *Propusnost Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencijskiranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]] Linearna polimerna makromolekula sastavljena od niza aminokiselina povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula [[iRNK]] koje su prevedene u određenim [[gemom|genomima]], [[ćelija (biologija)|ćelijama]], tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput [[transkriptom]]a, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. *[[divlji tip|Prototrof]] ili [[divlji tip]] Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] Linearna polimerna [[makromolekula]], sastavljena od niza [[aminokiselina]] povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula iRNK koje su prevedene u određenim [[genom]]ima, ćelijama, tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput transkriptoma, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] (poligenski rezultat rizika) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. Može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su povezane s genima relevantnim za stanje. Također se naziva poligenski rezultat rizika. *[[pseudogen|Pseudoalel]] Bilo koji od dva ili više različitih gena ili sekvenci koji imaju isti ili sličan doprinos fenotipu, pa se stoga čini da su pravi aleli, ali zapravo nisu strukturno alelni (tj. ne zauzimaju homologne lokuse na homolognim hromosomima ). *[[Pseudoautosomna regija]] (pseudoautosomno [[nasljeđivanje]]) PAR1, PAR2 , jesu međusobno homologne sekvence nukleotida na ljudskom [[hromosom X|X]] i [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. Pseudoautosomne regije su dobile ime jer se bilo koji gen u njima nasljeđuje kao i svi [[autosom]]ni geni. PAR1 kod ljudi obuhvata 2,6 Mbp vrhova kratkih krakova X i Y-hromosoma i ostalih velikih majmuna (X i Y imaju ukupno 155 Mbp i 59 Mbp). PAR2 je na vrhovima dugih krakova, u rasponu od 320 kbp. *[[Pseudogen]] Nefunkcionalna sekvenca DNK koja podsjeća na funkcionalni gen. Pseudogeni su tipski suvišne kopije funkcijskalnihfunkcionalnih gena koji su duplicirani prirodnim procesima, osim što nemaju regulatorne sekvence neophodne za pravilnu transkripciju ili translaciju ili sadrže druge defekte kao što su mutacije pomaka okvira, preuranjeni [[stop kodon]]i ili nedostajući introni. Sekvenca DNK koja nalikuje genu, ali je mutirana u neaktivan oblik tokom evolucije. Često mu nedostaju introni i druge bitne sekvence DNK potrebne za funkcijskiranje.funkcioniranje. Iako su genetički slični izvornom funkcionalnom genu, pseudogeni ne rezultiraju funkcijskalnimfunkcionalnim proteinima, iako neki mogu imati regulatorne učinke. *[[Pseudopoliploidija]] Stanje u kojem je broj hromosoma u hromosomskom skupu udvostručen (ili utrostručen, itd.), ali bez odgovarajućeg povećanja stvarne količine genetičkog materijala (tj. nivoa ploidnosti). Ovo se događa kada se hromosomi normalnog hromosomskog komplementa (npr. diploidi) fragmentiraju na manje komade, povećavajući ukupan broj pojedinačnih hromosoma, ali ne stvarajući dodatne homologne kopije tih hromosoma (tako da ćelija ostaje diploidna). Bilo koji brojčani odnos između hromosomskih skupova u grupama srodnih organizama koji sugeriše da su neki od tih organizama poliploidi drugih, a zapravo nisu. *[[Punnettov kvadrat]] (Panetov kvadrat) Tabelarni dijagram koji se koristi za predviđanje mogućih [[genotip]]ova [[fenotip]]ova koje može naslijediti potomstvo određenog križanja ili uzgojnog eksperimenta sumiranjem svih različitih kombinacija majčinih s očevim alelima. Rezultirajuća tabela se zatim može koristiti za određivanje vjerovatnoće da će potomstvo imati određeni [[genotip]]. Korisnost Punnettovih kvadrata ograničena je na diskretne fenotipove naslijeđene prema jednostavnim mendelovskim obrascima. *[[Purin]] Dvoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz pirimidin, jedna od dvije molekule iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući i one koje se koriste u DNK i RNK ). Kao purini klasifikuju se [[adenin]] (A) i [[guanin]] (G). ==Q== *[[qPCR]] Također PCR u realnom vremenu (rtPCR). ==R== *[[genetički marker|RAD]] DNK markeri povezani sas restrikcijskim mjestom; tip genetičkih markera koj u asocijacijskom mapiranju, QTL miranju, populacijskogenetičkim, ekogenetičkim i evolucijskim istraživanjima. *[[RAPD]] Nasumična amplifikacija polimorfne DNK (engleski: (engl. Random Amplified Polymorphic DNA/ / čita se "rapid") jest vid PCR reakcije u kojoj su umnožavajući segmenti DNK slučajni. Za RAPD proceduru stvara se nekoliko proizvoljnih, kratkih prajmera (začetnica), sas 8-–12 nukleotida, a zatim se nastavlja [[PCR]] procesuiranje koristeći veliki predložak [[genom]]ske DNK, očekujući amplifikaciju fragmenta. Na završetku obrade nastalih uzoraka iz RAPD reakcije, mogu se prikupiti polujedinstveni profili. *[[Rasa]] Nepriznata taksonomska kategorija pod kojom se podrazumijevaju populacije karakterističnog genetičkog sastava, koje se po njemu prepoznatljivo razlikuju od ostalih istovjernoi definiranih populacija. Uporedi sa [[sorta (botanika)|sorta]]. *[[Rastvorljiva RNK]] (sRNK) Vidi: Transportnatransportna RNK. *[[Razmnožavanje]] – reprodukcija Prokreacija ili propagacija je biološki proces u kojem roditeljske jedinke stvaraju potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće vrste. Svaki pojedinačni organizam postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: spolni (seksualni) i bespolni (aseksualni). *[[Recesivna letalnost]] Letalnost samo kod homozigotnog genotipa. *[[Recipročna balansirana translokacija]] Translokacija bez delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna nebalansirana translokacija]] Translokacija koja uzrokuje delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna translokacija]] Razmjenjivanje hromosomskih segmenata dva nehomologna hromosoma. *[[Regulacija gena]] Širok spektar mehanizama koje ćelije koriste ćelije za povećanje ili smanjenje proizvodnje ili ekspresije specifičnih genskih proizvoda, kao što su RNK ili proteini. Regulacija gena povećava svestranost i prilagodljivost organizma dopuštajući njegovim ćelijama da eksprimiraju različite genske proizvode kada to zahtijevaju promjene u njegovom okruženju. Kod višećelijskih organizama, regulacija ekspresije gena također pokreće ćelijsku diferencijaciju i morfogenezu u embriju, omogućavajući stvaranje raznolikog niza tipova ćelija iz istog [[genom]]a. *[[Rekombinantna DNK]] (rDNK) Molekule [[DNK]] koje su nastale primjenom laboratorijskih metoda genetičke rekombinacije genetičke rekombinacije (kao što je molekulsko kloniranje) molekulsko kloniranje) koje omogućavaju da se (genetičkim inženjerstvom) prikupi genetički materijal iz više izvora, stvarajući sekvence sekvence koje se inače ne bi mogle naći u biološkim organizmima. *[[generička rekombinacija|Rekombinantni vektor]] Vektor sas ugrađenom stranom DNK. *[[Repetitivna sekvenca]] Bilo koja ponavljajuća sekvenca nukleotida ili aminokiselina za koju se znaazna ili se pretpostavlja da je biološki značajna. Kod nukleinskih kiselina, motivi sekvenci su često kratki (tri do deset nukleotida dužine), visoko konzervirane sekvence koje se koriste kao mjesta prepoznavanja za enzime koji se vezuju za DNK ili RNK uključene u regulaciju ekspresije gena. *[[Replikacija DNK]] (autoreplikacija) Proces u kojem od jedne molekule DNK nastanu dvije, sa s identičnim redoslijedom dušičnih baza kao u početnoj molekuli. U ovoj enzimski kataliziranoj reakciji u polulanci DNK prvo se rastave, pa onda svaki od lanaca dogradi nedostajući komplementarni polulanac. *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana. *[[Replikacijska viljuška]] Struktura koja se formira unutar dugačke spiralne DNK tokom njene replikacije. Stvaraju se helikaze, koje razbijaju vodikove veze koje drže dva lanca DNK zajedno u spirali. Rezultirajuća struktura ima dva granasta zupca, od kojih je svaki sastavljen od po jednog lanca DNK. Ova dva lanca služe kao predložak za vodeći i zaostali lanac, koji će se stvoriti (kako DNK polimeraza uskladi) komplementarne nukleotide sa šablonima. Šabloni se mogu ispravno nazvati predloškom vodećih niti i šablonom zaostalih niti. *[[Replikon]] Bilo koja molekula ili regija DNK ili RNK koji se replicira iz jednog izvora replikacije. *[[Reporterski gen]] Reporterski gen (često jednostavno reporter) je gen koji istraživači vezuju za regulatornu sekvencu drugog gena od interesa za bakterije, ćelijsku kulturu, životinje ili biljke. Takvi geni se nazivaju reporterima jer se karakteristike koje daju organizmima koji ih eksprimiraju mogu lako identificirati i mjeriti ili zato što su markeri koji se mogu odabrati. Restrikcijske endonukleaze Enzimi koje bakterijska ćelija koristi za razgradnju strane DNK (virusna DNK); prepoznaju restrikcijsko mjesto i cijepaju dvolančanu DNK; koriste se u genetičkom inženjerstvu. *[[Restriktom]] Bilo koji fragment DNK koji je rezultat rezanja lanca DNK restrikcijskim enzimom, na jednom ili više restrikcijskih mjesta. *[[Retrotranspozon]]i ili [[transpozon|pokretni genetički elementi]] DNK sekvence koje se premještaju iz jednog mjesta u genomu na drugo preko RNK-intermedijara: DNK se kopira u RNK, a RNK se reverznom transkripcijom uz pomoć enzima reverzne transkriptaze kopira u DNK koja se ugrađuje na drugo mjesto u genomu (mehanizam copy/ / paste)). *[[Reverzna mutacija]] Mutacija koja preokreće učinak prethodne mutacije koja je inaktivirala gen, čime se vraća funkcija divljeg tipa. *Rezultat poligenskog rizika (PRS) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. To može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su Povezanepovezane s relevantnim genima za dato stanje. *[[RFLP]] Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata (Restriction Fragment Length Polymorphism), u molekulskoj biologiji, predstavlja varijaciju u homolognim sekvencama DNK. Odnosi se na polimorfizam uzoraka homolognih DNK molekula iz različitih restrikcijskih lokacija, a koje se dobiju primjenom laboratorijske tehnike koja omogućuje njihovu identifikaciju. *[[RFLP|RFLP ograničenje]] Mapa ili dijagram poznatih restrikcijskih mjesta unutar poznate sekvence DNK, kao što je [[plazmid]]ni vektor, dobijen sistematskim izlaganjem sekvence različitim restrikcijskim enzimima, a zatim poređenjem dužina rezultujućih fragmenata, tehnika poznata kao restrikcijsko mapiranje. takođerTakođer prepoznavanje ograničenja na licu mjesta. Kratka, specifična sekvenca nukleotida (obično 4 do 8 baza dužine) koju pouzdano prepoznaje određeni restrikcijski enzim. Budući da se restrikcijski enzimi obično vežu kao homodimeri, restrikcijska mjesta su općenito palindromske sekvence koje obuhvataju oba lanca dvolančane molekule DNK. Restrikcijske endonukleaze cijepaju fosfatnu kičmu između dva nukleotida unutar same prepoznate sekvence, ali drugi tipovi restrikcijskih enzima prave svoje rezove na jednom kraju sekvence ili na obližnjoj sekvenci. *[[Ribonukleinska kiselina]] (RNK) Jednostruko spiralna makromolekula, građena od nukleotida. Sastoji se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri dušične baze ([[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Na nju se prepisuje genetička informacija sas DNK u procesu zvanom transkripcija. Poslije se ta šifra na RNK prevodi na jezik aminokiselinskog sastava proteina u procesu zvanom translacija. Grupe dušičnih (heterocikličnih) baza u RNK su šifre za uspostavljanje sekvence aminokiselina, molekula od kojih su sačinjeni proteini. Postoji nekoliko različitih tipova RNK, poput informacijske RNK (iRNK), transportne RNK (tRNK) i ribosomske RNK (rRNK). Svaki od njih ima posebnu funkciju u ćeliji. Ribonukleinska kiselina (RNK) je biološki važan tip molekula koje imaju značajnu ulogu u kodiranju, dekodiranju, regulaciji i ekspresiji gena. RNK i DNK predstavljaju dva tipa nukleinskih kiselina, koje sa s proteinima spadaju u esencijalne makromolekule svih živih bića. Kao i DNK, molekule RNK se sastoje od dugih kovalentno vezanih jedinica – nukleotida, s tim što su RNK molekule najčešće jednolančane. Za razliku od DNK, RNK se češće nalazi kao jedan lanac presavijen sam na samu sebe, a ne upareni dvostruki lanac. Različiti ntipovitipovi RNK molekula služe u širokom spektru bitnih bioloških uloga, uključujući kodiranje, dekodiranje, regulaciju i ekspresiju geni gena, kao i funkcijskiranjefunkcioniranje kao signalne molekule i, u određenim virusnim genomima, kao primarni genetički materijal. *[[Ribosom]] Ćelijske prganele – strukutre organele – strukture kojima se odvija biosinteza proteina. Molekulski kompleks koji služi kao mjesto sinteze proteina. Ribosomi se sastoje od dvije podjedinice (mala podjedinica, koja čita poruke kodirane u molekulama iRNK, i velika podjedinica, koja povezuje aminokiseline u nizu kako bi formirala polipeptidni lanac), od kojih se svaka sastoji od jednog ili više lanaca ribosomske RNK i raznih ribosomskih proteina. *[[nasljeđivanje|Rizik od ponavljanja]] Vjerovatnoća da će se nasljedna osobina ili poremećaj prisutan kod jednog člana oporodiceporodice ponovno pojaviti kod drugih članova. Ovo se razlikuje od rizika od recidiva raka, što je šansa da će se rak koji je liječen ponovno pojaviti. *[[RNK]] Vidi: Ribonukleinskaribonukleinska kiselina *[[RNK-polimeraza]] Glavni enzim transkripcije. *[[RNK-polimeraza I]] *[[RNK-polimeraza II]] *[[RNK-procesuiranje]] [[Posttranslacijska modifikacija]] [[primarni transkript|primarnog transkripta]] koja uključuje RNK-prekrajanje (engl. RNA-splicing) i zaštićivanje krajeva iRNK. *[[RNKi]] skraćeno RNKP ili RNKpol Bilo koji od klase enzima koji sintetizira RNK molekule iz DNK šablona. RNK polimeraze su neophodne za transkripciju i nalaze se u svim živim organizmima i mnogim virusima. Grade dugačke jednolančane polimere zvane transkripti, dodavanjem ribonukleotida jedan po jedan u smjeru 5' -do- 3', oslanjajući se na šablon koji obezbjeđuje komplementarni lanac za vjernu transkripciju nukleotidne sekvence. *[[hromosomska translokacija|ROB]] Tip hromosomske translokacije kojom se dvostruki lanac prekida na centromeru ili blizu centromera dvanjega. Dva akrocentrična hromosomi hromosoma uzrokuju recipročnu razmjenu segmenata koja dovodi do jednog velikog metacentričnog hromosoma (sastavljenog od dugih krakova) i jednog ekstremno malog hromosoma (sastavljenog od kratkih krakova ), od kojih se potonji često kasnije gubi iz ćelije sas malim efektom jer sadrži vrlo malo gena. Rezultirajući kariotip pokazuje jedan manje od očekivanog ukupnog broja hromosoma, jer su se dva prethodno različita hromosoma u suštini spojila. Nositelji robertsonovske translokacije općenito nisu povezani s bilo kakvim fenotipskim abnormalnostima, ali imaju povećan rizik od stvaranja mejotski neuravnoteženih gameta. *[[Robertsonovska translokacija]] Dva akrocentrična hromosoma recipročnom translokacijom dužih krakova (q) daju jedan metacentrični hromosom. *[[porodica|Rodbina]] Proširena porodica. Rođak prvog stupnjastepena (FDR) Roditelj, brat ili sestra ili dijete pojedinca. Također se zove FDR. *[[rRNK]] Ribosomska ribonukleinska kiselina (rRNK) je tip nekodirajuće RNK koja je primarna komponenta ribosoma, neophodna za sve ćelije. rRNK je ribozim koji vrši sintezu proteina u ribosomima. Transkribuje se iz ribosomske DNK (rDNK) i zatim vezuje za ribosomske proteine da bi formirala male i velike podjedinice *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana [[ribosom]]a. ==S== *Sadržaj [[guanin]]a-[[citozin]]a Također skraćeno ([[GC-sadržaj]].) Udio dušičnih baza u nukleinskoj kiselini koje su ili [[guanin]] (G) ili [[citozin]] (C), obično izražen kao postotak. Molekule DNK i RNK sas većim GC-sadržajem općenito su termostabilnije od onih sas nižim GC-sadržajem zbog molekulskih interakcija do kojih dolazi tokom slaganja baza. *[[Samoinkompatibilnost]] (autosterilnost) Oblik genske kontrole samooplodnje kod biljaka. *[[Sangerovsko sekvenciranje]] Metod sekvenciranja DNK zasnovanzasnovana na ''[[in vitro]]'' replikaciji sekvence šablona DNK, tokom koje se didezoksinukleotidi koji završavaju lanac, označeni fluorohromom, nasumično ugrađuju u produžujući lanac. Rezultirajući fragmenti se zatim sortiraju po veličini pomoću elektroforeze, a određeni fluorohrom koji završava svaki od po veličini sortiranih fragmenata se detektuje se laserskom hromatografijom, otkrivajući tako sekvencu originalnog DNK šablona preko redosledaredoslijeda fluorohromnih oznaka kako se čita iz malih od fragmenata veličine do velikih fragmenata. Iako je sangerovsko sekvenciranje u nekim kontekstima zamijenjeno metodimametodama sljedeće generacije, i dalje je široko korišteno zbog sposobnosti da proizvede relativno dugačka očitavanja sekvence (500+ nukleotida ) i vrlo niske stope greške. *[[SCNT]] Metod molekulske biologije koji se koristi za otkrivanje specifične sekvence u uzorcima DNK. Tehnika kombinuje odvajanje fragmenata DNK gel elektroforezom, transfer DNK na sintetsku membranu i naknadnu identifikaciju ciljnih fragmenata radio-obilježenimradioobilježenim ili fluorescentnim hibridizacijskim sondama. *[[scRNK]] [[iRNK]] (snRNK) nRNK . Vidi: [[mala jedarna RNK]]. *[[mala jedarna RNK|Sebični genetički element]] Povijesno također zvani sebičnimsebični geni, ultra-sebičnimultrasebični geni, sebična DNK, parazitska DNK i [[genom]]ska odmetnica, su genetički su segmenti koji mogu poboljšati vlastiti prijenos na račun drugih gena u [[genom]]u, čak i ako oni nemaju pozitivan ili neto negativan efekat na kondiciju organizma. [[genom]]i se tradicijskitradicionalno posmatraju kao kohezivne jedinice, pri čemu geni djeluju zajedno kako bi poboljšali adaptivnu vrijednost organizma. Međutim, kada geni imaju određenu kontrolu nad vlastitim prijenosom, pravila se mogu promijeniti, pa su, kao i sve društvene grupe, genomi ranjivi na sebično ponašanje svojih dijelova. *[[Sekvenciranje DNK|Sekvenciranje]] Određivanje redoslijeda baza [[adenin]]a, [[timin]]a, [[guanin]]a i [[citozin]]a, pomoću određenih tehnika, u cijelom genomu nekog organizma ili u samo jednom njegovom dijelu. Također, određivanje sekvenci aminokiselina u proteinima ili sastavnica ostalih složenih biomolekula. *[[WXS|Sekvenciranje cijelog]] [[egzom]]a ([[WES]], WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma osoba i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva WES i WXS. *[[GWAS|Sekvenciranje cijelog genoma]] (GWAS, WGS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuću sekvencu. Naziva se i WGS. *[[Sekvenciranje DNK]] Proces određivanja, bilo kojom od niza različitih metoda i tehnologija, redoslijeda baza u dugom lancu nukleotida koji čini sekvencu DNK. *[[Sekvenciranje naredne generacije]] (masivno paralelno sekvenciranje, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence individualnog [[genom]]a. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i NGS. *[[Sekvenciranje tumorske DNK]] Sekvenciranje somatskog tkiva, poput tumora, odnosi se na traženje varijanti u DNK koje se obično javljaju nakon začeća. Somatske mutacije mogu se pojaviti u bilo kojoj tjelesnoj ćeliji osim u zametnim ćelijama (spermatozoidu i jajnoj ćeliji) i stoga se ne prenose na djecu. Ove varijante mogu (ali ne uvijek) uzrokovati rak ili druge bolesti. *[[mitohondrija|Semiautonomne organele]] Organele sas DNK (mitohondriji i hloroplasti) koje ne mogu samostalno živjeti izvan eukariotske ćelije. *[[Semikonzervativna replikacija DNK]] Dva roditeljska polulanca DNK se odvajaju i svaki služi kao kalup za sintezu novog komplementarnog lanca. *[[Sestrinske hromatide]] Par identičnih kopija (hromatida) nastalih kao rezultat replikacije DNK hromosoma, posebno kada su obje kopije spojene zajedničkom centromerom; par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Dvije sestrinske hromatide su na kraju odvojene jedna od druge u dvije različite ćelije tokom mitoze ili mejoze. Identične podjedinice hromosoma prije anafaze mitoze ili anafaze II mejoze, nastaju semikonzervativnom replikacijom u S-fazi, imaju zajedničku centromeru. *[[oligonukleotid|Set-sonda]] Kolekcija od dvije ili više sondi dizajniranih za mjerenje jednog tipa molekula, kao što je kolekcija [[oligonukleotid]]a [[dizaj]]niranih da se hibridiziraju s različitim dijelovima transkripta iRNK generiranih iz jednog gena. *[[SFP]] Jednoosobinski polimorfizmi (eng. (engl. Single Feature Polymorphism), polimorfne sekvence DNK koje se odnose na varijaciju jednog svojstva. Vrijedni su genetički markeri koji potencijalno nude neposrednije fizičke veze ka samim strukturama gena. Međutim, većina aktulelnihaktuelnih SFP predikcijskih metoda su razvijene su za sekvenciranjemsekvenciranje DNK proučavanih vrsta, iako su posebno pogodnipogodne za vrste sa složenim i nesekvenciranim [[genom]]ima. *[[transpozon|Skakanje gena]] Vidi: [[transpozon|Prenosivi element]]. *[[heterozigot|Složena heterozigotnost]] Prisustvo dva različita mutirana alela na određenom lokusu gena. *[[penetrabilnost (genetika)|Smanjena (nepotpuna) penetrabilnost]] Penetracija se odnosi na vjerojatnostvjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za stanje se kaže da pokazuje nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante ispoljavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva nepotpuna penetrabilnost. *[[Smislenost (genetika)|Smislenost]] U molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Ovisno o kontekstuU molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Zavisno od konteksta, smislenost može imati nešto različita značenja. Naprimjer, DNK je pozitivno smislena ako se RNK verzija iste sekvence prepiše ili prevede u protein, negativna ako nije. SNP (engl. single nucleotide polymorphism) Jednonukleotidni polimorfizam koji je posljedica supstitucije; tačkasta mutacija. *[[SNP|SNP-označavanje]] [[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), koji se koristi za označavanje određenog haplotipa u regiji [[genom]]a. Kao podskup svih SNP-ova u genomu, označavanje SNP-ova može biti iznimno korisno za testiranje povezanosti markerskih lokusa s lokusom kvalitativne ili kvantitativne osobine. Somatska (mitotska) hromatidna izmjena Hromatidna izmjena u somatskim ćelijama tokom mitoze. *[[Somatska ćelija]] Bilo koja biološka ćelija koja formira tijelo organizma, ili, u višećelijskim organizmima, bilo koja ćelija osim gameta, zametne ćelije ili nediferencirane matične ćelije. Somatske ćelije se teorjskiteorijski razlikuju od ćelija zametne linije, što znači da se mutacije kojima su podvrgnute nikada ne mogu prenijeti na potomke organizma, iako u praksi postoje izuzeci. Tjelesne ćelije (diploidne, 2n) ). *[[Sonda]] Reagens koji se koristi za jedno mjerenje u eksperimentu ekspresije gena. Uporedite reporter. *[[Sorta (botanika)|Sorta]] Biljni ili mikrobni organizmi sas dosljednim, predvidljivim i replicirjućimreplicirajućim osobinama u potomstvu koje su rezultat parenja bilo koja dva čistolinijska roditelja kojikoja pripadaju istojistom kultivaru ili varijetetu (a ne osobine drugih varijeteta koje su možda ranije ukrštane u lozu). Kod životinja, takve grupe organizama označavaju se kao rase. *[[SOS-odgovor]] Globalni odgovor na oštećenje DNK u kojem se zaustavlja ćelijski ciklus i inducira se popravak DNK i mutageneza. Sistem uključuje RecA protein (Rad51 kod eukariota). RecA protein, stimuliran jednolančanom DNK, uključen je u inaktivaciju represora (LexA) gena SOS odgovora i na taj način inducira odgovor. To je sistem popravke sklon greškama koji značajno doprinosi promjenama DNK uočenim u širokom spektru vrsta. *[[Specijacija]] Proces nastanka nove vrste. *[[DNK|Spojna DNK]] Bilo koja DNK sekvenca za koju se čini da nema poznatu biološku funkciju, ili koja služi svrsi koja nema pozitivan ili neto negativan učinak na sposobnost genoma u kojem se nalazi. Termin je još jednom bio šire korišten za označavanje svih nekodirajućih DNK, za koje je kasnije otkriveno da ih većina ima funkciju. U modernoj upotrebi tipski se odnosi na slomljene ili zaostale sekvence i sebične genetičke elemente, uključujući introne, pseudogene, intergensku DNK i fragmente [[transpozon]]a i [[retrovirus]]a, koji zajedno čine veliki dio [[genom]]a većine [[eukariot]]a. Uprkos tome što ne doprinose produktivno organizmu domaćina, ove sekvence mogu opstati neograničeno u genomima, jer su nedostaci njihovog nastavka kopiranja premali da bi na njih djelovala [[prirodna selekcija]]. *[[Spolni hromosom]]i Hromosomi sa spolno- determinirajućim genima. *[[Spolno ograničeno svojstvo]] Svojstvo koje se pojavljuje kod samo jednoga od dvaju spolova. *[[reverzija soila|Spolno-reverzne osobe]] XX muškarci koji na X-hromosomu imaju gen Sry i XY žene koje na Y-hromosomu nemaju gen [[SRY]]. *[[spolno uvjetovano nasljeđivanje|Spolno uvjetovano svojstvo]] Svojstva čija je ekspresija alela koji su na autosomima uvjetovana spolom nositelja. *[[Spolno-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje gena na X-hromosomu (X-vezano nasljeđivanje). *[[spolno vezani geni|Spolno vezano svojstvo]] Kao i spolno vezano nasljeđivanje, to su termini koji se, u najširem smislu, odnose na pojavu da ispoljavanje određenih individualnih svojstava kontroliraju geni koji su smješteni na spolnim hromosomima. Pri tome se – u najužem smislu – u tom okviru osobine obično diferenciraju u: parcijalno (nekompletno) i kompletno spolno vezane. Parcijalno spolno vezani geni nalaze se na homologimhomolognim segmentima X hromosoma i Y hromosoma, pa je apriorna vjerovatnoća pojave rekombinacija u heterosomalnim i autosomalnim hromosomima (teorijski) podjednaka. Stvarna frekvencija hijazmi između X i Y gonosoma je, ipak, relativno niska jer su njihovi homologihomologni segmenti sasvim kratki. *Srodnik trećeg koljena Vidi: [[TOR]] *[[SSB]] Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u jednom lancu DNK dupleksa. *[[ssDNK]] Bilo koja molekula DNK kojekoja se sastoji od jednog nukleotidnog polimera, ili lanca, za razliku od para komplementarnih lanaca koji se drže zajedno vodikovim vezama ( dvolančana DNK). U većini slučajeva, DNK je stabilnija i češća u dvolančanom obliku, ali visoke temperature, niske koncentracije rastvorenih soli i vrlo visok ili nizak pH mogu uzrokovati razlaganje dvolančanih molekula u dvije jednolančane molekule, u procesu poznatom kao „“topljenje“;”; ovu reakciju koriste prirodni enzimi kao što su oni koji su uključeni u replikaciju DNK, kao i laboratorijske tehnike kao što je lančana reakcija polimeraze *[[SSLP]] Polimorfizam dužine jednostavne sekvence ( (engl. Simple Sequence Lenght Polimorphism) koristi se kao genetički marker, uz primjenu lančane polimerazne reakcije (PCR). SSLP je oblik polimorfizma, koji se ispoljava kao razlika u dužini DNK sekvenci među jedinkama. SSLP se su ponavljajuće sekvence po različitim dužinama u intergenenskimintergenskim regijama dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). Varijanse u dužini SSLP mogu se koristiti za razumijevanje genetičke varijanse između dvije jedinke određene vrste. *Standardni [[genetički kod]] Genetički kod velike većine živih organizama za prevođenje sekvence nukleinskih kiselina u proteine. U ovom sistemu, od 64 moguće permutacije troslovnih kodona koji se mogu napraviti od četiri nukleotida, 61 kodira jednu od 20 aminokiselina, a preostale tri kodiraju stop signale. Naprimjer, [[kodon]] CAG kodira aminokiselinu [[glutamin]], a kodon TAA je [[stop kodon]]. Standardni genetički kod je opisan kao degenerisan ili suvišan jer jednu aminokiselinu može kodirati više od jednog kodona. To je prvi kodon preveden [[ribosom]]om iz zrelog transkripta iRNK, koji se koristi kao signal za iniciranje sinteze proteina. U standardnom genetičkom kodu, početni kodon uvijek kodira istu aminokiselinu, [[metionin]], kod eukariota i za modificirani metionin kod prokariota. Najčešći startni kodon je [[triplet]] AUG. KontrastniKontrast je stop kodon. *[[Statistička genetika]] Grana genetike koja se bavi razvojem statističkih metoda za izvlačenje zaključaka iz genetičkih podataka. Teorije i metodologije statističke genetike često podržavaju istraživanja u kvantitativnoj genetici, genetičkoj epidemiologiji i bioinformatici. *[[frekvencija|Stopa prenositelja]] (noseća frekvencija) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genetičke varijante. Stopa nosivosti također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i noseća frekvencija. *[[Studija neinferiornosti]] Istraživačka studija koja je osmišljena kako bi se utvrdilo nije li jedna intervencija gora od druge kontrolne intervencije za unaprijed određenu granicu. Intervencija koja daje rezultate koji su jednaki ili bolji od kontrolne intervencije smatra se neinferiornom u odnosu na kontrolnu intervenciju. Studije neinferiornosti često se provode kako bi se ispitalo nije li novi, eksperimentalni tretman lošiji od utvrđenog standarda opskrbe. *[[smrtnost|Subletalnost]] Pojava da do letalnosti dolazi nakon reprodukcije. *[[Supstitucija nukleotida]] Zamjena jednog nukleotida drugim u molekuli DNK. *[[SUV]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i varijanta nepoznatog značaja. *[[Suvišni gen]]i Različiti geni koji utječuutiču na isto svojstvo na isti način. ==Š== [[Štetna mutacija]] [[Mutacija]] koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerobatniji, ali nije siguran. Također se naziva mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivostvjerovatniji, ali nije siguran. ==T== *[[Tačkasta mutacija]] Mutacija kojom se jedna nukleotidna baza mijenja, ubacuje ili briše iz sekvence DNK ili RNK. *[[Tačkasta-nonsens mutacija]] Tačkaste mutacijeTačkasta mutacija koja rezultira preranim stop kodonom u transkribiranom transkribiranoj iRNK sekvencomsekvenci, uzrokujući na taj način prijevremeni završetak translacije, što rezultira skraćenim, nekompletnim i često nefunkcijskalnimnefunkcionalnim proteinom. *[[Tandemsko ponavljanje]] Obrazac unutar sekvence nukleinske kiseline u kojoj se jedna ili više nukleobaza ponavlja, a ponavljanja su direktno susjedna (tj. tandemska) jedna uz drugu. Primjer je ATGACATGACATGAC, u kojem se sekvenca ATGAC ponavlja tri puta. *[[TATA-kutija]] Visoko konzervirana nekodirajuća DNK sekvenca koja sadrži konsenzus ponavljajućih parova baza T i A koji se obično nalazi u promotorskim regijama gena kod arheja i eukariota. TATA kutija često služi kao mjesto inicijacije transkripcije ili kao mjesto vezivanja za faktore transkripcije. *[[centromera|Telocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom na krajnjem kraju hromosoma (blizu ili unutar telomere), što rezultira samo jednim krakom. Uporedite akrocentrik. *[[Telofaza]] Završna faza ćelijske diobe u mitozi i mejozi, koja se javlja nakon anafaze i prije ili istovremeno sas citokinezom, tokom koje se oko svakog skupa hromatida sintetiše jedarna membrana. Jedra se ponovo sastavljaju, a mitotsko vreteno se rastavlja. Nakon citokineze, nove ćelije kćeri nastavljaju interfazu. *[[Telomera]] Terminalna regija ponavljajućih nukleotidnih sekvenci na svakom kraju linearnog eukariotskog hromosoma koji štiti njegov kraj od propadanja i spajanja sas drugim hromosomima. Budući da svaki krug replikacije rezultira skraćivanjem hromosoma, telomere se ponašaju kao puferi za jednokratnu upotrebu koji se žrtvuju trajnom skraćivanju umestoumjesto obližnjih gena. Telomere se također mogu produžiti enzimom, telomerazom. *[[Telomeraza]] Enzim replikacije telomernih krajeva. Terminacijska sekvenca DNK-sekvence na kraju gena. *[[Terminacijski kodon]] Kodon koji signalizira prekid sinteze proteina tokom translacije transkripta informacijske RNK. U standardnom genetičkom kodu, tri različita stop kodona se koriste se za odvajanje ribosoma od rastućeg lanca aminokiselina, čime se završava prevod: UAG (nadimak „“ćilibar“,”, UAA („(“oker“)”) i UGA („opal“). *[[Test-ukrštanje]] Križanje jedinke dominantnog fenotipa s recesivnim homozigotom u svrhu otkrivanja njegovog genotipa (dominantni homozigot ili heterozigot)). *[[Tiha mutacija]] Tip neutralne mutacije koja nema vidljiv učinak na fenotip organizma. Iako se termin tiha mutacija često koristi naizmjenično sa sinonimnom mutacijom, sinonimne mutacije nisu uvijek tihe, niti obrnuto. Misens mutacije koje rezultiraju različitim aminokiselinama, ali one sa sličnom funkcijskalnošćufunkcionalnošću (npr. leucin umjesto izoleucina), također se često klasifikuju kao tihe, budući da takve mutacije obično ne utiču značajno na funkciju proteina. *[[Timin]] Označen slovom (T) Jedna od pet primarnih ili kanonskih dušičnih baza – [[adenin]] (A), [[[[guanin]]n]] (G), [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) – koje formiraju nukleozide i nukleotide, od kojih su potonji temeljna građevina blokoviblokova nukleinskih kiselina. Sposobnost ovih nukleobaza da formiraju bazne parove putem vodikove veze, kao i njihovi ravni, kompaktni trodimenzijskalnitrodimenzionalni profili, omogućavaju im da se slažu jedna na drugu i vode direktno do dugolančanih struktura DNK i RNK. *[[Tirozin]] Skraćenica T, jedna od dvije purinske baze u strukturi DNK (u RNK, umjesto njega je [[uracil]]). *[[Tirozinaza]] Prvi enzim koji sudjeluje u biosintetskom putu pigmenta melanina. *Tkivno specifična [[ekspresija gena]] Funkcija gena i ekspresija koja je ograničena na određeno tkivo ili tip ćelija. Ekspresija specifična za tkivo je obično je rezultat pojačivača koji se aktivira samo u odgovarajućem tipu ćelije. *[[TNBC]] TNBC (ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke) Oznaka za nedostatak ekspresije estrogenog receptora (ER), progesteronskog receptora (PR) i receptora ljudskog epidermnog faktora rasta 2 (HER2/neu). Također se naziva ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke. *[[TOR]] Srodnik trećeg stepena) Skraćenica za prvi rođak, prabaka, praujak/pradajdža, prastric/praamidža, pranećakinja, pranećak, praunuk, polutetkaprvog rođaka, prabaku, praujaka/pradajđu, prastrica, pranećakinju, pranećaka, praunuka, polutetku ili poluujakpoluujaka pojedinca. Naziva se i srodnik trećeg stupnja. *[[Totipotentnost]] KarakterakteristikaKarakteristika ćelije da zadrži embriogeni potencijal za stvaranje novog tkiva i organizma. *[[Transdukcija]] Prijenos DNK iz jedne bakterijske ćelije u drugu pomoću bakterijskih virusa (faga). Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen drugim purinom ( A ↔ G ) ili je nukleotid pirimidina zamijenjen drugim pirimidinom ( C ↔ T ). Kontrast je transverzija. *[[Transfekcija]] MetodMetoda ubacivanja stranoga gena u eukariotsku ćeliju. Transfer ''[[de novo]]'' (de novo varijanta, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Također se naziva de novo varijanta, nova mutacija i nova varijanta. *[[Transferna tačka]] (tačkasta varijanta) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta varijanta. *[[Transformacija]] Mehanizam rekombinacije kod prokariota, izmjena genetičke informacije između gole DNK iz okoliša i DNK ćelije recipijenta (primatelj); kod eukariota: preobrazba normalne ćelije u tumorsku. *[[Transgen]] Bilo koji gen ili drugi segment genetičkog materijala koji je izolovan iz jednog organizma, a zatim prenijet bilo prirodno ili bilo kojom od niza tehnika genetičkog inženjerstva u drugi organizam, posebno u neku drugu vrstu. Transgeni se najčešće unose u zametnu liniju drugog organizma. Obično se koriste za proučavanje funkcije gena ili za davanje prednosti koja inače nije dostupna u nepromijenjenom organizmu. *[[Transgeni organizam]] Organizam s ugrađenim stranim [[genom]]. *[[Transkripcija (genetika)]] Prepisivanje genetičke upute sas DNK, odnosno sinteza iRNK. Proces sinteze informacijske RNK (iRNK) prema šablonu smislenog polulanca DNK. *[[Transkripcijski faktor]] Bilo koji protein koji kontrolira brzinu transkripcije genetičkih informacija iz DNK u iRNK, tako što se vezuje za specifičnu sekvencu DNK i promoviše ili blokira regrutaciju RNK-polimeraze u obližnje gene. Transkripcijski faktori mogu efikasno uključiti i isključiti specifične gene kako bi bili sigurni da su eksprimirani u pravo vrijeme i na pravim mjestima; iz tog razloga, oni su fundamentalni i sveprisutni mehanizam regulacije gena. *[[Transkriptom]] Set svih RNK molekula jednog organizma, kompletna RNK datog organizma. *[[Translacija (genetika)]] Ribosomsko prevođenje šifre sas iRNK na rječnik redoslijeda aminokiselina u datoj proteinskoj sekvenci. Drugi korak u procesu ekspresije gena, u kojem se transkript RNK koji se proizvodi tokom transkripcije čita ribosom, kako bi proizveo funkcijskalnifunkcionalni protein. Proces sintetiziranja aminokiselinske sekvence (proteinskog produkta) prema kodu informacijske RNK (iRNK). *[[Translokacija (genetika)]] Tip hromosomske mutacije uzrokovane strukturnim preuređenjem velikih dijelova jednog ili više hromosoma. Postoje dva glavna tipa: recipročna i robertsonovska. Hromosomska mutacija u kojoj se hromosom predidaprekida i njegov se dio ponovno pričvrsti na drugo mjesto u hromosomu. *[[Transportna RNK]] (tRNK, transfer RNK) Ima specifičnu ulogu u procesu translacije genetičke šifre, odnosno njenog prevođenja sas jezika iRNK na jezik gradivnih jedinica proteina, tj. aminokiselina. Aktivnost molekula tRNK se zasniva na osobenoj sposobnosti dva aktivna mjesta. Na jedno od njih ona veže specifičnu aminokiselinu, a na drugom je antikodon, koji je komplementaran odgovarajućem kodonu iRNK. *[[Transpozon]] Vidi: Prenosivi element. Mobilna sekvenca u [[genom]]u. Mogu „“skakati“ sa” s jednog mjesta na drugo i odgovorni su za pojavu određenih mutacija. Pokretni genetički elementi, DNK sekvence koje se premještaju po [[genom]]u mehanizmom izrezivanja i lijepljenja (mehanizam cut/paste)). Vidi: prenosivi element. *[[Transverzija]] Mutacijska zamjena purinske baze pirimidinskom. Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen pirimidinskim nukleotidom, ili obrnuto (npr. A ↔ C ili A ↔ T ). Kontrast je translokacija. *[[Tranzicija]] Zamjena jedne purinske baze drugom purinskom. *[[Trihibridno ukrštanje]] Ukrštanje u kojem se prate rezultati nasljeđivanjenasljeđivanja tri gena. *[[Trinukleotidno ponavljanje]] Sekvence od po tri nukleotida koji se ponavljaju u tandemu na istom susjednom dijelu hromosoma. Obično se javlja određena količina normalne (polimorfne) varijacije u broju ponavljanja bez kliničkog značaja; međutim, broj ponavljanja iznad određenog praga može, u nekim slučajevima, dovesti do štetnih učinaka na funkciju gena, što rezultira genetičkom bolešću. *[[Triplet baza]] Grupa od po tri dušične baze, npr. [[adenin]]-[[timin]]-[[adenin]] ili [[timin]]-[[guanin]]-[[citozin]] koja je šifra za jednu aminokiselinu. [[citozin]]-[[timin]]-[[timin]] (CTT) je tako triplet za aminokiselinu leucin, a [[guanin]]-[[timin]]-[[guanin]] (GTG) za valin. *[[Trisomija]] Tip aneuploidije, višak jednog hromosoma, 2n+1. *[[Tročlani kraj]] Vidi: 3'- kraj. *[[Trp-operon]] Represivni sistem regulacije gena kod bakterija. *[[TUF]] Cjelokupni skup RNK molekula (često se odnosi na sve tipove RNK, ali ponekad isključivo na iRNK) koji je ili može biti izražen određenim [[genom]]om, ćelijom, populacijom ćelija ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Transkriptom se razlikuje od egzoma i translatoma. *[[Tumor supresorski gen]] Tip gena koji regulira rast ćelija. Kada je tumor supresorski gen mutiran, može doći do nekontroliranog rasta ćelija. To može pridonijeti razvoju raka. ==U== *[[UAA]] Kratke sekvence nukleotida koje se sintetiziraju diskontinuirano pomoću DNK polimeraze i kasnije povezuju zajedno pomoću DNK ligaze kako bi se stvorio lanac koji zaostaje tokom DNK replikacije. OkazakiOvakvi fragmenti su posljedica jednosmjernosti DNK polimeraze, koja djeluje samo u smjeru od 5' do 3'. *[[Ukrštanje]] Uzgoj čistolinijskih roditelja koji pripadaju dvije različite rase, sorte, varijantedvjema različitim rasama, sortama, varijantama ili populacijepopulacijama, često namjerno kao metod selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva koje dijeledijeli osobine obje roditeljske loze ili koje pokazuju heterozu. U uzgoju životinja, potomstvo ukrštanja između rasa iste vrste naziva se križanci ili mulati, dok se potomstvo ukrštanja različitih vrsta naziva hibridima ili bastardima. *[[autbriding|Ukrštanje van srodstva]] (autbriding) Seksualna reprodukcija između različitih rasa ili osoba, koja ima potencijal da poveća genetičku raznolikost uvođenjem nepovezanog genetičkog materijala u populaciju za razmnožavanje. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati vanbridinškim, a potomstvo je vanbridinško.. Kontrast je inbriding. *[[Unakrsno povezivanje]] Nenormalna veza između dvije ili više nukleobaza na suprotnim lancima dvolančane molekule DNK (međulanca) ili između baza na istom lancu (intralančana), posebno putem formiranja kovalentnih veza koje su jače od vodikove veze uparivanja baza. Unakrsne veze mogu biti generisane raznim egzogenim i endogenim agensima, i imaju tendenciju da ometaju normalne ćelijske procese kao što su replikacija i transkripcija DNK; oni su uobičajene mete puteva popravke DNK. *[[Unatražno ukrštanje]] Ukrštanje hibridnog organizma s jednim od roditelja ili jedinkom genetički sličnom jednom od roditelja, često namjerno kao vrsta selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva s genetičkim identitetom koji je bliži roditeljskom. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo se nazivaju povratnim ukrštanjem, često skraćeno u genetici sa simbolom BC. *[[Uracil]] Skraćeno slovom (U.) Jedna od četiri nukleobaze prisutne u molekulama RNK. [[uracil]] formira par baza sas [[adenin]]om. U DNK, [[uracil]] se uopće ne koristi, već je zamijenjen [[timin]]om. *[[Uravnoteženost baza]] Dvije baze (ili nukleotidi) koje sadržavaju dušik i koje se uparuju kako bi formirale strukturu DNK. Četiri baze u DNK su [[adenin]] (A), [[citozin]] (C), [[guanin]] (G) i [[timin]] (T). Ove baze tvore specifične parove (A-T i G-C). Par baza se također može odnositi na stvarni broj parova baza, kao što je osam parova baza, u nizu nukleotida. *[[Uslovna ekspresija]] Kontrolisana, inducibilna ekspresija transgena, bilo in vitro ili in vivo. *[[Utišavanje gena]] Svaki mehanizam regulacije gena koji drastično smanjuje ili potpuno sprečava ekspresiju određenog gena. Može se dogoditi prirodno tokom transkripcije ili translacije. Laboratorijske tehnike često iskorištavaju prirodne mehanizme utišavanja kako bi se postiglo uništavanje gena. *[[Uzvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 5'- kraju lanca nukleotida, ili N-kraju peptidnog lanca. Kontrast nizvodno. *[[Uzvodna sekvenca aktiviranja]] (UAS) Uzvodna aktivacijska sekvenca (UAS) je regulatorna sekvenca koja djeluje u cis poziciji. Razlikuje se od promotora i povećava ekspresiju susjednog gena. Zbog svoje suštinske uloge u aktiviranju transkripcije, uzvodna aktivirajuća sekvenca se često se smatra analognom funkciji pojačivača kod višećelijskih eukariota. Uzvodne aktivacijske sekvence su ključni dio indukcije, poboljšavajući ekspresiju proteina od interesa kroz povećanu transkripcijsku aktivnost. Nalazi se uzvodno od minimalnog promotora (TATA kutija) i služi kao mjesto vezivanja za transaktivatore. Ako se transkripcijski transaktivator ne veže za UAS u pravilnoj orijentaciji, transkripcija ne može započeti. ==V== *[[Varijabilna ekspresija]] Varijacije u načinu na koji se osobina manifestira. Kada postoji varijabilna ekspresivnost, značajka može varirati u kliničkom izražaju od blage do teške. Naprimjer,Npr., stanje neurofibromatoza tipa 1 može biti blago, manifestirajući se samo u kožnim mrljama (zvanim café-au-lait), ili može biti teško, manifestirajući se neurofibromima i tumorima mozga. *[[Varijabilna ekspresivnost gena]] Način varijacije na koji se gen eksprimira u fenotipu. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) [[Fenomen]] u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja varira između jedinki u populaciji, obično kao rezultat događaja duplikacije ili delecije koji utičuutiče na cijele gene ili dijelove hromosoma. Varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju genetičkih varijacija unutar populacije. *''[[Varijacija de novo]]'' (''[[de novo]]'' mutacija, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane briogeneze. Naziva se i de novo mutacija, nova mutacija i nova varijanta. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena prisutnog u genomu pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju varijantama broja kopija. Varijante broja kopija čine značajan udio genetičke varijacije. Naziva se i CNV. *[[Varijanta germ-linije (mutacija germinativne linije) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i mutacija germinativne linije. *[[VUS|Varijanta nepoznatog / neizvjesnog značenja]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, VUS) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nepoznatog značaja i VUS. Varijanta nepoznatog značenja Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i VUS. *[[princip osnivača|Varijanta osnivača]] (Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i osnivačka mutacija.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Varirajući pomak okvira]] (mutacija pomaka okvira) Insercija ili delecija koje uključujujuključuju broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremeneprijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i mutacija pomaka okvira *[[Vektor]] Bilo koja molekula DNK koji se koristi kao sredstvo za umjetni transport stranog genetičkog materijala u drugu ćeliju, gdje se može replicirati i/ili eksprimirati. Vektori su tipično dizajnirane rekombinantne DNK sekvence koje se sastoje od inserta (često transgena) i duže "kičmene" sekvence koja sadrži ishodište replikacije, višestruko mjesto kloniranja i selektabilni marker. Vektori se široko koriste u laboratorijama molekulske biologije za izolaciju, kloniranje ili ekspresiju umetka u ciljnoj ćeliji. *[[Vektor ekspresije]] (konstrukcija ekspresije) Također konstrukcija ekspresije Tip vektora, obično plazmid ili virusni vektor, dizajniran posebno za ekspresiju transgena umetnuti, umetnut u ciljnu ćeliju, umjesto u neku drugu svrhu kao što je kloniranje. Plazmidna mapa od 3,756 bp je ekspresijski vektor koji se koristi u ekspresiji transgena koji stvara zeleni fluorescentni protein (GFP). Vektor takođetakođer uključuje gen za lac represor (lacI) i gen koji daje rezistenciju na antibiotik kanamicin (KanR), kao i različite promotere za pokretanje ekspresije ovih gena. *[[Veličina genoma]] Ukupna količina DNK sadržana u jednoj kopiji genoma, obično se mjeri masom (u pikogramima ili daltonima) ili ukupnim brojem parova baza (u kilobazama ili megabazama). Za diploidne organizme, veličina genoma se često koristi naizmjenično sas C-vrijednošću. *[[Vezani disekvilibrij]] (LD) Pojava da se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može objasniti slučajnošću zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i *[[Vezani geni]] (osobine) Geni za određene osobine, na istom hromosomu. Tendencija sekvenci DNK koje su fizički blizu jedna drugoj na istom hromosomu da se nasljeđuju zajedno tokom mejoze. Budući da je fizička udaljenost između njih relativno mala, šansa da će bilo koja dva obližnja dijela DNK sekvence (često lokusi ili genetički markeri ) biti razdvojena na različite hromatide tokom hromosomskog ukrštanja (krosingovera) je statistički vrlo mala, Tada se smatra da su takvi lokusi povezaniji od lokusa koji su udaljeniji i da su lokusi na potpuno različitim hromosomima savršeno nepovezani. Standardna jedinica za mjerenje genetičke povezanosti je centimorgan (cM). *Vezanost Tendencija da se geni ili segmenti DNK koji su usko smješteni duž hromosoma međusobno ne odvajaju u mejozi i stoga se zajedno nasljeđuju. *[[Vještački hromosom kvasca]] (YAC) YAC su genetički modificirani hromosomi izvedeni iz DNK kvasca, Saccharomyces cerevisiae, koji se zatim ligira u bakterijski plazmid. Insercijom velikih fragmenata DNK, od 100- do 1000 kb, umetnute sekvence se mogu klonirati i fizički mapirati korištenjem procesa koji se naziva hodanje hromosoma. *[[VNTR]] Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja (eng. (engl. Variable Number Tandem Repeat) ogleda se u varijaciji većeg broja lokacija sas kratkim nukleotidnim sekvencama tandemskih ponavljanja, koje se u [[genom]]u višekratno ponavljaju. Mogu se naći na mnogim hromosomima, a često pokazuju međuindividualne varijacije u dužini. Svaka varijanta djeluje kao naslijedni nasljedni alel, što omogućava da se koristite za osobnuličnu ili roditeljsku identifikaciju. Njihova analiza je korisna u genetičkim i ostalim biološkim istraživanjima, forenzici i DNK profiliranju (fingerprinting). *[[Vodeća sekvenca]] Kod replikacije DNK, lanac u nastajanju za koji su i smjer sinteze DNK polimeraze i smjer cjelokupne elongacije lanca prema replikacijskoj viljušcviljušci, tj. oba se javljaju u smjeru 5' do 3', što rezultira jednim, kontinuiranim procesom elongacije sas malo ili bez prekida. Nasuprot tome, drugi lanac u nastajanju, poznat kao zaostali lanac, sastavlja se u diskontinuiranom procesu koji uključuje ligaciju kratkih fragmenata DNK koji se sintetiziraju u suprotnom smjeru, daleko od replikacijske viljuške. Također spoj za spajanje donatora ili mjesto za spajanje donatora. Granica između lijevog kraja (po konvenciji, 5' kraja ) introna i desnog ( 3' ) kraja susjednog egzona u pre-iRNK transkriptu. *[[Vodeći lanac]] Lanac nove DNK koji se sintetizira u istom smjeru kao rastuća replikacijska viljuška. Ovaj tip replikacije DNK je kontinuiran. *[[Vodikova veza]] Veza dva [[vodik]]ova atoma u [[hemijski spoj|hemijskom spoju]]. međumolekulska veza koja nastaje između [[molekul]]a u kojima je [[vodik]] vezan za [[atom]] visoke [[elektronegativnost]]i (F, O, N). Zajednički elektronski par u vezama H-F, H-O, H-N je toliko pomaknut na stranu elektronegativnog atoma, da dolazi do razdvajanja [[naboj]]a (dipol). Pozitivni dio molekule (H⁺) privlači negativan kraj druge molekule pritom stvarajući međumolekulske veze. Vodikova veza je slabija od [[ionska veza|ionske]] ili [[kovalentna veza|kovalentne]] veze. ==W== *[[WES]] (sekvenciranje cijelog egzoma, WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva sekvenciranje cijelog egzoma i WXS. *[[WGS]] (sekvenciranje cijelog genoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuće sekvence. Također se naziva sekvenciranje cijelog [[genom]]a. *[[WXS]] WXS (WES, sekvenciranje cijelog egzoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekv encesekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija [[genom]]a osobe i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne DNK sekvence. Također se naziva WES i sekvenciranje cijelog egzoma. ==X== *[[hromosom X|X-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima sas XY sistemom za određivanje spola i jedini spolni hromosom u sistemu X0. X hromosom se nalazi i kod muškaraca i kod žena i obično sadrži mnogo više gena nego njegov pandan, Y hromosom. *[[X-inaktivacija]] Zvana i lajonizacija, ponegdje i lionizacija (prema engleskoj genetičarki Mary Lyon) je postupak kojim se jedna od kopija X-hromosoma inaktivira kod ženki sisara sas placentom. Neaktivni hromosom X se utišava pakovanjem u transkripcijski neaktivnu strukturu zvanu heterohromatin. Kako gotovo svi ženski sisari imaju dva X hromosoma, X-inaktivacija imih sprečava da imaju dvostruko više X-hromosomskih genskih proizvoda od mužjaka, koji imaju samo jednu kopiju X hromosoma. Izbor X hromosoma koji će se inaktivirati slučajan je kod placentnih sisara kao što su ljudi, ali nakon što se inaktivira, on će ostati neaktivan tokom života ćelije i njenih potomaka u organizmu (njegova ćelijska linija). Obično se javlja X-inaktivacija koja je neravnomjerno raspoređena po ćelijskim linijama unutar jednog organizma (slučajna X-inaktivacija). *X-vezana osobina Vidi: Spolnospolno vezana osobina. *[[X-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje genetičkih stanja povezanapovezanih s mutacijama u genima na X-hromosomu. Jedna kopija mutacije dovoljna je da izazove bolest i kod muškaraca (koji imaju jedan X hromosom) i kod žena (koje imaju dva X hromosoma). U nekim uvjetima, odsutnost funkcionalnog gena rezultira smrću oboljelih muškaraca. *[[X-vezano recesivno nasljeđivanje]] Nasljeđivanje koje se odnosi na genetička stanja povezana s mutacijama u genima na X-hromosomu. Muškarci koji nose takvu mutaciju će biti pogođeni, jer imaju samo jedan X-hromosom. Žena koja nosi mutaciju u jednom genu, s normalnim genom na drugom X-hromosomu, općenito je nepogođena. ==Y== *[[hromosom Y|Y-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima koji imaju XY sistem za određivanje spola. Y hromosom se nalazi samo kod muškaraca i obično je mnogo manji od svog dvojnika, X hromosoma. *[[Y-vezana osobina]] Vidi: Holandričnajolandrična osobina i Spolno vazanospolno vezano svojstvo. ==Z== *[[Zaostali lanac]] Lanac nove DNK čiji je smjer sinteze suprotan smjeru rastuće replikacijske viljuške. Zbog svoje orijentacije, replikacija zaostalog lanca je složenija u odnosu na onu vodećeg niza. Kao posljedica toga, vidi se da DNK-polimeraza na ovom lancu zaostaje za onom na drugom lancu. *[[Z-DNK]] Jedna od mnogih mogućih dvostrukih spiralnih struktura DNK. To je ljevoruka dvostruka spiralna struktura u kojoj se spirala vijuga ulijevo u cik-cak obrascu, umjesto udesno, kao uobičajeni oblik B-DNK. Smatra se da je Z-DNK jedna od tri biološki aktivne dvostruke spiralne strukture zajedno sas A-DNK i B-DNK. *[[Z-skor]] Rezultat koji pokazuje koliko je standardnih odstupanja vrijednost iznad ili ispod srednje vrijednosti. *[[Začetnica]] (prajmer) Kratka molekula RNK-nukleotida kojom započinje sinteza komplementarnog lanca DNK u replikaciji *[[Zakon nezavisne segregacije]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, prema kojem se tokom mejoze aleli svakog gena odvajaju jedan od drugog tako da svakasvaki rezultirajući gamet nosi samo jedan alel svakog gena. *[[Zakon segregacije]] Pravilnost razdvajanjerazdvajanja jednoga para alela u anafazi mejoze. *[[Zakon uniformnosti]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, po kojem različiti aleli istog gena mogu biti dominantni ili recesivni u odnosu na druge, tes tim da će organizam s barem jednim dominantnim alelom ujednačeno imati fenotip povezan s dominantnim alelom. *[[Zamjenska mutacija]] Vidi: Nesinonimnanesinonimna mutacija . *[[Zigot]] Tip eukariotske ćelije nastala kao direktan rezultat oplodnje između dva gameta. Kod višećelijskih organizama, zigot je najranija razvojna faza. Prva ćelija novonastalog organizma, nastala oplodnjom, tj. spajanjem jajne ćelije i spermatozoida. *[[Zigoten]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Zigotnost]] Stepen do kojeg više kopija gena, hromosoma ili genoma imaju istu genetičku sekvencu; npr. u diploidnom organizmu sas dvije kompletne kopije njegovog genoma (jedna majčina i jedna očinska), stepen sličnosti alela prisutnih u svakoj kopiji. Za osobe koje nose dva različita alela za određeni gen smatra se da su heterozigoti za taj gen; osobe koje nose dva identična alela su homosigoti za taj gen. Zigositnost se takođe može posmatrati zajedno za grupu gena, ili za čitav skup gena i genetičkih lokusa koji čine [[genom]]. Preuzeto sa <ref>https://bastina.anubih.ba/items/a2e6e47d-5e00-4f99-9d52-eb91dafdb5dc</ref>[[ANUBiH]]/[[Institut za genetičko inženjerstvo Sarajevo|Ingeb]] ==Također pogledajte== *[[Genetika]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] 6f8wi8bzhnrs3pw10ztv95gkf4yvif0 0 531501 3902538 3874233 2026-07-08T09:59:22Z Panasko 146730 [[Kategorija:Cijanidi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902538 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |veličina_slike2 = |image_thumbtime = |alt = |fetchwikidata =[[Toksikologija ]], [[Intenzivna njega]] |simptomi ='''Rani''': glavobolja, vrtoglavica, [[tahikardia|ubrzan rad srca]], nedostatak daha , povraćanje<ref name=EU2013/><br>'''Potom''': [[napadi]], [[bradikardia|spori rad srca]], ,niski krvni pritisak, gubitak svjesti , [[srčani zastoj]]<ref name=EU2013/> |komplikacije = |dijagnoza =Ovisno o simptomima , visok [[laktat u krvi ]]<ref name=EU2013/> |diferencijalna_dijagnoza= |tretman =[[dekontaminacija ]], [[potporna njega]] (100% kisik ), [[hydroksocobalamin]]<ref name=EU2013/><ref name=Ham2011/><ref name=Thom2012/> |liječenje = |frekvencija = }} '''Trovanje cijanidom''' je [[trovanje]] izazvano izloženosču brojnim oblicima [[cijanid]]a.<ref name="Dor2011">{{Cite book|title=Dorland's Illustrated Medical Dictionary|date=2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1455709854|page=1481|edition=32|url=https://books.google.com/books?id=mNACisYwbZoC&pg=PA1481|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908222016/https://books.google.com/books?id=mNACisYwbZoC&pg=PA1481|archive-date=8. 9. 2017}}</ref> Rani simptomi uključuju [[Glavobolja|glavobolju]], vrtoglavicu, [[Tahikardija|ubrzan rad srca]], [[Kratkoća daha|kratak dah]] i povraćanje.<ref name="EU2013">{{Cite journal|last=Anseeuw|first=K|last2=Delvau|first2=N|last3=Burillo-Putze|first3=G|last4=De Iaco|first4=F|last5=Geldner|first5=G|last6=Holmström|first6=P|last7=Lambert|first7=Y|last8=Sabbe|first8=M|title=Cyanide poisoning by fire smoke inhalation: a European expert consensus.|journal=European Journal of Emergency Medicine|date=februar 2013|volume=20|issue=1|pages=2–9|pmid=22828651|doi=10.1097/mej.0b013e328357170b}}</ref> Nakon toga mogu uslijediti [[Epileptički napad|napadi]], [[Bradikardija|usporen rad srca]], [[Hipotenzija|nizak krvni pritisak]], gubitak svijesti i [[srčani zastoj]].<ref name="EU2013" /> Pojava simptoma je obično u roku od nekoliko minuta.<ref name="EU2013" /><ref name="Ham2011">{{Cite journal|last=Hamel|first=J|title=A review of acute cyanide poisoning with a treatment update.|url=https://archive.org/details/sim_critical-care-nurse_2011-02_31_1/page/72|journal=Critical Care Nurse|date=februar 2011|volume=31|issue=1|pages=72–81; quiz 82|pmid=21285466|doi=10.4037/ccn2011799}}</ref> Ako osoba preživi, mogu postojati dugoročni neurološki problemi.<ref name="EU2013" /> Toksični spojevi koji sadrže cijanid uključuju plinoviti vodikov cijanid i brojne cijanidne [[Soli (hemijski spojevi)|soli]].<ref name="EU2013" /> Trovanje je relativno često nakon udisanja dima od požara u kući.<ref name="EU2013" /> Drugi potencijalni putevi izloženosti uključuju radna mjesta koja se bave poliranjem metala, određene [[insekticid]]e, lijek nitroprusid i određene sjemenke poput jabuka i kajsija.<ref name="Ham2011" /><ref>{{Cite news|last=Hevesi|first=Dennis|title=Imported Bitter Apricot Pits Recalled as Cyanide Hazard|url=https://www.nytimes.com/1993/03/26/nyregion/imported-bitter-apricot-pits-recalled-as-cyanide-hazard.html|access-date=2. 6. 2017|work=The New York Times|date=26. 3. 1993|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175203/http://www.nytimes.com/1993/03/26/nyregion/imported-bitter-apricot-pits-recalled-as-cyanide-hazard.html|archive-date=18. 8. 2017}}</ref><ref name="AHFS2016">{{Cite web|title=Sodium Nitroprusside|url=https://www.drugs.com/monograph/sodium-nitroprusside.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8. 12. 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221004712/https://www.drugs.com/monograph/sodium-nitroprusside.html|archive-date=21. 12. 2016}}</ref> Tečni oblici cijanida mogu se apsorbirati kroz kožu.<ref name="NIH2015">{{Cite web|title=Hydrogen Cyanide – Emergency Department/Hospital Management|url=https://chemm.nlm.nih.gov/cyanide_hospital_mmg.htm|website=CHEMM|access-date=26. 10. 2016|date=14. 1. 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114233430/https://chemm.nlm.nih.gov/cyanide_hospital_mmg.htm|archive-date=14. 11. 2016}}</ref> Cijanidni [[ion]]i ometaju [[ćelijsko disanje]], što rezultira time da tjelesna tkiva ne mogu koristiti [[kisik]].<ref name="EU2013" /> Dijagnoza je često teška.<ref name="EU2013" /> Može se posumnjati kod osobe nakon požara u kući koja ima smanjen [[Izmijenjeno stanje svijesti|nivo svijesti]], nizak krvni pritisak ili visok [[Mliječna kiselina|nivo laktata u krvi]].<ref name="EU2013" /> Nivo cijanida u krvi se može izmjeriti, ali je potrebno vrijeme.<ref name="EU2013" /> Nivoi od 0,5–1&nbsp;mg/L su blage, 1–2&nbsp;mg/L su umjerene, 2–3&nbsp;mg/L su teški i veći od 3&nbsp;mg/L uglavnom rezultiraju smrću.<ref name="EU2013" /> Ako se sumnja na izloženost, osobu treba udaljiti od izvora izloženosti i dekontaminirati.<ref name="Ham2011" /> Liječenje uključuje potpornu njegu i davanje osobi 100% kisika.<ref name="EU2013" /><ref name="Ham2011" /> [[Hidroksokobalamin]] (vitamin _B12a ) se čini korisnim kao antidot i uglavnom je prva linija liječenja.<ref name="EU2013" /><ref name="Thom2012">{{Cite journal|last=Thompson|first=JP|last2=Marrs|first2=TC|title=Hydroxocobalamin in cyanide poisoning.|journal=Clinical Toxicology|date=decembar 2012|volume=50|issue=10|pages=875–85|pmid=23163594|doi=10.3109/15563650.2012.742197}}</ref> Može se dati i [[Natrij-tiosulfat|natrijum tiosulfat]].<ref name="EU2013" /> Historijski gledano, cijanid je korišten za masovna [[Samoubistvo|samoubistva]], a [[nacistička Njemačka]] za [[genocid]].<ref name="Ham2011" /> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Translated from MDWiki]] [[Kategorija:Cijanidi]] gvb4cltwswrqv8gi1qrbdtt10hjjxe9 3902582 3902538 2026-07-08T10:17:47Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurotoksini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902582 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |veličina_slike2 = |image_thumbtime = |alt = |fetchwikidata =[[Toksikologija ]], [[Intenzivna njega]] |simptomi ='''Rani''': glavobolja, vrtoglavica, [[tahikardia|ubrzan rad srca]], nedostatak daha , povraćanje<ref name=EU2013/><br>'''Potom''': [[napadi]], [[bradikardia|spori rad srca]], ,niski krvni pritisak, gubitak svjesti , [[srčani zastoj]]<ref name=EU2013/> |komplikacije = |dijagnoza =Ovisno o simptomima , visok [[laktat u krvi ]]<ref name=EU2013/> |diferencijalna_dijagnoza= |tretman =[[dekontaminacija ]], [[potporna njega]] (100% kisik ), [[hydroksocobalamin]]<ref name=EU2013/><ref name=Ham2011/><ref name=Thom2012/> |liječenje = |frekvencija = }} '''Trovanje cijanidom''' je [[trovanje]] izazvano izloženosču brojnim oblicima [[cijanid]]a.<ref name="Dor2011">{{Cite book|title=Dorland's Illustrated Medical Dictionary|date=2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1455709854|page=1481|edition=32|url=https://books.google.com/books?id=mNACisYwbZoC&pg=PA1481|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908222016/https://books.google.com/books?id=mNACisYwbZoC&pg=PA1481|archive-date=8. 9. 2017}}</ref> Rani simptomi uključuju [[Glavobolja|glavobolju]], vrtoglavicu, [[Tahikardija|ubrzan rad srca]], [[Kratkoća daha|kratak dah]] i povraćanje.<ref name="EU2013">{{Cite journal|last=Anseeuw|first=K|last2=Delvau|first2=N|last3=Burillo-Putze|first3=G|last4=De Iaco|first4=F|last5=Geldner|first5=G|last6=Holmström|first6=P|last7=Lambert|first7=Y|last8=Sabbe|first8=M|title=Cyanide poisoning by fire smoke inhalation: a European expert consensus.|journal=European Journal of Emergency Medicine|date=februar 2013|volume=20|issue=1|pages=2–9|pmid=22828651|doi=10.1097/mej.0b013e328357170b}}</ref> Nakon toga mogu uslijediti [[Epileptički napad|napadi]], [[Bradikardija|usporen rad srca]], [[Hipotenzija|nizak krvni pritisak]], gubitak svijesti i [[srčani zastoj]].<ref name="EU2013" /> Pojava simptoma je obično u roku od nekoliko minuta.<ref name="EU2013" /><ref name="Ham2011">{{Cite journal|last=Hamel|first=J|title=A review of acute cyanide poisoning with a treatment update.|url=https://archive.org/details/sim_critical-care-nurse_2011-02_31_1/page/72|journal=Critical Care Nurse|date=februar 2011|volume=31|issue=1|pages=72–81; quiz 82|pmid=21285466|doi=10.4037/ccn2011799}}</ref> Ako osoba preživi, mogu postojati dugoročni neurološki problemi.<ref name="EU2013" /> Toksični spojevi koji sadrže cijanid uključuju plinoviti vodikov cijanid i brojne cijanidne [[Soli (hemijski spojevi)|soli]].<ref name="EU2013" /> Trovanje je relativno često nakon udisanja dima od požara u kući.<ref name="EU2013" /> Drugi potencijalni putevi izloženosti uključuju radna mjesta koja se bave poliranjem metala, određene [[insekticid]]e, lijek nitroprusid i određene sjemenke poput jabuka i kajsija.<ref name="Ham2011" /><ref>{{Cite news|last=Hevesi|first=Dennis|title=Imported Bitter Apricot Pits Recalled as Cyanide Hazard|url=https://www.nytimes.com/1993/03/26/nyregion/imported-bitter-apricot-pits-recalled-as-cyanide-hazard.html|access-date=2. 6. 2017|work=The New York Times|date=26. 3. 1993|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175203/http://www.nytimes.com/1993/03/26/nyregion/imported-bitter-apricot-pits-recalled-as-cyanide-hazard.html|archive-date=18. 8. 2017}}</ref><ref name="AHFS2016">{{Cite web|title=Sodium Nitroprusside|url=https://www.drugs.com/monograph/sodium-nitroprusside.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8. 12. 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221004712/https://www.drugs.com/monograph/sodium-nitroprusside.html|archive-date=21. 12. 2016}}</ref> Tečni oblici cijanida mogu se apsorbirati kroz kožu.<ref name="NIH2015">{{Cite web|title=Hydrogen Cyanide – Emergency Department/Hospital Management|url=https://chemm.nlm.nih.gov/cyanide_hospital_mmg.htm|website=CHEMM|access-date=26. 10. 2016|date=14. 1. 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114233430/https://chemm.nlm.nih.gov/cyanide_hospital_mmg.htm|archive-date=14. 11. 2016}}</ref> Cijanidni [[ion]]i ometaju [[ćelijsko disanje]], što rezultira time da tjelesna tkiva ne mogu koristiti [[kisik]].<ref name="EU2013" /> Dijagnoza je često teška.<ref name="EU2013" /> Može se posumnjati kod osobe nakon požara u kući koja ima smanjen [[Izmijenjeno stanje svijesti|nivo svijesti]], nizak krvni pritisak ili visok [[Mliječna kiselina|nivo laktata u krvi]].<ref name="EU2013" /> Nivo cijanida u krvi se može izmjeriti, ali je potrebno vrijeme.<ref name="EU2013" /> Nivoi od 0,5–1&nbsp;mg/L su blage, 1–2&nbsp;mg/L su umjerene, 2–3&nbsp;mg/L su teški i veći od 3&nbsp;mg/L uglavnom rezultiraju smrću.<ref name="EU2013" /> Ako se sumnja na izloženost, osobu treba udaljiti od izvora izloženosti i dekontaminirati.<ref name="Ham2011" /> Liječenje uključuje potpornu njegu i davanje osobi 100% kisika.<ref name="EU2013" /><ref name="Ham2011" /> [[Hidroksokobalamin]] (vitamin _B12a ) se čini korisnim kao antidot i uglavnom je prva linija liječenja.<ref name="EU2013" /><ref name="Thom2012">{{Cite journal|last=Thompson|first=JP|last2=Marrs|first2=TC|title=Hydroxocobalamin in cyanide poisoning.|journal=Clinical Toxicology|date=decembar 2012|volume=50|issue=10|pages=875–85|pmid=23163594|doi=10.3109/15563650.2012.742197}}</ref> Može se dati i [[Natrij-tiosulfat|natrijum tiosulfat]].<ref name="EU2013" /> Historijski gledano, cijanid je korišten za masovna [[Samoubistvo|samoubistva]], a [[nacistička Njemačka]] za [[genocid]].<ref name="Ham2011" /> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Translated from MDWiki]] [[Kategorija:Cijanidi]] [[Kategorija:Neurotoksini]] 0h8f8e0i0bcg5657bvgcayr6q3eu35o 0 531831 3902558 3890959 2026-07-08T10:07:40Z Panasko 146730 [[Kategorija:Staklenički plinovi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902558 wikitext text/x-wiki [[Slika:Methane-3D-space-filling.svg|thumb|[[Molekula]] [[metan]]a u 3D [[Model ispunjavanja prostora|modelu ispunjavanja prostora]].]] '''Halometanski''' spojevi su derivati [[metan]]a ({{chem2|CH4}}) s jednim ili više atoma [[vodik]]a zamijenjenih atomima [[halogen]]a ([[Fluor|F]], [[Hlor|Cl]], [[Brom|Br]] ili [[Jod|I]]). Halometani se pojavljuju prirodno, posebno u morskom okruženju, i nastaju ljudskom rukom, najznačajniji su kao rashladna sredstva, [[rastvarač]]i, pogonski [[plin]]ovi i fumiganti. Mnogi, uključujući [[hlorofluorougljik]]e, privukli su široku pažnju jer postaju aktivni kada su izloženi [[UV|ultraljubičastom svjetlu]], koje se nalazi na velikim visinama i uništavaju Zemljin zaštitni [[ozonski omotač]]. ==Struktura i svojstva== Poput samog metana, halometani su tetraedarske molekule. Atomi halogena se uveliko razlikuju po veličini i naboju od vodika i međusobno. Posljedično, većina halometana odstupa od savršene tetraedarske simetrije [[metan]]a.<ref name=UllmannF>Günter Siegemund, Werner Schwertfeger, Andrew Feiring, Bruce Smart, Fred Behr, Herward Vogel, Blaine McKusick “Fluorine Compounds, Organic” Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, Wiley-VCH, Weinheim, 2002. {{doi|10.1002/14356007.a11_349}}</ref> Fizička svojstva halometana zavise od broja i identiteta atoma halogena u jedinjenju. Općenito, halometani su isparljivi, ali manje od metana zbog polarizabilnosti halogenida. Polarizabilnost halogenida i polarnost molekula čine ih korisnim kao rastvaračima. Halometani su daleko manje zapaljivi od metana. Općenito govoreći, reaktivnost jedinjenja je najveća za jodide, a najniža za fluoride. ==Proizvodnja== ===Industrijski putevi=== Halometani se proizvode u industrijskim razmjerima iz obilnih prekursora kao što su [[prirodni pšin]] ili [[metanol]], i iz [[halogen]]a ili [[halogenid]]a. Obično se pripremaju jednom od tri metode..<ref name=Ullmann>Manfred Rossberg, Wilhelm Lendle, Gerhard Pfleiderer, Adolf Tögel, Eberhard-Ludwig Dreher, Ernst Langer, Heinz Rassaerts, Peter Kleinschmidt, Heinz Strack, Richard Cook, Uwe Beck, Karl-August Lipper, Theodore R. Torkelson, Eckhard Löser, Klaus K. Beutel, Trevor Mann “Chlorinated Hydrocarbons” in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry 2006, Wiley-VCH, Weinheim. {{doi|10.1002/14356007.a06_233.pub2}}.</ref> *Hlorisanje slobodnim radikalima [[metan]]a (pod [[UV|ultraljubičastim svjetlom]]): :{{chem2|CH4 + Cl2 → CH3Cl + HCl}} Ova metoda je korisna za proizvodnju {{chem2|CH_{4−''n''}Cl_{''n''}|}} (''n'' = 1, 2, 3, or 4). Glavni problemi s ovom metodom su što kogenerira HCl i proizvodi smjese različitih produkata. Korištenje {{chem2|CH4}} u velikom višku generira prvenstveno {{chem2|CH3Cl}}, a korištenje {{chem2|Cl2}} u velikom višku generira prvenstveno {{chem2|CCl4}}, ali će i dalje biti prisutne smjese drugih produkata. *[[Halogenacija]] metanola. Ova metoda se koristi za proizvodnju mono−[[hlorid]]a, −[[bromid]]a i −[[jodid]]a. :{{chem2|CH3OH + HCl → CH3Cl + H2O}} :{{chem2|4 CH3OH + 3 Br2 + S → 4 CH3Br + H2SO4 + 2 HBr}} :{{chem2|3 CH3OH + 3 I2 + P → 3 CH3I + HPO(OH)2 + 3 HI}} <!-- equation is a guess--> *Halogen exchange. The method is mainly used to produce fluorinated derivatives from the chlorides. :{{chem2|CH3Cl + HF → CH3F + HCl}} :{{chem2|CH2Cl2 + HF → CH2FCl + HCl}} :{{chem2|CH2Cl2 + 2 HF → CH2F2 + 2 HCl}} :{{chem2|CH2Cl2 + F2 → CH2F2 + Cl2}} :{{chem2|CHCl3 + HF → CHFCl2 + HCl}} :{{chem2|CHCl3 + 2 HF → CHF2Cl + 2 HCl}} :{{chem2|CHCl3 + F2 → CHF2Cl + Cl2}} :{{chem2|CHCl3 + 3 HF → CHF3 + 3 HCl}} :{{chem2|CHCl3 + F2 + HF → CHF3 + Cl2 + HCl}} :{{chem2|CCl4 + HF → CFCl3 + HCl}} :{{chem2|CCl4 + 2 HF → CF2Cl2 + 2 HCl}} :{{chem2|CCl4 + F2 → CF2Cl2 + Cl2}} :{{chem2|CCl4 + 3 HF → CF3Cl + 3 HCl}} :{{chem2|CCl4 + F2 + HF → CF3Cl + Cl2 + HCl}} :{{chem2|CCl4 + 4 HF → CF4 + 4 HCl}} :{{chem2|CCl4 + F2 + 2 HF → CF4 + Cl2 + 2 HCl}} :{{chem2|CCl4 + 2 F2 → CF4 + 2 Cl2}} *Reakcija metana sa [[hipohlorna kiselina|hipohlornom kiselinom]], pri čemu nastaje ||voda]]. :{{chem2|CH4 + HOCl → CH3Cl + H2O}} * Reakcija metanola s hipohlornom kiselinom, pri čemu nastaje [[vodik-peroksid]]. :{{chem2|CH3OH + HOCl → CH3Cl + H2O2}} Tragovi halometana u atmosferi nastaju uvođenjem drugih neprirodnih, industrijskih materijala. ===U prirodi=== Mnogi morski organizmi [[biosinteza|biosintetiziraju]] halometane, posebno spojeve koji sadrže [[brom]].<ref name="Gribble">{{cite journal|title=Naturally Occurring Organohalogen Compounds| author=Gordon W. Gribble|journal=Acc. Chem. Res|volume=31|issue=3|pages=141–152|year=1998|doi=10.1021/ar9701777}}</ref> Male količine hlorometana nastaju interakcijom izvora hlora s različitim [[ugljik]]ovim spojevima. [[biosinteza|Biosintezu]] ovih halometana kataliziraju enzimi [[hlorperoksidaza]] i [[bromoperoksidaza]]. Idealizirana jednačina je: :{{chem2|2 CH4 + 2 Cl− + biopO2 → 2 CH3Cl + 2 OH−}} ==Klase spojeva== Haloni se obično definiraju kao [[ugljikovodici]], gdje su atomi vodika zamijenjeni bromom, zajedno s drugim halogenima.<ref>{{cite book|title=Oxford Dictionary of Chemistry|url=https://archive.org/details/oxford-dictionary-of-chemistry-2008|author=John Daintith|isbn=978-0-19-920463-2|year=2008|publisher=Oxford University Press}}</ref> Označavaju se sistemom kodnih brojeva sličnim (ali jednostavnijim) sistemu koji se koristi za [[freon]]e. Prva cifra označava broj atoma ugljika u molekuli, druga je broj atoma fluora, treća su atomi hlora, a četvrta je broj atoma broma. Ako broj uključuje petu cifru, peti broj označava broj atoma joda (iako je jod u halonu rijedak). Sve veze koje ne zauzmu atomi halogena tada se dodjeljuju atomima vodika. Naprimjer, razmotrimo halon 1211. Ovaj halon ima broj 1211 u svom nazivu, što govori da ima po jedan atom ugljika, hlora I broma, te dva atoma fluora. Jedan ugljik ima samo četiri veze, a sve su zauzete atomima halogena, tako da nema vodika. Stoga je njegova formula {{chem2|CF2ClBr}}, pa je njegov [[IUPAC]] naziv bromohlorodifluorometan. ===ANSI/ASHRAE Standard 34-1992=== Sistem imenovanja rashladnih sredstava se uglavnom koristi za fluorirane i hlorirane kratke alkane koji se koriste kao rashladna sredstva. U Sjedinjenim Američkim Državama, standard je specificiran u ANSI/ASHRAE Standardu 34–1992, s dodatnim godišnjim dodacima..<ref>{{Cite web |url=http://resourcecenter.ashrae.org/store/ashrae/newstore.cgi?itemid=23260&view=item&categoryid=311&categoryparent=311&page=1&loginid=2022241 |title=ASHRAE Bookstore |access-date=7. 10. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060615192543/http://resourcecenter.ashrae.org/store/ashrae/newstore.cgi?itemid=23260&view=item&categoryid=311&categoryparent=311&page=1&loginid=2022241 |archive-date=15. 6. 2006 |url-status=dead }}</ref> Navedeni ANSI/ASHRAE prefiksi bili su FC (fluorougljik) ili R (rashladno sredstvo), ali danas većina ima prefiks specifičnije klasifikacije: *'''CFC'''—lista hlorofluorougljika *'''HCFC'''—lista [[hidrohlorofluorougljik]]a *'''HFC'''—lista hidrofluorougljika *'''FC'''—lista [[fluorougljik]]a *'''PFC'''—lista [[perfluorougljik]]a (potpuno fluorirani) Sistem dekodiranja za CFC-01234a je: *0 = Broj dvostrukih veza (izostavljeno ako je nula) *1 = Atomi [[ugljik]]a -1 (izostavljeno ako je nula) *2 = Atomi [[vodik]]a +1 *3 = Atomi [[fluor]]a *4 = Zamijenjeno [[brom]]om (dodan prefiks "B") *a = Slovo dodano za identifikaciju [[izomer]]a, "normalni" [[izomer]] u bilo kojem broju ima najmanju razliku u masi na svakom Ugljik, a a, b ili c se dodaju kako se mase razlikuju od normale. Koriste se i drugi sistemi kodiranja. ===Hidrofluoro spojevi (HFC) {{anchor|HFC}}=== Hidrofluorougljici (HFC) ne sadrže hlor. Sastoje se isključivo od [[ugljik]]a, [[vodik]]a i [[fluor]]a. Nemaju poznatih učinaka na [[ozonski omotač]]; sam fluor nije toksičan za [[ozon]].<ref>{{Cite web|url=http://www.epa.gov/ozone/ods.html|archive-url=https://web.archive.org/web/19970418133530/http://www.epa.gov/ozone/ods.html|url-status=dead|archive-date=18. 4. 1997|title=Ozone Layer Protection|date=14. 10. 2020|website=US EPA}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00256296/file/Ricaud2006.pdf|title=Fluorine in the Atmosphere|first=Alain|last=Tressaud|date=2006|journal=Advances in Fluorine Science|volume=1|pages=1–32|doi=10.1016/S1872-0358(06)01001-3}}</ref> Međutim, HFC i perfluorougljici (PFC) su [[staklenički plinovi]], koji uzrokuju [[globalno zagrijavanje]]. Dvije grupe haloalkana, '''hidrofluorougljici''' (HFC) i '''perfluorougljici''', su ciljevi [[Kyoto protokol]l]a.<ref name="Environmental issues : essential primary sources.">{{cite web|last=Lerner & K. Lee Lerner|first=Brenda Wilmoth|year=2006|url= http://catalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?v3=1&DB=local&CMD=010a+2006000857&CNT=10+records+per+page|title=Environmental issues : essential primary sources.|publisher=Thomson Gale|access-date=11. 9. 2006}}</ref> Allan Thornton, predsjednik [[Agencija za istraživanje okoliša|Agencije za istraživanje okoliša]], nevladine organizacije za zaštitu okoliša, kaže da su HFC-i do 12.500 puta potentniji od [[ugljik-dioksid]]a u globalnom zagrijavanju.<ref>{{Cite web|url=https://www.epa.gov/ozone-layer-protection|title=Ozone Layer Protection|first=OAR|last=US EPA|date=15. 2. 2013|website=US EPA}}</ref> Veći [[potencijal globalnog zagrijavanja]] ima dva uzroka: HFC-i ostaju u atmosferi duži vremenski period i imaju više hemijskih veza od {{chem2|CO2}}, što znači da su u stanju da apsorbuju više sunčeve energije po molekuli nego [[ugljik-dioksid]]. Bogate zemlje ograničavaju upotrebu ovih plinova. Thornton kaže da mnoge zemlje nepotrebno proizvode ove hemikalije samo da bi dobile ugljične kredite. Dakle, kao rezultat pravila o trgovanju ugljikom prema Kjoto protokolu, skoro polovina kredita iz zemalja u razvoju dolazi od HFC-a, pri čemu [[Kina]] zarađuje milijarde dolara od hvatanja i uništavanja HFC-a koji bi se nalazili u atmosferi kao industrijski nusproizvodi.<ref>All Things Considered, NPR News, 5:24 p.m., December 11, 2007.</ref> ===Pregled glavnih halometana=== Većina permutacija vodika, fluora, hlora, broma i joda na jednom atomu ugljika procijenjena je eksperimentalno. {| class="wikitable" border=1 |+ Pregled halometana |- ! style="background:#ffdead;" | Sistematski naziv ! style="background:#ffdead;" | Uobičajeni/trivijalni naziv(i) ! style="background:#ffdead;" | Kod ! style="background:#ffdead;" | Upotreba ! style="background:#ffdead;" | Hemijska formula |- |Tetrahlorometan |[[Ugljik-tetrahlorid]], Freon 10 ([[Freon]] je trgovački naziv za grupu hlorofluorougljika koji se prvenstveno koriste kao rashladno sredstvo]. Glavna hemikalija koja se koristi pod ovim zaštitnim znakom je dihlorodifluorometan. Riječ ''Freon'' je registrovani zaštitni znak koji pripada kompaniji [[DuPont]].) |CFC-10 |Ranije se koristio u aparatima za gašenje požara |{{chem2|CCl4}} |- |[[Tetrabromometan]] |Ugljik-tetrabromid | | |{{chem2|CBr4}} |- |Tetrajodometan |[[Ugljik-tetrajodid]] | | |{{chem2|CI4}} |- |[[Tetrafluorometan]] |Ugljik-tetrafluorid, Freon 14 |PFC-14<br/>(CFC-14 i HF-14 se također koriste, iako formalno neispravno) | |{{chem2|CF4}} |- |[[Hlorometan]] |Metil-hlorid | |Metilacijsko sredstvo; npr. za metil trihlorosilan |{{chem2|CH3Cl}} |- |[[Dihlorometan]] |Metilen-hlorid | |Rastvarač |{{chem2|CH2Cl2}} |- |Trihlorometan |[[Hloroform]] | |[[Rastvarač]] |{{chem2|CHCl3}} |- |[[Trihlorofluorometan]] |Freon-11, R-11 |CFC-11 | |{{chem2|CCl3F}} |- |[[Dihlorodifluorometan]] |Freon-12, R-12 |CFC-12 | |{{chem2|CCl2F2}} |- |[[Hlorotrifluorometan]] | |CFC-13 | |{{chem2|CClF3}} |- |[[Hlorodifluorometan]] |R-22 |HCFC-22 | |{{chem2|CHClF2}} |- |Trifluorometan |[[Fluoroform]] |HFC-23 |U industriji poluprovodnika, rashladno sredstvo |{{chem2|CHF3}} |- |[[Hlorofluorometan]] |Freon 31 | |Rashladno sredstvo (postepeno ukidanje) |{{chem2|CH2ClF}} |- |[[Difluorometan]] | |HFC-32 |Rashladno sredstvo sa nultim [[potencijal oštećenja ozonskog omotača|potencijalom oštećenja ozonskog omotača]] |{{chem2|CH2F2}} |- |[[Fluorometan]] |Metil-fluorid |HFC-41 |Proizvodnja poluprovodnika |{{chem2|CH3F}} |- |[[Bromometan]] |Metil-bromid | |Sterilizator i fumigant za zemljište, trenutno se postepeno ukida. Snažno oštećuje ozonski omotač i veoma je toksičan. |{{chem2|CH3Br}} |- |[[Dibromometan]] |Metilen-bromid | |[[Rastvarač]] i hemijski međuproizvod. |{{chem2|CH2Br2}} |- |Tribromometan |[[Bromoform]] | |Za odvajanje teških minerala |{{chem2|CHBr3}} |- |[[Bromoklorometan]] | |Halon 1011 |Ranije u aparatima za gašenje požara |{{chem2|CH2BrCl}} |- |[[Bromoklorodifluorometan]] |BCF, Halon 1211 BCF ili Freon 12B1 |Halon 1211 | |{{chem2|CBrClF2}} |- |[[Bromotrifluorometan]] |BTM, Halon 1301 BTM ili Freon 13BI |Halon 1301 | |{{chem2|CBrF3}} |- |[[Trifluorojodometan]] |Trifluorometilj-jodid |Freon 13T1 |Organska sinteza |{{chem2|CF3I}} |- |[[Jodometan]] |Metil-jodid | |Organska sinteza |{{chem2|CH3I}} |} ==Primjena== Zbog toga što imaju mnogo primjena i lako se pripremaju, halometani su predmet intenzivne komercijalne primjene. ===Rastvarači=== Dihlorometan je najvažniji [[rastvarač]] na bazi halometana. Njegova isparljivost, niska zapaljivost i sposobnost rastvaranja širokog spektra [[organski spoj|organskih spojeva]] čine ovu bezbojnu tečnost korisnim rastvaračima.<ref>{{cite web|author=Office of Environmental Health Hazard Assessment|publisher=California Environmental Protection Agency|date=septembar 2000|work=Public Health Goals for Chemicals in Drinking Water|title=Dichloromethane|url=http://www.oehha.ca.gov/water/phg/pdf/dcm.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091009053037/http://www.oehha.ca.gov/water/phg/pdf/dcm.pdf|archive-date=9. 10. 2009}}</ref> Njegova isparljivost dovela je do njegove upotrebe kao [[aerosolni sprej|aerosolni propelant]] i kao [[sredstvo za puhanje]] za [[poliuretan|poliuretanske pjene]]. ===Propelanti=== Jedna od glavnih upotreba CFC-a bila je kao propelanti [[aerosol]]a, uključujući inhalatore s doziranim dozama za lijekove koji se koriste za liječenje [[astma|astme]]. Pretvaranje ovih uređaja i tretmana s CFC-a na propelante koji ne oštećuju ozonski omotač gotovo je završeno. Proizvodnja i uvoz su sada zabranjeni u Sjedinjenim Državama. ===Gašenje požara=== [[Slika:Halon-based fire extinguishing system.JPG|thumb|Njegova isparljivost dovela je do njegove upotrebe kao [[aerosolni sprej#Aerosolni propelanti|aerosolni propelant]] i kao [[sredstvo za puhanje]] za [[poliuretan|poliuretanske pjene]].]] ===Propelanti=== Jedna od glavnih upotreba CFC-a bila je kao propelanti [[Aerosolni sprej|aerosola]], uključujući inhalatore s doziranim dozama za lijekove koji se koriste za liječenje [[astma|astme]]. Pretvaranje ovih uređaja i tretmana s CFC-a na propelante koji ne oštećuju ozonski omotač gotovo je završeno. Proizvodnja i uvoz su sada zabranjeni u Sjedinjenim Državama. ===Gašenje požara=== <ref>http://p2library.nfesc.navy.mil/P2_Opportunity_Handbook/3_III_2.html 3-III-2 HALON 1301 REPLACEMENTS] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419061419/http://p2library.nfesc.navy.mil/P2_Opportunity_Handbook/3_III_2.html |date=19. 4. 2008 }}</ref> Sistemi za potpuno gašenje požara halonom 1301]] obično se koriste pri koncentracijama ne većim od 7% po volumenu u zraku i mogu ugasiti mnoge požare pri 2,9% v/v. Nasuprot tome, sistemi za gašenje požara poplavom s [[ugljik-dioksid]]om rade od koncentracije od 34% po volumenu (samo površinsko sagorijevanje tekućih goriva) do 75% (hvatači prašine). Ugljik-dioksid može uzrokovati teške tegobe pri koncentracijama od 3-6%, a uzrokovao je smrt od respiratorne paralize u roku od nekoliko minuta pri koncentraciji od 10%. Halon 1301 uzrokuje samo blagu vrtoglavicu pri svojoj efektivnoj koncentraciji od 5%, a čak i pri 15% oni koji su izloženi ostaju svjesni, ali oštećeni i ne pate od dugoročnih posljedica. (Eksperimentalne životinje su također bile izložene 2% koncentracijama halona 1301 tokom 30 sati sedmično tokom 4 mjeseca, bez uočljivih zdravstvenih efekata. [[Halon 1211]] također ima nisku [[toksičnost]], iako je toksičniji od Halona 1301, te se stoga smatra neprikladnim za sisteme poplave. Međutim, gašenje požara Halonom 1301 nije potpuno netoksično; plamen vrlo visoke temperature ili kontakt sa usijanim metalom mogu uzrokovati razgradnju Halona 1301 na toksične nusprodukte. Prisustvo takvih nusprodukata se lako otkriva jer uključuju [[bromovodik|bromovodičnu kiselinu]] i [[fluorovodik|fluorovodoničnu kiselinu]], koje su intenzivno iritantne. Haloni su vrlo efikasni kod požara klase A (organske čvrste materije), B (zapaljive tečnosti i plinovi) i C (električni), ali nisu prikladni za požare klase D ([[metal]]ni), jer ne samo da će proizvesti toksični plin i neće zaustaviti [[požar]], već u nekim slučajevima predstavljaju i rizik od eksplozije. Haloni se mogu koristiti za požare klase K (kuhinjska [[ulja]] i [[mti]]), ali ne nude prednosti u odnosu na specijalizirane pjene. [[Halon 1301]] je uobičajen u sistemima potpunog poplavljivanja. U ovim sistemima, blokovi halonskih cilindara drže se pod pritiskom od oko 4&nbsp;[[MPa]] (600&nbsp;[[funti po kvadratnom inču|psi]]) komprimiranim [[dušik]]om, a fiksna cjevovodna mreža vodi do zaštićenog kućišta. Nakon aktiviranja, cijeli izmjereni sadržaj jednog ili više cilindara ispušta se u kućište za nekoliko sekundi, kroz [[mlaznice]] [[dizajn]]irane da osiguraju ravnomjerno miješanje u cijeloj prostoriji. Ispuštena količina se unaprijed izračunava kako bi se postigla željena koncentracija, obično 3-7% v/v. Ovaj nivo se održava neko vrijeme, obično sa minimalno deset minuta, a ponekad i do dvadeset minuta "namakanja", kako bi se osiguralo da su se svi predmeti ohladili tako da je ponovno paljenje malo vjerovatno, zatim se zrak u zatvorenom prostoru pročišćava, obično putem fiksnog sistema za pročišćavanje koji aktiviraju nadležne vlasti. Tokom ovog vremena u zatvoreni prostor mogu ući osobe koje nose [[Samostalni aparat za disanje|SCBA]]. (Postoji uobičajen mit da je to zato što je halon vrlo toksičan; u stvari, to je zato što može izazvati vrtoglavicu i blago oštećenu percepciju, te zbog rizika od nusprodukata sagorijevanja.) [[Datoteka:Halon extinguishers.jpg|thumb|Ručni aparati za gašenje požara na bazi halona]] Sistemi za poplavu mogu se ručno upravljati ili automatski aktivirati [[Aspiracijski detektor dima|VESDA]] ili drugim automatskim sistemom za detekciju. U potonjem slučaju, sirena za upozorenje i stroboskop će se prvo aktivirati na nekoliko sekundi kako bi se upozorilo osoblje da evakuiše područje. Brzo ispuštanje halona i posljedično brzo hlađenje ispunjava [[zrak]] [[magla|maglom]], što je praćeno glasnim, dezorijentirajućim [[zvuk]]om. Halon 1301 se također koristi u sistemu za inertizaciju borbenog aviona General Dynamics F-16 Fighting Falcon kako bi se spriječilo da isparenja goriva u rezervoarima za [[gorivo]] postanu [[eksploziv]]na; kada avion uđe u područje s mogućnošću napada, Halon 1301 se ubrizgava u rezervoare za gorivo za jednokratnu upotrebu. Zbog oštećenja ozonskog omotača, [[trifluorojodometan]] (CF3I) se razmatra kao alternativa.<ref>{{Cite web|url=http://www.afrlhorizons.com/Briefs/0012/ML0008.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070711055402/http://www.afrlhorizons.com/Briefs/0012/ML0008.html|url-status=dead|title=Credit Card Freedom &#124; Red Smoothie Detox & Dessert Photographs|archive-date=11. 7. 2007|website=www.afrlhorizons.com}}</ref> [[Halon 1211]] se obično koristi u ručnim aparatima za gašenje požara, u kojima korisnik usmjerava mlaz tekućeg halona na manji požar. Mlaz isparava pod smanjenim pritiskom, stvarajući snažno lokalno hlađenje, kao i visoku koncentraciju halona u neposrednoj blizini požara. U ovom načinu rada, požar se gasi hlađenjem i nedostatkom kisika u središtu požara, kao i radikalnim gašenjem na većoj površini. Nakon suzbijanja požara, halon difundira, ne ostavljajući ostatke. ===Hemijski gradivni blokovi=== Hlorometan i bromometan se koriste za uvođenje [[metil]] grupa u [[organska sinteza|organskoj sintezi]]. Hlorodifluorometan je glavni prekursor [[tetrafluoretilen]], koji je monomerni prekursor [[teflon]]a.<ref name=UllmannF/> ==Sigurnost== Haloalkani su raznoliki po svojim svojstvima, što otežava generalizacije. Neki su akutno toksični, ali mnogi predstavljaju rizik od produženog izlaganja. Neki problematični aspekti uključuju [[kancerogenost]] i [[oštećenje jetre]] (npr. ugljik tetrahlorid). Pod određenim uvjetima sagorijevanja, hlorometani se pretvaraju u [[fosgen]], koji je vrlo toksičan. ==Također pogledajte== *[[Halokarbon]] *[[Haloalkan]] *[[Halogenacija]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.mksinst.com/techinfo/GasConversionTable.aspx Gas conversion table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702115202/http://www.mksinst.com/techinfo/GasConversionTable.aspx |date=2. 7. 2016 }} *[http://www.faqs.org/faqs/sci/chem-faq/part3/section-1.html Nomenclature FAQ] *[http://books.nap.edu/books/0309057825/html/63.html History of Halon use by the US Navy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000819163823/http://books.nap.edu/books/0309057825/html/63.html |date=19. 8. 2000 }} *[http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=9042&page=5 Ozone Loss: The Chemical Culprits] *[http://www.eia-international.org EIA] Environmental Investigation Agency *[http://www.eia-global.org Environment Investigation Agency – EIA Global] Environmental Investigation Agency in the USA *[http://robertlovespi.wordpress.com/2013/01/18/halogenated-forms-of-methane-an-alphabetical-list/ Alphabetical list of all halomethanes] {{Halometani}} {{Funkcionalne grupe}} {{Zagađenje}} [[Kategorija:Plinovi]] [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Efekt staklene bašte]] [[Kategorija:Rastvarači]] [[Kategorija:Halometani| ]] [[Kategorija:Klimatske promjene]] [[Kategorija:Rashladna sredstva]] [[Kategorija:Sredstva za gašenje požara]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] oncgvu8p6fk9zng9zn3zhidzwi86125 0 531964 3902411 3890994 2026-07-07T13:49:30Z Panasko 146730 [[Kategorija:Otapala]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902411 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[slika:Acetic_anhydride2DACS.svg|250px]]<br>[[slika:Acetic-anhydride-from-xtal-2003-3D-balls.png|250px]] | Hemijski spoj = Anhidrid sirćetne kiseline | Druga imena =[[IUPAC]]-ime: Anhidrid sirćetne kiseline<br>Sistematsko ime: Etanski anhidrid<br>Ostala imena: Acetil-acetat | Sumarna formula = C₄H₆O₃ | CAS registarski broj = 108-24-7 | SMILES = O=C(OC(=O)C)C<br>CC(=O)OC(=O)C | InChI =1/C4H6O3/c1-3(5)7-4(2)6/h1-2H3 | Kratki opis = Bezbojna tekućina | Gustoća = 1,082 g cm⁻³ | Rastvorljivost = 2,6 g/100 mL | Agregatno stanje = Tečno | Gustoća = 1,082 g cm⁻³ | Tačka topljenja = −73,1 | Tačka ključanja = 139,8 | Pritisak pare = 4 mmHg (20&nbsp;°C) | Dipolni moment = <br>[[PubChem]]: 7918| NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0 |F = 0| R = 0}} }} '''Anhidrid sirćetne kiseline''' je [[organski spoj]] sa [[hemijska formula|hemijskom formulom]] {{chem2|(CH3CO)2O}}. To je [[kiselinski anhidrid|anhidrid]] [[sirćetna kiselina|sirćetne kiseline]]. == Proizvodnja == Anhidrid sirćetne kiseline može se proizvesti [[reakcija adicije|dodavanjem]] molekula [[ugljik-monoksid]]a na [[metil-acetat]] ([[karbonilacija]]). Ovo je analogno proizvodnji sirćetne kiseline iz [[metanol]]a u [[Monsantov proces|Monsantovom procesu]], ali je u praksi složenije zbog promjena u nusproduktima i potrebe za [[anhidrid]]rovanim (bezvodnim) uslovima.<ref>{{cite journal|doi=10.1016/0920-5861(92)80188-S |title=Eastman chemical company acetic anhydride process |url=https://archive.org/details/sim_catalysis-today_1992-03-11_13_1/page/72 |date=1992 |last1=Zoeller |first1=Joseph R. |last2=Agreda |first2=Victor H. |last3=Cook |first3=Steven L. |last4=Lafferty |first4=Norma L. |last5=Polichnowski |first5=Stanley W. |last6=Pond |first6=David M. |journal=Catalysis Today |volume=13 |pages=73–91 }}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Karboksilne kiseline]] [[Kategorija:Anhidridi]] [[Kategorija:Organska hemija]] [[Kategorija:Otapala]] m1bokjc7ad1sc5cryihrbneh3u5r2c1 3902426 3902411 2026-07-07T16:07:33Z KWiki 9400 /* Reference */ 3902426 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[slika:Acetic_anhydride2DACS.svg|250px]]<br>[[slika:Acetic-anhydride-from-xtal-2003-3D-balls.png|250px]] | Hemijski spoj = Anhidrid sirćetne kiseline | Druga imena =[[IUPAC]]-ime: Anhidrid sirćetne kiseline<br>Sistematsko ime: Etanski anhidrid<br>Ostala imena: Acetil-acetat | Sumarna formula = C₄H₆O₃ | CAS registarski broj = 108-24-7 | SMILES = O=C(OC(=O)C)C<br>CC(=O)OC(=O)C | InChI =1/C4H6O3/c1-3(5)7-4(2)6/h1-2H3 | Kratki opis = Bezbojna tekućina | Gustoća = 1,082 g cm⁻³ | Rastvorljivost = 2,6 g/100 mL | Agregatno stanje = Tečno | Gustoća = 1,082 g cm⁻³ | Tačka topljenja = −73,1 | Tačka ključanja = 139,8 | Pritisak pare = 4 mmHg (20&nbsp;°C) | Dipolni moment = <br>[[PubChem]]: 7918| NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0 |F = 0| R = 0}} }} '''Anhidrid sirćetne kiseline''' je [[organski spoj]] sa [[hemijska formula|hemijskom formulom]] {{chem2|(CH3CO)2O}}. To je [[kiselinski anhidrid|anhidrid]] [[sirćetna kiselina|sirćetne kiseline]]. == Proizvodnja == Anhidrid sirćetne kiseline može se proizvesti [[reakcija adicije|dodavanjem]] molekula [[ugljik-monoksid]]a na [[metil-acetat]] ([[karbonilacija]]). Ovo je analogno proizvodnji sirćetne kiseline iz [[metanol]]a u [[Monsantov proces|Monsantovom procesu]], ali je u praksi složenije zbog promjena u nusproduktima i potrebe za [[anhidrid]]rovanim (bezvodnim) uslovima.<ref>{{cite journal|doi=10.1016/0920-5861(92)80188-S |title=Eastman chemical company acetic anhydride process |url=https://archive.org/details/sim_catalysis-today_1992-03-11_13_1/page/72 |date=1992 |last1=Zoeller |first1=Joseph R. |last2=Agreda |first2=Victor H. |last3=Cook |first3=Steven L. |last4=Lafferty |first4=Norma L. |last5=Polichnowski |first5=Stanley W. |last6=Pond |first6=David M. |journal=Catalysis Today |volume=13 |pages=73–91 }}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Anhidridi]] [[Kategorija:Karboksilne kiseline]] [[Kategorija:Organska hemija]] [[Kategorija:Otapala]] loqfxs0yh3t3iao3f8a4vb6fznqcy8z 0 532459 3902440 3893649 2026-07-07T18:44:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902440 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Mariola Abkowicz | datum_rođenja = 1964. | nacionalnost = [[Poljska|Poljakinja]] | zanimanje = bibliotekarka, karaimologinja, nastavnica i društvena aktivistkinja | organizacija = [[Savez poljskih Karaima]] | poznat_po = istraživanjima o [[Karaimi]]ma i radu na očuvanju karaimske kulture u Poljskoj }} '''Mariola Abkowicz''' (rođena 1964) [[poljska]] je [[bibliotekar]]ka, karaimologinja, nastavnica i društvena aktivistkinja. Poznata je po istraživanjima i popularizaciji historije, jezika i kulturne baštine [[Karajiti|Karajita]] u Poljskoj.<ref name="CMST">{{cite web |url=https://cmst.eu/authors/abkowicz-mariola/ |title=Abkowicz Mariola |website=CMST |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="KaraimiBio">{{cite web |url=https://karaimi.org/pl/ludzie/abkowicz-mariola |title=Mariola Abkowicz |website=Karaimi Polscy |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Diplomirala je na [[Univerzitet u Wrocławu|Univerzitetu u Wrocławu]] na Institutu za bibliotekarstvo i naučne informacije. Radila je kao bibliotekarka i bila na čelu biblioteke Stomatološkog fakulteta Medicinskog univerziteta u [[Wrocław]]u, a potom je bila povezana s Univerzitetom Adam Mickiewicz u [[Poznań|Poznanju]], gdje je predavala karaimologiju, karaimsku književnost i kulturu.<ref name="CMST" /><ref name="KaraimiBio" /><ref name="GovDol">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/dolnoslaski-uw/pelnomocnik-wojewody-dolnoslaskiego-do-spraw-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych |title=Pełnomocnik Wojewody Dolnośląskiego do Spraw Mniejszości Narodowych i Etnicznych |website=gov.pl |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Abkowicz je dugogodišnja predsjednica Saveza poljskih Karaima i predstavnica karaimske manjine u Zajedničkoj komisiji vlade i nacionalnih i etničkih manjina u Poljskoj.<ref name="KRS">{{cite web |url=https://rejestr.io/krs/171973/zwiazek-karaimow-polskich |title=Związek Karaimów Polskich |website=rejestr.io |language=pl |access-date=25. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref><ref name="GovMinor">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/mniejszosci-narodowe-i-etniczne/sklad-komisji |title=Skład Komisji |website=gov.pl |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U novembru 2025. imenovana je za opunomoćenicu vojvotkinje Donje Šleske za pitanja nacionalnih i etničkih manjina.<ref name="GovNew">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/dolnoslaski-uw/wojewoda-dolnoslaska-anna-zabska-powolala-nowego-pelnomocnika |title=Wojewoda dolnośląska Anna Żabska powołała nowego pełnomocnika |website=gov.pl |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Autorica je i suautorica naučnih i stručnih radova o karaimskoj historiji, genealogiji, antroponimiji i rukopisnoj baštini. Sudjelovala je i u projektu digitalnog arhiva ''e-Jazyszłar. Karaimskie Archiwum Cyfrowe''.<ref>{{cite web |url=https://bitik.karaimi.org/index.php/zkp/catalog/series/jazyszlar |title=e-Jazyszłar. Karaimskie Archiwum Cyfrowe |website=Bitik |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://projekty.ncn.gov.pl/en/?projekt_id=164514 |title=Projects funded by the NCN |website=National Science Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Također je urednica i glavna urednica karaimskog časopisa ''Awazymyz''.<ref>{{cite web |url=https://czasopisma.karaimi.org/index.php/awazymyz/article/view/850 |title=Między Wschodem i Zachodem |website=Czasopisma Karaimi.org |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czasopisma.karaimi.org/index.php/awazymyz/article/download/815/738 |title=Kalendarium i wydarzenia |website=Czasopisma Karaimi.org |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Abkowicz, Mariola}} [[Kategorija:Rođeni 1964.]] [[Kategorija:Poljski naučnici]] [[Kategorija:Živi ljudi]] rvi7r3j2eh29ybqaupk5oohu5tmkao7 0 532962 3902412 3901623 2026-07-07T13:49:34Z Panasko 146730 [[Kategorija:Otapala]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902412 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[slika:Benzaldehyde.svg|250px]] [[slika: Benzaldehyde-3D-balls-B.png|250px]] | Hemijski spoj =Benzaldehid | Druga imena = Benzenekarboksialdehd<br/>Fenilmetanal<br />Benzo- aldehid<br>[[IUPAC]]-ime: Benzenekarbaldehid | Sumarna formula =C₇ H₆O | CAS registarski broj =100-52-7 | SMILES = c1ccc(cc1)C=O | InChI =1/C7H6CHO/c8-6-7-4-2-1-3-5-7/h1-6H | Kratki opis = Bezbojna tekućina <br> jako refraktivna, miris poput badema | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = 1,044 g/mL, tećnost | Tačka topljenja =57,12<ref>{{citation | author=Haynes, William M. | title=CRC Handbook of Chemistry and Physics | edition=95th | publisher=CRC press | year=2014 | pages=3–34|isbn=9781482208689 }}</ref> | Tačka ključanja = 178,1 | Pritisak pare = | Rastvorljivost =6,95 g/L (25&nbsp;°C)<ref>{{cite web | url=http://gestis-en.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=templates$fn=default.htm$vid=gestiseng:sdbeng | title=GESTIS Substance database | publisher=Institute for Occupational Safety and Health of the German Social Accident Insurance | access-date=21. 8. 2012 | archive-date=3. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201005/http://gestis-en.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=templates$fn=default.htm$vid=gestiseng:sdbeng | url-status=dead }}</ref> | Dipolni moment =<br>[[PubChem]]: 240 |NFPA-H = 2 |NFPA-F = 2 |NFPA-R = 0 |Viskoznost = 1.321 [[Pois (jedinica)|cP]] (25&nbsp;°C) |LD50 = 1300 mg/kg (pacov, oralno) |Ostali spojevi: [[Benzil allohol]]<br />[[Benzojska kielina]]<br/>[[Benzaldehid-okim]] |RefractIndex = 1.5456 |MagSus = −60.78·10⁻⁶ cm³/mol <!--| LogP = 1.48 --> |LogP = 1.64<ref name="chemsrc">{{Cite web|url=https://www.chemsrc.com/en/cas/100-52-7_946834.html|title=Benzaldehyde_msds}}</ref> }} '''Benzaldehid''' (C₆H₅CHO) je [[organski spoj]] koji se sastoji od [[benzen]]skog prstena sa [[formil]] supstituentom. Spada među najjednostavnije [[aroma]]tske [[aldehid]]e i jedan je od industrijski najkorisnijih. To je bezbojna tekućina s karakterističnim [[miris]]om sličnim mirisu [[badem|gorkih badema]] i [[višnja|višnje]], a često se koristi u [[bezalkoholno piće|gaziranim pićima]].<ref>{{Cite journal |last1=Loch |first1=Christine |last2=Reusch |first2=Helmut |last3=Ruge |first3=Ingrid |last4=Godelmann |first4=Rolf |last5=Pflaum |first5=Tabea |last6=Kuballa |first6=Thomas |last7=Schumacher |first7=Sandra |last8=Lachenmeier |first8=Dirk W. |date=2016 |title=Benzaldehyde in cherry flavour as a precursor of benzene formation in beverages |journal=Food Chemistry |volume=206 |pages=74–77 |doi=10.1016/j.foodchem.2016.03.034 |pmid=27041300}}</ref> Benzaldehid, kao komponenta gorkog bademovog ulja, može se ekstrahovati iz brojnih drugih prirodnih izvora.<ref name=Ullmann/> Sintetski benzaldehid je aroma u imitaciji ekstrakta badema, koja se koristi za aromatiziranje kolača i drugih pekarskih proizvoda.<ref>{{Cite book|title = The Cook's Illustrated Baking Book|url = https://books.google.com/books?id=doZKCgAAQBAJ&pg=PT2457|publisher = America's Test Kitchen|date = 2013|isbn = 9781936493784}}</ref> ==Historija== Benzaldehid je prvi put ekstrahovao francuski farmaceut Martrès 1803. godine. Njegovi eksperimenti su se fokusirali na razjašnjavanje prirode [[amigdalin]]a, [[otrov]]nog spoja koji se nalazi u [[gorkim bademima]], plodu ''[[Prunus dulcis]]''.<ref>In 1803 C. Martrès published a manuscript on the oil of bitter almonds: "Recherches sur la nature et le siège de l'amertume et de l'odeur des amandes amères" (Research on the nature and location of the bitterness and the smell of bitter almonds). However, the memoir was largely ignored until an extract was published in 1819: Martrès ''fils'' (1819) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k78139n/f292.image.langEN "Sur les amandes amères,"] ''Journal de Pharmacie'', vol. 5, pages 289–296.</ref> Daljnji rad na ulju koji su proveli [[Pierre Robiquet]] i Antoine Boutron Charlard, dvojica francuskih hemičara, proizveo je benzaldehid.<ref>''Nouvelles expériences sur les amandes amères et sur l'huile volatile qu'elles fournissent'' Robiquet, Boutron-Charlard, Annales de chimie et de physique, 44 (1830), 352–382,</ref> U 1832., [[Friedrich Wöhler]] i [[Justus von Liebig]] dobili su prvi sintetizirani benzaldehid.<ref>{{cite journal|author=Wöhler, Friedrich and Liebig, Justus von |year=1832|url=https://books.google.com/books?id=z-VAAAAAYAAJ&pg=249 |title=Untersuchungen über das Radikal der Benzoesäure|trans-title=Investigations of the radical of benzoic acid|journal=Annalen der Pharmacie|volume= 3|issue=3| pages= 249–282|doi=10.1002/jlac.18320030302|hdl=2027/hvd.hxdg3f|hdl-access=free}}</ref> == Proizvodnja == Benzaldehid se može proizvesti i iz hemikalija na bazi nafte ili iz hemikalija biljnog porijekla. Sintetski benzaldehid se prvenstveno proizvodi korištenjem tečne faze [[Jonesova oksidacija|hlorinacije]] i [[osidacija|oksidacije]] [[toluen]]a. Razvijene su brojne druge metode, kao što su parcijalna [[redoks|oksidacija]] [[benzil-alkohol]]a, [[alkal]]na [[hidroliza]] [[benzal-hlorid]]a i [[karbonilacija]] benzena ([[Gatterman-Kochova reakcija]]).<ref name=Ullmann>{{cite book|doi=10.1002/14356007.a03_463.pub2 |chapter=Benzaldehyde |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |date=2011 |last1=Brühne |first1=Friedrich |last2=Wright |first2=Elaine |isbn=978-3-527-30385-4 }}</ref> Prirodni benzaldehid se proizvodi iz [[cinamaldehid]]a dobijenog iz [[ujlje kajsije|ulja kasije]] retro-[[aldolna reakcija|aldolne reakcije]]:<ref name=":2">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=85yUennC-pUC&pg=PA87 |title=Innovation in food engineering : new techniques and products |date=2010 |publisher=CRC Press |others=Passos, Maria Laura., Ribeiro, Claudio P. |isbn=9781420086072 |location=Boca Raton, Florida |pages=87 |oclc=500683261}}</ref> cinamaldehid se zagrijava u vodenom/alkoholnom rastvoru između 90&nbsp;°C i 150&nbsp;°C s bazom (najčešće [[natrij-karbonat]]om ili [[natrij-bikarbonat]]om) tokom pet do 80 sati,<ref>Wienes, Charles and Pittet, Alan O. (1985) {{US Patent|4617419}} Process for preparing natural benzaldehyde and acetaldehyde, natural benzaldehyde and acetaldehyde compositions, products produced thereby and organoleptic utilities therefor.</ref> nakon čega slijedi destilacija nastalog benzaldehida. Ova reakcija također daje [[acetaldehid]]. ==Pojavljivanje== Benzaldehid i slične hemikalije se prirodno javljaju u mnogim namirnicama. Većina benzaldehida koju ljudi jedu potiče iz prirodne biljne hrane, kao što su [[badem]]i.<ref name=":0">{{Cite journal|title = The FEMA GRAS assessment of benzyl derivatives used as flavor ingredients|journal = Food and Chemical Toxicology|date = 1. 8. 2005|pmid = 15950815|pages = 1207–1240|volume = 43|issue = 8|doi = 10.1016/j.fct.2004.11.014|first1 = T. B.|last1 = Adams|first2 = S. M.|last2 = Cohen|first3 = J.|last3 = Doull|first4 = V. J.|last4 = Feron|first5 = J. I.|last5 = Goodman|first6 = L. J.|last6 = Marnett|first7 = I. C.|last7 = Munro|first8 = P. S.|last8 = Portoghese|first9 = R. L.|last9 = Smith}}</ref> Bademi, sjemenke [[kajsija|kajsije]], [[sjeme]]nke [[jabuka|jabuke]] i sjemenke [[trešnja|trešnje]] sadrže značajne količine [[amigdalin]]a. Ovaj [[glikozid]] se razgrađuje pod djelovanjem [[enzim]]ske katalize na benzaldehid, [[cijanovodonik]] i dva ekvivalenta [[glukoza|glukoze]]. {{Biochem reaction subunit/top}} {{Biochem reaction subunit|compound=Amygdalin|image=Amygdalin_structure.svg|class=skin-invert-image|imagesize=180px}} {{Biochem reaction subunit|direction=forward|for_subst=2 {{H2O-nl}}|for_prod=[[hydrogen cyanide|HCN]]}} {{Biochem reaction subunit|compound=benzaldehyde|image=benzaldehyde.svg|class=skin-invert-image|imagesize=50px}} {{Biochem reaction subunit|compound=glucose|n=2|image=Alpha-D-glucose-2D-skeletal-hexagon.png|class=skin-invert-image}} {{Biochem reaction subunit/end}} Benzaldehid doprinosi mirisu bukovača ''[[Pleurotus ostreatus]] ''.<ref name="OysterAlde">{{cite journal | doi = 10.1021/jf960876i | title = Volatile Compounds Secreted by the Oyster Mushroom (''Pleurotus ostreatus'') and Their Antibacterial Activities | year = 1997 | last1 = Beltran-Garcia | first1 = Miguel J. | last2 = Estarron-Espinosa | first2 = Mirna | last3 = Ogura | first3 = Tetsuya | journal = Journal of Agricultural and Food Chemistry | volume = 45 | pages = 4049 | issue = 10 | bibcode = 1997JAFC...45.4049B }}</ref> == Reakcije == Benzaldehid se lahko [[oksid]]ira do [[benzojeva kiselina|benzojeve kiseline]] na zraku na sobnoj temperaturi,<ref>{{cite journal |last1=Sankar |first1=Meenakshisundaram |title=The benzaldehyde oxidation paradox explained by the interception of peroxy radical by benzyl alcohol |journal=Nature Communications |volume=5 |url=https://www.nature.com/articles/ncomms4332.pdf?origin=ppub|pmid=24567108 |year=2014 |doi=10.1038/ncomms4332 |bibcode=2014NatCo...5.3332S |doi-access=free}}</ref> uzrokujući uobičajenu nečistoću u laboratorijskim uzorcima. Budući da je tačka ključanja benzojeve kiseline mnogo viša od tačke ključanja benzaldehida, može se pročistiti [[destilacijom]]. [[Benzil alkohol]] se može formirati iz benzaldehida putem [[hidrogenacije]]. Reakcijom benzaldehida s bezvodnim [[natrijum acetatom]] i [[anhidridom sirćetne kiseline]] dobija se [[cimetna kiselina]], dok se alkoholni [[kalij cijanid]] može koristiti za [[katalizu]] kondenzacije benzaldehida u [[benzoin (organski spoj)|benzoin]]. Benzaldehid podliježe [[disproporcionaciji]] nakon tretmana koncentriranom alkalijom ([[Cannizzarova reakcija]]): jedan molekul aldehida se reducira na [[benzil alkohol]], a drugi molekul se istovremeno oksidira u [[benzojevu kiselinu]]. :[[Slika:Benzaldehyd-chemical-Cannizzaro.png|class=skin-invert-image|290px|Cannizzarova reakcija]] S diolima, uključujući mnoge [[šećer]]e, benzaldehid se kondenzuje i formira [[benziliden-acetal]]. == Upotreba == Benzaldehid se često koristi za davanje [[badem]]ovog okusa hrani i mirisnim proizvodima, uključujući tekućine za elektronske cigarete. Ponekad se koristi u kozmetičkim proizvodima.<ref name=":1">{{Cite journal|title = Final report on the safety assessment of benzaldehyde|journal = International Journal of Toxicology|date = 1. 1. 2006|pmid = 16835129|pages = 11–27|volume = 25|doi = 10.1080/10915810600716612|first = Alan|last = Andersen| issue=Suppl 1 |s2cid = 32177208|doi-access = free}}</ref> U industrijskim okruženjima, benzaldehid se uglavnom koristi kao prekursor za druge organske spojeve, od farmaceutskih proizvoda do plastičnih aditiva. [[anilinska boja]] [[malahitno zelena]] se priprema iz benzaldehida i [[dimetilanilin]]a. Benzaldehid je također prekursor za određene [[akridin]] skeboje. Putem [[aldolna kondenzacija|aldolne kondenzacije]], benzaldehid se pretvara u derivate [[cinamaldehid]]a i [[stiren]]a. Sinteza [[bademova kiselina|bademove kiseline]] počinje adicijom [[cijanovodična kiselina|cijanovodične kiseline]] benzaldehidu: :[[Slika:Benzaldehyde-chemical-mandelicacid.png|class=skin-invert-image|340px|Sinteza bademove kiseline]] Dobiveni [[cijanohidrin]] se [[hidroliza|hidrolizira]] u [[bademova kiselina|bademovu kiselinu]]. (Gornja shema prikazuje samo jedan od dva formirana [[enantiomer]]a). ===Nišne upotrebe=== Benzaldehid se koristi kao [[repelent protiv insekata|repelent protiv pčela]].<ref>{{Cite book|title = Why Do Bees Buzz?: Why Do Bees Buzz? Fascinating Answers to Questions about Bees|url = https://books.google.com/books?id=xzQ4NWlIrHwC&pg=PA177|publisher = Rutgers University Press|date = 9. 2. 2010|isbn = 9780813549200|language = en|first1 = Elizabeth|last1 = Evans|first2 = Carol|last2 = Butler|pages = 177–178}}</ref> Mala količina [[rastvor]]a benzaldehida se stavlja na dasku za isparavanje u blizini saća. Pčele se zatim udaljavaju od saća kako bi izbjegle isparenja.<ref>{{Cite book|title = Storey's Guide to Keeping Honey Bees: Honey Production, Pollination, Bee Health|url = https://books.google.com/books?id=cos5WSDNKrEC&pg=PA167|publisher = Storey Publishing|date = 1. 1. 2010|isbn = 9781603425506|language = en|first1 = Malcolm T.|last1 = Sanford|first2 = Richard E.|last2 = Bonney|page = 167}}</ref> Pčelar tada može ukloniti okvire s medom iz košnice uz manji rizik i za pčele i za pčelara. Benzaldehid reaguje sa nitroetanom u prisustvu [[katalizator]]a i proizvodi [[fenil-2-nitropropen]], prekursor [[amfetamin]]a i drugih hemikalija.<ref>{{cite web |url=https://erowid.org/archive/rhodium/chemistry/phenyl-2-nitropropene.html |title=Synthesis of Phenyl-2-Nitropropene |author=<!--Not stated--> |website=Erowid |access-date=7. 10. 2023}}</ref> == Sigurnost == Kako se koristi u hrani, kozmetici, farmaceutskim proizvodima i sapunu, benzaldehid se "općenito smatra sigurnim" ([[GRAS]]) od strane američke FDA.<ref>{{citation |author=Friedrich Brühne |author2=Elaine Wright |contribution=Benzaldehyde |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |edition=7th |publisher=Wiley |year=2007 |page=11 }}</ref> i [[Udruženje proizvođača aroma i ekstrakata|FEMA]].<ref name=":0" /> Ovaj status je potvrđen nakon revizije 2005. godine.<ref name=":0" /> Prihvaćen je u [[EU|Evropskoj uniji]] kao aroma.<ref name=":1"/> Toksikološke studije pokazuju da je siguran i nekancerogen u koncentracijama koje se koriste za hranu i kozmetiku,<ref name=":1"/> te da čak može imati [[antikancerogen]]a (antikancerska) svojstva.<ref name=":1"/> Za osobu od 70&nbsp;kg, smrtonosna doza se procjenjuje na 50 ml.<ref name="Ullmann"/> [[Prihvatljiv dnevni unos]] od 15&nbsp;mg/dan je utvrđen za benzaldehid od strane [[Agencija za zaštitu okoliša Sjedinjenih Američkih Država|Agencije za zaštitu okoliša Sjedinjenih Američkih Država]].<ref>{{Cite web |url=https://cfpub.epa.gov/ncea/risk/recordisplay.cfm?deid=41551 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627065000/https://cfpub.epa.gov/ncea/risk/recordisplay.cfm?deid=41551 |url-status=dead |archive-date=27. 6. 2017 |title=Health and Environmental Effects Profile for Benzaldehyde |last=Assessment |first=US EPA National Center for Environmental |website=cfpub.epa.gov |access-date=16. 9. 2017}}</ref> Benzaldehid se ne akumulira u ljudskim tkivima.<ref name=":1"/> [[metabolizam|Metabolizira]] se, a zatim izlučuje [[urin]]om.<ref name=":1" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Benzaldehid}} *{{ICSC|0102|02}}*{{SIDS|name=benzaldehyde| id=100527}} [https://web.archive.org/web/20181009042751/http://www.inchem.org/documents/sids/sids/100527.pdf Archived] * [https://web.archive.org/web/20120414075815/http://www.chemicalland21.com/arokorhi/specialtychem/perchem/BENZALDEHYDE.htm Benzaldehyde description at ChemicalLand21.com] * [http://chemsub.online.fr/id_number/CSOID0000000560.html ChemSub Online: Benzaldéhyde.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209132820/http://chemsub.online.fr/id_number/CSOID0000000560.html |date=9. 2. 2015 }} * [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html Carcinogenicity Potency Project] {{Authority control}} [[Kategorija:Aldehidi]] [[Kategorija:Rastvarači]] [[Kategorija:Aromatski spojevi]] [[Kategorija:Organska hemija]] [[Kategorija:Otapala]] s2c9cx2hm6kmlwqzuz45z9w43jh56f8 3902428 3902412 2026-07-07T16:50:31Z KWiki 9400 [[Korisnik:Srđan|Srđan]]: Potrebni šabloni [[:en:Template:ICSC|"ICSC"]] i [[:en:Template:SIDS|"SIDS"]]. 3902428 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[slika:Benzaldehyde.svg|250px]] [[slika: Benzaldehyde-3D-balls-B.png|250px]] | Hemijski spoj =Benzaldehid | Druga imena = Benzenekarboksialdehd<br/>Fenilmetanal<br />Benzo- aldehid<br>[[IUPAC]]-ime: Benzenekarbaldehid | Sumarna formula =C₇ H₆O | CAS registarski broj =100-52-7 | SMILES = c1ccc(cc1)C=O | InChI =1/C7H6CHO/c8-6-7-4-2-1-3-5-7/h1-6H | Kratki opis = Bezbojna tekućina <br> jako refraktivna, miris poput badema | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = 1,044 g/mL, tećnost | Tačka topljenja =57,12<ref>{{citation | author=Haynes, William M. | title=CRC Handbook of Chemistry and Physics | edition=95th | publisher=CRC press | year=2014 | pages=3–34|isbn=9781482208689 }}</ref> | Tačka ključanja = 178,1 | Pritisak pare = | Rastvorljivost =6,95 g/L (25&nbsp;°C)<ref>{{cite web | url=http://gestis-en.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=templates$fn=default.htm$vid=gestiseng:sdbeng | title=GESTIS Substance database | publisher=Institute for Occupational Safety and Health of the German Social Accident Insurance | access-date=21. 8. 2012 | archive-date=3. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201005/http://gestis-en.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=templates$fn=default.htm$vid=gestiseng:sdbeng | url-status=dead }}</ref> | Dipolni moment =<br>[[PubChem]]: 240 |NFPA-H = 2 |NFPA-F = 2 |NFPA-R = 0 |Viskoznost = 1.321 [[Pois (jedinica)|cP]] (25&nbsp;°C) |LD50 = 1300 mg/kg (pacov, oralno) |Ostali spojevi: [[Benzil allohol]]<br />[[Benzojska kielina]]<br/>[[Benzaldehid-okim]] |RefractIndex = 1.5456 |MagSus = −60.78·10⁻⁶ cm³/mol <!--| LogP = 1.48 --> |LogP = 1.64<ref name="chemsrc">{{Cite web|url=https://www.chemsrc.com/en/cas/100-52-7_946834.html|title=Benzaldehyde_msds}}</ref> }} '''Benzaldehid''' (C₆H₅CHO) je [[organski spoj]] koji se sastoji od [[benzen]]skog prstena sa [[formil]] supstituentom. Spada među najjednostavnije [[aroma]]tske [[aldehid]]e i jedan je od industrijski najkorisnijih. To je bezbojna tekućina s karakterističnim [[miris]]om sličnim mirisu [[badem|gorkih badema]] i [[višnja|višnje]], a često se koristi u [[bezalkoholno piće|gaziranim pićima]].<ref>{{Cite journal |last1=Loch |first1=Christine |last2=Reusch |first2=Helmut |last3=Ruge |first3=Ingrid |last4=Godelmann |first4=Rolf |last5=Pflaum |first5=Tabea |last6=Kuballa |first6=Thomas |last7=Schumacher |first7=Sandra |last8=Lachenmeier |first8=Dirk W. |date=2016 |title=Benzaldehyde in cherry flavour as a precursor of benzene formation in beverages |journal=Food Chemistry |volume=206 |pages=74–77 |doi=10.1016/j.foodchem.2016.03.034 |pmid=27041300}}</ref> Benzaldehid, kao komponenta gorkog bademovog ulja, može se ekstrahovati iz brojnih drugih prirodnih izvora.<ref name=Ullmann/> Sintetski benzaldehid je aroma u imitaciji ekstrakta badema, koja se koristi za aromatiziranje kolača i drugih pekarskih proizvoda.<ref>{{Cite book|title = The Cook's Illustrated Baking Book|url = https://books.google.com/books?id=doZKCgAAQBAJ&pg=PT2457|publisher = America's Test Kitchen|date = 2013|isbn = 9781936493784}}</ref> ==Historija== Benzaldehid je prvi put ekstrahovao francuski farmaceut Martrès 1803. godine. Njegovi eksperimenti su se fokusirali na razjašnjavanje prirode [[amigdalin]]a, [[otrov]]nog spoja koji se nalazi u [[gorkim bademima]], plodu ''[[Prunus dulcis]]''.<ref>In 1803 C. Martrès published a manuscript on the oil of bitter almonds: "Recherches sur la nature et le siège de l'amertume et de l'odeur des amandes amères" (Research on the nature and location of the bitterness and the smell of bitter almonds). However, the memoir was largely ignored until an extract was published in 1819: Martrès ''fils'' (1819) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k78139n/f292.image.langEN "Sur les amandes amères,"] ''Journal de Pharmacie'', vol. 5, pages 289–296.</ref> Daljnji rad na ulju koji su proveli [[Pierre Robiquet]] i Antoine Boutron Charlard, dvojica francuskih hemičara, proizveo je benzaldehid.<ref>''Nouvelles expériences sur les amandes amères et sur l'huile volatile qu'elles fournissent'' Robiquet, Boutron-Charlard, Annales de chimie et de physique, 44 (1830), 352–382,</ref> U 1832., [[Friedrich Wöhler]] i [[Justus von Liebig]] dobili su prvi sintetizirani benzaldehid.<ref>{{cite journal|author=Wöhler, Friedrich and Liebig, Justus von |year=1832|url=https://books.google.com/books?id=z-VAAAAAYAAJ&pg=249 |title=Untersuchungen über das Radikal der Benzoesäure|trans-title=Investigations of the radical of benzoic acid|journal=Annalen der Pharmacie|volume= 3|issue=3| pages= 249–282|doi=10.1002/jlac.18320030302|hdl=2027/hvd.hxdg3f|hdl-access=free}}</ref> == Proizvodnja == Benzaldehid se može proizvesti i iz hemikalija na bazi nafte ili iz hemikalija biljnog porijekla. Sintetski benzaldehid se prvenstveno proizvodi korištenjem tečne faze [[Jonesova oksidacija|hlorinacije]] i [[osidacija|oksidacije]] [[toluen]]a. Razvijene su brojne druge metode, kao što su parcijalna [[redoks|oksidacija]] [[benzil-alkohol]]a, [[alkal]]na [[hidroliza]] [[benzal-hlorid]]a i [[karbonilacija]] benzena ([[Gatterman-Kochova reakcija]]).<ref name=Ullmann>{{cite book|doi=10.1002/14356007.a03_463.pub2 |chapter=Benzaldehyde |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |date=2011 |last1=Brühne |first1=Friedrich |last2=Wright |first2=Elaine |isbn=978-3-527-30385-4 }}</ref> Prirodni benzaldehid se proizvodi iz [[cinamaldehid]]a dobijenog iz [[ujlje kajsije|ulja kasije]] retro-[[aldolna reakcija|aldolne reakcije]]:<ref name=":2">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=85yUennC-pUC&pg=PA87 |title=Innovation in food engineering : new techniques and products |date=2010 |publisher=CRC Press |others=Passos, Maria Laura., Ribeiro, Claudio P. |isbn=9781420086072 |location=Boca Raton, Florida |pages=87 |oclc=500683261}}</ref> cinamaldehid se zagrijava u vodenom/alkoholnom rastvoru između 90&nbsp;°C i 150&nbsp;°C s bazom (najčešće [[natrij-karbonat]]om ili [[natrij-bikarbonat]]om) tokom pet do 80 sati,<ref>Wienes, Charles and Pittet, Alan O. (1985) {{US Patent|4617419}} Process for preparing natural benzaldehyde and acetaldehyde, natural benzaldehyde and acetaldehyde compositions, products produced thereby and organoleptic utilities therefor.</ref> nakon čega slijedi destilacija nastalog benzaldehida. Ova reakcija također daje [[acetaldehid]]. ==Pojavljivanje== Benzaldehid i slične hemikalije se prirodno javljaju u mnogim namirnicama. Većina benzaldehida koju ljudi jedu potiče iz prirodne biljne hrane, kao što su [[badem]]i.<ref name=":0">{{Cite journal|title = The FEMA GRAS assessment of benzyl derivatives used as flavor ingredients|journal = Food and Chemical Toxicology|date = 1. 8. 2005|pmid = 15950815|pages = 1207–1240|volume = 43|issue = 8|doi = 10.1016/j.fct.2004.11.014|first1 = T. B.|last1 = Adams|first2 = S. M.|last2 = Cohen|first3 = J.|last3 = Doull|first4 = V. J.|last4 = Feron|first5 = J. I.|last5 = Goodman|first6 = L. J.|last6 = Marnett|first7 = I. C.|last7 = Munro|first8 = P. S.|last8 = Portoghese|first9 = R. L.|last9 = Smith}}</ref> Bademi, sjemenke [[kajsija|kajsije]], [[sjeme]]nke [[jabuka|jabuke]] i sjemenke [[trešnja|trešnje]] sadrže značajne količine [[amigdalin]]a. Ovaj [[glikozid]] se razgrađuje pod djelovanjem [[enzim]]ske katalize na benzaldehid, [[cijanovodonik]] i dva ekvivalenta [[glukoza|glukoze]]. {{Biochem reaction subunit/top}} {{Biochem reaction subunit|compound=Amygdalin|image=Amygdalin_structure.svg|class=skin-invert-image|imagesize=180px}} {{Biochem reaction subunit|direction=forward|for_subst=2 {{H2O-nl}}|for_prod=[[hydrogen cyanide|HCN]]}} {{Biochem reaction subunit|compound=benzaldehyde|image=benzaldehyde.svg|class=skin-invert-image|imagesize=50px}} {{Biochem reaction subunit|compound=glucose|n=2|image=Alpha-D-glucose-2D-skeletal-hexagon.png|class=skin-invert-image}} {{Biochem reaction subunit/end}} Benzaldehid doprinosi mirisu bukovača ''[[Pleurotus ostreatus]] ''.<ref name="OysterAlde">{{cite journal | doi = 10.1021/jf960876i | title = Volatile Compounds Secreted by the Oyster Mushroom (''Pleurotus ostreatus'') and Their Antibacterial Activities | year = 1997 | last1 = Beltran-Garcia | first1 = Miguel J. | last2 = Estarron-Espinosa | first2 = Mirna | last3 = Ogura | first3 = Tetsuya | journal = Journal of Agricultural and Food Chemistry | volume = 45 | pages = 4049 | issue = 10 | bibcode = 1997JAFC...45.4049B }}</ref> == Reakcije == Benzaldehid se lahko [[oksid]]ira do [[benzojeva kiselina|benzojeve kiseline]] na zraku na sobnoj temperaturi,<ref>{{cite journal |last1=Sankar |first1=Meenakshisundaram |title=The benzaldehyde oxidation paradox explained by the interception of peroxy radical by benzyl alcohol |journal=Nature Communications |volume=5 |url=https://www.nature.com/articles/ncomms4332.pdf?origin=ppub|pmid=24567108 |year=2014 |doi=10.1038/ncomms4332 |bibcode=2014NatCo...5.3332S |doi-access=free}}</ref> uzrokujući uobičajenu nečistoću u laboratorijskim uzorcima. Budući da je tačka ključanja benzojeve kiseline mnogo viša od tačke ključanja benzaldehida, može se pročistiti [[destilacijom]]. [[Benzil alkohol]] se može formirati iz benzaldehida putem [[hidrogenacije]]. Reakcijom benzaldehida s bezvodnim [[natrijum acetatom]] i [[anhidridom sirćetne kiseline]] dobija se [[cimetna kiselina]], dok se alkoholni [[kalij cijanid]] može koristiti za [[katalizu]] kondenzacije benzaldehida u [[benzoin (organski spoj)|benzoin]]. Benzaldehid podliježe [[disproporcionaciji]] nakon tretmana koncentriranom alkalijom ([[Cannizzarova reakcija]]): jedan molekul aldehida se reducira na [[benzil alkohol]], a drugi molekul se istovremeno oksidira u [[benzojevu kiselinu]]. :[[Slika:Benzaldehyd-chemical-Cannizzaro.png|class=skin-invert-image|290px|Cannizzarova reakcija]] S diolima, uključujući mnoge [[šećer]]e, benzaldehid se kondenzuje i formira [[benziliden-acetal]]. == Upotreba == Benzaldehid se često koristi za davanje [[badem]]ovog okusa hrani i mirisnim proizvodima, uključujući tekućine za elektronske cigarete. Ponekad se koristi u kozmetičkim proizvodima.<ref name=":1">{{Cite journal|title = Final report on the safety assessment of benzaldehyde|journal = International Journal of Toxicology|date = 1. 1. 2006|pmid = 16835129|pages = 11–27|volume = 25|doi = 10.1080/10915810600716612|first = Alan|last = Andersen| issue=Suppl 1 |s2cid = 32177208|doi-access = free}}</ref> U industrijskim okruženjima, benzaldehid se uglavnom koristi kao prekursor za druge organske spojeve, od farmaceutskih proizvoda do plastičnih aditiva. [[anilinska boja]] [[malahitno zelena]] se priprema iz benzaldehida i [[dimetilanilin]]a. Benzaldehid je također prekursor za određene [[akridin]] skeboje. Putem [[aldolna kondenzacija|aldolne kondenzacije]], benzaldehid se pretvara u derivate [[cinamaldehid]]a i [[stiren]]a. Sinteza [[bademova kiselina|bademove kiseline]] počinje adicijom [[cijanovodična kiselina|cijanovodične kiseline]] benzaldehidu: :[[Slika:Benzaldehyde-chemical-mandelicacid.png|class=skin-invert-image|340px|Sinteza bademove kiseline]] Dobiveni [[cijanohidrin]] se [[hidroliza|hidrolizira]] u [[bademova kiselina|bademovu kiselinu]]. (Gornja shema prikazuje samo jedan od dva formirana [[enantiomer]]a). ===Nišne upotrebe=== Benzaldehid se koristi kao [[repelent protiv insekata|repelent protiv pčela]].<ref>{{Cite book|title = Why Do Bees Buzz?: Why Do Bees Buzz? Fascinating Answers to Questions about Bees|url = https://books.google.com/books?id=xzQ4NWlIrHwC&pg=PA177|publisher = Rutgers University Press|date = 9. 2. 2010|isbn = 9780813549200|language = en|first1 = Elizabeth|last1 = Evans|first2 = Carol|last2 = Butler|pages = 177–178}}</ref> Mala količina [[rastvor]]a benzaldehida se stavlja na dasku za isparavanje u blizini saća. Pčele se zatim udaljavaju od saća kako bi izbjegle isparenja.<ref>{{Cite book|title = Storey's Guide to Keeping Honey Bees: Honey Production, Pollination, Bee Health|url = https://books.google.com/books?id=cos5WSDNKrEC&pg=PA167|publisher = Storey Publishing|date = 1. 1. 2010|isbn = 9781603425506|language = en|first1 = Malcolm T.|last1 = Sanford|first2 = Richard E.|last2 = Bonney|page = 167}}</ref> Pčelar tada može ukloniti okvire s medom iz košnice uz manji rizik i za pčele i za pčelara. Benzaldehid reaguje sa nitroetanom u prisustvu [[katalizator]]a i proizvodi [[fenil-2-nitropropen]], prekursor [[amfetamin]]a i drugih hemikalija.<ref>{{cite web |url=https://erowid.org/archive/rhodium/chemistry/phenyl-2-nitropropene.html |title=Synthesis of Phenyl-2-Nitropropene |author=<!--Not stated--> |website=Erowid |access-date=7. 10. 2023}}</ref> == Sigurnost == Kako se koristi u hrani, kozmetici, farmaceutskim proizvodima i sapunu, benzaldehid se "općenito smatra sigurnim" ([[GRAS]]) od strane američke FDA.<ref>{{citation |author=Friedrich Brühne |author2=Elaine Wright |contribution=Benzaldehyde |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |edition=7th |publisher=Wiley |year=2007 |page=11 }}</ref> i [[Udruženje proizvođača aroma i ekstrakata|FEMA]].<ref name=":0" /> Ovaj status je potvrđen nakon revizije 2005. godine.<ref name=":0" /> Prihvaćen je u [[EU|Evropskoj uniji]] kao aroma.<ref name=":1"/> Toksikološke studije pokazuju da je siguran i nekancerogen u koncentracijama koje se koriste za hranu i kozmetiku,<ref name=":1"/> te da čak može imati [[antikancerogen]]a (antikancerska) svojstva.<ref name=":1"/> Za osobu od 70&nbsp;kg, smrtonosna doza se procjenjuje na 50 ml.<ref name="Ullmann"/> [[Prihvatljiv dnevni unos]] od 15&nbsp;mg/dan je utvrđen za benzaldehid od strane [[Agencija za zaštitu okoliša Sjedinjenih Američkih Država|Agencije za zaštitu okoliša Sjedinjenih Američkih Država]].<ref>{{Cite web |url=https://cfpub.epa.gov/ncea/risk/recordisplay.cfm?deid=41551 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627065000/https://cfpub.epa.gov/ncea/risk/recordisplay.cfm?deid=41551 |url-status=dead |archive-date=27. 6. 2017 |title=Health and Environmental Effects Profile for Benzaldehyde |last=Assessment |first=US EPA National Center for Environmental |website=cfpub.epa.gov |access-date=16. 9. 2017}}</ref> Benzaldehid se ne akumulira u ljudskim tkivima.<ref name=":1"/> [[metabolizam|Metabolizira]] se, a zatim izlučuje [[urin]]om.<ref name=":1" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Benzaldehid}} *{{ICSC|0102|02}} *{{SIDS|name=benzaldehyde| id=100527}} [https://web.archive.org/web/20181009042751/http://www.inchem.org/documents/sids/sids/100527.pdf Archived] * [https://web.archive.org/web/20120414075815/http://www.chemicalland21.com/arokorhi/specialtychem/perchem/BENZALDEHYDE.htm Benzaldehyde description at ChemicalLand21.com] * [http://chemsub.online.fr/id_number/CSOID0000000560.html ChemSub Online: Benzaldéhyde.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209132820/http://chemsub.online.fr/id_number/CSOID0000000560.html |date=9. 2. 2015 }} * [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html Carcinogenicity Potency Project] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Aldehidi]] [[Kategorija:Rastvarači]] [[Kategorija:Aromatski spojevi]] [[Kategorija:Organska hemija]] [[Kategorija:Otapala]] acehyzu1lsttudlxam3dnc7i7kaicc6 3902429 3902428 2026-07-07T16:50:38Z KWiki 9400 [[Kategorija:Rastvarači]] uklonjena (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3902429 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[slika:Benzaldehyde.svg|250px]] [[slika: Benzaldehyde-3D-balls-B.png|250px]] | Hemijski spoj =Benzaldehid | Druga imena = Benzenekarboksialdehd<br/>Fenilmetanal<br />Benzo- aldehid<br>[[IUPAC]]-ime: Benzenekarbaldehid | Sumarna formula =C₇ H₆O | CAS registarski broj =100-52-7 | SMILES = c1ccc(cc1)C=O | InChI =1/C7H6CHO/c8-6-7-4-2-1-3-5-7/h1-6H | Kratki opis = Bezbojna tekućina <br> jako refraktivna, miris poput badema | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = 1,044 g/mL, tećnost | Tačka topljenja =57,12<ref>{{citation | author=Haynes, William M. | title=CRC Handbook of Chemistry and Physics | edition=95th | publisher=CRC press | year=2014 | pages=3–34|isbn=9781482208689 }}</ref> | Tačka ključanja = 178,1 | Pritisak pare = | Rastvorljivost =6,95 g/L (25&nbsp;°C)<ref>{{cite web | url=http://gestis-en.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=templates$fn=default.htm$vid=gestiseng:sdbeng | title=GESTIS Substance database | publisher=Institute for Occupational Safety and Health of the German Social Accident Insurance | access-date=21. 8. 2012 | archive-date=3. 3. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201005/http://gestis-en.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=templates$fn=default.htm$vid=gestiseng:sdbeng | url-status=dead }}</ref> | Dipolni moment =<br>[[PubChem]]: 240 |NFPA-H = 2 |NFPA-F = 2 |NFPA-R = 0 |Viskoznost = 1.321 [[Pois (jedinica)|cP]] (25&nbsp;°C) |LD50 = 1300 mg/kg (pacov, oralno) |Ostali spojevi: [[Benzil allohol]]<br />[[Benzojska kielina]]<br/>[[Benzaldehid-okim]] |RefractIndex = 1.5456 |MagSus = −60.78·10⁻⁶ cm³/mol <!--| LogP = 1.48 --> |LogP = 1.64<ref name="chemsrc">{{Cite web|url=https://www.chemsrc.com/en/cas/100-52-7_946834.html|title=Benzaldehyde_msds}}</ref> }} '''Benzaldehid''' (C₆H₅CHO) je [[organski spoj]] koji se sastoji od [[benzen]]skog prstena sa [[formil]] supstituentom. Spada među najjednostavnije [[aroma]]tske [[aldehid]]e i jedan je od industrijski najkorisnijih. To je bezbojna tekućina s karakterističnim [[miris]]om sličnim mirisu [[badem|gorkih badema]] i [[višnja|višnje]], a često se koristi u [[bezalkoholno piće|gaziranim pićima]].<ref>{{Cite journal |last1=Loch |first1=Christine |last2=Reusch |first2=Helmut |last3=Ruge |first3=Ingrid |last4=Godelmann |first4=Rolf |last5=Pflaum |first5=Tabea |last6=Kuballa |first6=Thomas |last7=Schumacher |first7=Sandra |last8=Lachenmeier |first8=Dirk W. |date=2016 |title=Benzaldehyde in cherry flavour as a precursor of benzene formation in beverages |journal=Food Chemistry |volume=206 |pages=74–77 |doi=10.1016/j.foodchem.2016.03.034 |pmid=27041300}}</ref> Benzaldehid, kao komponenta gorkog bademovog ulja, može se ekstrahovati iz brojnih drugih prirodnih izvora.<ref name=Ullmann/> Sintetski benzaldehid je aroma u imitaciji ekstrakta badema, koja se koristi za aromatiziranje kolača i drugih pekarskih proizvoda.<ref>{{Cite book|title = The Cook's Illustrated Baking Book|url = https://books.google.com/books?id=doZKCgAAQBAJ&pg=PT2457|publisher = America's Test Kitchen|date = 2013|isbn = 9781936493784}}</ref> ==Historija== Benzaldehid je prvi put ekstrahovao francuski farmaceut Martrès 1803. godine. Njegovi eksperimenti su se fokusirali na razjašnjavanje prirode [[amigdalin]]a, [[otrov]]nog spoja koji se nalazi u [[gorkim bademima]], plodu ''[[Prunus dulcis]]''.<ref>In 1803 C. Martrès published a manuscript on the oil of bitter almonds: "Recherches sur la nature et le siège de l'amertume et de l'odeur des amandes amères" (Research on the nature and location of the bitterness and the smell of bitter almonds). However, the memoir was largely ignored until an extract was published in 1819: Martrès ''fils'' (1819) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k78139n/f292.image.langEN "Sur les amandes amères,"] ''Journal de Pharmacie'', vol. 5, pages 289–296.</ref> Daljnji rad na ulju koji su proveli [[Pierre Robiquet]] i Antoine Boutron Charlard, dvojica francuskih hemičara, proizveo je benzaldehid.<ref>''Nouvelles expériences sur les amandes amères et sur l'huile volatile qu'elles fournissent'' Robiquet, Boutron-Charlard, Annales de chimie et de physique, 44 (1830), 352–382,</ref> U 1832., [[Friedrich Wöhler]] i [[Justus von Liebig]] dobili su prvi sintetizirani benzaldehid.<ref>{{cite journal|author=Wöhler, Friedrich and Liebig, Justus von |year=1832|url=https://books.google.com/books?id=z-VAAAAAYAAJ&pg=249 |title=Untersuchungen über das Radikal der Benzoesäure|trans-title=Investigations of the radical of benzoic acid|journal=Annalen der Pharmacie|volume= 3|issue=3| pages= 249–282|doi=10.1002/jlac.18320030302|hdl=2027/hvd.hxdg3f|hdl-access=free}}</ref> == Proizvodnja == Benzaldehid se može proizvesti i iz hemikalija na bazi nafte ili iz hemikalija biljnog porijekla. Sintetski benzaldehid se prvenstveno proizvodi korištenjem tečne faze [[Jonesova oksidacija|hlorinacije]] i [[osidacija|oksidacije]] [[toluen]]a. Razvijene su brojne druge metode, kao što su parcijalna [[redoks|oksidacija]] [[benzil-alkohol]]a, [[alkal]]na [[hidroliza]] [[benzal-hlorid]]a i [[karbonilacija]] benzena ([[Gatterman-Kochova reakcija]]).<ref name=Ullmann>{{cite book|doi=10.1002/14356007.a03_463.pub2 |chapter=Benzaldehyde |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |date=2011 |last1=Brühne |first1=Friedrich |last2=Wright |first2=Elaine |isbn=978-3-527-30385-4 }}</ref> Prirodni benzaldehid se proizvodi iz [[cinamaldehid]]a dobijenog iz [[ujlje kajsije|ulja kasije]] retro-[[aldolna reakcija|aldolne reakcije]]:<ref name=":2">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=85yUennC-pUC&pg=PA87 |title=Innovation in food engineering : new techniques and products |date=2010 |publisher=CRC Press |others=Passos, Maria Laura., Ribeiro, Claudio P. |isbn=9781420086072 |location=Boca Raton, Florida |pages=87 |oclc=500683261}}</ref> cinamaldehid se zagrijava u vodenom/alkoholnom rastvoru između 90&nbsp;°C i 150&nbsp;°C s bazom (najčešće [[natrij-karbonat]]om ili [[natrij-bikarbonat]]om) tokom pet do 80 sati,<ref>Wienes, Charles and Pittet, Alan O. (1985) {{US Patent|4617419}} Process for preparing natural benzaldehyde and acetaldehyde, natural benzaldehyde and acetaldehyde compositions, products produced thereby and organoleptic utilities therefor.</ref> nakon čega slijedi destilacija nastalog benzaldehida. Ova reakcija također daje [[acetaldehid]]. ==Pojavljivanje== Benzaldehid i slične hemikalije se prirodno javljaju u mnogim namirnicama. Većina benzaldehida koju ljudi jedu potiče iz prirodne biljne hrane, kao što su [[badem]]i.<ref name=":0">{{Cite journal|title = The FEMA GRAS assessment of benzyl derivatives used as flavor ingredients|journal = Food and Chemical Toxicology|date = 1. 8. 2005|pmid = 15950815|pages = 1207–1240|volume = 43|issue = 8|doi = 10.1016/j.fct.2004.11.014|first1 = T. B.|last1 = Adams|first2 = S. M.|last2 = Cohen|first3 = J.|last3 = Doull|first4 = V. J.|last4 = Feron|first5 = J. I.|last5 = Goodman|first6 = L. J.|last6 = Marnett|first7 = I. C.|last7 = Munro|first8 = P. S.|last8 = Portoghese|first9 = R. L.|last9 = Smith}}</ref> Bademi, sjemenke [[kajsija|kajsije]], [[sjeme]]nke [[jabuka|jabuke]] i sjemenke [[trešnja|trešnje]] sadrže značajne količine [[amigdalin]]a. Ovaj [[glikozid]] se razgrađuje pod djelovanjem [[enzim]]ske katalize na benzaldehid, [[cijanovodonik]] i dva ekvivalenta [[glukoza|glukoze]]. {{Biochem reaction subunit/top}} {{Biochem reaction subunit|compound=Amygdalin|image=Amygdalin_structure.svg|class=skin-invert-image|imagesize=180px}} {{Biochem reaction subunit|direction=forward|for_subst=2 {{H2O-nl}}|for_prod=[[hydrogen cyanide|HCN]]}} {{Biochem reaction subunit|compound=benzaldehyde|image=benzaldehyde.svg|class=skin-invert-image|imagesize=50px}} {{Biochem reaction subunit|compound=glucose|n=2|image=Alpha-D-glucose-2D-skeletal-hexagon.png|class=skin-invert-image}} {{Biochem reaction subunit/end}} Benzaldehid doprinosi mirisu bukovača ''[[Pleurotus ostreatus]] ''.<ref name="OysterAlde">{{cite journal | doi = 10.1021/jf960876i | title = Volatile Compounds Secreted by the Oyster Mushroom (''Pleurotus ostreatus'') and Their Antibacterial Activities | year = 1997 | last1 = Beltran-Garcia | first1 = Miguel J. | last2 = Estarron-Espinosa | first2 = Mirna | last3 = Ogura | first3 = Tetsuya | journal = Journal of Agricultural and Food Chemistry | volume = 45 | pages = 4049 | issue = 10 | bibcode = 1997JAFC...45.4049B }}</ref> == Reakcije == Benzaldehid se lahko [[oksid]]ira do [[benzojeva kiselina|benzojeve kiseline]] na zraku na sobnoj temperaturi,<ref>{{cite journal |last1=Sankar |first1=Meenakshisundaram |title=The benzaldehyde oxidation paradox explained by the interception of peroxy radical by benzyl alcohol |journal=Nature Communications |volume=5 |url=https://www.nature.com/articles/ncomms4332.pdf?origin=ppub|pmid=24567108 |year=2014 |doi=10.1038/ncomms4332 |bibcode=2014NatCo...5.3332S |doi-access=free}}</ref> uzrokujući uobičajenu nečistoću u laboratorijskim uzorcima. Budući da je tačka ključanja benzojeve kiseline mnogo viša od tačke ključanja benzaldehida, može se pročistiti [[destilacijom]]. [[Benzil alkohol]] se može formirati iz benzaldehida putem [[hidrogenacije]]. Reakcijom benzaldehida s bezvodnim [[natrijum acetatom]] i [[anhidridom sirćetne kiseline]] dobija se [[cimetna kiselina]], dok se alkoholni [[kalij cijanid]] može koristiti za [[katalizu]] kondenzacije benzaldehida u [[benzoin (organski spoj)|benzoin]]. Benzaldehid podliježe [[disproporcionaciji]] nakon tretmana koncentriranom alkalijom ([[Cannizzarova reakcija]]): jedan molekul aldehida se reducira na [[benzil alkohol]], a drugi molekul se istovremeno oksidira u [[benzojevu kiselinu]]. :[[Slika:Benzaldehyd-chemical-Cannizzaro.png|class=skin-invert-image|290px|Cannizzarova reakcija]] S diolima, uključujući mnoge [[šećer]]e, benzaldehid se kondenzuje i formira [[benziliden-acetal]]. == Upotreba == Benzaldehid se često koristi za davanje [[badem]]ovog okusa hrani i mirisnim proizvodima, uključujući tekućine za elektronske cigarete. Ponekad se koristi u kozmetičkim proizvodima.<ref name=":1">{{Cite journal|title = Final report on the safety assessment of benzaldehyde|journal = International Journal of Toxicology|date = 1. 1. 2006|pmid = 16835129|pages = 11–27|volume = 25|doi = 10.1080/10915810600716612|first = Alan|last = Andersen| issue=Suppl 1 |s2cid = 32177208|doi-access = free}}</ref> U industrijskim okruženjima, benzaldehid se uglavnom koristi kao prekursor za druge organske spojeve, od farmaceutskih proizvoda do plastičnih aditiva. [[anilinska boja]] [[malahitno zelena]] se priprema iz benzaldehida i [[dimetilanilin]]a. Benzaldehid je također prekursor za određene [[akridin]] skeboje. Putem [[aldolna kondenzacija|aldolne kondenzacije]], benzaldehid se pretvara u derivate [[cinamaldehid]]a i [[stiren]]a. Sinteza [[bademova kiselina|bademove kiseline]] počinje adicijom [[cijanovodična kiselina|cijanovodične kiseline]] benzaldehidu: :[[Slika:Benzaldehyde-chemical-mandelicacid.png|class=skin-invert-image|340px|Sinteza bademove kiseline]] Dobiveni [[cijanohidrin]] se [[hidroliza|hidrolizira]] u [[bademova kiselina|bademovu kiselinu]]. (Gornja shema prikazuje samo jedan od dva formirana [[enantiomer]]a). ===Nišne upotrebe=== Benzaldehid se koristi kao [[repelent protiv insekata|repelent protiv pčela]].<ref>{{Cite book|title = Why Do Bees Buzz?: Why Do Bees Buzz? Fascinating Answers to Questions about Bees|url = https://books.google.com/books?id=xzQ4NWlIrHwC&pg=PA177|publisher = Rutgers University Press|date = 9. 2. 2010|isbn = 9780813549200|language = en|first1 = Elizabeth|last1 = Evans|first2 = Carol|last2 = Butler|pages = 177–178}}</ref> Mala količina [[rastvor]]a benzaldehida se stavlja na dasku za isparavanje u blizini saća. Pčele se zatim udaljavaju od saća kako bi izbjegle isparenja.<ref>{{Cite book|title = Storey's Guide to Keeping Honey Bees: Honey Production, Pollination, Bee Health|url = https://books.google.com/books?id=cos5WSDNKrEC&pg=PA167|publisher = Storey Publishing|date = 1. 1. 2010|isbn = 9781603425506|language = en|first1 = Malcolm T.|last1 = Sanford|first2 = Richard E.|last2 = Bonney|page = 167}}</ref> Pčelar tada može ukloniti okvire s medom iz košnice uz manji rizik i za pčele i za pčelara. Benzaldehid reaguje sa nitroetanom u prisustvu [[katalizator]]a i proizvodi [[fenil-2-nitropropen]], prekursor [[amfetamin]]a i drugih hemikalija.<ref>{{cite web |url=https://erowid.org/archive/rhodium/chemistry/phenyl-2-nitropropene.html |title=Synthesis of Phenyl-2-Nitropropene |author=<!--Not stated--> |website=Erowid |access-date=7. 10. 2023}}</ref> == Sigurnost == Kako se koristi u hrani, kozmetici, farmaceutskim proizvodima i sapunu, benzaldehid se "općenito smatra sigurnim" ([[GRAS]]) od strane američke FDA.<ref>{{citation |author=Friedrich Brühne |author2=Elaine Wright |contribution=Benzaldehyde |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |edition=7th |publisher=Wiley |year=2007 |page=11 }}</ref> i [[Udruženje proizvođača aroma i ekstrakata|FEMA]].<ref name=":0" /> Ovaj status je potvrđen nakon revizije 2005. godine.<ref name=":0" /> Prihvaćen je u [[EU|Evropskoj uniji]] kao aroma.<ref name=":1"/> Toksikološke studije pokazuju da je siguran i nekancerogen u koncentracijama koje se koriste za hranu i kozmetiku,<ref name=":1"/> te da čak može imati [[antikancerogen]]a (antikancerska) svojstva.<ref name=":1"/> Za osobu od 70&nbsp;kg, smrtonosna doza se procjenjuje na 50 ml.<ref name="Ullmann"/> [[Prihvatljiv dnevni unos]] od 15&nbsp;mg/dan je utvrđen za benzaldehid od strane [[Agencija za zaštitu okoliša Sjedinjenih Američkih Država|Agencije za zaštitu okoliša Sjedinjenih Američkih Država]].<ref>{{Cite web |url=https://cfpub.epa.gov/ncea/risk/recordisplay.cfm?deid=41551 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627065000/https://cfpub.epa.gov/ncea/risk/recordisplay.cfm?deid=41551 |url-status=dead |archive-date=27. 6. 2017 |title=Health and Environmental Effects Profile for Benzaldehyde |last=Assessment |first=US EPA National Center for Environmental |website=cfpub.epa.gov |access-date=16. 9. 2017}}</ref> Benzaldehid se ne akumulira u ljudskim tkivima.<ref name=":1"/> [[metabolizam|Metabolizira]] se, a zatim izlučuje [[urin]]om.<ref name=":1" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Benzaldehid}} *{{ICSC|0102|02}} *{{SIDS|name=benzaldehyde| id=100527}} [https://web.archive.org/web/20181009042751/http://www.inchem.org/documents/sids/sids/100527.pdf Archived] * [https://web.archive.org/web/20120414075815/http://www.chemicalland21.com/arokorhi/specialtychem/perchem/BENZALDEHYDE.htm Benzaldehyde description at ChemicalLand21.com] * [http://chemsub.online.fr/id_number/CSOID0000000560.html ChemSub Online: Benzaldéhyde.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209132820/http://chemsub.online.fr/id_number/CSOID0000000560.html |date=9. 2. 2015 }} * [https://www.nlm.nih.gov/toxnet/index.html Carcinogenicity Potency Project] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Aldehidi]] [[Kategorija:Aromatski spojevi]] [[Kategorija:Organska hemija]] [[Kategorija:Otapala]] 5g9xv6adjc5n0kie93c6g8w7wkkbvqj 0 533721 3902424 3902387 2026-07-07T15:43:15Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-38474-10|~2026-38474-10]] ([[User talk:~2026-38474-10|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:PanaskoBot|PanaskoBot]] 3895354 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Vico Zeljković | slika = | opis_slike = | redoslijed = predsjednik [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 16. mart 2021 – danas | prethodnik = [[Elvedin Begić]] | nasljednik = | redoslijed2 = predsjednik [[FK Borac Banja Luka|FK Borca Banja Luka]] | vrijeme_na_vlasti2 = 19. juni 2018 – 6. august 2020 | prethodnik2 = Branko Kovačević | nasljednik2 = Stojan Malbašić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1988|11|12}} | mjesto_rođenja = [[Bosanska Gradiška]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] | puno_ime = Vico Zeljković | nacionalnost = | politička_stranka = | supružnik = Nataša Zeljković | djeca = 3 | obrazovanje = Banja Luka College | zanimanje = nogometni funkcioner }} '''Vico Zeljković''' jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Srbi|srpski]] [[sport]]ski radnik i [[nogomet]]ni funkcioner. Od 16. marta 2021. predsjednik je [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]], a obavlja i funkciju predsjednika [[Fudbalski savez Republike Srpske|Fudbalskog saveza Republike Srpske]].<ref name="fifa">{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina Football Federation: Organisation |url=https://inside.fifa.com/en/associations/BIH/organisation |website=FIFA |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref><ref name="uefa2025">{{cite web |title=Zeljković re-elected in Bosnia and Herzegovina |url=https://www.uefa.com/news-media/news/0298-1d86633ecf21-6f2785b5b379-1000--zeljkovic-re-elected-in-bosnia-and-herzegovina/ |website=UEFA |date=15. 4. 2025 |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> Prije dolaska na čelo državnog saveza bio je predsjednik [[FK Borac Banja Luka|Borca iz Banje Luke]] i član organa nogometnih saveza u Bosni i Hercegovini.<ref name="radiosarajevo">{{cite web |title=Ko je Vico Zeljković? One koje zanima mogu pročitati |url=https://radiosarajevo.ba/sport/nogomet/ko-je-vico-zeljkovic-one-koje-zanima-mogu-procitati/429932 |website=Radio Sarajevo |date=10. 9. 2021 |access-date=30. 4. 2026}}</ref> Tokom njegovog predsjedavanja seniorska [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentacija Bosne i Hercegovine]] plasirala se na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetsko prvenstvo 2026]].<ref name="uefa-italija">{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina 1-1 Italy highlights (4-1 on pens): Hosts win 2026 World Cup play-off final shoot-out |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047c06e29c6-0a8f1c84272a-1000--bosnia-and-herzegovina-1-1-italy-highlights-4-1-on-pens-host/ |website=UEFA |date=31. 3. 2026 |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == U mladosti se bavio košarkom u omladinskim selekcijama [[KK Igokea|Igokee]] te nogometom u školi nogometa "Džaja" i banjalučkom Borcu.<ref name="radiosarajevo"/><ref name="faktor">{{cite web |title=FSBiH konačno objavio predsjednikovu biografiju: Ko je Vico Zeljković? |url=https://faktor.ba/sport/fudbal/fsbih-konacno-objavio-predsjednikovu-biografiju-ko-je-vico-zeljkovic/100585 |website=Faktor.ba |date=10. 9. 2021 |access-date=30. 4. 2026}}</ref> Diplomirao je na koledžu Banja Luka, gdje je stekao zvanje menadžera zaštite na radu i zaštite životne sredine. Radio je u Fondu za zaštitu životne sredine i energetsku efikasnost Republike Srpske, a zatim je poslovnu karijeru nastavio u privatnom sektoru.<ref name="faktor"/> U upravi [[FK Borac Banja Luka|FK Borac]] bio je od juna 2018, a funkciju predsjednika kluba obavljao je do augusta 2020.<ref name="radiosarajevo"/> U tom periodu Borac se vratio u najviši rang bosanskohercegovačkog nogometa i učvrstio položaj među vodećim klubovima u domaćem prvenstvu. Od 12. oktobra 2018. do 5. juna 2020. bio je predsjednik Područnog fudbalskog saveza Banja Luka. U januaru 2020. izabran je za predsjednika Fudbalskog saveza Republike Srpske, a nakon reizbora u septembru iste godine, kao predsjednik entitetskog saveza, postao je član Izvršnog odbora NSBiH.<ref name="radiosarajevo"/> === Predsjednik Nogometnog saveza BiH === Dana 16. marta 2021. izabran je za predsjednika saveza za mandatni period 2021–2025.<ref name="radiosarajevo" /> [[UEFA]] je u aprilu 2025. objavila da je Zeljković jednoglasno reizabran za predsjednika Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine na novi četverogodišnji mandat. U istom saopćenju navedeno je da je od 2021. član UEFA-inog Komiteta za nacionalne asocijacije, a od 2024. član Predsjedništva [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine|Olimpijskog komiteta Bosne i Hercegovine]].<ref name="uefa2025" /> Tokom njegovog mandata reprezentacija Bosne i Hercegovine izborila je drugi plasman na svjetska prvenstva. U finalu evropskog baraža za Svjetsko prvenstvo 2026. Bosna i Hercegovina je 31. marta 2026. na stadionu [[Bilino polje]] u [[Zenica|Zenici]] odigrala 1–1 protiv [[Nogometna reprezentacija Italije|Italije]] nakon produžetaka i pobijedila 4–1 boljim izvođenjem [[jedanaesterac]]a.<ref>{{cite web |title=Vico Zeljković nakon Italije poslao jasnu poruku |url=https://atvbl.rs/lat/sport-1/fudbal/vico-zeljkovic-nakon-italije-poslao-jasnu-poruku/2267840 |website=ATV |date=1. 4. 2026 |access-date=30. 4. 2026}}</ref> == Privatni život == Oženjen je Natašom Zeljković, s kojom ima troje djece.<ref>{{cite web |title=Vico Zeljković treći put postao otac, dobio je sina Tadeja |url=https://www.vijesti.ba/clanak/633954/vico-zeljkovic-treci-put-postao-otac-dobio-je-sina-tadeja |website=Vijesti.ba |date=12. 3. 2024 |access-date=30. 4. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Zeljković, Vico}} [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Biografije, Gradiška]] [[Kategorija:Živi ljudi]] stprafecg7p9v5o2w1blcttd0z5nv7f 3902425 3902424 2026-07-07T16:06:17Z KWiki 9400 3902425 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Vico Zeljković | slika = | opis_slike = | redoslijed = predsjednik [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 16. mart 2021 – danas | prethodnik = [[Elvedin Begić]] | nasljednik = | redoslijed2 = predsjednik [[FK Borac Banja Luka|FK Borca Banja Luka]] | vrijeme_na_vlasti2 = 19. juni 2018 – 6. august 2020 | prethodnik2 = Branko Kovačević | nasljednik2 = Stojan Malbašić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1988|11|12}} | mjesto_rođenja = [[Bosanska Gradiška]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] | puno_ime = Vico Zeljković | nacionalnost = | politička_stranka = | supružnik = Nataša Zeljković | djeca = 3 | obrazovanje = Banja Luka College | zanimanje = nogometni funkcioner }} '''Vico Zeljković''' [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[sport]]ski radnik i [[nogomet]]ni funkcioner. Od 16. marta 2021. predsjednik je [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]], a obavlja i funkciju predsjednika [[Fudbalski savez Republike Srpske|Fudbalskog saveza Republike Srpske]].<ref name="fifa">{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina Football Federation: Organisation |url=https://inside.fifa.com/en/associations/BIH/organisation |website=FIFA |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref><ref name="uefa2025">{{cite web |title=Zeljković re-elected in Bosnia and Herzegovina |url=https://www.uefa.com/news-media/news/0298-1d86633ecf21-6f2785b5b379-1000--zeljkovic-re-elected-in-bosnia-and-herzegovina/ |website=UEFA |date=15. 4. 2025 |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> Prije dolaska na čelo državnog saveza bio je predsjednik banjalučkog [[FK Borac Banja Luka|Borca]]]] i član organa nogometnih saveza u Bosni i Hercegovini.<ref name="radiosarajevo">{{cite web |title=Ko je Vico Zeljković? One koje zanima mogu pročitati |url=https://radiosarajevo.ba/sport/nogomet/ko-je-vico-zeljkovic-one-koje-zanima-mogu-procitati/429932 |website=Radio Sarajevo |date=10. 9. 2021 |access-date=30. 4. 2026}}</ref> Tokom njegovog predsjedavanja seniorska [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentacija Bosne i Hercegovine]] plasirala se na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetsko prvenstvo 2026.]]<ref name="uefa-italija">{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina 1-1 Italy highlights (4-1 on pens): Hosts win 2026 World Cup play-off final shoot-out |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047c06e29c6-0a8f1c84272a-1000--bosnia-and-herzegovina-1-1-italy-highlights-4-1-on-pens-host/ |website=UEFA |date=31. 3. 2026 |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == U mladosti se bavio košarkom u omladinskim selekcijama [[KK Igokea|Igokee]] te nogometom u školi nogometa "Džaja" i banjalučkom Borcu.<ref name="radiosarajevo"/><ref name="faktor">{{cite web |title=FSBiH konačno objavio predsjednikovu biografiju: Ko je Vico Zeljković? |url=https://faktor.ba/sport/fudbal/fsbih-konacno-objavio-predsjednikovu-biografiju-ko-je-vico-zeljkovic/100585 |website=Faktor.ba |date=10. 9. 2021 |access-date=30. 4. 2026}}</ref> Diplomirao je na koledžu Banja Luka, gdje je stekao zvanje menadžera zaštite na radu i zaštite životne sredine. Radio je u Fondu za zaštitu životne sredine i energetsku efikasnost Republike Srpske, a zatim je poslovnu karijeru nastavio u privatnom sektoru.<ref name="faktor"/> U upravi [[FK Borac Banja Luka|FK Borac]] bio je od juna 2018, a funkciju predsjednika kluba obavljao je do augusta 2020.<ref name="radiosarajevo"/> U tom periodu Borac se vratio u najviši rang bosanskohercegovačkog nogometa i učvrstio položaj među vodećim klubovima u domaćem prvenstvu. Od 12. oktobra 2018. do 5. juna 2020. bio je predsjednik Područnog fudbalskog saveza Banja Luka. U januaru 2020. izabran je za predsjednika Fudbalskog saveza Republike Srpske, a nakon ponovnog izbora u septembru iste godine, kao predsjednik entitetskog saveza, postao je član Izvršnog odbora NSBiH.<ref name="radiosarajevo"/> === Predsjednik Nogometnog saveza BiH === Dana 16. marta 2021. izabran je za predsjednika saveza za mandatni period 2021–2025.<ref name="radiosarajevo" /> [[UEFA]] je u aprilu 2025. objavila da je Zeljković jednoglasno ponovo izabran za predsjednika Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine na novi četverogodišnji mandat. U istom saopćenju navedeno je da je od 2021. član UEFA-inog Komiteta za nacionalne asocijacije, a od 2024. član Predsjedništva [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine|Olimpijskog komiteta Bosne i Hercegovine]].<ref name="uefa2025" /> Tokom njegovog mandata reprezentacija Bosne i Hercegovine izborila je drugi plasman na svjetsko prvenstvo. U finalu evropskog baraža za Svjetsko prvenstvo 2026. Bosna i Hercegovina 31. marta 2026. na stadionu [[Bilino polje]] u [[Zenica|Zenici]] odigrala je 1–1 protiv [[Nogometna reprezentacija Italije|Italije]] nakon produžetaka i pobijedila 4–1 nakon boljeg izvođenja [[jedanaesterac]]a.<ref>{{cite web |title=Vico Zeljković nakon Italije poslao jasnu poruku |url=https://atvbl.rs/lat/sport-1/fudbal/vico-zeljkovic-nakon-italije-poslao-jasnu-poruku/2267840 |website=ATV |date=1. 4. 2026 |access-date=30. 4. 2026}}</ref> == Privatni život == Oženjen je Natašom Zeljković, s kojom ima troje djece.<ref>{{cite web |title=Vico Zeljković treći put postao otac, dobio je sina Tadeja |url=https://www.vijesti.ba/clanak/633954/vico-zeljkovic-treci-put-postao-otac-dobio-je-sina-tadeja |website=Vijesti.ba |date=12. 3. 2024 |access-date=30. 4. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Zeljković, Vico}} [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Biografije, Gradiška]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportski radnici]] [[Kategorija:Predsjednici Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]] gaxkd89x7y8z2dwv2vgtattsac2an9j 0 535013 3902499 3894477 2026-07-08T06:13:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902499 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Mrsunja | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = Ribnjak | izvor_koordinate = | ušće = [[Sava]], kod [[Slavonski Brod|Slavonskog Broda]] | ušće_koordinate = {{coord|45|9|9|N|18|0|7|E}} | progresija = [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = [[Slavonski Brod]] | etimologija = | dužina = 19 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = 82 | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Mrsunja''' je [[rijeka]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Lijeva je [[pritoka]] [[Sava|Save]]. Današnji vodotok nastao je hidroregulacijom poljoprivrednih površina [[Jelas-polje|Jelas-polja]].<ref name="AZO"/> Podjelom Jelas-polja na više slivova prema konfiguraciji terena i blizini crpne stanice kojoj gravitiraju kanali, riješena je unutarnja odvodnja Jelas polja. Godine 1960. izgrađena je crpna stanica Mrsunja, ukupna kapaciteta 8&nbsp;m³/s. Mrsunja je kanal osnovne odvodnje unutar melioracijskog područja. Preko crpne stanice Mrsunja obavlja se odvodnja za vrijeme velikih voda rijeke Save. Sliv Mrsunje površine je 2.664&nbsp;ha i najniži je dio Jelas-polja.<ref name="plan navodnjavanja">[https://www.voda.hr/sites/default/files/dokumenti/i-859-06_knjiga_i_text.pdf Hrvatske vode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119103736/https://www.voda.hr/sites/default/files/dokumenti/i-859-06_knjiga_i_text.pdf |date=19. siječnja 2022. }} Plan navodnjavanja Brodsko-posavske županije. Hidroing Osijek i Agronomski fakultet Zagreb. U Osijeku, august 2007.</ref> Mrsunja nastaje od ispusta ribnjaka Jasinje. Teče ka istoku. Dijeli se u dva kraka kod lovišta Migalovaca. Južni krak uljeva se u Savu, a istočni se u Savu uljeva kod Slavonskog Broda. Kanal je širine 20&nbsp;m, dubine 12&nbsp;m<ref>{{Cite web|url=http://ribolov-bpz.hr/vode.php|title=Vode - Športsko-ribolovni savez brodsko-posavske županije|last=Torus Web j.d.o.o. za web design i programiranje, Slavonski Brod|website=ribolov-bpz.hr|access-date=26. 5. 2026|archive-date=24. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424004758/http://ribolov-bpz.hr/vode.php|url-status=dead}}</ref> i dužine 26,4&nbsp;km. Glavni primatelj sliva Mrsunje je vodotok Mrsunja I u ukupnoj dužini od 5,4&nbsp;km. Mrsunja I dio je zatečene Mrsunje, koji je glavni primatelj s poljoprivrednih površina. Glavni sabirni kanal u slivu Mrsunja I je kanal Cvitkovo. Završetak kanala Mrsunje I je kod postojeće crpne stanice i ustave Mrsunja.<ref name="plan navodnjavanja"/> Na slivnom području Brodske Posavine planirana je akumulacija/retencija Pavlovac - Mrsunja, u općini [[Brodski Stupnik]]<ref name="plan navodnjavanja"/> te izgradnja obaloutvrde uz Savu od ušća Mrsunje do postojeće obaloutvrde uz centar grada.<ref>[https://www.voda.hr/sites/default/files/casopis/hr_vodoprivreda_213_web.pdf Hrvatske vode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027104812/https://www.voda.hr/sites/default/files/casopis/hr_vodoprivreda_213_web.pdf |date=27. listopada 2021. }} Piha, Davorin: VGI za mali sliv Brodska Posavina. Hrvatska vodoprivreda, br. 213, Zagreb, novembar/decembar 2015. str. 31</ref> Izložena je raznim onečišćenjima. Jedna nastaju zbog ispiranja poljoprivrednih površina. Druga su otpadne vode industrijskih pogona priključena na javni sistem odvodnje. Neki od njih nemaju izvedene uređaje za prethodnu obradu otpadnih voda, pa se u Mrsunj ispušta nepročišćena otpadna voda.<ref name="AZO">[http://dokumenti.azo.hr/Dokumenti/Izvjesce%20o%20stanju%20okolisa%20Brodsko-posavske%20zup.,%202001-2004..pdf Ministarstvo zaštite okoliša i energetike, Zavod za zaštitu okoliša i prirode. Baza dokumenata održivog razvitka i zaštite okoliša] Brodsko-posavska županija: izvješće o stanju okoliša. Slavonski Brod, februar 2005.</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Save]] ixgsplmqmb6n8j12l0cq0v59t8v4oim 0 535445 3902509 3902016 2026-07-08T08:29:33Z Semso98 54573 /* Osmina finala */ 3902509 wikitext text/x-wiki '''Nokaut-faza''' [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetskog prvenstva 2026.]] bit će druga i finalna faza takmičenja, nakon završetka [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Grupna faza|grupne faze]]. Igrat će se od 28. juna do 19. jula 2026, kada će se završiti [[2026 FIFA World Cup final|finalnom utakmicom]] na [[MetLife Stadium]]u u [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]u, [[New Jersey]].<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> U nokaut-fazi učestvuju dvije najbolje ekipe iz svake od dvanaest grupa grupne faza, zajedno sa [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Poredak trećeplasiranih|osam najboljih trećeplasiranih ekipa]]. U nokauf-fazi bit će odigrano 32 utakmice, uključujući i utakmicu za treće mjesto.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Kvalifikovane ekipe== {| class="wikitable" |- ! Grupa ! style="width:150px" | Prvoplasirani ! style="width:150px" | Drugoplasirani ! style="width:150px" | Trećeplasirani<br />([[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Poredak trećeplasiranih|najboljih osam]]) |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa A|A]] | {{NOG|MEX}} | {{NOG|RSA}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa B|B]] | {{NOG|SUI}} | {{NOG|CAN}} | {{NOG|BIH}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa C|C]] | {{NOG|BRA}} | {{NOG|MAR}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa D|D]] | {{NOG|USA|ime=SAD}} | {{NOG|AUS}} | {{NOG|PAR}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa E|E]] | {{NOG|GER}} | {{NOG|CIV}} | {{NOG|ECU}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa F|F]] | {{NOG|NED}} | {{NOG|JPN}} | {{NOG|SWE}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa G|G]] | {{NOG|BEL}} | {{NOG|EGY}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa H|H]] | {{NOG|ESP}} | {{NOG|CPV}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa I|I]] | {{NOG|FRA}} | {{NOG|NOR}} | {{NOG|SEN}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa J|J]] | {{NOG|ARG}} | {{NOG|AUT}} | {{NOG|ALG}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa K|K]] | {{NOG|COL}} | {{NOG|POR}} | {{NOG|COD}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa L|L]] | {{NOG|ENG}} | {{NOG|CRO}} | {{NOG|GHA}} |} ==Kostur== <section begin="Bracket" />{{#invoke:RoundN|N32 |style=white-space:nowrap|widescore=yes|bold_winner=high|3rdplace=yes |RD1=[[#Šesneastina finala|Šesneastina finala]] |RD2=[[#Osmina finala|Osmina finala]] |RD3=[[#Četvrtfinale|Četvrtfinale]] |RD4=[[#Polufinale|Polufinale]] |RD5=[[#Finale|Finale]] |Consol=[[#Utakmica za 3. mjesto|Utakmica za 3. mjesto]] <!--Date – Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--> <!--Round of 32--> |29. juni – [[Foxborough]]|{{NOG|GER}}|1 (3)|{{NOG|PAR}} {{pso}}|1 (4) |30. juni – [[East Rutherford]]|{{NOG|FRA}}|3|{{NOG|SWE}}|0 |28. juni – [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]]|{{NOG|RSA}}|0|{{NOG|CAN}}|1 |29. juni – [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]|{{NOG|NED}}|1 (2)|{{NOG|MAR}} {{pso}}|1 (3) |2. juli – [[Toronto]]|{{NOG|POR}}|2|{{NOG|CRO}}|1 |2. juli – [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]]|{{NOG|ESP}}|3|{{NOG|AUT}}|0 |1. juli – [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]]|{{NOG|SAD|ime=SAD}}|2|{{NOG|BIH}}|0 |1. juli – [[Seattle]]|{{NOG|BEL}} {{aet}}|3|{{NOG|SEN}}|2 |29. juni – [[Houston]]|{{NOG|BRA}}|2|{{NOG|JPN}}|1 |30. juni – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|{{NOG|CIV}}|1|{{NOG|NOR}}|2 |30. juni – [[Ciudad de México]]|{{NOG|MEX}}|2|{{NOG|ECU}}|0 |1. juli – [[Atlanta]]|{{NOG|ENG}}|2|{{NOG|COD}}|1 |3. juli – [[Miami Gardens]]|{{NOG|ARG}} {{aet}}|3|{{NOG|CPV}}|2 |3. juli – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|{{NOG|AUS}}|1 (2)|{{NOG|EGY}} {{pso}}|1 (4) |2. juli – [[Vancouver]]|{{NOG|SUI}}|2|{{NOG|ALG}}|0 |3. juli – [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]|{{NOG|COL}}|1|{{NOG|GHA}}|0 <!--Round of 16--> |4. juli – [[Philadelphia]]|{{NOG|PAR}}|0|{{NOG|FRA}}|1 |4. juli – [[Houston]]|{{NOG|CAN}}|0|{{NOG|MAR}}|3 |6. juli – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|{{NOG|POR}}||{{NOG|ESP}}| |6. juli – [[Seattle]]|{{NOG|SAD|ime=SAD}}||{{NOG|BEL}}| |5. juli – [[East Rutherford]]|{{NOG|BRA}}||{{NOG|NOR}}| |5. juli – [[Ciudad de México]]|{{NOG|MEX}}||{{NOG|ENG}}| |7. juli – [[Atlanta]]|{{NOG|ARG}}||{{NOG|EGY}}| |7. juli – [[Vancouver]]|{{NOG|SUI}}||{{NOG|COL}}| <!--Quarterfinals--> |9. juli – [[Foxborough]]|{{NOG|FRA}}||{{NOG|MAR}}| |10. juli – [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 93||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 94| |11. juli – [[Miami Gardens]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 91||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 92| |11. juli – [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 95||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 96| <!--Semifinals--> |14. juli – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 97||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 98| |15. juli – [[Atlanta]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 99||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 100| <!--Final--> |19. juli – [[East Rutherford]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 101||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 102| <!--Match for third place--> |18. juli – [[Miami Gardens]]|<!--{{NOG|}}-->Gubitnik utakmice 101||<!--{{NOG|}}-->Gubitnik utakmice 102| }}<section end="Bracket" /> ==Šenaestina finala== ===Južnoafrička Republika – Kanada=== <section begin="R32-1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|28}} |time=12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|RSA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Južnoafrička Republika – Kanada|0–1}} |team2={{NOG|CAN}} |goals1= |goals2= *[[Stephen Eustáquio|Eustáquio]] {{goal|90+2}} |stadium=[[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]] |attendance=69.237 |referee=[[João Pinheiro (nogometni sudija)| João Pinheiro]] ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 "South Africa vs Canada {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 24, 2026.</ref> }}<section end="R32-1" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FFF000 |title = {{nowrap|Južnoafrička Republika}}<ref name="RSA-CAN line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12527/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – South Africa v. Canada |publisher=[[FIFA]] |date=June 28, 2026 |access-date=June 28, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = {{nowrap|Kanada}}<ref name="RSA-CAN line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ronwen Williams]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RB ||'''20'''||[[Khuliso Mudau]] |- |CB ||'''21'''||[[Ime Okon]] |- |CB ||'''14'''||[[Mbekezeli Mbokazi]] |- |LB ||'''6''' ||[[Aubrey Modiba]] |- |CM ||'''13'''||[[Sphephelo Sithole]] |- |CM ||'''4''' ||[[Teboho Mokoena (nogometaš)|Teboho Mokoena]] |- |RW ||'''12'''||[[Thapelo Maseko]] || || {{suboff|86}} |- |AM ||'''10'''||[[Relebohile Mofokeng]] || || {{suboff|46}} |- |LW ||'''7''' ||[[Oswin Appollis]] |- |CF ||'''17'''||[[Evidence Makgopa]] || || {{suboff|86}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Thalente Mbatha]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''15'''||[[Iqraam Rayners]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''8''' ||[[Tshepang Moremi]] || || {{subon|86}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|BEL}} [[Hugo Broos]] |} |valign="top"|[[File:RSA-CAN 2026-06-28.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Maxime Crépeau]] |- |RB ||'''2''' ||[[Alistair Johnston]] |- |CB ||'''15'''||[[Moïse Bombito]] || || {{suboff|59}} |- |CB ||'''13'''||[[Derek Cornelius]] |- |LB ||'''22'''||[[Richie Laryea]] |- |RM ||'''17'''||[[Tajon Buchanan]] || || {{suboff|75}} |- |CM ||'''25'''||[[Nathan Saliba]] || {{yel|54}} || {{suboff|59}} |- |CM ||'''7''' ||[[Stephen Eustáquio]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |LM ||'''11'''||[[Liam Millar]] || || {{suboff|70}} |- |CF ||'''10'''||[[Jonathan David]] |- |CF ||'''12'''||[[Tani Oluwaseyi]] || || {{suboff|70}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''23'''||[[Niko Sigur]] || {{yel|67}} || {{subon|59}} |- |DF ||'''4''' ||[[Luc de Fougerolles]] || || {{subon|59}} |- |FW ||'''24'''||[[Promise David]] || || {{subon|70}} |- |MF ||'''14'''||[[Jacob Shaffelburg]] || || {{subon|70}} |- |DF ||'''19'''||[[Alphonso Davies]] || || {{subon|75}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|USA}} [[Jesse Marsch]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Stephen Eustáquio]] (Kanada)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 28, 2026 |access-date=June 28, 2026}}</ref> '''Pomoćne sudije:''' <br />Bruno Jesus ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) <br />Luciano Maia ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Omar Al Ali]] ([[Nogometni savez Ujedinjenih Arapskih Emirata|UAE]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Mohamed Al-Hammadi ([[Nogometni savez Ujedinjenih Arapskih Emirata|UAE]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Carlos del Cerro Grande]] ([[Nogometni savez Španije|Španija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Rodolpho Toski]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Hernán Mastrángelo]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) |} ---- ===Brazil – Japan=== <section begin="R32-2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|29}} |time=12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|BRA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Brazil – Japan|2–1}} |team2={{NOG|JPN}} |goals1= *[[Casemiro]] {{goal|56}} *[[Gabriel Martinelli|Martinelli]] {{goal|90+5}} |goals2= *[[Kaishū Sano|Sano]] {{goal|29}} |stadium=[[NRG Stadium]], [[Houston]] |attendance=68.777 |referee=[[Maurizio Mariani]] ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 "Brazil vs Japan {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 25, 2026.</ref> }}<section end="R32-2" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bra26h |pattern_b = _bra26h |pattern_ra = _bra26h |pattern_sh = _bra26h |pattern_so = _bra26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = {{nowrap|Brazil}}<ref name="BRA-JPN line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12525/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Brazil v. Japan |publisher=[[FIFA]] |date=June 29, 2026 |access-date=June 29, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _jap26a |pattern_b = _jap26a |pattern_ra = _jap26a |pattern_sh = _jap26a |pattern_so = _jap26a2l |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = Japan<ref name="BRA-JPN line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alisson Becker|Alisson]] |- |RB ||'''13'''||[[Danilo (nogometaš)|Danilo Luiz]] || {{yel|48}} |- |CB ||'''4''' ||[[Marquinhos]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''3''' ||[[Gabriel Magalhães]] |- |LB ||'''16'''||[[Douglas Santos (nogometaš)|Douglas Santos]] |- |DM ||'''5''' ||[[Casemiro]] || {{yel|14}} || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Bruno Guimarães]] || || {{suboff|90+7}} |- |CM ||'''20'''||[[Lucas Paquetá]] || || {{suboff|46}} |- |RF ||'''26'''||[[Rayan (nogometaš)|Rayan]] |- |CF ||'''9''' ||[[Matheus Cunha]] || || {{suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Vinícius Júnior]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''19'''||[[Endrick (nogometaš)|Endrick]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''22'''||[[Gabriel Martinelli]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''17'''||[[Fabinho (nogometaš)|Fabinho]] || || {{subon|90+1}} |- |MF ||'''18'''||[[Danilo (nogometaš)|Danilo Santos]] || || {{subon|90+7}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] |} |valign="top"|[[File:BRA-JPN 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Zion Suzuki]] |- |CB ||'''22'''||[[Takehiro Tomiyasu]] |- |CB ||'''3''' ||[[Shōgo Taniguchi]] |- |CB ||'''21'''||[[Hiroki Itō (nogometaš)|Hiroki Itō]] |- |RM ||'''10'''||[[Ritsu Dōan]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''24'''||[[Kaishū Sano]] || {{yel|12}} |- |CM ||'''15'''||[[Daichi Kamada]] || {{yel|45}} || {{suboff|78}} |- |LM ||'''13'''||[[Keito Nakamura]] || || {{suboff|66}} |- |RF ||'''14'''||[[Junya Itō]] || || {{suboff|78}} |- |CF ||'''18'''||[[Ayase Ueda]] |- |LF ||'''11'''||[[Daizen Maeda]] || || {{suboff|90+7}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''25'''||[[Junnosuke Suzuki]] || {{yel|84}} || {{subon|66}} |- |DF ||'''2''' ||[[Yukinari Sugawara]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''7''' ||[[Ao Tanaka]] || || {{subon|78}} |- |FW ||'''6''' ||[[Shūto Machino]] || || {{subon|78}} |- |FW ||'''19'''||[[Kōki Ogawa (nogometaš)|Kōki Ogawa]] || || {{subon|90+7}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Hajime Moriyasu]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Casemiro]] (Brazil)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Daniele Bindoni ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) <br />Alberto Tegoni ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Sandro Schärer]] ([[Nogometni savez Švicarske|Švicarska]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Stéphane De Almeida ([[Nogometni savez Švicarske|Švicarska]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Marco Di Bello]] ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Ivan Bebek]] ([[Nogometni savez Hrvatske|Hrvatska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Joe Dickerson]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |} ---- ===Njemačka – Paragvaj=== <section begin="R32-3" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|29}} |time=16:30 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|GER}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Njemačka – Paragvaj|1–1}} |aet=yes |team2={{NOG|PAR}} |goals1= *[[Kai Havertz|Havertz]] {{goal|54}} |goals2= *[[Julio Enciso (nogometaš)|Enciso]] {{goal|42}} |stadium=[[Gillette Stadium]], [[Foxborough (Massachusetts)|Foxborough]] |attendance=63.945 |referee=[[Jalal Jayed]] ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) |penalties1= *[[Kai Havertz|Havertz]] {{penpromašaj}} *[[Joshua Kimmich|Kimmich]] {{pengol}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{pengol}} *[[Nick Woltemade|Woltemade]] {{penpromašaj}} *[[Nadiem Amiri|Amiri]] {{pengol}} *[[Jonathan Tah|Tah]] {{penpromašaj}} |penaltyscore=3–4 |penalties2= *{{pengol}} [[Maurício (nogometaš)|Maurício]] *{{pengol}} [[Gustavo Gómez|G. Gómez]] *{{pengol}} [[Matías Galarza (nogometaš)|Galarza]] *{{penpromašaj}} [[Antonio Sanabria|Sanabria]] *{{penpromašaj}} [[Fabián Balbuena|Balbuena]] *{{pengol}} [[José Canale|Canale]] |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 "Germany vs Paraguay {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-3" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ger26h |pattern_b = _ger26h |pattern_ra = _ger26h |pattern_sh = _ger26h2 |pattern_so = _ger26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FFFFFF |title = {{nowrap|Njemačka}}<ref name="GER-PAR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12522/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Germany v. Paraguay |publisher=[[FIFA]] |date=June 29, 2026 |access-date=June 29, 2026}}</ref> }} |{{Football kit | pattern_la = _par26A | pattern_b = _par26A | pattern_ra = _par26A | pattern_sh = _par26A | pattern_so = _par26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = |title = {{nowrap|Paragvaj}}<ref name="GER-PAR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Manuel Neuer]] |- |RB ||'''6''' ||[[Joshua Kimmich]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''4''' ||[[Jonathan Tah]] |- |CB ||'''2''' ||[[Antonio Rüdiger]] || || {{suboff|110}} |- |LB ||'''18'''||[[Nathaniel Brown (nogometaš)|Nathaniel Brown]] |- |CM ||'''23'''||[[Felix Nmecha]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''5''' ||[[Aleksandar Pavlović (nogometaš)|Aleksandar Pavlović]] || || {{suboff|79}} |- |RW ||'''19'''||[[Leroy Sané]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''7''' ||[[Kai Havertz]] || {{yel|106}} |- |LW ||'''17'''||[[Florian Wirtz]] || || {{suboff|110}} |- |CF ||'''26'''||[[Deniz Undav]] || || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Leon Goretzka]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''10'''||[[Jamal Musiala]] || {{yel|115}} || {{subon|63}} |- |DF ||'''3''' ||[[Waldemar Anton]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''11'''||[[Nick Woltemade]] || || {{subon|88}} |- |MF ||'''20'''||[[Nadiem Amiri]] || || {{subon|110}} |- |DF ||'''24'''||[[Malick Thiaw]] || || {{subon|110}} |- |colspan=3|'''Ostale disciplinske mjere:''' |- |{{abbr|TS|Član stručnog štaba (pomoćni trener)}} ||'''—''' || Mads Buttgereit || {{yel|116}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Julian Nagelsmann]] || {{yel|105+1}} |} |valign="top"|[[File:GER-PAR 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''12'''||[[Orlando Gill]] |- |RB ||'''4''' ||[[Juan José Cáceres]] || || {{suboff|99}} |- |CB ||'''15'''||[[Gustavo Gómez]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''13'''||[[José Canale]] |- |LB ||'''6''' ||[[Júnior Alonso]] || || {{suboff|120+2}} |- |RM ||'''10'''||[[Miguel Almirón]] || || {{suboff|91}} |- |CM ||'''16'''||[[Damián Bobadilla]] || || {{suboff|99}} |- |CM ||'''14'''||[[Andrés Cubas]] || {{yel|65}} |- |LM ||'''23'''||[[Matías Galarza (nogometaš)|Matías Galarza]] || {{yel|117}} |- |CF ||'''21'''||[[Gabriel Ávalos]] || || {{suboff|55}} |- |CF ||'''19'''||[[Julio Enciso (nogometaš)|Julio Enciso]] || || {{suboff|57}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''24'''||[[Gustavo Caballero]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''11'''||[[Maurício (nogometaš)|Maurício]] || || {{subon|57}} |- |DF ||'''2''' ||[[Gustavo Velázquez]] || || {{subon|91}} |- |FW ||'''9''' ||[[Antonio Sanabria]] || || {{subon|99}} |- |MF ||'''20'''||[[Braian Ojeda]] || || {{subon|99}} |- |DF ||'''5''' ||[[Fabián Balbuena]] || || {{subon|120+2}} |- |colspan=3|'''Ostale disciplinske mjere:''' |- |{{abbr|TS|Član stršnog štaba (video analitičar)}} ||'''—''' || Alejandro Juan || {{yel|117}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Gustavo Alfaro]] || {{yel|105}} |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Orlando Gill]] (Paragvaj)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Zakaria Brinsi ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) <br />Mostafa Akarkad ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Ma Ning (nogometni sudija)|Ma Ning]] ([[Nogometni savez Kine|Kina]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Zhou Fei ([[Nogometni savez Kine|Kina]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Tatiana Guzmán]] ([[Nogometni savez Nikaragve|Nikaragva]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />Hamza El-Fariq ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Abdullah Al-Shehri ([[Nogometni savez Saudijske Arabije|Saudijska Arabija]]) |} ---- ===Nizozemska – Maroko=== <section begin="R32-4" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|29}} |time=19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |team1={{NOG-D|NED}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Nizozemska – Maroko|1–1}} |aet=yes |team2={{NOG|MAR}} |goals1= *[[Cody Gakpo|Gakpo]] {{goal|72}} |goals2= *[[Issa Diop (nogometaš)|Diop]] {{goal|90+1}} |stadium=[[Estadio BBVA]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]] |attendance=51.243 |referee=[[Wilton Sampaio]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) |penalties1= *[[Teun Koopmeiners|Koopmeiners]] {{pengol}} *[[Justin Kluivert|Kluivert]] {{penpromašaj}} *[[Wout Weghorst|Weghorst]] {{pengol}} *[[Quinten Timber|Timber]] {{penpromašaj}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{penpromašaj}} |penaltyscore=2–3 |penalties2= *{{penpromašaj}} [[Neil El Aynaoui|El Aynaoui]] *{{pengol}} [[Soufiane Rahimi|Rahimi]] *{{pengol}} [[Chemsdine Talbi|Talbi]] *{{penpromašaj}} [[Achraf Hakimi|Hakimi]] *{{pengol}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 "Netherlands vs Morocco {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 25, 2026.</ref> }}<section end="R32-4" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ned26h |pattern_b = _ned26h |pattern_ra = _ned26h |pattern_sh = _ned26a |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FF5533 |title = {{nowrap|Nizozemska}}<ref name="NED-MAR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12531/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Netherlands v. Morocco |publisher=[[FIFA]] |date=June 29, 2026 |access-date=June 29, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _mrc26a |pattern_b = _mrc26a |pattern_ra = _mrc26a |pattern_sh = _mrc26a |pattern_so = _mrc26al |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = {{nowrap|Maroko}}<ref name="NED-MAR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Bart Verbruggen]] |- |CB ||'''6''' ||[[Jan Paul van Hecke]] |- |CB ||'''4''' ||[[Virgil van Dijk]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''5''' ||[[Nathan Aké]] || {{suboff|71}} |- |RM ||'''22'''||[[Denzel Dumfries]] |- |CM ||'''8''' ||[[Ryan Gravenberch]] || {{suboff|86}} |- |CM ||'''21'''||[[Frenkie de Jong]] || {{suboff|110}} |- |LM ||'''15'''||[[Micky van de Ven]] || {{suboff|86}} |- |RF ||'''24'''||[[Crysencio Summerville]] |- |CF ||'''19'''||[[Brian Brobbey]] || {{suboff|71}} |- |LF ||'''11'''||[[Cody Gakpo]] || {{suboff|113}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''20'''||[[Teun Koopmeiners]] || {{subon|71}} |- |FW ||'''9''' ||[[Wout Weghorst]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''26'''||[[Quinten Timber]] || {{subon|86}} |- |DF ||'''25'''||[[Jorrel Hato]] || {{subon|86}} |- |MF ||'''3''' ||[[Marten de Roon]] || {{subon|110}} |- |MF ||'''7''' ||[[Justin Kluivert]] || {{subon|113}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Ronald Koeman]] |} |valign="top"|[[File:NED-MAR 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Yassine Bounou]] |- |RB ||'''2''' ||[[Achraf Hakimi]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''14'''||[[Issa Diop (nogometaš)|Issa Diop]] || {{yel|47}} |- |CB ||'''18'''||[[Chadi Riad]] || || {{suboff|75}} |- |LB ||'''3''' ||[[Noussair Mazraoui]] |- |CM ||'''6''' ||[[Ayyoub Bouaddi]] || || {{suboff|79}} |- |CM ||'''24'''||[[Neil El Aynaoui]] |- |RW ||'''10'''||[[Brahim Díaz]] || || {{suboff|79}} |- |AM ||'''8''' ||[[Azzedine Ounahi]] || || {{suboff|86}} |- |LW ||'''23'''||[[Bilal El Khannouss]] || || {{suboff|86}} |- |CF ||'''11'''||[[Ismael Saibari]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''26'''||[[Anass Salah-Eddine]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''15'''||[[Samir El Mourabet]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''16'''||[[Gessime Yassine]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''9''' ||[[Soufiane Rahimi]] || || {{subon|86}} |- |MF ||'''7''' ||[[Chemsdine Talbi]] || || {{subon|86}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Mohamed Ouahbi]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Issa Diop (nogometaš)|Issa Diop]] (Maroko)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Bruno Pires ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />Bruno Boschilia ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Cristián Garay]] ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />José Retamal ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Nicolás Gallo (nogometni sudija)|Nicolás Gallo]] ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Leodán González]] ([[Nogometni savez Urugvaja|Urugvaj]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Armando Villarreal]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |} ---- ===Obala Slonovače – Norveška=== <section begin="R32-5" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|30}} |time=12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|CIV}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Obala Slonovače – Norveška|1–2}} |team2={{NOG|NOR}} |goals1= *[[Amad Diallo|Diallo]] {{goal|74}} |goals2= *[[Antonio Nusa|Nusa]] {{goal|39}} *[[Erling Haaland|Haaland]] {{goal|86}} |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |attendance=69.665 |referee=[[Jesús Valenzuela]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 "Côte d'Ivoire vs Norway {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 26, 2026.</ref> }}<section end="R32-5" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _civ26h |pattern_b = _civ26h |pattern_ra = _civ26h |pattern_sh = _civ26h |pattern_so = _civ26hl |leftarm = ff7d1d |body = ff7d1d |rightarm = ff7d1d |shorts = ff7d1d |socks = ff7d1d |title = {{nowrap|Obala Slonovače}}<ref name="CIV-NOR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12523/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Côte d'Ivoire v. Norway |publisher=[[FIFA]] |date=June 30, 2026 |access-date=June 30, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _nor26t |pattern_b = _nor26t |pattern_ra = _nor26t |pattern_sh = _nor26h |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Norveška<ref name="CIV-NOR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Yahia Fofana]] |- |RB ||'''17'''||[[Guéla Doué]] |- |CB ||'''7''' ||[[Odilon Kossounou]] |- |CB ||'''20'''||[[Emmanuel Agbadou]] |- |LB ||'''3''' ||[[Ghislain Konan]] || {{suboff|90+3}} |- |DM ||'''18'''||[[Ibrahim Sangaré (nogometaš)|Ibrahim Sangaré]] |- |CM ||'''8''' ||[[Franck Kessié]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CM ||'''26'''||[[Christ Inao Oulaï]] || {{suboff|60}} |- |RF ||'''19'''||[[Nicolas Pépé]] || {{suboff|87}} |- |CF ||'''9''' ||[[Ange-Yoan Bonny]] || {{suboff|60}} |- |LF ||'''11'''||[[Yan Diomande]] || {{suboff|90+3}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''15'''||[[Amad Diallo]] || {{subon|60}} |- |FW ||'''12'''||[[Elye Wahi]] || {{subon|60}} |- |FW ||'''14'''||[[Oumar Diakité]] || {{subon|87}} |- |FW ||'''22'''||[[Evann Guessand]] || {{subon|90+3}} |- |FW ||'''24'''||[[Bazoumana Touré]] || {{subon|90+3}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Emerse Faé]] |} |valign="top"|[[File:CIV-NOR 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ørjan Nyland]] |- |RB ||'''16'''||[[Marcus Holmgren Pedersen]] || || {{suboff|83}} |- |CB ||'''3''' ||[[Kristoffer Ajer]] |- |CB ||'''17'''||[[Torbjørn Heggem]] |- |LB ||'''5''' ||[[David Møller Wolfe]] |- |CM ||'''6''' ||[[Patrick Berg]] |- |CM ||'''8''' ||[[Sander Berge]] |- |AM ||'''10'''||[[Martin Ødegaard]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RF ||'''7''' ||[[Alexander Sørloth]] || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''9''' ||[[Erling Haaland]] |- |LF ||'''20'''||[[Antonio Nusa]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|71}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''21'''||[[Andreas Schjelderup]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''22'''||[[Oscar Bobb]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''14'''||[[Fredrik Aursnes]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Ståle Solbakken]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Antonio Nusa]] (Norveška)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:'''<ref name="CIV-NOR line-ups"/> <br />Jorge Urrego ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />Tulio Moreno ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Juan Gabriel Benítez]] ([[Nogometni savez Paragvaja|Paragvaj]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Eduardo Cardozo ([[Nogometni savez Paragvaja|Paragvaj]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />Juan Lara ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Juan Soto (nogometni sudija)|Juan Soto]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Jarred Gillett]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |} ---- ===Francuska – Švedska=== <section begin="R32-6" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|30}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|FRA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Francuska – Švedska|3–0}} |team2={{NOG|SWE}} |goals1= *[[Kylian Mbappé|Mbappé]] {{goal|45||74}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{goal|53}} |goals2= |stadium=[[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |attendance=80.663 |referee=[[Danny Makkelie]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 "France vs Sweden {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-6" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _fra26H |pattern_b = _fra26H |pattern_ra = _fra26H |pattern_sh = _fra26H2 |pattern_so = _fra26Hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Francuska<ref name="FRA-SWE line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12532/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – France v. Sweden |publisher=[[FIFA]] |date=June 30, 2026 |access-date=June 30, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _swe26h |pattern_b = _swe26h |pattern_ra = _swe26h |pattern_sh = _swe26h |pattern_so = _swe26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Švedska<ref name="FRA-SWE line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Mike Maignan]] |- |RB ||'''5''' ||[[Jules Koundé]] || {{suboff|75}} |- |CB ||'''4''' ||[[Dayot Upamecano]] |- |CB ||'''17'''||[[William Saliba]] |- |LB ||'''3''' ||[[Lucas Digne]] || {{suboff|78}} |- |CM ||'''8''' ||[[Aurélien Tchouaméni]] |- |CM ||'''14'''||[[Adrien Rabiot]] |- |RW ||'''7''' ||[[Ousmane Dembélé]] || {{suboff|75}} |- |AM ||'''11'''||[[Michael Olise]] || {{suboff|85}} |- |LW ||'''12'''||[[Bradley Barcola]] |- |CF ||'''10'''||[[Kylian Mbappé]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || {{suboff|85}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''20'''||[[Désiré Doué]] || {{subon|75}} |- |DF ||'''2''' ||[[Malo Gusto]] || {{subon|75}} |- |DF ||'''19'''||[[Théo Hernandez]] || {{subon|78}} |- |FW ||'''22'''||[[Jean-Philippe Mateta]] || {{subon|85}} |- |MF ||'''24'''||[[Rayan Cherki]] || {{subon|85}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Didier Deschamps]] |} |valign="top"|[[File:FRA-SWE 2026-06-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jacob Widell Zetterström]] |- |RB ||'''8''' ||[[Daniel Svensson (nogometaš)|Daniel Svensson]] || {{suboff|82}} |- |CB ||'''2''' ||[[Gustaf Lagerbielke (nogometaš)|Gustaf Lagerbielke]] |- |CB ||'''3''' ||[[Victor Lindelöf]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |LB ||'''5''' ||[[Gabriel Gudmundsson]] |- |RM ||'''11'''||[[Anthony Elanga]] |- |CM ||'''7''' ||[[Lucas Bergvall]] || {{suboff|66}} |- |CM ||'''18'''||[[Yasin Ayari]] || {{suboff|82}} |- |LM ||'''24'''||[[Elliot Stroud]] || {{suboff|66}} |- |CF ||'''17'''||[[Viktor Gyökeres]] |- |CF ||'''9''' ||[[Alexander Isak]] || {{suboff|89}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''26'''||[[Taha Ali]] || {{subon|66}} |- |MF ||'''22'''||[[Besfort Zeneli]] || {{subon|66}} |- |MF ||'''10'''||[[Benjamin Nygren]] || {{subon|82}} |- |MF ||'''19'''||[[Mattias Svanberg]] || {{subon|82}} |- |FW ||'''25'''||[[Gustaf Nilsson (nogometaš)|Gustaf Nilsson]] || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ENG}} [[Graham Potter]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Kylian Mbappé]] (France)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:'''<ref name="FRA-SWE line-ups"/> <br />Hessel Steegstra ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />Jan de Vries ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Tori Penso]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />[[Brooke Mayo]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Dennis Higler]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />Bram Van Driessche ([[Nogometni savez Belgije|Belgija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Tomasz Kwiatkowski ([[Nogometni savez Poljske|Poljska]]) |} ---- ===Meksiko – Ekvador=== <section begin="R32-7" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|30}} |time=19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |team1={{NOG-D|MEX}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Meksiko – Ekvador|2–0}} |team2={{NOG|ECU}} |goals1= *[[Julián Quiñones|Quiñones]] {{goal|22}} *[[Raúl Jiménez|Jiménez]] {{goal|31}} |goals2= |stadium=[[Estadio Azteca]], [[Ciudad de México]] |attendance=80.824 |referee=[[Slavko Vinčić]] ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 "Mexico vs Ecuador {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-7" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26h |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = ffffff |socks = DE0000 |title = Meksiko<ref name="MEX-ECU line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12529/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Mexico v. Ecuador |publisher=[[FIFA]] |date=June 30, 2026 |access-date=June 30, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _ecu26h |pattern_b = _ecu26h |pattern_ra = _ecu26h |pattern_sh = _ecu26h |pattern_so = _ecu26h2l |leftarm = FFE80B |body = FFE80B |rightarm = FFE80B |shorts = ffd700 |socks = ffd700 |title = Ekvador<ref name="MEX-ECU line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Raúl Rangel (nogometaš)|Raúl Rangel]] |- |RB ||'''2''' ||[[Jorge Sánchez (nogometaš)|Jorge Sánchez]] |- |CB ||'''3''' ||[[César Montes]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''5''' ||[[Johan Vásquez (nogometaš)|Johan Vásquez]] |- |LB ||'''23'''||[[Jesús Gallardo]] |- |DM ||'''6''' ||[[Érik Lira]] |- |CM ||'''19'''||[[Gilberto Mora (nogometaš)|Gilberto Mora]] || {{suboff|59}} |- |CM ||'''7''' ||[[Luis Romo]] || {{suboff|73}} |- |RF ||'''25'''||[[Roberto Alvarado]] || {{suboff|80}} |- |CF ||'''9''' ||[[Raúl Jiménez]] || {{suboff|73}} |- |LF ||'''16'''||[[Julián Quiñones]] || {{suboff|80}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''26'''||[[Brian Gutiérrez]] || {{subon|59}} |- |MF ||'''18'''||[[Obed Vargas]] || {{subon|73}} |- |FW ||'''11'''||[[Santiago Giménez]] || {{subon|73}} |- |DF ||'''15'''||[[Israel Reyes]] || {{subon|80}} |- |MF ||'''17'''||[[Orbelín Pineda]] || {{subon|80}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Javier Aguirre]] |} |valign="top"|[[File:MEX-ECU 2026-06-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Hernán Galíndez]] |- |RB ||'''21'''||[[Alan Franco (nogometaš)|Alan Franco]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|46}} |- |CB ||'''4''' ||[[Joel Ordóñez]] || || {{suboff|46}} |- |CB ||'''6''' ||[[Willian Pacho]] |- |LB ||'''3''' ||[[Piero Hincapié]] || {{sentoff|0|90+5}} |- |RM ||'''9''' ||[[John Yeboah]] || || {{suboff|79}} |- |CM ||'''23'''||[[Moisés Caicedo]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || {{yel|90+9}} |- |CM ||'''15'''||[[Pedro Vite]] |- |LM ||'''20'''||[[Nilson Angulo]] || || {{suboff|79}} |- |CF ||'''19'''||[[Gonzalo Plata]] |- |CF ||'''13'''||[[Enner Valencia]] || || {{suboff|59}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''26'''||[[Yaimar Medina]] || || {{subon|46}} |- |DF ||'''17'''||[[Ángelo Preciado]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''11'''||[[Kevin Rodríguez (nogometaš)|Kevin Rodríguez]] || || {{subon|59}} |- |MF ||'''10'''||[[Kendry Páez]] || {{yel|90+3}} || {{subon|79}} |- |FW ||'''16'''||[[Jordy Caicedo]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Sebastián Beccacece]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Julián Quiñones]] (Meksiko)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:'''<ref name="MEX-ECU line-ups"/> <br />Tomaž Klančnik ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) <br />Andraž Kovačič ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Mustapha Ghorbal]] ([[Nogometni savez Alžira|Alžir]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Mokrane Gourari ([[Nogometni savez Alžira|Alžir]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[Nogometni savez Njemačke|Njemačka]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Willy Delajod]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Mahmoud Ashour ([[Nogometni savez Egipta|Egipat]]) |} ---- ===Engleska – DR Kongo=== <section begin="R32-8" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|1}} |time=12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|ENG}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Engleska – DR Kongo|2–1}} |team2={{NOG|COD}} |goals1= *[[Harry Kane|Kane]] {{goal|75||86}} |goals2= *[[Brian Cipenga|Cipenga]] {{goal|7}} |stadium=[[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |attendance=68.239 |referee=[[Adham Makhadmeh]] ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 "England vs Congo DR {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-8" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _eng26H |pattern_b = _eng26H |pattern_ra = _eng26H |pattern_sh = _eng26H |pattern_so = _eng26Hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Engleska<ref name="ENG-COD line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12521/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – England v. Congo DR |publisher=[[FIFA]] |date=July 1, 2026 |access-date=July 1, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cod2526h |pattern_b = _cod2526h |pattern_ra = _cod2526h |pattern_sh = _cod2526h |pattern_so = _cod26hl |leftarm = 00b7ef |body = 00b7ef |rightarm = 00b7ef |shorts = 00b7ef |socks = 00b7ef |title = {{nowrap|DR Kongo}}<ref name="ENG-COD line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jordan Pickford]] |- |RB ||'''25'''||[[Djed Spence]] || || {{suboff|70}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ezri Konsa]] |- |CB ||'''6''' ||[[Marc Guéhi]] |- |LB ||'''3''' ||[[Nico O'Reilly]] |- |CM ||'''8''' ||[[Elliot Anderson (nogometaš)|Elliot Anderson]] |- |CM ||'''4''' ||[[Declan Rice]] || || {{suboff|90+1}} |- |RW ||'''20'''||[[Noni Madueke]] || || {{suboff|60}} |- |AM ||'''10'''||[[Jude Bellingham]] || {{yel|19}} |- |LW ||'''11'''||[[Marcus Rashford]] || || {{suboff|60}} |- |CF ||'''9''' ||[[Harry Kane]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''7''' ||[[Bukayo Saka]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''18'''||[[Anthony Gordon (nogometaš)|Anthony Gordon]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''21'''||[[Eberechi Eze]] || || {{subon|70}} |- |DF ||'''5''' ||[[John Stones]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|GER}} [[Thomas Tuchel]] |} |valign="top"|[[File:ENG-COD 2026-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Lionel Mpasi]] |- |RB ||'''2''' ||[[Aaron Wan-Bissaka]] |- |CB ||'''22'''||[[Chancel Mbemba]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''4''' ||[[Axel Tuanzebe]] |- |LB ||'''26'''||[[Arthur Masuaku]] || || {{suboff|89}} |- |DM ||'''8''' ||[[Samuel Moutoussamy]] || || {{suboff|89}} |- |RM ||'''7''' ||[[Nathanaël Mbuku]] || || {{suboff|64}} |- |CM ||'''6''' ||[[Ngal'ayel Mukau]] || || {{suboff|76}} |- |CM ||'''14'''||[[Noah Sadiki]] || {{yel|27}} |- |LM ||'''9''' ||[[Brian Cipenga]] || || {{suboff|76}} |- |CF ||'''20'''||[[Yoane Wissa]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''13'''||[[Meschak Elia]] || || {{subon|64}} |- |MF ||'''10'''||[[Théo Bongonda]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''25'''||[[Edo Kayembe]] || || {{subon|76}} |- |DF ||'''12'''||[[Joris Kayembe]] || || {{subon|89}} |- |FW ||'''19'''||[[Fiston Mayele]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|FRA}} [[Sébastien Desabre]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Harry Kane]] (Engleska)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Mohammad Al-Kalaf ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) <br />Ahmad Al-Roalle ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Khalid Al-Turais]] ([[Nogometni savez Saudijske Arabije|Saudijska Arabija]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Mohammed Al-Bakry ([[Nogometni savez Saudijske Arabije|Saudijska Arabija]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Khamis Al-Marri]] ([[Nogometni savez Katara|Katar]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />Mohammed Obaid Khadim ([[Nogometni savez Ujedinjenih Arapskih Emirata|UAE]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Joe Dickerson]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |} ---- ===Belgija – Senegal=== <section begin="R32-9" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|1}} |time=13:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|BEL}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Belgija – Senegal|3–2}} |aet=yes |team2={{NOG|SEN}} |goals1= *[[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{goal|86}} *[[Youri Tielemans|Tielemans]] {{goal|89||120+5|pen.}} |goals2= *[[Habib Diarra|Diarra]] {{goal|25}} *[[Ismaïla Sarr|I. Sarr]] {{goal|51}} |stadium=[[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance=66.925 |referee=[[Saíd Martínez]] ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 "Belgium vs Senegal {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-9" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bel26a |pattern_b = _bel26a |pattern_ra = _bel26a |pattern_sh = _bel26a |pattern_so = _adidasblackl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Belgija<ref name="BEL-SEN line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12534/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Belgium v. Senegal |publisher=[[FIFA]] |date=July 1, 2026 |access-date=July 1, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sen26a |pattern_b = _sen26a |pattern_ra = _sen26a |pattern_sh = _sen26a |pattern_so = _sen26al |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Senegal<ref name="BEL-SEN line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Thibaut Courtois]] |- |RB ||'''21'''||[[Timothy Castagne]] |- |CB ||'''4''' ||[[Brandon Mechele]] || {{yel|64}} |- |CB ||'''3''' ||[[Arthur Theate]] |- |LB ||'''5''' ||[[Maxim De Cuyper]]|| || {{suboff|78}} |- |CM ||'''20'''||[[Hans Vanaken]]|| || {{suboff|63}} |- |CM ||'''8''' ||[[Youri Tielemans]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RW ||'''10'''||[[Leandro Trossard]]|| || {{suboff|109}} |- |AM ||'''7''' ||[[Kevin De Bruyne]]|| || {{suboff|56}} |- |LW ||'''11'''||[[Jérémy Doku]]|| || {{suboff|56}} |- |CF ||'''17'''||[[Charles De Ketelaere]] || || {{suboff|46}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Romelu Lukaku]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''14'''||[[Dodi Lukébakio]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''23'''||[[Nicolas Raskin]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''19'''||[[Diego Moreira]] || || {{subon|63}} |- |DF ||'''15'''||[[Thomas Meunier]] || || {{subon|78}} |- |MF ||'''24'''||[[Amadou Onana]] || || {{subon|109}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|FRA}} [[Rudi Garcia]]|| {{yel|90}} |} |valign="top"|[[File:BEL-SEN 2026-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Mory Diaw]] |- |RB ||'''15'''||[[Krépin Diatta]] |- |CB ||'''6''' ||[[Pathé Ciss]] |- |CB ||'''19'''||[[Moussa Niakhaté]] |- |LB ||'''14'''||[[Ismail Jakobs]]|| || {{suboff|93}} |- |CM ||'''21'''||[[Habib Diarra]]|| || {{suboff|73}} |- |CM ||'''5''' ||[[Idrissa Gueye]] ([[Kapiten (nogomet)|c]])|| || {{suboff|95}} |- |CM ||'''26'''||[[Pape Gueye]]|| || {{suboff|66}} |- |RF ||'''13'''||[[Iliman Ndiaye]]|| || {{suboff|73}} |- |CF ||'''18'''||[[Ismaïla Sarr]] |- |LF ||'''10'''||[[Sadio Mané]] || || {{suboff|93}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Lamine Camara]] || {{yel|67}} || {{subon|66}} |- |MF ||'''17'''||[[Pape Matar Sarr]] || || {{subon|73}} |- |FW ||'''20'''||[[Ibrahim Mbaye]] || || {{subon|73}} |- |FW ||'''11'''||[[Nicolas Jackson]] || || {{subon|93}} |- |DF ||'''25'''||[[El Hadji Malick Diouf]] || || {{subon|93}} |- |MF ||'''22'''||[[Bara Sapoko Ndiaye]] || || {{subon|95}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Pape Thiaw]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Youri Tielemans]] (Belgija)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Walter López ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) <br />Christian Ramírez ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Andrés Rojas]] ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Alexander Guzmán ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />Guillermo Pacheco ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Rodolpho Toski]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Carlos del Cerro Grande]] ([[Nogometni savez Španije|Španija]]) |} ---- ===Sjedinjene Američke Države – Bosna i Hercegovina=== <section begin="R32-10" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|1}} |time=17:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|USA|ime=SAD}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Sjedinjene Američke Države – Bosna i Hercegovina|2–0}} |team2={{NOG|BIH}} |goals1= *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{goal|45}} *[[Malik Tillman|Tillman]] {{goal|82}} |goals2= |stadium=[[Levi's Stadium]], [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]] |attendance=68.827 |referee=[[Raphael Claus]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 "USA vs Bosnia and Herzegovina {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 25, 2026.</ref> }}<section end="R32-10" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _usa26h |pattern_b = _usa26h |pattern_ra = _usa26h |pattern_sh = _usa26h2 |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FCFAF5 |title = {{nowrap|Sjedinjene Američke Države}}<ref name="USA-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12533/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – USA v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=July 1, 2026 |access-date=July 1, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26h |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = 001970 |socks = |title = {{nowrap|Bosna i Hercegovina}}<ref name="USA-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''24'''||[[Matt Freese]] |- |CB ||'''16'''||[[Alex Freeman]] |- |CB ||'''3''' ||[[Chris Richards (nogometaš)|Chris Richards]] |- |CB ||'''13'''||[[Tim Ream]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RM ||'''2''' ||[[Sergiño Dest]] || || {{suboff|87}} |- |CM ||'''8''' ||[[Weston McKennie]] || || {{suboff|90+5}} |- |CM ||'''4''' ||[[Tyler Adams]] |- |CM ||'''17'''||[[Malik Tillman]] |- |LM ||'''5''' ||[[Antonee Robinson]] |- |CF ||'''10'''||[[Christian Pulisic]] || || {{suboff|87}} |- |CF ||'''20'''||[[Folarin Balogun]] || {{sentoff|0|64}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''14'''||[[Sebastian Berhalter]] || || {{subon|87}} |- |FW ||'''9''' ||[[Ricardo Pepi]] || || {{subon|87}} |- |MF ||'''7''' ||[[Giovanni Reyna]] || || {{subon|90+5}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Mauricio Pochettino]] |} |valign="top"|[[File:USA-BIH 2026-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Nikola Vasilj]] |- |RB ||'''7''' ||[[Amar Dedić]] |- |CB ||'''18'''||[[Nikola Katić]] || || {{suboff|75}} |- |CB ||'''4''' ||[[Tarik Muharemović]] |- |LB ||'''21'''||[[Stjepan Radeljić]] || {{yel|80}} |- |RM ||'''8''' ||[[Armin Gigović]] || || {{suboff|51}} |- |CM ||'''14'''||[[Ivan Šunjić]] || || {{suboff|51}} |- |CM ||'''19'''||[[Kerim Alajbegović]] |- |LM ||'''5''' ||[[Sead Kolašinac]] || || {{suboff|75}} |- |CF ||'''10'''||[[Ermedin Demirović]] |- |CF ||'''11'''||[[Edin Džeko]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|51}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''26'''||[[Ermin Mahmić]] || || {{subon|51}} |- |MF ||'''6''' ||[[Benjamin Tahirović]] || || {{subon|51}} |- |MF ||'''20'''||[[Esmir Bajraktarević]] || || {{subon|51}} |- |FW ||'''23'''||[[Haris Tabaković]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''15'''||[[Amar Memić]] || || {{subon|75}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Sergej Barbarez]] || {{yel|80}} |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Malik Tillman]] (SAD)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Danilo Manis ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />Rodrigo Figueiredo ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Darío Herrera (nogometni sudija)|Darío Herrera]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Cristian Navarro ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Juan Soto (nogometni sudija)|Juan Soto]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Nicolás Gallo (nogometni sudija)|Nicolás Gallo]] ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Jérôme Brisard]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |} ---- ===Španija – Austrija=== <section begin="R32-11" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|2}} |time=12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|ESP}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Španija – Austrija|3–0}} |team2={{NOG|AUT}} |goals1= *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{goal|36||89}} *[[Pedro Porro|Porro]] {{goal|66}} |goals2= |stadium=[[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]] |attendance=70.492 |referee=[[Glenn Nyberg]] ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 "Spain vs Austria {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-11" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _esp26h |pattern_b = _esp26hA |pattern_ra = _esp26h |pattern_sh = _esp26h |pattern_so = _esp26hl |leftarm = D71726 |body = D71726 |rightarm = D71726 |shorts = 000066 |socks = D71726 |title = Španija<ref name="ESP-AUT line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12528/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Spain v. Austria |publisher=[[FIFA]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 2, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _aut26a |pattern_b = _aut26a |pattern_ra = _aut26a |pattern_sh = _mrc26a |pattern_so = _aut26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Austrija<ref name="ESP-AUT line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Unai Simón]] |- |RB ||'''12'''||[[Pedro Porro]] |- |CB ||'''22'''||[[Pau Cubarsí]] |- |CB ||'''14'''||[[Aymeric Laporte]] || {{suboff|90+3}} |- |LB ||'''24'''||[[Marc Cucurella]] |- |DM ||'''16'''||[[Rodri (nogometaš)|Rodri]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CM ||'''10'''||[[Dani Olmo]] || {{suboff|71}} |- |CM ||'''20'''||[[Pedri]] || {{suboff|90+3}} |- |RF ||'''19'''||[[Lamine Yamal]] || {{suboff|85}} |- |CF ||'''21'''||[[Mikel Oyarzabal]] |- |LF ||'''15'''||[[Álex Baena]] || {{suboff|71}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''7''' ||[[Ferran Torres]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''6''' ||[[Mikel Merino]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''9''' ||[[Gavi (nogometaš)|Gavi]] || {{subon|85}} |- |MF ||'''8''' ||[[Fabián Ruiz]] || {{subon|90+3}} |- |DF ||'''2''' ||[[Marc Pubill]] || {{subon|90+3}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Luis de la Fuente (nogometaš)|Luis de la Fuente]] |} |valign="top"|[[File:ESP-AUT 2026-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alexander Schlager]] |- |RB ||'''5''' ||[[Stefan Posch]] || {{yel|83}} || {{suboff|85}} |- |CB ||'''3''' ||[[Kevin Danso]] |- |CB ||'''8''' ||[[David Alaba]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |LB ||'''20'''||[[Konrad Laimer]] |- |CM ||'''6''' ||[[Nicolas Seiwald]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''4''' ||[[Xaver Schlager]] || || {{suboff|46}} |- |RW ||'''18'''||[[Romano Schmid]] || || {{suboff|60}} |- |AM ||'''24'''||[[Paul Wanner]] |- |LW ||'''9''' ||[[Marcel Sabitzer]] |- |CF ||'''11'''||[[Michael Gregoritsch]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''10'''||[[Florian Grillitsch]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''17'''||[[Carney Chukwuemeka]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''7''' ||[[Marko Arnautović]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''14'''||[[Saša Kalajdžić]] || || {{subon|60}} |- |DF ||'''22'''||[[Alexander Prass]] || || {{subon|85}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|GER}} [[Ralf Rangnick]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Lamine Yamal]] (Španija)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Mahbod Beigi ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) <br />Andreas Söderkvist ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Dahane Beida]] ([[Nogometni savez Mauritanije|Mauritanija]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Elvis Noupue ([[Nogometni savez Kameruna|Kamerun]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />Tomasz Kwiatkowski ([[Nogometni savez Poljske|Poljska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Fedayi San]] ([[Nogometni savez Švicarske|Švicarska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Shaun Evans (nogometni sudija)|Shaun Evans]] ([[Nogometni savez Australije|Australija]]) |} ---- ===Portugal – Hrvatska=== <section begin="R32-12" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|2}} |time=19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|POR}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Portugal – Hrvatska|2–1}} |team2={{NOG|CRO}} |goals1= *[[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{goal|68|pen.}} *[[Gonçalo Ramos|Ramos]] {{goal|90+4}} |goals2= *[[Ivan Perišić|Perišić]] {{goal|53}} |stadium=[[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance=43.036 |referee=[[Espen Eskås]] ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 "Portugal vs Croatia {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-12" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _por26a |pattern_b = _por26a |pattern_ra = _por26a |pattern_sh = _por26a2 |pattern_so = _por26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Portugal<ref name="POR-CRO line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12535/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Portugal v. Croatia |publisher=[[FIFA]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 2, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cro26a |pattern_b = _cro26a |pattern_ra = _cro26a |pattern_sh = _cro26a |pattern_so = |leftarm = 000081 |body = 000081 |rightarm = 000081 |shorts = 000081 |socks = 0033F5 |title = Hrvatska<ref name="POR-CRO line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Diogo Costa]] |- |RB ||'''20'''||[[João Cancelo]] || || {{suboff|62}} |- |CB ||'''3''' ||[[Rúben Dias]] || {{yel|17}} |- |CB ||'''13'''||[[Renato Veiga]] |- |LB ||'''25'''||[[Nuno Mendes (nogometaš)|Nuno Mendes]] |- |CM ||'''15'''||[[João Neves]] |- |CM ||'''23'''||[[Vitinha]] || || {{suboff|62}} |- |RW ||'''18'''||[[Pedro Neto]] || || {{suboff|62}} |- |AM ||'''8''' ||[[Bruno Fernandes]] || || {{suboff|62}} |- |LW ||'''17'''||[[Rafael Leão]] |- |CF ||'''7''' ||[[Cristiano Ronaldo]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|81}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''10'''||[[Bernardo Silva]] || || {{subon|62}} |- |DF ||'''2''' ||[[Nélson Semedo]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''26'''||[[Francisco Conceição]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Gonçalo Ramos]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''21'''||[[Rúben Neves]] || || {{subon|81}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ESP}} [[Roberto Martínez]] |} |valign="top"|[[File:POR-CRO 2026-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Dominik Livaković]] |- |RB ||'''2''' ||[[Josip Stanišić]] |- |CB ||'''6''' ||[[Josip Šutalo]] |- |CB ||'''3''' ||[[Marin Pongračić]] |- |LB ||'''14'''||[[Ivan Perišić]] || {{yel|90+8}} |- |CM ||'''10'''||[[Luka Modrić]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || {{yel|59}} |- |CM ||'''8''' ||[[Mateo Kovačić]] || || {{suboff|90+6}} |- |RW ||'''13'''||[[Nikola Vlašić]] || || {{suboff|90+2}} |- |AM ||'''17'''||[[Petar Sučić]] |- |LW ||'''16'''||[[Martin Baturina]] || || {{suboff|68}} |- |CF ||'''11'''||[[Ante Budimir]] || || {{suboff|46}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''20'''||[[Igor Matanović]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''15'''||[[Mario Pašalić]] || || {{subon|68}} |- |DF ||'''4''' ||[[Joško Gvardiol]] || || {{subon|90+2}} |- |FW ||'''9''' ||[[Andrej Kramarić]] || || {{subon|90+6}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Zlatko Dalić]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Cristiano Ronaldo]] (Portugal)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Jan Erik Engan ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]]) <br />Isaak Bashevkin ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Abongile Tom]] ([[Nogometni savez Južnoafričke Republike|Južnoafrička Republika]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />[[Zakhele Siwela]] ([[Nogometni savez Južnoafričke Republike|Južnoafrička Republika]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Jarred Gillett]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Dennis Higler]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Marco Di Bello]] ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) |} ---- ===Švicarska – Alžir=== <section begin="R32-13" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|2}} |time=20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|SUI}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Švicarska – Alžir|2–0}} |team2={{NOG|ALG}} |goals1= *[[Breel Embolo|Embolo]] {{goal|10}} *[[Dan Ndoye|Ndoye]] {{goal|46}} |goals2= |stadium=[[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance=52.497 |referee=[[Yael Falcón]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 "Switzerland vs Algeria {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-13" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Švicarska<ref name="SUI-ALG line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12536/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Switzerland v. Algeria |publisher=[[FIFA]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 2, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _alg26h |pattern_b = _alg26hA |pattern_ra = _alg26h |pattern_sh = _alg26h |pattern_so = _alg26hl |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = F3F3F3 |title = Alžir<ref name="SUI-ALG line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Gregor Kobel]] |- |RB ||'''6''' ||[[Denis Zakaria]] || || {{suboff|87}} |- |CB ||'''4''' ||[[Nico Elvedi]] |- |CB ||'''5''' ||[[Manuel Akanji]] |- |LB ||'''13'''||[[Ricardo Rodriguez (nogometaš)|Ricardo Rodriguez]] |- |CM ||'''8''' ||[[Remo Freuler]] |- |CM ||'''10'''||[[Granit Xhaka]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RW ||'''11'''||[[Dan Ndoye]] || || {{suboff|87}} |- |AM ||'''9''' ||[[Johan Manzambi]] || || {{suboff|70}} |- |LW ||'''17'''||[[Rubén Vargas]] || || {{suboff|70}} |- |CF ||'''7''' ||[[Breel Embolo]] || || {{suboff|82}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''22''' ||[[Fabian Rieder]] || || {{subon|70}} |- |FW ||'''19''' ||[[Noah Okafor]] || || {{subon|70}} |- |FW ||'''23''' ||[[Zeki Amdouni]] || || {{subon|82}} |- |MF ||'''3''' ||[[Silvan Widmer]] || || {{subon|87}} |- |MF ||'''20''' ||[[Michel Aebischer]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Murat Yakin]] |} |valign="top"|[[File:SUI-ALG 2026-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Luca Zidane]] |- |RB ||'''17'''||[[Rafik Belghali]] || || {{suboff|82}} |- |CB ||'''2''' ||[[Aïssa Mandi]] |- |CB ||'''21'''||[[Ramy Bensebaini]] |- |LB ||'''15'''||[[Rayan Aït-Nouri]] |- |DM ||'''19'''||[[Nabil Bentaleb]] || || {{suboff|71}} |- |CM ||'''6''' ||[[Ramiz Zerrouki]] || || {{suboff|58}} |- |CM ||'''10'''||[[Farès Chaïbi]] || {{yel|36}} |- |RF ||'''7''' ||[[Riyad Mahrez]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''22'''||[[Ibrahim Maza]] |- |LF ||'''8''' ||[[Houssem Aouar]] || || {{suboff|58}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''13''' ||[[Jaouen Hadjam]] || || {{subon|58}} |- |FW ||'''9''' ||[[Amine Gouiri]] || || {{subon|58}} |- |MF ||'''14''' ||[[Hicham Boudaoui]] || {{yel|72}} || {{subon|71}} |- |FW ||'''11''' ||[[Anis Hadj Moussa]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''20''' ||[[Adil Boulbina]] || || {{subon|82}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|BIH}} [[Vladimir Petković]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Breel Embolo]] (Švicarska)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Masimiliano Del Yesso ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />Facundo Rodriguez ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Kevin Ortega (nogometni sudija)|Kevin Ortega]] ([[Nogometni savez Perua|Peru]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Michael Orué ([[Nogometni savez Perua|Peru]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Hernán Mastrángelo]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Erick Miranda]] ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Juan Lara ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) |} ---- ===Australija – Egipat=== <section begin="R32-14" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|3}} |time=13:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|AUS}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Australija – Egipat|1–1}} |team2={{NOG|EGY}} |aet=yes |goals1= *[[Mohamed Hany|Hany]] {{goal|55|a.g.}} |goals2= *[[Emam Ashour|Ashour]] {{goal|13}} |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |attendance=70.244 |referee=[[Gustavo Tejera]] ([[Nogometni savez Urugvaja|Urugvaj]]) |penaltyscore=2–4 |penalties1= *[[Harry Souttar|Souttar]] {{penpromašaj}} *[[Jackson Irvine|Irvine]] {{pengol}} *[[Awer Mabil|Mabil]] {{pengol}} *[[Lucas Herrington|Herrington]] {{penpromašaj}} |penalties2= *[[Mahmoud Saber|Saber]] {{pengol}} *[[Ramy Rabia|Rabia]] {{pengol}} *[[Mohamed Salah|Salah]] {{pengol}} *[[Hossam Abdelmaguid|Abdelmaguid]] {{pengol}} |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 "Australia vs Egypt {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-14" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _aus26h |pattern_b = _aus26h |pattern_ra = _aus26h |pattern_sh = _aus26H |pattern_so = |leftarm = FFFF00 |body = FFFF00 |rightarm = FFFF00 |shorts = 07563E |socks = FFFFFF |title = Australija<ref name="AUS-EGY line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12524/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Australia v. Egypt |publisher=[[FIFA]] |date=July 3, 2026 |access-date=July 3, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _egy26h |pattern_b = _egy26h |pattern_ra = _egy26h |pattern_sh = _gha26h |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title = Egipat<ref name="AUS-EGY line-ups"/> }} |} <!--{| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' '''Pomoćne sudije:''' <br />'''Četvrti sudija:''' <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />'''VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' ([[Nogometni savez |]]) |}--> ---- ===Argentina – Zelenortska Ostrva=== <section begin="R32-15" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|3}} |time=18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|ARG}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Argentina – Zelenortska Ostrva|3–2}} |team2={{NOG|CPV}} |aet=yes |goals1= *[[Lionel Messi|Messi]] {{goal|29}} *[[Lisandro Martínez|Li. Martínez]] {{goal|92}} *[[Diney (nogometaš)|Diney]] {{goal|111|a.g.}} |goals2= *[[Deroy Duarte|D. Duarte]] {{goal|59}} *[[Sidny Lopes Cabral|Lopes Cabral]] {{goal|103}} |stadium=[[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Florida)|Miami Gardens]] |attendance=64.478 |referee= [[Drew Fischer]] ([[Nogometni savez Kanade|Kanada]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 "Argentina vs Cabo Verde {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-15" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arg26h |pattern_b = _arg26hA_wc |pattern_ra = _arg26h |pattern_sh = _arg26h2 |pattern_so = _arg26h2l |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Argentina<ref name="ARG-CPV line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12530/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Argentina v. Cabo Verde |publisher=[[FIFA]] |date=July 3, 2026 |access-date=July 3, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cpv26h |pattern_b = _cpv26h |pattern_ra = _cpv26h |pattern_sh = _cpv26h |pattern_so = _cpv26hl |leftarm = 1A3CB0 |body = 1A3CB0 |rightarm = 1A3CB0 |shorts = 1A3CB0 |socks = 1A3CB0 |title = {{nowrap|Zelenortska Ostrva}}<ref name="ARG-CPV line-ups"/> }} |} <!--{| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' '''Pomoćne sudije:''' <br />'''Četvrti sudija:''' <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />'''VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' ([[Nogometni savez |]]) |}--> ---- ===Kolumbija – Gana=== <section begin="R32-16" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|3}} |time=20:30 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|COL}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Kolumbija – Gana|1–0}} |team2={{NOG|GHA}} |goals1= *[[Jhon Arias (nogometaš)|J. Arias]] {{goal|14}} |goals2= |stadium=[[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |attendance=69.045 |referee=[[Clément Turpin]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 "Colombia vs Ghana {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-16" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _col26h |pattern_b = _col26h |pattern_ra = _col26h |pattern_sh = _col26h |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FF0000 |title = Kolumbija<ref name="COL-GHA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12526/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Colombia v. Ghana |publisher=[[FIFA]] |date=July 4, 2026 |access-date=July 4, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _gha26h |pattern_b = _gha26h |pattern_ra = _gha26h |pattern_sh = _gha26h |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FFFFFF |title = Gana<ref name="COL-GHA line-ups"/> }} |} <!--{| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' '''Pomoćne sudije:''' <br />'''Četvrti sudija:''' <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />'''VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' ([[Nogometni savez |]]) |}--> ==Osmina finala== ===Kanada – Maroko=== <section begin="R16-1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|4}} |time=12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|CAN}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Kanada – Maroko|0–3}} |team2={{NOG|MAR}} |goals1= |goals2= *[[Azzedine Ounahi|Ounahi]] {{goal|50||82}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{goal|90+8}} |stadium=[[NRG Stadium]], [[Houston]] |attendance=68.777 |referee=[[Michael Oliver (nogometni sudija)|Michael Oliver]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 "Canada vs Morocco {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-1" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = Kanada<ref name="CAN-MAR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12539/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Canada v. Morocco |publisher=[[FIFA]] |date=July 4, 2026 |access-date=July 4, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _mrc26a |pattern_b = _mrc26a |pattern_ra = _mrc26a |pattern_sh = _mrc26a |pattern_so = _mrc26al |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Maroko<ref name="CAN-MAR line-ups"/> }} |} ===Paragvaj – Francuska=== <section begin="R16-2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|4}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|PAR}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Paragvaj – Francuska|0–1}} |team2={{NOG|FRA}} |goals1= |goals2= *[[Kylian Mbappé|Mbappé]] {{goal|70|pen.}} |stadium=[[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance=68.324 |referee=[[Ilgiz Tantashev]] ([[Nogometni savez Uzbekistana|Uzbekistan]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 "Paraguay vs France {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-2" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _par26h |pattern_b = _par26h |pattern_ra = _par26h |pattern_sh = _par26h2 |pattern_so = _par26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = Paragvaj<ref name="PAR-FRA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12542/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Paraguay v. France |publisher=[[FIFA]] |date=July 4, 2026 |access-date=July 4, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _fra26H |pattern_b = _fra26H |pattern_ra = _fra26H |pattern_sh = _fra26H |pattern_so = _fra26H2l |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Francuska<ref name="PAR-FRA line-ups"/> }} |} ===Brazil – Norveška=== <section begin="R16-3" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|5}} |time=16:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|BRA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Brazil – Norveška|1–2}} |team2={{NOG|NOR}} |goals1= *[[Neymar]] {{goal|90+10|pen.}} |goals2= *[[Erling Haaland|Haaland]] {{goal|79||90}} |stadium=[[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |attendance=80.663 |referee=[[Ismail Elfath]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 "Brazil vs Norway {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-3" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bra26h |pattern_b = _bra26h |pattern_ra = _bra26h |pattern_sh = _bra26h |pattern_so = _bra26hl |leftarm = FFE540 |body = FFE540 |rightarm = FFE540 |shorts = 4080FF |socks = FFFFFF |title = Brazil<ref name="BRA-NOR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12541/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Brazil v. Norway |publisher=[[FIFA]] |date=July 5, 2026 |access-date=July 5, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _nor26h |pattern_b = _nor26h |pattern_ra = _nor26h |pattern_sh = _nor26h |pattern_so = |leftarm = BA0C2F |body = BA0C2F |rightarm = BA0C2F |shorts = FFFFFF |socks = 00205B |title = Norveška<ref name="BRA-NOR line-ups"/> }} |} ===Meksiko – Engleska=== <section begin="R16-4" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|5}} |time=18:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |team1={{NOG-D|MEX}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Meksiko – Engleska|2–3}} |team2={{NOG|ENG}} |goals1= *[[Julián Quiñones|Quiñones]] {{goal|42}} *[[Raúl Jiménez|Jiménez]] {{goal|69|pen.}} |goals2= *[[Jude Bellingham|Bellingham]] {{goal|36||38}} *[[Harry Kane|Kane]] {{goal|60|pen.}} |stadium=[[Estadio Azteca]], [[Ciudad de México]] |attendance=80.824 |referee=[[Alireza Faghani]] ([[Nogometni savez Australije|Australija]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 "Mexico vs England {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-4" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26hA |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = FFFFFF |socks = DE0000 |title = Meksiko<ref name="MEX-ENG line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12540/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Mexico v. England |publisher=[[FIFA]] |date=July 5, 2026 |access-date=July 5, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _eng26H |pattern_b = _eng26H |pattern_ra = _eng26H |pattern_sh = _eng26A |pattern_so = _eng26Hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Engleska<ref name="MEX-ENG line-ups"/> }} |} ===Portugal – Španija=== <section begin="R16-5" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|6}} |time=14:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|POR}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Portugal – Španija|0–1}} |team2={{NOG|ESP}} |goals1= |goals2= *[[Mikel Merino|Merino]] {{goal|90+1}} |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance=70.649 |referee=[[Anthony Taylor (nogometni sudija)|Anthony Taylor]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 "Portugal vs Spain {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-5" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _por26h |pattern_b = _por26h |pattern_ra = _por26h |pattern_sh = _por26h |pattern_so = _por26h2l |leftarm = a73737 |body = a73737 |rightarm = a73737 |shorts = a73737 |socks = a73737 |title = Portugal<ref name="POR-ESP line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12538/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Portugal v. Spain |publisher=[[FIFA]] |date=July 6, 2026 |access-date=July 6, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _esp26a |pattern_b = _esp26a |pattern_ra = _esp26a |pattern_sh = _esp26a2 |pattern_so = _esp26a2l |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Španija<ref name="POR-ESP line-ups"/> }} |} ===Sjedinjene Američke Države – Belgija=== <section begin="R16-6" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|6}} |time=17:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|USA|ime=SAD}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Sjedinjene Američke Države – Belgija|1–4}} |team2={{NOG|BEL}} |goals1= *[[Malik Tillman|Tillman]] {{goal|31}} |goals2= *[[Charles De Ketelaere|De Ketelaere]] {{goal|9||33}} *[[Hans Vanaken|Vanaken]] {{goal|57}} *[[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{goal|90+3}} |stadium=[[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance=66.925 |referee=[[Adham Makhadmeh]] ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021534 "USA vs Belgium {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-6" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _usa26a |pattern_b = _usa26a |pattern_ra = _usa26a |pattern_sh = _usa26a |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 090b02 |title = {{nowrap|United States}}<ref name="USA-BEL line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12543/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – USA v. Belgium |publisher=[[FIFA]] |date=July 6, 2026 |access-date=July 6, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bel26a |pattern_b = _bel26a |pattern_ra = _bel26a |pattern_sh = _bel26a |pattern_so = _adidasblackl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Belgium<ref name="USA-BEL line-ups"/> }} |} ===Argentina – Egipat=== <section begin="R16-7" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|7}} |time=12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|ARG}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Argentina – Egipat|3–2}} |team2={{NOG|EGY}} |goals1= *[[Cristian Romero|Romero]] {{goal|79}} *[[Lionel Messi|Messi]] {{goal|83}} *[[Enzo Fernández|Fernández]] {{goal|90+2}} |goals2= *[[Yasser Ibrahim|Ibrahim]] {{goal|15}} *[[Mostafa Ziko|Ziko]] {{goal|67}} |stadium=[[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |attendance=68.239 |referee=[[François Letexier]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 "Argentina vs Egypt {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-7" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arg26h |pattern_b = _arg26hA_wc |pattern_ra = _arg26h |pattern_sh = _arg26h2 |pattern_so = _arg26h2l |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Argentina<ref name="ARG-EGY line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12537/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Argentina v. Egypt |publisher=[[FIFA]] |date=July 7, 2026 |access-date=July 7, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _egy26h |pattern_b = _egy26h |pattern_ra = _egy26h |pattern_sh = _nze26a |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Egipat<ref name="ARG-EGY line-ups"/> }} |} ===Švicarska – Kolumbija=== <section begin="R16-8" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|7}} |time=13:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|SUI}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Švicarska – Kolumbija|0–0}} |team2={{NOG|COL}} |aet=yes |goals1= |goals2= |stadium=[[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance=52.497 |referee=[[Iván Barton]] ([[Nogometni savez El Salvadora|El Salvador]]) |penaltyscore=4–3 |penalties1= *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{pengol}} *[[Zeki Amdouni|Amdouni]] {{pengol}} *[[Manuel Akanji|Akanji]] {{penpromašaj}} *[[Cedric Itten|Itten]] {{pengol}} *[[Rubén Vargas|Vargas]] {{pengol}} |penalties2= *[[Juan Fernando Quintero|Quintero]] {{pengol}} *[[Davinson Sánchez|Sánchez]] {{penpromašaj}} *[[Jaminton Campaz|Campaz]] {{pengol}} *[[Cucho Hernández|Hernández]] {{penpromašaj}} *[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Díaz]] {{pengol}} |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 "Switzerland vs Colombia {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-8" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Švicarska<ref name="SUI-COL line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12544/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Switzerland v. Colombia |publisher=[[FIFA]] |date=July 7, 2026 |access-date=July 7, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _col26h |pattern_b = _col26h |pattern_ra = _col26h |pattern_sh = _col26h2 |pattern_so = _col26h2l |leftarm = F4E201 |body = F4E201 |rightarm = F4E201 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Kolumbija<ref name="SUI-COL line-ups"/> }} |} ==Četvrtfinale== ===Pobjednik utakmice 89 – Pobjednik utakmice 90=== <section begin="QF1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|9}} |time=16:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 89 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 89 – Pobjednik utakmice 90|Utakmica 97}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 90 |goals1= |goals2= |stadium=[[Gillette Stadium]], [[Foxborough (Massachusetts)|Foxborough]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021536 "W89 vs W90 {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF1" /> ===Pobjednik utakmice 93 – Pobjednik utakmice 94=== <section begin="QF2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|10}} |time=12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 93 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 93 – Pobjednik utakmice 94|Utakmica 98}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 94 |goals1= |goals2= |stadium=[[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021538 "W93 vs W94 {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF2" /> ===Pobjednik utakmice 91 – Pobjednik utakmice 92=== <section begin="QF3" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|11}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 91 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 91 – Pobjednik utakmice 92|Utakmica 99}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 92 |goals1= |goals2= |stadium=[[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021539 "W91 vs W92 {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF3" /> ===Pobjednik utakmice 95 – Pobjednik utakmice 96=== <section begin="QF4" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|11}} |time=20:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 95 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 95 – Pobjednik utakmice 96|Utakmica 100}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 96 |goals1= |goals2= |stadium=[[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021537 "W95 vs W96 {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF4" /> ==Polufinale== ===Pobjednik utakmice 97 – Pobjednik utakmice 98=== <section begin="SF1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|14}} |time=14:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 97 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 97 – Pobjednik utakmice 98|Utakmica 101}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 98 |goals1= |goals2= |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021541 "W97 vs W98 {{!}} Semi-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="SF1" /> ===Pobjednik utakmice 99 – Pobjednik utakmice 100=== <section begin="SF2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|15}} |time=15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 99 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 99 – Pobjednik utakmice 100|Utakmica 102}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 100 |goals1= |goals2= |stadium=[[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021540 "W99 vs W100 {{!}} Semi-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="SF2" /> ==Utakmica za treće mjesto== <section begin="3rd" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|18}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Loser Match 101 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Match for third place|Utakmica 103}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Loser Match 102 |goals1= |goals2= |stadium=[[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289291/400021542 "RU101 vs RU102 {{!}} Play-off for third place {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="3rd" /> ==Finale== {{glavni|Finale Svjetskog prvenstva u nogometu 2026.}} <section begin="Final" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|19}} |time=15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 101 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Final|Utakmica 104|2026 FIFA World Cup final}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 102 |goals1= |goals2= |stadium=[[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289292/400021543 "W101 vs W102 {{!}} Final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="Final" /> ==Reference== {{reflist}} ===Izvještaji=== {{reflist|group=Izvještaj}} ==Vanjski linkovi== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} {{FIFA SP 2026.}} {{DEFAULTSORT:Group L}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Grupa L]] oaq79vuv3bufaexr4fachh36d3f4fpn 3902510 3902509 2026-07-08T08:32:14Z Semso98 54573 /* Kostur */ 3902510 wikitext text/x-wiki '''Nokaut-faza''' [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetskog prvenstva 2026.]] bit će druga i finalna faza takmičenja, nakon završetka [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Grupna faza|grupne faze]]. Igrat će se od 28. juna do 19. jula 2026, kada će se završiti [[2026 FIFA World Cup final|finalnom utakmicom]] na [[MetLife Stadium]]u u [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]u, [[New Jersey]].<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> U nokaut-fazi učestvuju dvije najbolje ekipe iz svake od dvanaest grupa grupne faza, zajedno sa [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Poredak trećeplasiranih|osam najboljih trećeplasiranih ekipa]]. U nokauf-fazi bit će odigrano 32 utakmice, uključujući i utakmicu za treće mjesto.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Kvalifikovane ekipe== {| class="wikitable" |- ! Grupa ! style="width:150px" | Prvoplasirani ! style="width:150px" | Drugoplasirani ! style="width:150px" | Trećeplasirani<br />([[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Poredak trećeplasiranih|najboljih osam]]) |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa A|A]] | {{NOG|MEX}} | {{NOG|RSA}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa B|B]] | {{NOG|SUI}} | {{NOG|CAN}} | {{NOG|BIH}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa C|C]] | {{NOG|BRA}} | {{NOG|MAR}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa D|D]] | {{NOG|USA|ime=SAD}} | {{NOG|AUS}} | {{NOG|PAR}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa E|E]] | {{NOG|GER}} | {{NOG|CIV}} | {{NOG|ECU}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa F|F]] | {{NOG|NED}} | {{NOG|JPN}} | {{NOG|SWE}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa G|G]] | {{NOG|BEL}} | {{NOG|EGY}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa H|H]] | {{NOG|ESP}} | {{NOG|CPV}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa I|I]] | {{NOG|FRA}} | {{NOG|NOR}} | {{NOG|SEN}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa J|J]] | {{NOG|ARG}} | {{NOG|AUT}} | {{NOG|ALG}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa K|K]] | {{NOG|COL}} | {{NOG|POR}} | {{NOG|COD}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa L|L]] | {{NOG|ENG}} | {{NOG|CRO}} | {{NOG|GHA}} |} ==Kostur== <section begin="Bracket" />{{#invoke:RoundN|N32 |style=white-space:nowrap|widescore=yes|bold_winner=high|3rdplace=yes |RD1=[[#Šesneastina finala|Šesneastina finala]] |RD2=[[#Osmina finala|Osmina finala]] |RD3=[[#Četvrtfinale|Četvrtfinale]] |RD4=[[#Polufinale|Polufinale]] |RD5=[[#Finale|Finale]] |Consol=[[#Utakmica za 3. mjesto|Utakmica za 3. mjesto]] <!--Date – Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--> <!--Round of 32--> |29. juni – [[Foxborough]]|{{NOG|GER}}|1 (3)|{{NOG|PAR}} {{pso}}|1 (4) |30. juni – [[East Rutherford]]|{{NOG|FRA}}|3|{{NOG|SWE}}|0 |28. juni – [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]]|{{NOG|RSA}}|0|{{NOG|CAN}}|1 |29. juni – [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]|{{NOG|NED}}|1 (2)|{{NOG|MAR}} {{pso}}|1 (3) |2. juli – [[Toronto]]|{{NOG|POR}}|2|{{NOG|CRO}}|1 |2. juli – [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]]|{{NOG|ESP}}|3|{{NOG|AUT}}|0 |1. juli – [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]]|{{NOG|SAD|ime=SAD}}|2|{{NOG|BIH}}|0 |1. juli – [[Seattle]]|{{NOG|BEL}} {{aet}}|3|{{NOG|SEN}}|2 |29. juni – [[Houston]]|{{NOG|BRA}}|2|{{NOG|JPN}}|1 |30. juni – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|{{NOG|CIV}}|1|{{NOG|NOR}}|2 |30. juni – [[Ciudad de México]]|{{NOG|MEX}}|2|{{NOG|ECU}}|0 |1. juli – [[Atlanta]]|{{NOG|ENG}}|2|{{NOG|COD}}|1 |3. juli – [[Miami Gardens]]|{{NOG|ARG}} {{aet}}|3|{{NOG|CPV}}|2 |3. juli – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|{{NOG|AUS}}|1 (2)|{{NOG|EGY}} {{pso}}|1 (4) |2. juli – [[Vancouver]]|{{NOG|SUI}}|2|{{NOG|ALG}}|0 |3. juli – [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]|{{NOG|COL}}|1|{{NOG|GHA}}|0 <!--Round of 16--> |4. juli – [[Philadelphia]]|{{NOG|PAR}}|0|{{NOG|FRA}}|1 |4. juli – [[Houston]]|{{NOG|CAN}}|0|{{NOG|MAR}}|3 |6. juli – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|{{NOG|POR}}|0|{{NOG|ESP}}|1 |6. juli – [[Seattle]]|{{NOG|SAD|ime=SAD}}|1|{{NOG|BEL}}|4 |5. juli – [[East Rutherford]]|{{NOG|BRA}}|1|{{NOG|NOR}}|2 |5. juli – [[Ciudad de México]]|{{NOG|MEX}}|2|{{NOG|ENG}}|3 |7. juli – [[Atlanta]]|{{NOG|ARG}}|3|{{NOG|EGY}}|2 |7. juli – [[Vancouver]]|{{NOG|SUI}} {{pso}}|0 (4)|{{NOG|COL}}|0 (3) <!--Quarterfinals--> |9. juli – [[Foxborough]]|{{NOG|FRA}}||{{NOG|MAR}}| |10. juli – [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]]|{{NOG|ESP}}||{{NOG|BEL}}| |11. juli – [[Miami Gardens]]|{{NOG|NOR}}||{{NOG|ENG}}| |11. juli – [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]|{{NOG|ARG}}||{{NOG|SUI}}| <!--Semifinals--> |14. juli – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 97||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 98| |15. juli – [[Atlanta]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 99||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 100| <!--Final--> |19. juli – [[East Rutherford]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 101||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 102| <!--Match for third place--> |18. juli – [[Miami Gardens]]|<!--{{NOG|}}-->Gubitnik utakmice 101||<!--{{NOG|}}-->Gubitnik utakmice 102| }}<section end="Bracket" /> ==Šenaestina finala== ===Južnoafrička Republika – Kanada=== <section begin="R32-1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|28}} |time=12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|RSA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Južnoafrička Republika – Kanada|0–1}} |team2={{NOG|CAN}} |goals1= |goals2= *[[Stephen Eustáquio|Eustáquio]] {{goal|90+2}} |stadium=[[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]] |attendance=69.237 |referee=[[João Pinheiro (nogometni sudija)| João Pinheiro]] ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 "South Africa vs Canada {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 24, 2026.</ref> }}<section end="R32-1" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FFF000 |title = {{nowrap|Južnoafrička Republika}}<ref name="RSA-CAN line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12527/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – South Africa v. Canada |publisher=[[FIFA]] |date=June 28, 2026 |access-date=June 28, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = {{nowrap|Kanada}}<ref name="RSA-CAN line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ronwen Williams]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RB ||'''20'''||[[Khuliso Mudau]] |- |CB ||'''21'''||[[Ime Okon]] |- |CB ||'''14'''||[[Mbekezeli Mbokazi]] |- |LB ||'''6''' ||[[Aubrey Modiba]] |- |CM ||'''13'''||[[Sphephelo Sithole]] |- |CM ||'''4''' ||[[Teboho Mokoena (nogometaš)|Teboho Mokoena]] |- |RW ||'''12'''||[[Thapelo Maseko]] || || {{suboff|86}} |- |AM ||'''10'''||[[Relebohile Mofokeng]] || || {{suboff|46}} |- |LW ||'''7''' ||[[Oswin Appollis]] |- |CF ||'''17'''||[[Evidence Makgopa]] || || {{suboff|86}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Thalente Mbatha]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''15'''||[[Iqraam Rayners]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''8''' ||[[Tshepang Moremi]] || || {{subon|86}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|BEL}} [[Hugo Broos]] |} |valign="top"|[[File:RSA-CAN 2026-06-28.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Maxime Crépeau]] |- |RB ||'''2''' ||[[Alistair Johnston]] |- |CB ||'''15'''||[[Moïse Bombito]] || || {{suboff|59}} |- |CB ||'''13'''||[[Derek Cornelius]] |- |LB ||'''22'''||[[Richie Laryea]] |- |RM ||'''17'''||[[Tajon Buchanan]] || || {{suboff|75}} |- |CM ||'''25'''||[[Nathan Saliba]] || {{yel|54}} || {{suboff|59}} |- |CM ||'''7''' ||[[Stephen Eustáquio]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |LM ||'''11'''||[[Liam Millar]] || || {{suboff|70}} |- |CF ||'''10'''||[[Jonathan David]] |- |CF ||'''12'''||[[Tani Oluwaseyi]] || || {{suboff|70}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''23'''||[[Niko Sigur]] || {{yel|67}} || {{subon|59}} |- |DF ||'''4''' ||[[Luc de Fougerolles]] || || {{subon|59}} |- |FW ||'''24'''||[[Promise David]] || || {{subon|70}} |- |MF ||'''14'''||[[Jacob Shaffelburg]] || || {{subon|70}} |- |DF ||'''19'''||[[Alphonso Davies]] || || {{subon|75}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|USA}} [[Jesse Marsch]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Stephen Eustáquio]] (Kanada)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 28, 2026 |access-date=June 28, 2026}}</ref> '''Pomoćne sudije:''' <br />Bruno Jesus ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) <br />Luciano Maia ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Omar Al Ali]] ([[Nogometni savez Ujedinjenih Arapskih Emirata|UAE]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Mohamed Al-Hammadi ([[Nogometni savez Ujedinjenih Arapskih Emirata|UAE]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Carlos del Cerro Grande]] ([[Nogometni savez Španije|Španija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Rodolpho Toski]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Hernán Mastrángelo]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) |} ---- ===Brazil – Japan=== <section begin="R32-2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|29}} |time=12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|BRA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Brazil – Japan|2–1}} |team2={{NOG|JPN}} |goals1= *[[Casemiro]] {{goal|56}} *[[Gabriel Martinelli|Martinelli]] {{goal|90+5}} |goals2= *[[Kaishū Sano|Sano]] {{goal|29}} |stadium=[[NRG Stadium]], [[Houston]] |attendance=68.777 |referee=[[Maurizio Mariani]] ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 "Brazil vs Japan {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 25, 2026.</ref> }}<section end="R32-2" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bra26h |pattern_b = _bra26h |pattern_ra = _bra26h |pattern_sh = _bra26h |pattern_so = _bra26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = {{nowrap|Brazil}}<ref name="BRA-JPN line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12525/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Brazil v. Japan |publisher=[[FIFA]] |date=June 29, 2026 |access-date=June 29, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _jap26a |pattern_b = _jap26a |pattern_ra = _jap26a |pattern_sh = _jap26a |pattern_so = _jap26a2l |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = Japan<ref name="BRA-JPN line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alisson Becker|Alisson]] |- |RB ||'''13'''||[[Danilo (nogometaš)|Danilo Luiz]] || {{yel|48}} |- |CB ||'''4''' ||[[Marquinhos]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''3''' ||[[Gabriel Magalhães]] |- |LB ||'''16'''||[[Douglas Santos (nogometaš)|Douglas Santos]] |- |DM ||'''5''' ||[[Casemiro]] || {{yel|14}} || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Bruno Guimarães]] || || {{suboff|90+7}} |- |CM ||'''20'''||[[Lucas Paquetá]] || || {{suboff|46}} |- |RF ||'''26'''||[[Rayan (nogometaš)|Rayan]] |- |CF ||'''9''' ||[[Matheus Cunha]] || || {{suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Vinícius Júnior]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''19'''||[[Endrick (nogometaš)|Endrick]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''22'''||[[Gabriel Martinelli]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''17'''||[[Fabinho (nogometaš)|Fabinho]] || || {{subon|90+1}} |- |MF ||'''18'''||[[Danilo (nogometaš)|Danilo Santos]] || || {{subon|90+7}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] |} |valign="top"|[[File:BRA-JPN 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Zion Suzuki]] |- |CB ||'''22'''||[[Takehiro Tomiyasu]] |- |CB ||'''3''' ||[[Shōgo Taniguchi]] |- |CB ||'''21'''||[[Hiroki Itō (nogometaš)|Hiroki Itō]] |- |RM ||'''10'''||[[Ritsu Dōan]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''24'''||[[Kaishū Sano]] || {{yel|12}} |- |CM ||'''15'''||[[Daichi Kamada]] || {{yel|45}} || {{suboff|78}} |- |LM ||'''13'''||[[Keito Nakamura]] || || {{suboff|66}} |- |RF ||'''14'''||[[Junya Itō]] || || {{suboff|78}} |- |CF ||'''18'''||[[Ayase Ueda]] |- |LF ||'''11'''||[[Daizen Maeda]] || || {{suboff|90+7}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''25'''||[[Junnosuke Suzuki]] || {{yel|84}} || {{subon|66}} |- |DF ||'''2''' ||[[Yukinari Sugawara]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''7''' ||[[Ao Tanaka]] || || {{subon|78}} |- |FW ||'''6''' ||[[Shūto Machino]] || || {{subon|78}} |- |FW ||'''19'''||[[Kōki Ogawa (nogometaš)|Kōki Ogawa]] || || {{subon|90+7}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Hajime Moriyasu]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Casemiro]] (Brazil)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Daniele Bindoni ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) <br />Alberto Tegoni ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Sandro Schärer]] ([[Nogometni savez Švicarske|Švicarska]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Stéphane De Almeida ([[Nogometni savez Švicarske|Švicarska]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Marco Di Bello]] ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Ivan Bebek]] ([[Nogometni savez Hrvatske|Hrvatska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Joe Dickerson]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |} ---- ===Njemačka – Paragvaj=== <section begin="R32-3" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|29}} |time=16:30 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|GER}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Njemačka – Paragvaj|1–1}} |aet=yes |team2={{NOG|PAR}} |goals1= *[[Kai Havertz|Havertz]] {{goal|54}} |goals2= *[[Julio Enciso (nogometaš)|Enciso]] {{goal|42}} |stadium=[[Gillette Stadium]], [[Foxborough (Massachusetts)|Foxborough]] |attendance=63.945 |referee=[[Jalal Jayed]] ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) |penalties1= *[[Kai Havertz|Havertz]] {{penpromašaj}} *[[Joshua Kimmich|Kimmich]] {{pengol}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{pengol}} *[[Nick Woltemade|Woltemade]] {{penpromašaj}} *[[Nadiem Amiri|Amiri]] {{pengol}} *[[Jonathan Tah|Tah]] {{penpromašaj}} |penaltyscore=3–4 |penalties2= *{{pengol}} [[Maurício (nogometaš)|Maurício]] *{{pengol}} [[Gustavo Gómez|G. Gómez]] *{{pengol}} [[Matías Galarza (nogometaš)|Galarza]] *{{penpromašaj}} [[Antonio Sanabria|Sanabria]] *{{penpromašaj}} [[Fabián Balbuena|Balbuena]] *{{pengol}} [[José Canale|Canale]] |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 "Germany vs Paraguay {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-3" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ger26h |pattern_b = _ger26h |pattern_ra = _ger26h |pattern_sh = _ger26h2 |pattern_so = _ger26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FFFFFF |title = {{nowrap|Njemačka}}<ref name="GER-PAR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12522/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Germany v. Paraguay |publisher=[[FIFA]] |date=June 29, 2026 |access-date=June 29, 2026}}</ref> }} |{{Football kit | pattern_la = _par26A | pattern_b = _par26A | pattern_ra = _par26A | pattern_sh = _par26A | pattern_so = _par26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = |title = {{nowrap|Paragvaj}}<ref name="GER-PAR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Manuel Neuer]] |- |RB ||'''6''' ||[[Joshua Kimmich]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''4''' ||[[Jonathan Tah]] |- |CB ||'''2''' ||[[Antonio Rüdiger]] || || {{suboff|110}} |- |LB ||'''18'''||[[Nathaniel Brown (nogometaš)|Nathaniel Brown]] |- |CM ||'''23'''||[[Felix Nmecha]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''5''' ||[[Aleksandar Pavlović (nogometaš)|Aleksandar Pavlović]] || || {{suboff|79}} |- |RW ||'''19'''||[[Leroy Sané]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''7''' ||[[Kai Havertz]] || {{yel|106}} |- |LW ||'''17'''||[[Florian Wirtz]] || || {{suboff|110}} |- |CF ||'''26'''||[[Deniz Undav]] || || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Leon Goretzka]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''10'''||[[Jamal Musiala]] || {{yel|115}} || {{subon|63}} |- |DF ||'''3''' ||[[Waldemar Anton]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''11'''||[[Nick Woltemade]] || || {{subon|88}} |- |MF ||'''20'''||[[Nadiem Amiri]] || || {{subon|110}} |- |DF ||'''24'''||[[Malick Thiaw]] || || {{subon|110}} |- |colspan=3|'''Ostale disciplinske mjere:''' |- |{{abbr|TS|Član stručnog štaba (pomoćni trener)}} ||'''—''' || Mads Buttgereit || {{yel|116}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Julian Nagelsmann]] || {{yel|105+1}} |} |valign="top"|[[File:GER-PAR 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''12'''||[[Orlando Gill]] |- |RB ||'''4''' ||[[Juan José Cáceres]] || || {{suboff|99}} |- |CB ||'''15'''||[[Gustavo Gómez]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''13'''||[[José Canale]] |- |LB ||'''6''' ||[[Júnior Alonso]] || || {{suboff|120+2}} |- |RM ||'''10'''||[[Miguel Almirón]] || || {{suboff|91}} |- |CM ||'''16'''||[[Damián Bobadilla]] || || {{suboff|99}} |- |CM ||'''14'''||[[Andrés Cubas]] || {{yel|65}} |- |LM ||'''23'''||[[Matías Galarza (nogometaš)|Matías Galarza]] || {{yel|117}} |- |CF ||'''21'''||[[Gabriel Ávalos]] || || {{suboff|55}} |- |CF ||'''19'''||[[Julio Enciso (nogometaš)|Julio Enciso]] || || {{suboff|57}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''24'''||[[Gustavo Caballero]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''11'''||[[Maurício (nogometaš)|Maurício]] || || {{subon|57}} |- |DF ||'''2''' ||[[Gustavo Velázquez]] || || {{subon|91}} |- |FW ||'''9''' ||[[Antonio Sanabria]] || || {{subon|99}} |- |MF ||'''20'''||[[Braian Ojeda]] || || {{subon|99}} |- |DF ||'''5''' ||[[Fabián Balbuena]] || || {{subon|120+2}} |- |colspan=3|'''Ostale disciplinske mjere:''' |- |{{abbr|TS|Član stršnog štaba (video analitičar)}} ||'''—''' || Alejandro Juan || {{yel|117}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Gustavo Alfaro]] || {{yel|105}} |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Orlando Gill]] (Paragvaj)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Zakaria Brinsi ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) <br />Mostafa Akarkad ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Ma Ning (nogometni sudija)|Ma Ning]] ([[Nogometni savez Kine|Kina]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Zhou Fei ([[Nogometni savez Kine|Kina]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Tatiana Guzmán]] ([[Nogometni savez Nikaragve|Nikaragva]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />Hamza El-Fariq ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Abdullah Al-Shehri ([[Nogometni savez Saudijske Arabije|Saudijska Arabija]]) |} ---- ===Nizozemska – Maroko=== <section begin="R32-4" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|29}} |time=19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |team1={{NOG-D|NED}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Nizozemska – Maroko|1–1}} |aet=yes |team2={{NOG|MAR}} |goals1= *[[Cody Gakpo|Gakpo]] {{goal|72}} |goals2= *[[Issa Diop (nogometaš)|Diop]] {{goal|90+1}} |stadium=[[Estadio BBVA]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]] |attendance=51.243 |referee=[[Wilton Sampaio]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) |penalties1= *[[Teun Koopmeiners|Koopmeiners]] {{pengol}} *[[Justin Kluivert|Kluivert]] {{penpromašaj}} *[[Wout Weghorst|Weghorst]] {{pengol}} *[[Quinten Timber|Timber]] {{penpromašaj}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{penpromašaj}} |penaltyscore=2–3 |penalties2= *{{penpromašaj}} [[Neil El Aynaoui|El Aynaoui]] *{{pengol}} [[Soufiane Rahimi|Rahimi]] *{{pengol}} [[Chemsdine Talbi|Talbi]] *{{penpromašaj}} [[Achraf Hakimi|Hakimi]] *{{pengol}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 "Netherlands vs Morocco {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 25, 2026.</ref> }}<section end="R32-4" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ned26h |pattern_b = _ned26h |pattern_ra = _ned26h |pattern_sh = _ned26a |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FF5533 |title = {{nowrap|Nizozemska}}<ref name="NED-MAR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12531/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Netherlands v. Morocco |publisher=[[FIFA]] |date=June 29, 2026 |access-date=June 29, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _mrc26a |pattern_b = _mrc26a |pattern_ra = _mrc26a |pattern_sh = _mrc26a |pattern_so = _mrc26al |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = {{nowrap|Maroko}}<ref name="NED-MAR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Bart Verbruggen]] |- |CB ||'''6''' ||[[Jan Paul van Hecke]] |- |CB ||'''4''' ||[[Virgil van Dijk]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''5''' ||[[Nathan Aké]] || {{suboff|71}} |- |RM ||'''22'''||[[Denzel Dumfries]] |- |CM ||'''8''' ||[[Ryan Gravenberch]] || {{suboff|86}} |- |CM ||'''21'''||[[Frenkie de Jong]] || {{suboff|110}} |- |LM ||'''15'''||[[Micky van de Ven]] || {{suboff|86}} |- |RF ||'''24'''||[[Crysencio Summerville]] |- |CF ||'''19'''||[[Brian Brobbey]] || {{suboff|71}} |- |LF ||'''11'''||[[Cody Gakpo]] || {{suboff|113}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''20'''||[[Teun Koopmeiners]] || {{subon|71}} |- |FW ||'''9''' ||[[Wout Weghorst]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''26'''||[[Quinten Timber]] || {{subon|86}} |- |DF ||'''25'''||[[Jorrel Hato]] || {{subon|86}} |- |MF ||'''3''' ||[[Marten de Roon]] || {{subon|110}} |- |MF ||'''7''' ||[[Justin Kluivert]] || {{subon|113}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Ronald Koeman]] |} |valign="top"|[[File:NED-MAR 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Yassine Bounou]] |- |RB ||'''2''' ||[[Achraf Hakimi]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''14'''||[[Issa Diop (nogometaš)|Issa Diop]] || {{yel|47}} |- |CB ||'''18'''||[[Chadi Riad]] || || {{suboff|75}} |- |LB ||'''3''' ||[[Noussair Mazraoui]] |- |CM ||'''6''' ||[[Ayyoub Bouaddi]] || || {{suboff|79}} |- |CM ||'''24'''||[[Neil El Aynaoui]] |- |RW ||'''10'''||[[Brahim Díaz]] || || {{suboff|79}} |- |AM ||'''8''' ||[[Azzedine Ounahi]] || || {{suboff|86}} |- |LW ||'''23'''||[[Bilal El Khannouss]] || || {{suboff|86}} |- |CF ||'''11'''||[[Ismael Saibari]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''26'''||[[Anass Salah-Eddine]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''15'''||[[Samir El Mourabet]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''16'''||[[Gessime Yassine]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''9''' ||[[Soufiane Rahimi]] || || {{subon|86}} |- |MF ||'''7''' ||[[Chemsdine Talbi]] || || {{subon|86}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Mohamed Ouahbi]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Issa Diop (nogometaš)|Issa Diop]] (Maroko)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Bruno Pires ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />Bruno Boschilia ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Cristián Garay]] ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />José Retamal ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Nicolás Gallo (nogometni sudija)|Nicolás Gallo]] ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Leodán González]] ([[Nogometni savez Urugvaja|Urugvaj]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Armando Villarreal]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |} ---- ===Obala Slonovače – Norveška=== <section begin="R32-5" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|30}} |time=12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|CIV}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Obala Slonovače – Norveška|1–2}} |team2={{NOG|NOR}} |goals1= *[[Amad Diallo|Diallo]] {{goal|74}} |goals2= *[[Antonio Nusa|Nusa]] {{goal|39}} *[[Erling Haaland|Haaland]] {{goal|86}} |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |attendance=69.665 |referee=[[Jesús Valenzuela]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 "Côte d'Ivoire vs Norway {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 26, 2026.</ref> }}<section end="R32-5" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _civ26h |pattern_b = _civ26h |pattern_ra = _civ26h |pattern_sh = _civ26h |pattern_so = _civ26hl |leftarm = ff7d1d |body = ff7d1d |rightarm = ff7d1d |shorts = ff7d1d |socks = ff7d1d |title = {{nowrap|Obala Slonovače}}<ref name="CIV-NOR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12523/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Côte d'Ivoire v. Norway |publisher=[[FIFA]] |date=June 30, 2026 |access-date=June 30, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _nor26t |pattern_b = _nor26t |pattern_ra = _nor26t |pattern_sh = _nor26h |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Norveška<ref name="CIV-NOR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Yahia Fofana]] |- |RB ||'''17'''||[[Guéla Doué]] |- |CB ||'''7''' ||[[Odilon Kossounou]] |- |CB ||'''20'''||[[Emmanuel Agbadou]] |- |LB ||'''3''' ||[[Ghislain Konan]] || {{suboff|90+3}} |- |DM ||'''18'''||[[Ibrahim Sangaré (nogometaš)|Ibrahim Sangaré]] |- |CM ||'''8''' ||[[Franck Kessié]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CM ||'''26'''||[[Christ Inao Oulaï]] || {{suboff|60}} |- |RF ||'''19'''||[[Nicolas Pépé]] || {{suboff|87}} |- |CF ||'''9''' ||[[Ange-Yoan Bonny]] || {{suboff|60}} |- |LF ||'''11'''||[[Yan Diomande]] || {{suboff|90+3}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''15'''||[[Amad Diallo]] || {{subon|60}} |- |FW ||'''12'''||[[Elye Wahi]] || {{subon|60}} |- |FW ||'''14'''||[[Oumar Diakité]] || {{subon|87}} |- |FW ||'''22'''||[[Evann Guessand]] || {{subon|90+3}} |- |FW ||'''24'''||[[Bazoumana Touré]] || {{subon|90+3}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Emerse Faé]] |} |valign="top"|[[File:CIV-NOR 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ørjan Nyland]] |- |RB ||'''16'''||[[Marcus Holmgren Pedersen]] || || {{suboff|83}} |- |CB ||'''3''' ||[[Kristoffer Ajer]] |- |CB ||'''17'''||[[Torbjørn Heggem]] |- |LB ||'''5''' ||[[David Møller Wolfe]] |- |CM ||'''6''' ||[[Patrick Berg]] |- |CM ||'''8''' ||[[Sander Berge]] |- |AM ||'''10'''||[[Martin Ødegaard]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RF ||'''7''' ||[[Alexander Sørloth]] || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''9''' ||[[Erling Haaland]] |- |LF ||'''20'''||[[Antonio Nusa]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|71}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''21'''||[[Andreas Schjelderup]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''22'''||[[Oscar Bobb]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''14'''||[[Fredrik Aursnes]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Ståle Solbakken]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Antonio Nusa]] (Norveška)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:'''<ref name="CIV-NOR line-ups"/> <br />Jorge Urrego ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />Tulio Moreno ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Juan Gabriel Benítez]] ([[Nogometni savez Paragvaja|Paragvaj]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Eduardo Cardozo ([[Nogometni savez Paragvaja|Paragvaj]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />Juan Lara ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Juan Soto (nogometni sudija)|Juan Soto]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Jarred Gillett]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |} ---- ===Francuska – Švedska=== <section begin="R32-6" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|30}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|FRA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Francuska – Švedska|3–0}} |team2={{NOG|SWE}} |goals1= *[[Kylian Mbappé|Mbappé]] {{goal|45||74}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{goal|53}} |goals2= |stadium=[[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |attendance=80.663 |referee=[[Danny Makkelie]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 "France vs Sweden {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-6" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _fra26H |pattern_b = _fra26H |pattern_ra = _fra26H |pattern_sh = _fra26H2 |pattern_so = _fra26Hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Francuska<ref name="FRA-SWE line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12532/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – France v. Sweden |publisher=[[FIFA]] |date=June 30, 2026 |access-date=June 30, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _swe26h |pattern_b = _swe26h |pattern_ra = _swe26h |pattern_sh = _swe26h |pattern_so = _swe26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Švedska<ref name="FRA-SWE line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Mike Maignan]] |- |RB ||'''5''' ||[[Jules Koundé]] || {{suboff|75}} |- |CB ||'''4''' ||[[Dayot Upamecano]] |- |CB ||'''17'''||[[William Saliba]] |- |LB ||'''3''' ||[[Lucas Digne]] || {{suboff|78}} |- |CM ||'''8''' ||[[Aurélien Tchouaméni]] |- |CM ||'''14'''||[[Adrien Rabiot]] |- |RW ||'''7''' ||[[Ousmane Dembélé]] || {{suboff|75}} |- |AM ||'''11'''||[[Michael Olise]] || {{suboff|85}} |- |LW ||'''12'''||[[Bradley Barcola]] |- |CF ||'''10'''||[[Kylian Mbappé]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || {{suboff|85}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''20'''||[[Désiré Doué]] || {{subon|75}} |- |DF ||'''2''' ||[[Malo Gusto]] || {{subon|75}} |- |DF ||'''19'''||[[Théo Hernandez]] || {{subon|78}} |- |FW ||'''22'''||[[Jean-Philippe Mateta]] || {{subon|85}} |- |MF ||'''24'''||[[Rayan Cherki]] || {{subon|85}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Didier Deschamps]] |} |valign="top"|[[File:FRA-SWE 2026-06-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jacob Widell Zetterström]] |- |RB ||'''8''' ||[[Daniel Svensson (nogometaš)|Daniel Svensson]] || {{suboff|82}} |- |CB ||'''2''' ||[[Gustaf Lagerbielke (nogometaš)|Gustaf Lagerbielke]] |- |CB ||'''3''' ||[[Victor Lindelöf]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |LB ||'''5''' ||[[Gabriel Gudmundsson]] |- |RM ||'''11'''||[[Anthony Elanga]] |- |CM ||'''7''' ||[[Lucas Bergvall]] || {{suboff|66}} |- |CM ||'''18'''||[[Yasin Ayari]] || {{suboff|82}} |- |LM ||'''24'''||[[Elliot Stroud]] || {{suboff|66}} |- |CF ||'''17'''||[[Viktor Gyökeres]] |- |CF ||'''9''' ||[[Alexander Isak]] || {{suboff|89}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''26'''||[[Taha Ali]] || {{subon|66}} |- |MF ||'''22'''||[[Besfort Zeneli]] || {{subon|66}} |- |MF ||'''10'''||[[Benjamin Nygren]] || {{subon|82}} |- |MF ||'''19'''||[[Mattias Svanberg]] || {{subon|82}} |- |FW ||'''25'''||[[Gustaf Nilsson (nogometaš)|Gustaf Nilsson]] || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ENG}} [[Graham Potter]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Kylian Mbappé]] (France)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:'''<ref name="FRA-SWE line-ups"/> <br />Hessel Steegstra ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />Jan de Vries ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Tori Penso]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />[[Brooke Mayo]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Dennis Higler]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />Bram Van Driessche ([[Nogometni savez Belgije|Belgija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Tomasz Kwiatkowski ([[Nogometni savez Poljske|Poljska]]) |} ---- ===Meksiko – Ekvador=== <section begin="R32-7" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|30}} |time=19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |team1={{NOG-D|MEX}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Meksiko – Ekvador|2–0}} |team2={{NOG|ECU}} |goals1= *[[Julián Quiñones|Quiñones]] {{goal|22}} *[[Raúl Jiménez|Jiménez]] {{goal|31}} |goals2= |stadium=[[Estadio Azteca]], [[Ciudad de México]] |attendance=80.824 |referee=[[Slavko Vinčić]] ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 "Mexico vs Ecuador {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-7" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26h |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = ffffff |socks = DE0000 |title = Meksiko<ref name="MEX-ECU line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12529/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Mexico v. Ecuador |publisher=[[FIFA]] |date=June 30, 2026 |access-date=June 30, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _ecu26h |pattern_b = _ecu26h |pattern_ra = _ecu26h |pattern_sh = _ecu26h |pattern_so = _ecu26h2l |leftarm = FFE80B |body = FFE80B |rightarm = FFE80B |shorts = ffd700 |socks = ffd700 |title = Ekvador<ref name="MEX-ECU line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Raúl Rangel (nogometaš)|Raúl Rangel]] |- |RB ||'''2''' ||[[Jorge Sánchez (nogometaš)|Jorge Sánchez]] |- |CB ||'''3''' ||[[César Montes]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''5''' ||[[Johan Vásquez (nogometaš)|Johan Vásquez]] |- |LB ||'''23'''||[[Jesús Gallardo]] |- |DM ||'''6''' ||[[Érik Lira]] |- |CM ||'''19'''||[[Gilberto Mora (nogometaš)|Gilberto Mora]] || {{suboff|59}} |- |CM ||'''7''' ||[[Luis Romo]] || {{suboff|73}} |- |RF ||'''25'''||[[Roberto Alvarado]] || {{suboff|80}} |- |CF ||'''9''' ||[[Raúl Jiménez]] || {{suboff|73}} |- |LF ||'''16'''||[[Julián Quiñones]] || {{suboff|80}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''26'''||[[Brian Gutiérrez]] || {{subon|59}} |- |MF ||'''18'''||[[Obed Vargas]] || {{subon|73}} |- |FW ||'''11'''||[[Santiago Giménez]] || {{subon|73}} |- |DF ||'''15'''||[[Israel Reyes]] || {{subon|80}} |- |MF ||'''17'''||[[Orbelín Pineda]] || {{subon|80}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Javier Aguirre]] |} |valign="top"|[[File:MEX-ECU 2026-06-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Hernán Galíndez]] |- |RB ||'''21'''||[[Alan Franco (nogometaš)|Alan Franco]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|46}} |- |CB ||'''4''' ||[[Joel Ordóñez]] || || {{suboff|46}} |- |CB ||'''6''' ||[[Willian Pacho]] |- |LB ||'''3''' ||[[Piero Hincapié]] || {{sentoff|0|90+5}} |- |RM ||'''9''' ||[[John Yeboah]] || || {{suboff|79}} |- |CM ||'''23'''||[[Moisés Caicedo]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || {{yel|90+9}} |- |CM ||'''15'''||[[Pedro Vite]] |- |LM ||'''20'''||[[Nilson Angulo]] || || {{suboff|79}} |- |CF ||'''19'''||[[Gonzalo Plata]] |- |CF ||'''13'''||[[Enner Valencia]] || || {{suboff|59}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''26'''||[[Yaimar Medina]] || || {{subon|46}} |- |DF ||'''17'''||[[Ángelo Preciado]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''11'''||[[Kevin Rodríguez (nogometaš)|Kevin Rodríguez]] || || {{subon|59}} |- |MF ||'''10'''||[[Kendry Páez]] || {{yel|90+3}} || {{subon|79}} |- |FW ||'''16'''||[[Jordy Caicedo]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Sebastián Beccacece]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Julián Quiñones]] (Meksiko)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:'''<ref name="MEX-ECU line-ups"/> <br />Tomaž Klančnik ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) <br />Andraž Kovačič ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Mustapha Ghorbal]] ([[Nogometni savez Alžira|Alžir]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Mokrane Gourari ([[Nogometni savez Alžira|Alžir]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[Nogometni savez Njemačke|Njemačka]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Willy Delajod]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Mahmoud Ashour ([[Nogometni savez Egipta|Egipat]]) |} ---- ===Engleska – DR Kongo=== <section begin="R32-8" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|1}} |time=12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|ENG}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Engleska – DR Kongo|2–1}} |team2={{NOG|COD}} |goals1= *[[Harry Kane|Kane]] {{goal|75||86}} |goals2= *[[Brian Cipenga|Cipenga]] {{goal|7}} |stadium=[[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |attendance=68.239 |referee=[[Adham Makhadmeh]] ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 "England vs Congo DR {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-8" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _eng26H |pattern_b = _eng26H |pattern_ra = _eng26H |pattern_sh = _eng26H |pattern_so = _eng26Hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Engleska<ref name="ENG-COD line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12521/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – England v. Congo DR |publisher=[[FIFA]] |date=July 1, 2026 |access-date=July 1, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cod2526h |pattern_b = _cod2526h |pattern_ra = _cod2526h |pattern_sh = _cod2526h |pattern_so = _cod26hl |leftarm = 00b7ef |body = 00b7ef |rightarm = 00b7ef |shorts = 00b7ef |socks = 00b7ef |title = {{nowrap|DR Kongo}}<ref name="ENG-COD line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jordan Pickford]] |- |RB ||'''25'''||[[Djed Spence]] || || {{suboff|70}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ezri Konsa]] |- |CB ||'''6''' ||[[Marc Guéhi]] |- |LB ||'''3''' ||[[Nico O'Reilly]] |- |CM ||'''8''' ||[[Elliot Anderson (nogometaš)|Elliot Anderson]] |- |CM ||'''4''' ||[[Declan Rice]] || || {{suboff|90+1}} |- |RW ||'''20'''||[[Noni Madueke]] || || {{suboff|60}} |- |AM ||'''10'''||[[Jude Bellingham]] || {{yel|19}} |- |LW ||'''11'''||[[Marcus Rashford]] || || {{suboff|60}} |- |CF ||'''9''' ||[[Harry Kane]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''7''' ||[[Bukayo Saka]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''18'''||[[Anthony Gordon (nogometaš)|Anthony Gordon]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''21'''||[[Eberechi Eze]] || || {{subon|70}} |- |DF ||'''5''' ||[[John Stones]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|GER}} [[Thomas Tuchel]] |} |valign="top"|[[File:ENG-COD 2026-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Lionel Mpasi]] |- |RB ||'''2''' ||[[Aaron Wan-Bissaka]] |- |CB ||'''22'''||[[Chancel Mbemba]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''4''' ||[[Axel Tuanzebe]] |- |LB ||'''26'''||[[Arthur Masuaku]] || || {{suboff|89}} |- |DM ||'''8''' ||[[Samuel Moutoussamy]] || || {{suboff|89}} |- |RM ||'''7''' ||[[Nathanaël Mbuku]] || || {{suboff|64}} |- |CM ||'''6''' ||[[Ngal'ayel Mukau]] || || {{suboff|76}} |- |CM ||'''14'''||[[Noah Sadiki]] || {{yel|27}} |- |LM ||'''9''' ||[[Brian Cipenga]] || || {{suboff|76}} |- |CF ||'''20'''||[[Yoane Wissa]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''13'''||[[Meschak Elia]] || || {{subon|64}} |- |MF ||'''10'''||[[Théo Bongonda]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''25'''||[[Edo Kayembe]] || || {{subon|76}} |- |DF ||'''12'''||[[Joris Kayembe]] || || {{subon|89}} |- |FW ||'''19'''||[[Fiston Mayele]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|FRA}} [[Sébastien Desabre]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Harry Kane]] (Engleska)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Mohammad Al-Kalaf ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) <br />Ahmad Al-Roalle ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Khalid Al-Turais]] ([[Nogometni savez Saudijske Arabije|Saudijska Arabija]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Mohammed Al-Bakry ([[Nogometni savez Saudijske Arabije|Saudijska Arabija]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Khamis Al-Marri]] ([[Nogometni savez Katara|Katar]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />Mohammed Obaid Khadim ([[Nogometni savez Ujedinjenih Arapskih Emirata|UAE]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Joe Dickerson]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |} ---- ===Belgija – Senegal=== <section begin="R32-9" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|1}} |time=13:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|BEL}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Belgija – Senegal|3–2}} |aet=yes |team2={{NOG|SEN}} |goals1= *[[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{goal|86}} *[[Youri Tielemans|Tielemans]] {{goal|89||120+5|pen.}} |goals2= *[[Habib Diarra|Diarra]] {{goal|25}} *[[Ismaïla Sarr|I. Sarr]] {{goal|51}} |stadium=[[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance=66.925 |referee=[[Saíd Martínez]] ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 "Belgium vs Senegal {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-9" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bel26a |pattern_b = _bel26a |pattern_ra = _bel26a |pattern_sh = _bel26a |pattern_so = _adidasblackl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Belgija<ref name="BEL-SEN line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12534/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Belgium v. Senegal |publisher=[[FIFA]] |date=July 1, 2026 |access-date=July 1, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sen26a |pattern_b = _sen26a |pattern_ra = _sen26a |pattern_sh = _sen26a |pattern_so = _sen26al |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Senegal<ref name="BEL-SEN line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Thibaut Courtois]] |- |RB ||'''21'''||[[Timothy Castagne]] |- |CB ||'''4''' ||[[Brandon Mechele]] || {{yel|64}} |- |CB ||'''3''' ||[[Arthur Theate]] |- |LB ||'''5''' ||[[Maxim De Cuyper]]|| || {{suboff|78}} |- |CM ||'''20'''||[[Hans Vanaken]]|| || {{suboff|63}} |- |CM ||'''8''' ||[[Youri Tielemans]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RW ||'''10'''||[[Leandro Trossard]]|| || {{suboff|109}} |- |AM ||'''7''' ||[[Kevin De Bruyne]]|| || {{suboff|56}} |- |LW ||'''11'''||[[Jérémy Doku]]|| || {{suboff|56}} |- |CF ||'''17'''||[[Charles De Ketelaere]] || || {{suboff|46}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Romelu Lukaku]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''14'''||[[Dodi Lukébakio]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''23'''||[[Nicolas Raskin]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''19'''||[[Diego Moreira]] || || {{subon|63}} |- |DF ||'''15'''||[[Thomas Meunier]] || || {{subon|78}} |- |MF ||'''24'''||[[Amadou Onana]] || || {{subon|109}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|FRA}} [[Rudi Garcia]]|| {{yel|90}} |} |valign="top"|[[File:BEL-SEN 2026-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Mory Diaw]] |- |RB ||'''15'''||[[Krépin Diatta]] |- |CB ||'''6''' ||[[Pathé Ciss]] |- |CB ||'''19'''||[[Moussa Niakhaté]] |- |LB ||'''14'''||[[Ismail Jakobs]]|| || {{suboff|93}} |- |CM ||'''21'''||[[Habib Diarra]]|| || {{suboff|73}} |- |CM ||'''5''' ||[[Idrissa Gueye]] ([[Kapiten (nogomet)|c]])|| || {{suboff|95}} |- |CM ||'''26'''||[[Pape Gueye]]|| || {{suboff|66}} |- |RF ||'''13'''||[[Iliman Ndiaye]]|| || {{suboff|73}} |- |CF ||'''18'''||[[Ismaïla Sarr]] |- |LF ||'''10'''||[[Sadio Mané]] || || {{suboff|93}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Lamine Camara]] || {{yel|67}} || {{subon|66}} |- |MF ||'''17'''||[[Pape Matar Sarr]] || || {{subon|73}} |- |FW ||'''20'''||[[Ibrahim Mbaye]] || || {{subon|73}} |- |FW ||'''11'''||[[Nicolas Jackson]] || || {{subon|93}} |- |DF ||'''25'''||[[El Hadji Malick Diouf]] || || {{subon|93}} |- |MF ||'''22'''||[[Bara Sapoko Ndiaye]] || || {{subon|95}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Pape Thiaw]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Youri Tielemans]] (Belgija)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Walter López ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) <br />Christian Ramírez ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Andrés Rojas]] ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Alexander Guzmán ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />Guillermo Pacheco ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Rodolpho Toski]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Carlos del Cerro Grande]] ([[Nogometni savez Španije|Španija]]) |} ---- ===Sjedinjene Američke Države – Bosna i Hercegovina=== <section begin="R32-10" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|1}} |time=17:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|USA|ime=SAD}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Sjedinjene Američke Države – Bosna i Hercegovina|2–0}} |team2={{NOG|BIH}} |goals1= *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{goal|45}} *[[Malik Tillman|Tillman]] {{goal|82}} |goals2= |stadium=[[Levi's Stadium]], [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]] |attendance=68.827 |referee=[[Raphael Claus]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 "USA vs Bosnia and Herzegovina {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 25, 2026.</ref> }}<section end="R32-10" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _usa26h |pattern_b = _usa26h |pattern_ra = _usa26h |pattern_sh = _usa26h2 |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FCFAF5 |title = {{nowrap|Sjedinjene Američke Države}}<ref name="USA-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12533/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – USA v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=July 1, 2026 |access-date=July 1, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26h |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = 001970 |socks = |title = {{nowrap|Bosna i Hercegovina}}<ref name="USA-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''24'''||[[Matt Freese]] |- |CB ||'''16'''||[[Alex Freeman]] |- |CB ||'''3''' ||[[Chris Richards (nogometaš)|Chris Richards]] |- |CB ||'''13'''||[[Tim Ream]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RM ||'''2''' ||[[Sergiño Dest]] || || {{suboff|87}} |- |CM ||'''8''' ||[[Weston McKennie]] || || {{suboff|90+5}} |- |CM ||'''4''' ||[[Tyler Adams]] |- |CM ||'''17'''||[[Malik Tillman]] |- |LM ||'''5''' ||[[Antonee Robinson]] |- |CF ||'''10'''||[[Christian Pulisic]] || || {{suboff|87}} |- |CF ||'''20'''||[[Folarin Balogun]] || {{sentoff|0|64}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''14'''||[[Sebastian Berhalter]] || || {{subon|87}} |- |FW ||'''9''' ||[[Ricardo Pepi]] || || {{subon|87}} |- |MF ||'''7''' ||[[Giovanni Reyna]] || || {{subon|90+5}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Mauricio Pochettino]] |} |valign="top"|[[File:USA-BIH 2026-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Nikola Vasilj]] |- |RB ||'''7''' ||[[Amar Dedić]] |- |CB ||'''18'''||[[Nikola Katić]] || || {{suboff|75}} |- |CB ||'''4''' ||[[Tarik Muharemović]] |- |LB ||'''21'''||[[Stjepan Radeljić]] || {{yel|80}} |- |RM ||'''8''' ||[[Armin Gigović]] || || {{suboff|51}} |- |CM ||'''14'''||[[Ivan Šunjić]] || || {{suboff|51}} |- |CM ||'''19'''||[[Kerim Alajbegović]] |- |LM ||'''5''' ||[[Sead Kolašinac]] || || {{suboff|75}} |- |CF ||'''10'''||[[Ermedin Demirović]] |- |CF ||'''11'''||[[Edin Džeko]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|51}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''26'''||[[Ermin Mahmić]] || || {{subon|51}} |- |MF ||'''6''' ||[[Benjamin Tahirović]] || || {{subon|51}} |- |MF ||'''20'''||[[Esmir Bajraktarević]] || || {{subon|51}} |- |FW ||'''23'''||[[Haris Tabaković]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''15'''||[[Amar Memić]] || || {{subon|75}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Sergej Barbarez]] || {{yel|80}} |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Malik Tillman]] (SAD)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Danilo Manis ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />Rodrigo Figueiredo ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Darío Herrera (nogometni sudija)|Darío Herrera]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Cristian Navarro ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Juan Soto (nogometni sudija)|Juan Soto]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Nicolás Gallo (nogometni sudija)|Nicolás Gallo]] ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Jérôme Brisard]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |} ---- ===Španija – Austrija=== <section begin="R32-11" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|2}} |time=12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|ESP}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Španija – Austrija|3–0}} |team2={{NOG|AUT}} |goals1= *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{goal|36||89}} *[[Pedro Porro|Porro]] {{goal|66}} |goals2= |stadium=[[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]] |attendance=70.492 |referee=[[Glenn Nyberg]] ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 "Spain vs Austria {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-11" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _esp26h |pattern_b = _esp26hA |pattern_ra = _esp26h |pattern_sh = _esp26h |pattern_so = _esp26hl |leftarm = D71726 |body = D71726 |rightarm = D71726 |shorts = 000066 |socks = D71726 |title = Španija<ref name="ESP-AUT line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12528/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Spain v. Austria |publisher=[[FIFA]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 2, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _aut26a |pattern_b = _aut26a |pattern_ra = _aut26a |pattern_sh = _mrc26a |pattern_so = _aut26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Austrija<ref name="ESP-AUT line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Unai Simón]] |- |RB ||'''12'''||[[Pedro Porro]] |- |CB ||'''22'''||[[Pau Cubarsí]] |- |CB ||'''14'''||[[Aymeric Laporte]] || {{suboff|90+3}} |- |LB ||'''24'''||[[Marc Cucurella]] |- |DM ||'''16'''||[[Rodri (nogometaš)|Rodri]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CM ||'''10'''||[[Dani Olmo]] || {{suboff|71}} |- |CM ||'''20'''||[[Pedri]] || {{suboff|90+3}} |- |RF ||'''19'''||[[Lamine Yamal]] || {{suboff|85}} |- |CF ||'''21'''||[[Mikel Oyarzabal]] |- |LF ||'''15'''||[[Álex Baena]] || {{suboff|71}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''7''' ||[[Ferran Torres]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''6''' ||[[Mikel Merino]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''9''' ||[[Gavi (nogometaš)|Gavi]] || {{subon|85}} |- |MF ||'''8''' ||[[Fabián Ruiz]] || {{subon|90+3}} |- |DF ||'''2''' ||[[Marc Pubill]] || {{subon|90+3}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Luis de la Fuente (nogometaš)|Luis de la Fuente]] |} |valign="top"|[[File:ESP-AUT 2026-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alexander Schlager]] |- |RB ||'''5''' ||[[Stefan Posch]] || {{yel|83}} || {{suboff|85}} |- |CB ||'''3''' ||[[Kevin Danso]] |- |CB ||'''8''' ||[[David Alaba]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |LB ||'''20'''||[[Konrad Laimer]] |- |CM ||'''6''' ||[[Nicolas Seiwald]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''4''' ||[[Xaver Schlager]] || || {{suboff|46}} |- |RW ||'''18'''||[[Romano Schmid]] || || {{suboff|60}} |- |AM ||'''24'''||[[Paul Wanner]] |- |LW ||'''9''' ||[[Marcel Sabitzer]] |- |CF ||'''11'''||[[Michael Gregoritsch]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''10'''||[[Florian Grillitsch]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''17'''||[[Carney Chukwuemeka]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''7''' ||[[Marko Arnautović]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''14'''||[[Saša Kalajdžić]] || || {{subon|60}} |- |DF ||'''22'''||[[Alexander Prass]] || || {{subon|85}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|GER}} [[Ralf Rangnick]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Lamine Yamal]] (Španija)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Mahbod Beigi ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) <br />Andreas Söderkvist ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Dahane Beida]] ([[Nogometni savez Mauritanije|Mauritanija]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Elvis Noupue ([[Nogometni savez Kameruna|Kamerun]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />Tomasz Kwiatkowski ([[Nogometni savez Poljske|Poljska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Fedayi San]] ([[Nogometni savez Švicarske|Švicarska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Shaun Evans (nogometni sudija)|Shaun Evans]] ([[Nogometni savez Australije|Australija]]) |} ---- ===Portugal – Hrvatska=== <section begin="R32-12" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|2}} |time=19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|POR}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Portugal – Hrvatska|2–1}} |team2={{NOG|CRO}} |goals1= *[[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{goal|68|pen.}} *[[Gonçalo Ramos|Ramos]] {{goal|90+4}} |goals2= *[[Ivan Perišić|Perišić]] {{goal|53}} |stadium=[[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance=43.036 |referee=[[Espen Eskås]] ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 "Portugal vs Croatia {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-12" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _por26a |pattern_b = _por26a |pattern_ra = _por26a |pattern_sh = _por26a2 |pattern_so = _por26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Portugal<ref name="POR-CRO line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12535/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Portugal v. Croatia |publisher=[[FIFA]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 2, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cro26a |pattern_b = _cro26a |pattern_ra = _cro26a |pattern_sh = _cro26a |pattern_so = |leftarm = 000081 |body = 000081 |rightarm = 000081 |shorts = 000081 |socks = 0033F5 |title = Hrvatska<ref name="POR-CRO line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Diogo Costa]] |- |RB ||'''20'''||[[João Cancelo]] || || {{suboff|62}} |- |CB ||'''3''' ||[[Rúben Dias]] || {{yel|17}} |- |CB ||'''13'''||[[Renato Veiga]] |- |LB ||'''25'''||[[Nuno Mendes (nogometaš)|Nuno Mendes]] |- |CM ||'''15'''||[[João Neves]] |- |CM ||'''23'''||[[Vitinha]] || || {{suboff|62}} |- |RW ||'''18'''||[[Pedro Neto]] || || {{suboff|62}} |- |AM ||'''8''' ||[[Bruno Fernandes]] || || {{suboff|62}} |- |LW ||'''17'''||[[Rafael Leão]] |- |CF ||'''7''' ||[[Cristiano Ronaldo]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|81}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''10'''||[[Bernardo Silva]] || || {{subon|62}} |- |DF ||'''2''' ||[[Nélson Semedo]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''26'''||[[Francisco Conceição]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Gonçalo Ramos]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''21'''||[[Rúben Neves]] || || {{subon|81}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ESP}} [[Roberto Martínez]] |} |valign="top"|[[File:POR-CRO 2026-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Dominik Livaković]] |- |RB ||'''2''' ||[[Josip Stanišić]] |- |CB ||'''6''' ||[[Josip Šutalo]] |- |CB ||'''3''' ||[[Marin Pongračić]] |- |LB ||'''14'''||[[Ivan Perišić]] || {{yel|90+8}} |- |CM ||'''10'''||[[Luka Modrić]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || {{yel|59}} |- |CM ||'''8''' ||[[Mateo Kovačić]] || || {{suboff|90+6}} |- |RW ||'''13'''||[[Nikola Vlašić]] || || {{suboff|90+2}} |- |AM ||'''17'''||[[Petar Sučić]] |- |LW ||'''16'''||[[Martin Baturina]] || || {{suboff|68}} |- |CF ||'''11'''||[[Ante Budimir]] || || {{suboff|46}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''20'''||[[Igor Matanović]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''15'''||[[Mario Pašalić]] || || {{subon|68}} |- |DF ||'''4''' ||[[Joško Gvardiol]] || || {{subon|90+2}} |- |FW ||'''9''' ||[[Andrej Kramarić]] || || {{subon|90+6}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Zlatko Dalić]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Cristiano Ronaldo]] (Portugal)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Jan Erik Engan ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]]) <br />Isaak Bashevkin ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Abongile Tom]] ([[Nogometni savez Južnoafričke Republike|Južnoafrička Republika]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />[[Zakhele Siwela]] ([[Nogometni savez Južnoafričke Republike|Južnoafrička Republika]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Jarred Gillett]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Dennis Higler]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Marco Di Bello]] ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) |} ---- ===Švicarska – Alžir=== <section begin="R32-13" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|2}} |time=20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|SUI}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Švicarska – Alžir|2–0}} |team2={{NOG|ALG}} |goals1= *[[Breel Embolo|Embolo]] {{goal|10}} *[[Dan Ndoye|Ndoye]] {{goal|46}} |goals2= |stadium=[[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance=52.497 |referee=[[Yael Falcón]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 "Switzerland vs Algeria {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-13" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Švicarska<ref name="SUI-ALG line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12536/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Switzerland v. Algeria |publisher=[[FIFA]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 2, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _alg26h |pattern_b = _alg26hA |pattern_ra = _alg26h |pattern_sh = _alg26h |pattern_so = _alg26hl |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = F3F3F3 |title = Alžir<ref name="SUI-ALG line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Gregor Kobel]] |- |RB ||'''6''' ||[[Denis Zakaria]] || || {{suboff|87}} |- |CB ||'''4''' ||[[Nico Elvedi]] |- |CB ||'''5''' ||[[Manuel Akanji]] |- |LB ||'''13'''||[[Ricardo Rodriguez (nogometaš)|Ricardo Rodriguez]] |- |CM ||'''8''' ||[[Remo Freuler]] |- |CM ||'''10'''||[[Granit Xhaka]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RW ||'''11'''||[[Dan Ndoye]] || || {{suboff|87}} |- |AM ||'''9''' ||[[Johan Manzambi]] || || {{suboff|70}} |- |LW ||'''17'''||[[Rubén Vargas]] || || {{suboff|70}} |- |CF ||'''7''' ||[[Breel Embolo]] || || {{suboff|82}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''22''' ||[[Fabian Rieder]] || || {{subon|70}} |- |FW ||'''19''' ||[[Noah Okafor]] || || {{subon|70}} |- |FW ||'''23''' ||[[Zeki Amdouni]] || || {{subon|82}} |- |MF ||'''3''' ||[[Silvan Widmer]] || || {{subon|87}} |- |MF ||'''20''' ||[[Michel Aebischer]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Murat Yakin]] |} |valign="top"|[[File:SUI-ALG 2026-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Luca Zidane]] |- |RB ||'''17'''||[[Rafik Belghali]] || || {{suboff|82}} |- |CB ||'''2''' ||[[Aïssa Mandi]] |- |CB ||'''21'''||[[Ramy Bensebaini]] |- |LB ||'''15'''||[[Rayan Aït-Nouri]] |- |DM ||'''19'''||[[Nabil Bentaleb]] || || {{suboff|71}} |- |CM ||'''6''' ||[[Ramiz Zerrouki]] || || {{suboff|58}} |- |CM ||'''10'''||[[Farès Chaïbi]] || {{yel|36}} |- |RF ||'''7''' ||[[Riyad Mahrez]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''22'''||[[Ibrahim Maza]] |- |LF ||'''8''' ||[[Houssem Aouar]] || || {{suboff|58}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''13''' ||[[Jaouen Hadjam]] || || {{subon|58}} |- |FW ||'''9''' ||[[Amine Gouiri]] || || {{subon|58}} |- |MF ||'''14''' ||[[Hicham Boudaoui]] || {{yel|72}} || {{subon|71}} |- |FW ||'''11''' ||[[Anis Hadj Moussa]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''20''' ||[[Adil Boulbina]] || || {{subon|82}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|BIH}} [[Vladimir Petković]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Breel Embolo]] (Švicarska)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Masimiliano Del Yesso ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />Facundo Rodriguez ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Kevin Ortega (nogometni sudija)|Kevin Ortega]] ([[Nogometni savez Perua|Peru]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Michael Orué ([[Nogometni savez Perua|Peru]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Hernán Mastrángelo]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Erick Miranda]] ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Juan Lara ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) |} ---- ===Australija – Egipat=== <section begin="R32-14" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|3}} |time=13:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|AUS}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Australija – Egipat|1–1}} |team2={{NOG|EGY}} |aet=yes |goals1= *[[Mohamed Hany|Hany]] {{goal|55|a.g.}} |goals2= *[[Emam Ashour|Ashour]] {{goal|13}} |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |attendance=70.244 |referee=[[Gustavo Tejera]] ([[Nogometni savez Urugvaja|Urugvaj]]) |penaltyscore=2–4 |penalties1= *[[Harry Souttar|Souttar]] {{penpromašaj}} *[[Jackson Irvine|Irvine]] {{pengol}} *[[Awer Mabil|Mabil]] {{pengol}} *[[Lucas Herrington|Herrington]] {{penpromašaj}} |penalties2= *[[Mahmoud Saber|Saber]] {{pengol}} *[[Ramy Rabia|Rabia]] {{pengol}} *[[Mohamed Salah|Salah]] {{pengol}} *[[Hossam Abdelmaguid|Abdelmaguid]] {{pengol}} |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 "Australia vs Egypt {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-14" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _aus26h |pattern_b = _aus26h |pattern_ra = _aus26h |pattern_sh = _aus26H |pattern_so = |leftarm = FFFF00 |body = FFFF00 |rightarm = FFFF00 |shorts = 07563E |socks = FFFFFF |title = Australija<ref name="AUS-EGY line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12524/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Australia v. Egypt |publisher=[[FIFA]] |date=July 3, 2026 |access-date=July 3, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _egy26h |pattern_b = _egy26h |pattern_ra = _egy26h |pattern_sh = _gha26h |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title = Egipat<ref name="AUS-EGY line-ups"/> }} |} <!--{| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' '''Pomoćne sudije:''' <br />'''Četvrti sudija:''' <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />'''VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' ([[Nogometni savez |]]) |}--> ---- ===Argentina – Zelenortska Ostrva=== <section begin="R32-15" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|3}} |time=18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|ARG}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Argentina – Zelenortska Ostrva|3–2}} |team2={{NOG|CPV}} |aet=yes |goals1= *[[Lionel Messi|Messi]] {{goal|29}} *[[Lisandro Martínez|Li. Martínez]] {{goal|92}} *[[Diney (nogometaš)|Diney]] {{goal|111|a.g.}} |goals2= *[[Deroy Duarte|D. Duarte]] {{goal|59}} *[[Sidny Lopes Cabral|Lopes Cabral]] {{goal|103}} |stadium=[[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Florida)|Miami Gardens]] |attendance=64.478 |referee= [[Drew Fischer]] ([[Nogometni savez Kanade|Kanada]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 "Argentina vs Cabo Verde {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-15" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arg26h |pattern_b = _arg26hA_wc |pattern_ra = _arg26h |pattern_sh = _arg26h2 |pattern_so = _arg26h2l |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Argentina<ref name="ARG-CPV line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12530/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Argentina v. Cabo Verde |publisher=[[FIFA]] |date=July 3, 2026 |access-date=July 3, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cpv26h |pattern_b = _cpv26h |pattern_ra = _cpv26h |pattern_sh = _cpv26h |pattern_so = _cpv26hl |leftarm = 1A3CB0 |body = 1A3CB0 |rightarm = 1A3CB0 |shorts = 1A3CB0 |socks = 1A3CB0 |title = {{nowrap|Zelenortska Ostrva}}<ref name="ARG-CPV line-ups"/> }} |} <!--{| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' '''Pomoćne sudije:''' <br />'''Četvrti sudija:''' <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />'''VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' ([[Nogometni savez |]]) |}--> ---- ===Kolumbija – Gana=== <section begin="R32-16" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|3}} |time=20:30 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|COL}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Kolumbija – Gana|1–0}} |team2={{NOG|GHA}} |goals1= *[[Jhon Arias (nogometaš)|J. Arias]] {{goal|14}} |goals2= |stadium=[[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |attendance=69.045 |referee=[[Clément Turpin]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 "Colombia vs Ghana {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-16" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _col26h |pattern_b = _col26h |pattern_ra = _col26h |pattern_sh = _col26h |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FF0000 |title = Kolumbija<ref name="COL-GHA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12526/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Colombia v. Ghana |publisher=[[FIFA]] |date=July 4, 2026 |access-date=July 4, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _gha26h |pattern_b = _gha26h |pattern_ra = _gha26h |pattern_sh = _gha26h |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FFFFFF |title = Gana<ref name="COL-GHA line-ups"/> }} |} <!--{| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' '''Pomoćne sudije:''' <br />'''Četvrti sudija:''' <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />'''VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' ([[Nogometni savez |]]) |}--> ==Osmina finala== ===Kanada – Maroko=== <section begin="R16-1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|4}} |time=12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|CAN}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Kanada – Maroko|0–3}} |team2={{NOG|MAR}} |goals1= |goals2= *[[Azzedine Ounahi|Ounahi]] {{goal|50||82}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{goal|90+8}} |stadium=[[NRG Stadium]], [[Houston]] |attendance=68.777 |referee=[[Michael Oliver (nogometni sudija)|Michael Oliver]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 "Canada vs Morocco {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-1" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = Kanada<ref name="CAN-MAR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12539/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Canada v. Morocco |publisher=[[FIFA]] |date=July 4, 2026 |access-date=July 4, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _mrc26a |pattern_b = _mrc26a |pattern_ra = _mrc26a |pattern_sh = _mrc26a |pattern_so = _mrc26al |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Maroko<ref name="CAN-MAR line-ups"/> }} |} ===Paragvaj – Francuska=== <section begin="R16-2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|4}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|PAR}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Paragvaj – Francuska|0–1}} |team2={{NOG|FRA}} |goals1= |goals2= *[[Kylian Mbappé|Mbappé]] {{goal|70|pen.}} |stadium=[[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance=68.324 |referee=[[Ilgiz Tantashev]] ([[Nogometni savez Uzbekistana|Uzbekistan]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 "Paraguay vs France {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-2" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _par26h |pattern_b = _par26h |pattern_ra = _par26h |pattern_sh = _par26h2 |pattern_so = _par26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = Paragvaj<ref name="PAR-FRA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12542/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Paraguay v. France |publisher=[[FIFA]] |date=July 4, 2026 |access-date=July 4, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _fra26H |pattern_b = _fra26H |pattern_ra = _fra26H |pattern_sh = _fra26H |pattern_so = _fra26H2l |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Francuska<ref name="PAR-FRA line-ups"/> }} |} ===Brazil – Norveška=== <section begin="R16-3" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|5}} |time=16:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|BRA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Brazil – Norveška|1–2}} |team2={{NOG|NOR}} |goals1= *[[Neymar]] {{goal|90+10|pen.}} |goals2= *[[Erling Haaland|Haaland]] {{goal|79||90}} |stadium=[[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |attendance=80.663 |referee=[[Ismail Elfath]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 "Brazil vs Norway {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-3" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bra26h |pattern_b = _bra26h |pattern_ra = _bra26h |pattern_sh = _bra26h |pattern_so = _bra26hl |leftarm = FFE540 |body = FFE540 |rightarm = FFE540 |shorts = 4080FF |socks = FFFFFF |title = Brazil<ref name="BRA-NOR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12541/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Brazil v. Norway |publisher=[[FIFA]] |date=July 5, 2026 |access-date=July 5, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _nor26h |pattern_b = _nor26h |pattern_ra = _nor26h |pattern_sh = _nor26h |pattern_so = |leftarm = BA0C2F |body = BA0C2F |rightarm = BA0C2F |shorts = FFFFFF |socks = 00205B |title = Norveška<ref name="BRA-NOR line-ups"/> }} |} ===Meksiko – Engleska=== <section begin="R16-4" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|5}} |time=18:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |team1={{NOG-D|MEX}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Meksiko – Engleska|2–3}} |team2={{NOG|ENG}} |goals1= *[[Julián Quiñones|Quiñones]] {{goal|42}} *[[Raúl Jiménez|Jiménez]] {{goal|69|pen.}} |goals2= *[[Jude Bellingham|Bellingham]] {{goal|36||38}} *[[Harry Kane|Kane]] {{goal|60|pen.}} |stadium=[[Estadio Azteca]], [[Ciudad de México]] |attendance=80.824 |referee=[[Alireza Faghani]] ([[Nogometni savez Australije|Australija]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 "Mexico vs England {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-4" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26hA |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = FFFFFF |socks = DE0000 |title = Meksiko<ref name="MEX-ENG line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12540/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Mexico v. England |publisher=[[FIFA]] |date=July 5, 2026 |access-date=July 5, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _eng26H |pattern_b = _eng26H |pattern_ra = _eng26H |pattern_sh = _eng26A |pattern_so = _eng26Hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Engleska<ref name="MEX-ENG line-ups"/> }} |} ===Portugal – Španija=== <section begin="R16-5" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|6}} |time=14:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|POR}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Portugal – Španija|0–1}} |team2={{NOG|ESP}} |goals1= |goals2= *[[Mikel Merino|Merino]] {{goal|90+1}} |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance=70.649 |referee=[[Anthony Taylor (nogometni sudija)|Anthony Taylor]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 "Portugal vs Spain {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-5" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _por26h |pattern_b = _por26h |pattern_ra = _por26h |pattern_sh = _por26h |pattern_so = _por26h2l |leftarm = a73737 |body = a73737 |rightarm = a73737 |shorts = a73737 |socks = a73737 |title = Portugal<ref name="POR-ESP line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12538/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Portugal v. Spain |publisher=[[FIFA]] |date=July 6, 2026 |access-date=July 6, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _esp26a |pattern_b = _esp26a |pattern_ra = _esp26a |pattern_sh = _esp26a2 |pattern_so = _esp26a2l |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Španija<ref name="POR-ESP line-ups"/> }} |} ===Sjedinjene Američke Države – Belgija=== <section begin="R16-6" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|6}} |time=17:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|USA|ime=SAD}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Sjedinjene Američke Države – Belgija|1–4}} |team2={{NOG|BEL}} |goals1= *[[Malik Tillman|Tillman]] {{goal|31}} |goals2= *[[Charles De Ketelaere|De Ketelaere]] {{goal|9||33}} *[[Hans Vanaken|Vanaken]] {{goal|57}} *[[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{goal|90+3}} |stadium=[[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance=66.925 |referee=[[Adham Makhadmeh]] ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021534 "USA vs Belgium {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-6" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _usa26a |pattern_b = _usa26a |pattern_ra = _usa26a |pattern_sh = _usa26a |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 090b02 |title = {{nowrap|United States}}<ref name="USA-BEL line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12543/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – USA v. Belgium |publisher=[[FIFA]] |date=July 6, 2026 |access-date=July 6, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bel26a |pattern_b = _bel26a |pattern_ra = _bel26a |pattern_sh = _bel26a |pattern_so = _adidasblackl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Belgium<ref name="USA-BEL line-ups"/> }} |} ===Argentina – Egipat=== <section begin="R16-7" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|7}} |time=12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|ARG}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Argentina – Egipat|3–2}} |team2={{NOG|EGY}} |goals1= *[[Cristian Romero|Romero]] {{goal|79}} *[[Lionel Messi|Messi]] {{goal|83}} *[[Enzo Fernández|Fernández]] {{goal|90+2}} |goals2= *[[Yasser Ibrahim|Ibrahim]] {{goal|15}} *[[Mostafa Ziko|Ziko]] {{goal|67}} |stadium=[[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |attendance=68.239 |referee=[[François Letexier]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 "Argentina vs Egypt {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-7" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arg26h |pattern_b = _arg26hA_wc |pattern_ra = _arg26h |pattern_sh = _arg26h2 |pattern_so = _arg26h2l |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Argentina<ref name="ARG-EGY line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12537/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Argentina v. Egypt |publisher=[[FIFA]] |date=July 7, 2026 |access-date=July 7, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _egy26h |pattern_b = _egy26h |pattern_ra = _egy26h |pattern_sh = _nze26a |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Egipat<ref name="ARG-EGY line-ups"/> }} |} ===Švicarska – Kolumbija=== <section begin="R16-8" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|7}} |time=13:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|SUI}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Švicarska – Kolumbija|0–0}} |team2={{NOG|COL}} |aet=yes |goals1= |goals2= |stadium=[[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance=52.497 |referee=[[Iván Barton]] ([[Nogometni savez El Salvadora|El Salvador]]) |penaltyscore=4–3 |penalties1= *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{pengol}} *[[Zeki Amdouni|Amdouni]] {{pengol}} *[[Manuel Akanji|Akanji]] {{penpromašaj}} *[[Cedric Itten|Itten]] {{pengol}} *[[Rubén Vargas|Vargas]] {{pengol}} |penalties2= *[[Juan Fernando Quintero|Quintero]] {{pengol}} *[[Davinson Sánchez|Sánchez]] {{penpromašaj}} *[[Jaminton Campaz|Campaz]] {{pengol}} *[[Cucho Hernández|Hernández]] {{penpromašaj}} *[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Díaz]] {{pengol}} |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 "Switzerland vs Colombia {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-8" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Švicarska<ref name="SUI-COL line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12544/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Switzerland v. Colombia |publisher=[[FIFA]] |date=July 7, 2026 |access-date=July 7, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _col26h |pattern_b = _col26h |pattern_ra = _col26h |pattern_sh = _col26h2 |pattern_so = _col26h2l |leftarm = F4E201 |body = F4E201 |rightarm = F4E201 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Kolumbija<ref name="SUI-COL line-ups"/> }} |} ==Četvrtfinale== ===Pobjednik utakmice 89 – Pobjednik utakmice 90=== <section begin="QF1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|9}} |time=16:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 89 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 89 – Pobjednik utakmice 90|Utakmica 97}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 90 |goals1= |goals2= |stadium=[[Gillette Stadium]], [[Foxborough (Massachusetts)|Foxborough]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021536 "W89 vs W90 {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF1" /> ===Pobjednik utakmice 93 – Pobjednik utakmice 94=== <section begin="QF2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|10}} |time=12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 93 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 93 – Pobjednik utakmice 94|Utakmica 98}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 94 |goals1= |goals2= |stadium=[[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021538 "W93 vs W94 {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF2" /> ===Pobjednik utakmice 91 – Pobjednik utakmice 92=== <section begin="QF3" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|11}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 91 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 91 – Pobjednik utakmice 92|Utakmica 99}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 92 |goals1= |goals2= |stadium=[[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021539 "W91 vs W92 {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF3" /> ===Pobjednik utakmice 95 – Pobjednik utakmice 96=== <section begin="QF4" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|11}} |time=20:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 95 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 95 – Pobjednik utakmice 96|Utakmica 100}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 96 |goals1= |goals2= |stadium=[[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021537 "W95 vs W96 {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF4" /> ==Polufinale== ===Pobjednik utakmice 97 – Pobjednik utakmice 98=== <section begin="SF1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|14}} |time=14:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 97 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 97 – Pobjednik utakmice 98|Utakmica 101}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 98 |goals1= |goals2= |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021541 "W97 vs W98 {{!}} Semi-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="SF1" /> ===Pobjednik utakmice 99 – Pobjednik utakmice 100=== <section begin="SF2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|15}} |time=15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 99 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 99 – Pobjednik utakmice 100|Utakmica 102}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 100 |goals1= |goals2= |stadium=[[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021540 "W99 vs W100 {{!}} Semi-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="SF2" /> ==Utakmica za treće mjesto== <section begin="3rd" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|18}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Loser Match 101 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Match for third place|Utakmica 103}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Loser Match 102 |goals1= |goals2= |stadium=[[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289291/400021542 "RU101 vs RU102 {{!}} Play-off for third place {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="3rd" /> ==Finale== {{glavni|Finale Svjetskog prvenstva u nogometu 2026.}} <section begin="Final" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|19}} |time=15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 101 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Final|Utakmica 104|2026 FIFA World Cup final}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 102 |goals1= |goals2= |stadium=[[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289292/400021543 "W101 vs W102 {{!}} Final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="Final" /> ==Reference== {{reflist}} ===Izvještaji=== {{reflist|group=Izvještaj}} ==Vanjski linkovi== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} {{FIFA SP 2026.}} {{DEFAULTSORT:Group L}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Grupa L]] 1ppuuha5cx41vy7n9ozwwro3nke93ap 3902512 3902510 2026-07-08T08:37:36Z Semso98 54573 /* Četvrtfinale */ 3902512 wikitext text/x-wiki '''Nokaut-faza''' [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetskog prvenstva 2026.]] bit će druga i finalna faza takmičenja, nakon završetka [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Grupna faza|grupne faze]]. Igrat će se od 28. juna do 19. jula 2026, kada će se završiti [[2026 FIFA World Cup final|finalnom utakmicom]] na [[MetLife Stadium]]u u [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]u, [[New Jersey]].<ref name="match schedule">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |publisher=[[FIFA]] |date=February 4, 2024 |access-date=February 4, 2024}}</ref> U nokaut-fazi učestvuju dvije najbolje ekipe iz svake od dvanaest grupa grupne faza, zajedno sa [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Poredak trećeplasiranih|osam najboljih trećeplasiranih ekipa]]. U nokauf-fazi bit će odigrano 32 utakmice, uključujući i utakmicu za treće mjesto.<ref name="regulations">{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |publisher=FIFA |date=May 2025 |access-date=June 7, 2025 |archive-date=June 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |url-status=live}}</ref> ==Kvalifikovane ekipe== {| class="wikitable" |- ! Grupa ! style="width:150px" | Prvoplasirani ! style="width:150px" | Drugoplasirani ! style="width:150px" | Trećeplasirani<br />([[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Poredak trećeplasiranih|najboljih osam]]) |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa A|A]] | {{NOG|MEX}} | {{NOG|RSA}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa B|B]] | {{NOG|SUI}} | {{NOG|CAN}} | {{NOG|BIH}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa C|C]] | {{NOG|BRA}} | {{NOG|MAR}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa D|D]] | {{NOG|USA|ime=SAD}} | {{NOG|AUS}} | {{NOG|PAR}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa E|E]] | {{NOG|GER}} | {{NOG|CIV}} | {{NOG|ECU}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa F|F]] | {{NOG|NED}} | {{NOG|JPN}} | {{NOG|SWE}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa G|G]] | {{NOG|BEL}} | {{NOG|EGY}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa H|H]] | {{NOG|ESP}} | {{NOG|CPV}} | {{N/A}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa I|I]] | {{NOG|FRA}} | {{NOG|NOR}} | {{NOG|SEN}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa J|J]] | {{NOG|ARG}} | {{NOG|AUT}} | {{NOG|ALG}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa K|K]] | {{NOG|COL}} | {{NOG|POR}} | {{NOG|COD}} |- ! [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa L|L]] | {{NOG|ENG}} | {{NOG|CRO}} | {{NOG|GHA}} |} ==Kostur== <section begin="Bracket" />{{#invoke:RoundN|N32 |style=white-space:nowrap|widescore=yes|bold_winner=high|3rdplace=yes |RD1=[[#Šesneastina finala|Šesneastina finala]] |RD2=[[#Osmina finala|Osmina finala]] |RD3=[[#Četvrtfinale|Četvrtfinale]] |RD4=[[#Polufinale|Polufinale]] |RD5=[[#Finale|Finale]] |Consol=[[#Utakmica za 3. mjesto|Utakmica za 3. mjesto]] <!--Date – Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--> <!--Round of 32--> |29. juni – [[Foxborough]]|{{NOG|GER}}|1 (3)|{{NOG|PAR}} {{pso}}|1 (4) |30. juni – [[East Rutherford]]|{{NOG|FRA}}|3|{{NOG|SWE}}|0 |28. juni – [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]]|{{NOG|RSA}}|0|{{NOG|CAN}}|1 |29. juni – [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]|{{NOG|NED}}|1 (2)|{{NOG|MAR}} {{pso}}|1 (3) |2. juli – [[Toronto]]|{{NOG|POR}}|2|{{NOG|CRO}}|1 |2. juli – [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]]|{{NOG|ESP}}|3|{{NOG|AUT}}|0 |1. juli – [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]]|{{NOG|SAD|ime=SAD}}|2|{{NOG|BIH}}|0 |1. juli – [[Seattle]]|{{NOG|BEL}} {{aet}}|3|{{NOG|SEN}}|2 |29. juni – [[Houston]]|{{NOG|BRA}}|2|{{NOG|JPN}}|1 |30. juni – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|{{NOG|CIV}}|1|{{NOG|NOR}}|2 |30. juni – [[Ciudad de México]]|{{NOG|MEX}}|2|{{NOG|ECU}}|0 |1. juli – [[Atlanta]]|{{NOG|ENG}}|2|{{NOG|COD}}|1 |3. juli – [[Miami Gardens]]|{{NOG|ARG}} {{aet}}|3|{{NOG|CPV}}|2 |3. juli – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|{{NOG|AUS}}|1 (2)|{{NOG|EGY}} {{pso}}|1 (4) |2. juli – [[Vancouver]]|{{NOG|SUI}}|2|{{NOG|ALG}}|0 |3. juli – [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]|{{NOG|COL}}|1|{{NOG|GHA}}|0 <!--Round of 16--> |4. juli – [[Philadelphia]]|{{NOG|PAR}}|0|{{NOG|FRA}}|1 |4. juli – [[Houston]]|{{NOG|CAN}}|0|{{NOG|MAR}}|3 |6. juli – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|{{NOG|POR}}|0|{{NOG|ESP}}|1 |6. juli – [[Seattle]]|{{NOG|SAD|ime=SAD}}|1|{{NOG|BEL}}|4 |5. juli – [[East Rutherford]]|{{NOG|BRA}}|1|{{NOG|NOR}}|2 |5. juli – [[Ciudad de México]]|{{NOG|MEX}}|2|{{NOG|ENG}}|3 |7. juli – [[Atlanta]]|{{NOG|ARG}}|3|{{NOG|EGY}}|2 |7. juli – [[Vancouver]]|{{NOG|SUI}} {{pso}}|0 (4)|{{NOG|COL}}|0 (3) <!--Quarterfinals--> |9. juli – [[Foxborough]]|{{NOG|FRA}}||{{NOG|MAR}}| |10. juli – [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]]|{{NOG|ESP}}||{{NOG|BEL}}| |11. juli – [[Miami Gardens]]|{{NOG|NOR}}||{{NOG|ENG}}| |11. juli – [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]|{{NOG|ARG}}||{{NOG|SUI}}| <!--Semifinals--> |14. juli – [[Arlington (Teksas)|Arlington]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 97||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 98| |15. juli – [[Atlanta]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 99||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 100| <!--Final--> |19. juli – [[East Rutherford]]|<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 101||<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 102| <!--Match for third place--> |18. juli – [[Miami Gardens]]|<!--{{NOG|}}-->Gubitnik utakmice 101||<!--{{NOG|}}-->Gubitnik utakmice 102| }}<section end="Bracket" /> ==Šenaestina finala== ===Južnoafrička Republika – Kanada=== <section begin="R32-1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|28}} |time=12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|RSA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Južnoafrička Republika – Kanada|0–1}} |team2={{NOG|CAN}} |goals1= |goals2= *[[Stephen Eustáquio|Eustáquio]] {{goal|90+2}} |stadium=[[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]] |attendance=69.237 |referee=[[João Pinheiro (nogometni sudija)| João Pinheiro]] ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 "South Africa vs Canada {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 24, 2026.</ref> }}<section end="R32-1" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _rsa26h |pattern_b = _rsa26h |pattern_ra = _rsa26h |pattern_sh = _rsa26h |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FFF000 |title = {{nowrap|Južnoafrička Republika}}<ref name="RSA-CAN line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12527/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – South Africa v. Canada |publisher=[[FIFA]] |date=June 28, 2026 |access-date=June 28, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = {{nowrap|Kanada}}<ref name="RSA-CAN line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ronwen Williams]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RB ||'''20'''||[[Khuliso Mudau]] |- |CB ||'''21'''||[[Ime Okon]] |- |CB ||'''14'''||[[Mbekezeli Mbokazi]] |- |LB ||'''6''' ||[[Aubrey Modiba]] |- |CM ||'''13'''||[[Sphephelo Sithole]] |- |CM ||'''4''' ||[[Teboho Mokoena (nogometaš)|Teboho Mokoena]] |- |RW ||'''12'''||[[Thapelo Maseko]] || || {{suboff|86}} |- |AM ||'''10'''||[[Relebohile Mofokeng]] || || {{suboff|46}} |- |LW ||'''7''' ||[[Oswin Appollis]] |- |CF ||'''17'''||[[Evidence Makgopa]] || || {{suboff|86}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Thalente Mbatha]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''15'''||[[Iqraam Rayners]] || || {{subon|86}} |- |FW ||'''8''' ||[[Tshepang Moremi]] || || {{subon|86}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|BEL}} [[Hugo Broos]] |} |valign="top"|[[File:RSA-CAN 2026-06-28.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Maxime Crépeau]] |- |RB ||'''2''' ||[[Alistair Johnston]] |- |CB ||'''15'''||[[Moïse Bombito]] || || {{suboff|59}} |- |CB ||'''13'''||[[Derek Cornelius]] |- |LB ||'''22'''||[[Richie Laryea]] |- |RM ||'''17'''||[[Tajon Buchanan]] || || {{suboff|75}} |- |CM ||'''25'''||[[Nathan Saliba]] || {{yel|54}} || {{suboff|59}} |- |CM ||'''7''' ||[[Stephen Eustáquio]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |LM ||'''11'''||[[Liam Millar]] || || {{suboff|70}} |- |CF ||'''10'''||[[Jonathan David]] |- |CF ||'''12'''||[[Tani Oluwaseyi]] || || {{suboff|70}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''23'''||[[Niko Sigur]] || {{yel|67}} || {{subon|59}} |- |DF ||'''4''' ||[[Luc de Fougerolles]] || || {{subon|59}} |- |FW ||'''24'''||[[Promise David]] || || {{subon|70}} |- |MF ||'''14'''||[[Jacob Shaffelburg]] || || {{subon|70}} |- |DF ||'''19'''||[[Alphonso Davies]] || || {{subon|75}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|USA}} [[Jesse Marsch]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Stephen Eustáquio]] (Kanada)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/michelob-ultra-superior-player-of-match-winner |title=Michelob Ultra Superior Player of the Match – every winner |publisher=[[FIFA]] |date=June 28, 2026 |access-date=June 28, 2026}}</ref> '''Pomoćne sudije:''' <br />Bruno Jesus ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) <br />Luciano Maia ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Omar Al Ali]] ([[Nogometni savez Ujedinjenih Arapskih Emirata|UAE]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Mohamed Al-Hammadi ([[Nogometni savez Ujedinjenih Arapskih Emirata|UAE]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Carlos del Cerro Grande]] ([[Nogometni savez Španije|Španija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Rodolpho Toski]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Hernán Mastrángelo]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) |} ---- ===Brazil – Japan=== <section begin="R32-2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|29}} |time=12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|BRA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Brazil – Japan|2–1}} |team2={{NOG|JPN}} |goals1= *[[Casemiro]] {{goal|56}} *[[Gabriel Martinelli|Martinelli]] {{goal|90+5}} |goals2= *[[Kaishū Sano|Sano]] {{goal|29}} |stadium=[[NRG Stadium]], [[Houston]] |attendance=68.777 |referee=[[Maurizio Mariani]] ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 "Brazil vs Japan {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 25, 2026.</ref> }}<section end="R32-2" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bra26h |pattern_b = _bra26h |pattern_ra = _bra26h |pattern_sh = _bra26h |pattern_so = _bra26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = {{nowrap|Brazil}}<ref name="BRA-JPN line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12525/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Brazil v. Japan |publisher=[[FIFA]] |date=June 29, 2026 |access-date=June 29, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _jap26a |pattern_b = _jap26a |pattern_ra = _jap26a |pattern_sh = _jap26a |pattern_so = _jap26a2l |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = Japan<ref name="BRA-JPN line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alisson Becker|Alisson]] |- |RB ||'''13'''||[[Danilo (nogometaš)|Danilo Luiz]] || {{yel|48}} |- |CB ||'''4''' ||[[Marquinhos]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''3''' ||[[Gabriel Magalhães]] |- |LB ||'''16'''||[[Douglas Santos (nogometaš)|Douglas Santos]] |- |DM ||'''5''' ||[[Casemiro]] || {{yel|14}} || {{suboff|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Bruno Guimarães]] || || {{suboff|90+7}} |- |CM ||'''20'''||[[Lucas Paquetá]] || || {{suboff|46}} |- |RF ||'''26'''||[[Rayan (nogometaš)|Rayan]] |- |CF ||'''9''' ||[[Matheus Cunha]] || || {{suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Vinícius Júnior]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''19'''||[[Endrick (nogometaš)|Endrick]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''22'''||[[Gabriel Martinelli]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''17'''||[[Fabinho (nogometaš)|Fabinho]] || || {{subon|90+1}} |- |MF ||'''18'''||[[Danilo (nogometaš)|Danilo Santos]] || || {{subon|90+7}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ITA}} [[Carlo Ancelotti]] |} |valign="top"|[[File:BRA-JPN 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Zion Suzuki]] |- |CB ||'''22'''||[[Takehiro Tomiyasu]] |- |CB ||'''3''' ||[[Shōgo Taniguchi]] |- |CB ||'''21'''||[[Hiroki Itō (nogometaš)|Hiroki Itō]] |- |RM ||'''10'''||[[Ritsu Dōan]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|66}} |- |CM ||'''24'''||[[Kaishū Sano]] || {{yel|12}} |- |CM ||'''15'''||[[Daichi Kamada]] || {{yel|45}} || {{suboff|78}} |- |LM ||'''13'''||[[Keito Nakamura]] || || {{suboff|66}} |- |RF ||'''14'''||[[Junya Itō]] || || {{suboff|78}} |- |CF ||'''18'''||[[Ayase Ueda]] |- |LF ||'''11'''||[[Daizen Maeda]] || || {{suboff|90+7}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''25'''||[[Junnosuke Suzuki]] || {{yel|84}} || {{subon|66}} |- |DF ||'''2''' ||[[Yukinari Sugawara]] || || {{subon|66}} |- |MF ||'''7''' ||[[Ao Tanaka]] || || {{subon|78}} |- |FW ||'''6''' ||[[Shūto Machino]] || || {{subon|78}} |- |FW ||'''19'''||[[Kōki Ogawa (nogometaš)|Kōki Ogawa]] || || {{subon|90+7}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Hajime Moriyasu]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Casemiro]] (Brazil)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Daniele Bindoni ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) <br />Alberto Tegoni ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Sandro Schärer]] ([[Nogometni savez Švicarske|Švicarska]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Stéphane De Almeida ([[Nogometni savez Švicarske|Švicarska]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Marco Di Bello]] ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Ivan Bebek]] ([[Nogometni savez Hrvatske|Hrvatska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Joe Dickerson]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |} ---- ===Njemačka – Paragvaj=== <section begin="R32-3" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|29}} |time=16:30 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|GER}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Njemačka – Paragvaj|1–1}} |aet=yes |team2={{NOG|PAR}} |goals1= *[[Kai Havertz|Havertz]] {{goal|54}} |goals2= *[[Julio Enciso (nogometaš)|Enciso]] {{goal|42}} |stadium=[[Gillette Stadium]], [[Foxborough (Massachusetts)|Foxborough]] |attendance=63.945 |referee=[[Jalal Jayed]] ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) |penalties1= *[[Kai Havertz|Havertz]] {{penpromašaj}} *[[Joshua Kimmich|Kimmich]] {{pengol}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{pengol}} *[[Nick Woltemade|Woltemade]] {{penpromašaj}} *[[Nadiem Amiri|Amiri]] {{pengol}} *[[Jonathan Tah|Tah]] {{penpromašaj}} |penaltyscore=3–4 |penalties2= *{{pengol}} [[Maurício (nogometaš)|Maurício]] *{{pengol}} [[Gustavo Gómez|G. Gómez]] *{{pengol}} [[Matías Galarza (nogometaš)|Galarza]] *{{penpromašaj}} [[Antonio Sanabria|Sanabria]] *{{penpromašaj}} [[Fabián Balbuena|Balbuena]] *{{pengol}} [[José Canale|Canale]] |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 "Germany vs Paraguay {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-3" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ger26h |pattern_b = _ger26h |pattern_ra = _ger26h |pattern_sh = _ger26h2 |pattern_so = _ger26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FFFFFF |title = {{nowrap|Njemačka}}<ref name="GER-PAR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12522/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Germany v. Paraguay |publisher=[[FIFA]] |date=June 29, 2026 |access-date=June 29, 2026}}</ref> }} |{{Football kit | pattern_la = _par26A | pattern_b = _par26A | pattern_ra = _par26A | pattern_sh = _par26A | pattern_so = _par26al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = |title = {{nowrap|Paragvaj}}<ref name="GER-PAR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Manuel Neuer]] |- |RB ||'''6''' ||[[Joshua Kimmich]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''4''' ||[[Jonathan Tah]] |- |CB ||'''2''' ||[[Antonio Rüdiger]] || || {{suboff|110}} |- |LB ||'''18'''||[[Nathaniel Brown (nogometaš)|Nathaniel Brown]] |- |CM ||'''23'''||[[Felix Nmecha]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''5''' ||[[Aleksandar Pavlović (nogometaš)|Aleksandar Pavlović]] || || {{suboff|79}} |- |RW ||'''19'''||[[Leroy Sané]] || || {{suboff|88}} |- |AM ||'''7''' ||[[Kai Havertz]] || {{yel|106}} |- |LW ||'''17'''||[[Florian Wirtz]] || || {{suboff|110}} |- |CF ||'''26'''||[[Deniz Undav]] || || {{suboff|63}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Leon Goretzka]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''10'''||[[Jamal Musiala]] || {{yel|115}} || {{subon|63}} |- |DF ||'''3''' ||[[Waldemar Anton]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''11'''||[[Nick Woltemade]] || || {{subon|88}} |- |MF ||'''20'''||[[Nadiem Amiri]] || || {{subon|110}} |- |DF ||'''24'''||[[Malick Thiaw]] || || {{subon|110}} |- |colspan=3|'''Ostale disciplinske mjere:''' |- |{{abbr|TS|Član stručnog štaba (pomoćni trener)}} ||'''—''' || Mads Buttgereit || {{yel|116}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Julian Nagelsmann]] || {{yel|105+1}} |} |valign="top"|[[File:GER-PAR 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''12'''||[[Orlando Gill]] |- |RB ||'''4''' ||[[Juan José Cáceres]] || || {{suboff|99}} |- |CB ||'''15'''||[[Gustavo Gómez]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''13'''||[[José Canale]] |- |LB ||'''6''' ||[[Júnior Alonso]] || || {{suboff|120+2}} |- |RM ||'''10'''||[[Miguel Almirón]] || || {{suboff|91}} |- |CM ||'''16'''||[[Damián Bobadilla]] || || {{suboff|99}} |- |CM ||'''14'''||[[Andrés Cubas]] || {{yel|65}} |- |LM ||'''23'''||[[Matías Galarza (nogometaš)|Matías Galarza]] || {{yel|117}} |- |CF ||'''21'''||[[Gabriel Ávalos]] || || {{suboff|55}} |- |CF ||'''19'''||[[Julio Enciso (nogometaš)|Julio Enciso]] || || {{suboff|57}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''24'''||[[Gustavo Caballero]] || || {{subon|55}} |- |MF ||'''11'''||[[Maurício (nogometaš)|Maurício]] || || {{subon|57}} |- |DF ||'''2''' ||[[Gustavo Velázquez]] || || {{subon|91}} |- |FW ||'''9''' ||[[Antonio Sanabria]] || || {{subon|99}} |- |MF ||'''20'''||[[Braian Ojeda]] || || {{subon|99}} |- |DF ||'''5''' ||[[Fabián Balbuena]] || || {{subon|120+2}} |- |colspan=3|'''Ostale disciplinske mjere:''' |- |{{abbr|TS|Član stršnog štaba (video analitičar)}} ||'''—''' || Alejandro Juan || {{yel|117}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Gustavo Alfaro]] || {{yel|105}} |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Orlando Gill]] (Paragvaj)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Zakaria Brinsi ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) <br />Mostafa Akarkad ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Ma Ning (nogometni sudija)|Ma Ning]] ([[Nogometni savez Kine|Kina]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Zhou Fei ([[Nogometni savez Kine|Kina]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Tatiana Guzmán]] ([[Nogometni savez Nikaragve|Nikaragva]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />Hamza El-Fariq ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Abdullah Al-Shehri ([[Nogometni savez Saudijske Arabije|Saudijska Arabija]]) |} ---- ===Nizozemska – Maroko=== <section begin="R32-4" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|29}} |time=19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |team1={{NOG-D|NED}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Nizozemska – Maroko|1–1}} |aet=yes |team2={{NOG|MAR}} |goals1= *[[Cody Gakpo|Gakpo]] {{goal|72}} |goals2= *[[Issa Diop (nogometaš)|Diop]] {{goal|90+1}} |stadium=[[Estadio BBVA]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]] |attendance=51.243 |referee=[[Wilton Sampaio]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) |penalties1= *[[Teun Koopmeiners|Koopmeiners]] {{pengol}} *[[Justin Kluivert|Kluivert]] {{penpromašaj}} *[[Wout Weghorst|Weghorst]] {{pengol}} *[[Quinten Timber|Timber]] {{penpromašaj}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{penpromašaj}} |penaltyscore=2–3 |penalties2= *{{penpromašaj}} [[Neil El Aynaoui|El Aynaoui]] *{{pengol}} [[Soufiane Rahimi|Rahimi]] *{{pengol}} [[Chemsdine Talbi|Talbi]] *{{penpromašaj}} [[Achraf Hakimi|Hakimi]] *{{pengol}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 "Netherlands vs Morocco {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 25, 2026.</ref> }}<section end="R32-4" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ned26h |pattern_b = _ned26h |pattern_ra = _ned26h |pattern_sh = _ned26a |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FF5533 |title = {{nowrap|Nizozemska}}<ref name="NED-MAR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12531/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Netherlands v. Morocco |publisher=[[FIFA]] |date=June 29, 2026 |access-date=June 29, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _mrc26a |pattern_b = _mrc26a |pattern_ra = _mrc26a |pattern_sh = _mrc26a |pattern_so = _mrc26al |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = {{nowrap|Maroko}}<ref name="NED-MAR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Bart Verbruggen]] |- |CB ||'''6''' ||[[Jan Paul van Hecke]] |- |CB ||'''4''' ||[[Virgil van Dijk]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''5''' ||[[Nathan Aké]] || {{suboff|71}} |- |RM ||'''22'''||[[Denzel Dumfries]] |- |CM ||'''8''' ||[[Ryan Gravenberch]] || {{suboff|86}} |- |CM ||'''21'''||[[Frenkie de Jong]] || {{suboff|110}} |- |LM ||'''15'''||[[Micky van de Ven]] || {{suboff|86}} |- |RF ||'''24'''||[[Crysencio Summerville]] |- |CF ||'''19'''||[[Brian Brobbey]] || {{suboff|71}} |- |LF ||'''11'''||[[Cody Gakpo]] || {{suboff|113}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''20'''||[[Teun Koopmeiners]] || {{subon|71}} |- |FW ||'''9''' ||[[Wout Weghorst]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''26'''||[[Quinten Timber]] || {{subon|86}} |- |DF ||'''25'''||[[Jorrel Hato]] || {{subon|86}} |- |MF ||'''3''' ||[[Marten de Roon]] || {{subon|110}} |- |MF ||'''7''' ||[[Justin Kluivert]] || {{subon|113}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Ronald Koeman]] |} |valign="top"|[[File:NED-MAR 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Yassine Bounou]] |- |RB ||'''2''' ||[[Achraf Hakimi]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''14'''||[[Issa Diop (nogometaš)|Issa Diop]] || {{yel|47}} |- |CB ||'''18'''||[[Chadi Riad]] || || {{suboff|75}} |- |LB ||'''3''' ||[[Noussair Mazraoui]] |- |CM ||'''6''' ||[[Ayyoub Bouaddi]] || || {{suboff|79}} |- |CM ||'''24'''||[[Neil El Aynaoui]] |- |RW ||'''10'''||[[Brahim Díaz]] || || {{suboff|79}} |- |AM ||'''8''' ||[[Azzedine Ounahi]] || || {{suboff|86}} |- |LW ||'''23'''||[[Bilal El Khannouss]] || || {{suboff|86}} |- |CF ||'''11'''||[[Ismael Saibari]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''26'''||[[Anass Salah-Eddine]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''15'''||[[Samir El Mourabet]] || || {{subon|79}} |- |MF ||'''16'''||[[Gessime Yassine]] || || {{subon|79}} |- |FW ||'''9''' ||[[Soufiane Rahimi]] || || {{subon|86}} |- |MF ||'''7''' ||[[Chemsdine Talbi]] || || {{subon|86}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Mohamed Ouahbi]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Issa Diop (nogometaš)|Issa Diop]] (Maroko)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Bruno Pires ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />Bruno Boschilia ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Cristián Garay]] ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />José Retamal ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Nicolás Gallo (nogometni sudija)|Nicolás Gallo]] ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Leodán González]] ([[Nogometni savez Urugvaja|Urugvaj]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Armando Villarreal]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |} ---- ===Obala Slonovače – Norveška=== <section begin="R32-5" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|30}} |time=12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|CIV}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Obala Slonovače – Norveška|1–2}} |team2={{NOG|NOR}} |goals1= *[[Amad Diallo|Diallo]] {{goal|74}} |goals2= *[[Antonio Nusa|Nusa]] {{goal|39}} *[[Erling Haaland|Haaland]] {{goal|86}} |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |attendance=69.665 |referee=[[Jesús Valenzuela]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 "Côte d'Ivoire vs Norway {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 26, 2026.</ref> }}<section end="R32-5" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _civ26h |pattern_b = _civ26h |pattern_ra = _civ26h |pattern_sh = _civ26h |pattern_so = _civ26hl |leftarm = ff7d1d |body = ff7d1d |rightarm = ff7d1d |shorts = ff7d1d |socks = ff7d1d |title = {{nowrap|Obala Slonovače}}<ref name="CIV-NOR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12523/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Côte d'Ivoire v. Norway |publisher=[[FIFA]] |date=June 30, 2026 |access-date=June 30, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _nor26t |pattern_b = _nor26t |pattern_ra = _nor26t |pattern_sh = _nor26h |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Norveška<ref name="CIV-NOR line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Yahia Fofana]] |- |RB ||'''17'''||[[Guéla Doué]] |- |CB ||'''7''' ||[[Odilon Kossounou]] |- |CB ||'''20'''||[[Emmanuel Agbadou]] |- |LB ||'''3''' ||[[Ghislain Konan]] || {{suboff|90+3}} |- |DM ||'''18'''||[[Ibrahim Sangaré (nogometaš)|Ibrahim Sangaré]] |- |CM ||'''8''' ||[[Franck Kessié]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CM ||'''26'''||[[Christ Inao Oulaï]] || {{suboff|60}} |- |RF ||'''19'''||[[Nicolas Pépé]] || {{suboff|87}} |- |CF ||'''9''' ||[[Ange-Yoan Bonny]] || {{suboff|60}} |- |LF ||'''11'''||[[Yan Diomande]] || {{suboff|90+3}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''15'''||[[Amad Diallo]] || {{subon|60}} |- |FW ||'''12'''||[[Elye Wahi]] || {{subon|60}} |- |FW ||'''14'''||[[Oumar Diakité]] || {{subon|87}} |- |FW ||'''22'''||[[Evann Guessand]] || {{subon|90+3}} |- |FW ||'''24'''||[[Bazoumana Touré]] || {{subon|90+3}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Emerse Faé]] |} |valign="top"|[[File:CIV-NOR 2026-06-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Ørjan Nyland]] |- |RB ||'''16'''||[[Marcus Holmgren Pedersen]] || || {{suboff|83}} |- |CB ||'''3''' ||[[Kristoffer Ajer]] |- |CB ||'''17'''||[[Torbjørn Heggem]] |- |LB ||'''5''' ||[[David Møller Wolfe]] |- |CM ||'''6''' ||[[Patrick Berg]] |- |CM ||'''8''' ||[[Sander Berge]] |- |AM ||'''10'''||[[Martin Ødegaard]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RF ||'''7''' ||[[Alexander Sørloth]] || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''9''' ||[[Erling Haaland]] |- |LF ||'''20'''||[[Antonio Nusa]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|71}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''21'''||[[Andreas Schjelderup]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''22'''||[[Oscar Bobb]] || || {{subon|71}} |- |MF ||'''14'''||[[Fredrik Aursnes]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Ståle Solbakken]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Antonio Nusa]] (Norveška)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:'''<ref name="CIV-NOR line-ups"/> <br />Jorge Urrego ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />Tulio Moreno ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Juan Gabriel Benítez]] ([[Nogometni savez Paragvaja|Paragvaj]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Eduardo Cardozo ([[Nogometni savez Paragvaja|Paragvaj]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />Juan Lara ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Juan Soto (nogometni sudija)|Juan Soto]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Jarred Gillett]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |} ---- ===Francuska – Švedska=== <section begin="R32-6" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|30}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|FRA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Francuska – Švedska|3–0}} |team2={{NOG|SWE}} |goals1= *[[Kylian Mbappé|Mbappé]] {{goal|45||74}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{goal|53}} |goals2= |stadium=[[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |attendance=80.663 |referee=[[Danny Makkelie]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 "France vs Sweden {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-6" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _fra26H |pattern_b = _fra26H |pattern_ra = _fra26H |pattern_sh = _fra26H2 |pattern_so = _fra26Hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Francuska<ref name="FRA-SWE line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12532/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – France v. Sweden |publisher=[[FIFA]] |date=June 30, 2026 |access-date=June 30, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _swe26h |pattern_b = _swe26h |pattern_ra = _swe26h |pattern_sh = _swe26h |pattern_so = _swe26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Švedska<ref name="FRA-SWE line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Mike Maignan]] |- |RB ||'''5''' ||[[Jules Koundé]] || {{suboff|75}} |- |CB ||'''4''' ||[[Dayot Upamecano]] |- |CB ||'''17'''||[[William Saliba]] |- |LB ||'''3''' ||[[Lucas Digne]] || {{suboff|78}} |- |CM ||'''8''' ||[[Aurélien Tchouaméni]] |- |CM ||'''14'''||[[Adrien Rabiot]] |- |RW ||'''7''' ||[[Ousmane Dembélé]] || {{suboff|75}} |- |AM ||'''11'''||[[Michael Olise]] || {{suboff|85}} |- |LW ||'''12'''||[[Bradley Barcola]] |- |CF ||'''10'''||[[Kylian Mbappé]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || {{suboff|85}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''20'''||[[Désiré Doué]] || {{subon|75}} |- |DF ||'''2''' ||[[Malo Gusto]] || {{subon|75}} |- |DF ||'''19'''||[[Théo Hernandez]] || {{subon|78}} |- |FW ||'''22'''||[[Jean-Philippe Mateta]] || {{subon|85}} |- |MF ||'''24'''||[[Rayan Cherki]] || {{subon|85}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Didier Deschamps]] |} |valign="top"|[[File:FRA-SWE 2026-06-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jacob Widell Zetterström]] |- |RB ||'''8''' ||[[Daniel Svensson (nogometaš)|Daniel Svensson]] || {{suboff|82}} |- |CB ||'''2''' ||[[Gustaf Lagerbielke (nogometaš)|Gustaf Lagerbielke]] |- |CB ||'''3''' ||[[Victor Lindelöf]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |LB ||'''5''' ||[[Gabriel Gudmundsson]] |- |RM ||'''11'''||[[Anthony Elanga]] |- |CM ||'''7''' ||[[Lucas Bergvall]] || {{suboff|66}} |- |CM ||'''18'''||[[Yasin Ayari]] || {{suboff|82}} |- |LM ||'''24'''||[[Elliot Stroud]] || {{suboff|66}} |- |CF ||'''17'''||[[Viktor Gyökeres]] |- |CF ||'''9''' ||[[Alexander Isak]] || {{suboff|89}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''26'''||[[Taha Ali]] || {{subon|66}} |- |MF ||'''22'''||[[Besfort Zeneli]] || {{subon|66}} |- |MF ||'''10'''||[[Benjamin Nygren]] || {{subon|82}} |- |MF ||'''19'''||[[Mattias Svanberg]] || {{subon|82}} |- |FW ||'''25'''||[[Gustaf Nilsson (nogometaš)|Gustaf Nilsson]] || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ENG}} [[Graham Potter]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Kylian Mbappé]] (France)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:'''<ref name="FRA-SWE line-ups"/> <br />Hessel Steegstra ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />Jan de Vries ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Tori Penso]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />[[Brooke Mayo]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Dennis Higler]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />Bram Van Driessche ([[Nogometni savez Belgije|Belgija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Tomasz Kwiatkowski ([[Nogometni savez Poljske|Poljska]]) |} ---- ===Meksiko – Ekvador=== <section begin="R32-7" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|6|30}} |time=19:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |team1={{NOG-D|MEX}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Meksiko – Ekvador|2–0}} |team2={{NOG|ECU}} |goals1= *[[Julián Quiñones|Quiñones]] {{goal|22}} *[[Raúl Jiménez|Jiménez]] {{goal|31}} |goals2= |stadium=[[Estadio Azteca]], [[Ciudad de México]] |attendance=80.824 |referee=[[Slavko Vinčić]] ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 "Mexico vs Ecuador {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-7" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26h |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = ffffff |socks = DE0000 |title = Meksiko<ref name="MEX-ECU line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12529/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Mexico v. Ecuador |publisher=[[FIFA]] |date=June 30, 2026 |access-date=June 30, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _ecu26h |pattern_b = _ecu26h |pattern_ra = _ecu26h |pattern_sh = _ecu26h |pattern_so = _ecu26h2l |leftarm = FFE80B |body = FFE80B |rightarm = FFE80B |shorts = ffd700 |socks = ffd700 |title = Ekvador<ref name="MEX-ECU line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Raúl Rangel (nogometaš)|Raúl Rangel]] |- |RB ||'''2''' ||[[Jorge Sánchez (nogometaš)|Jorge Sánchez]] |- |CB ||'''3''' ||[[César Montes]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''5''' ||[[Johan Vásquez (nogometaš)|Johan Vásquez]] |- |LB ||'''23'''||[[Jesús Gallardo]] |- |DM ||'''6''' ||[[Érik Lira]] |- |CM ||'''19'''||[[Gilberto Mora (nogometaš)|Gilberto Mora]] || {{suboff|59}} |- |CM ||'''7''' ||[[Luis Romo]] || {{suboff|73}} |- |RF ||'''25'''||[[Roberto Alvarado]] || {{suboff|80}} |- |CF ||'''9''' ||[[Raúl Jiménez]] || {{suboff|73}} |- |LF ||'''16'''||[[Julián Quiñones]] || {{suboff|80}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''26'''||[[Brian Gutiérrez]] || {{subon|59}} |- |MF ||'''18'''||[[Obed Vargas]] || {{subon|73}} |- |FW ||'''11'''||[[Santiago Giménez]] || {{subon|73}} |- |DF ||'''15'''||[[Israel Reyes]] || {{subon|80}} |- |MF ||'''17'''||[[Orbelín Pineda]] || {{subon|80}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Javier Aguirre]] |} |valign="top"|[[File:MEX-ECU 2026-06-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Hernán Galíndez]] |- |RB ||'''21'''||[[Alan Franco (nogometaš)|Alan Franco]] || {{yel|45+1}} || {{suboff|46}} |- |CB ||'''4''' ||[[Joel Ordóñez]] || || {{suboff|46}} |- |CB ||'''6''' ||[[Willian Pacho]] |- |LB ||'''3''' ||[[Piero Hincapié]] || {{sentoff|0|90+5}} |- |RM ||'''9''' ||[[John Yeboah]] || || {{suboff|79}} |- |CM ||'''23'''||[[Moisés Caicedo]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || {{yel|90+9}} |- |CM ||'''15'''||[[Pedro Vite]] |- |LM ||'''20'''||[[Nilson Angulo]] || || {{suboff|79}} |- |CF ||'''19'''||[[Gonzalo Plata]] |- |CF ||'''13'''||[[Enner Valencia]] || || {{suboff|59}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''26'''||[[Yaimar Medina]] || || {{subon|46}} |- |DF ||'''17'''||[[Ángelo Preciado]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''11'''||[[Kevin Rodríguez (nogometaš)|Kevin Rodríguez]] || || {{subon|59}} |- |MF ||'''10'''||[[Kendry Páez]] || {{yel|90+3}} || {{subon|79}} |- |FW ||'''16'''||[[Jordy Caicedo]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Sebastián Beccacece]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Julián Quiñones]] (Meksiko)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:'''<ref name="MEX-ECU line-ups"/> <br />Tomaž Klančnik ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) <br />Andraž Kovačič ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Mustapha Ghorbal]] ([[Nogometni savez Alžira|Alžir]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Mokrane Gourari ([[Nogometni savez Alžira|Alžir]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[Nogometni savez Njemačke|Njemačka]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Willy Delajod]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Mahmoud Ashour ([[Nogometni savez Egipta|Egipat]]) |} ---- ===Engleska – DR Kongo=== <section begin="R32-8" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|1}} |time=12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|ENG}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Engleska – DR Kongo|2–1}} |team2={{NOG|COD}} |goals1= *[[Harry Kane|Kane]] {{goal|75||86}} |goals2= *[[Brian Cipenga|Cipenga]] {{goal|7}} |stadium=[[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |attendance=68.239 |referee=[[Adham Makhadmeh]] ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 "England vs Congo DR {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-8" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _eng26H |pattern_b = _eng26H |pattern_ra = _eng26H |pattern_sh = _eng26H |pattern_so = _eng26Hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Engleska<ref name="ENG-COD line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12521/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – England v. Congo DR |publisher=[[FIFA]] |date=July 1, 2026 |access-date=July 1, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cod2526h |pattern_b = _cod2526h |pattern_ra = _cod2526h |pattern_sh = _cod2526h |pattern_so = _cod26hl |leftarm = 00b7ef |body = 00b7ef |rightarm = 00b7ef |shorts = 00b7ef |socks = 00b7ef |title = {{nowrap|DR Kongo}}<ref name="ENG-COD line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jordan Pickford]] |- |RB ||'''25'''||[[Djed Spence]] || || {{suboff|70}} |- |CB ||'''2''' ||[[Ezri Konsa]] |- |CB ||'''6''' ||[[Marc Guéhi]] |- |LB ||'''3''' ||[[Nico O'Reilly]] |- |CM ||'''8''' ||[[Elliot Anderson (nogometaš)|Elliot Anderson]] |- |CM ||'''4''' ||[[Declan Rice]] || || {{suboff|90+1}} |- |RW ||'''20'''||[[Noni Madueke]] || || {{suboff|60}} |- |AM ||'''10'''||[[Jude Bellingham]] || {{yel|19}} |- |LW ||'''11'''||[[Marcus Rashford]] || || {{suboff|60}} |- |CF ||'''9''' ||[[Harry Kane]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''7''' ||[[Bukayo Saka]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''18'''||[[Anthony Gordon (nogometaš)|Anthony Gordon]] || || {{subon|60}} |- |MF ||'''21'''||[[Eberechi Eze]] || || {{subon|70}} |- |DF ||'''5''' ||[[John Stones]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|GER}} [[Thomas Tuchel]] |} |valign="top"|[[File:ENG-COD 2026-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Lionel Mpasi]] |- |RB ||'''2''' ||[[Aaron Wan-Bissaka]] |- |CB ||'''22'''||[[Chancel Mbemba]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CB ||'''4''' ||[[Axel Tuanzebe]] |- |LB ||'''26'''||[[Arthur Masuaku]] || || {{suboff|89}} |- |DM ||'''8''' ||[[Samuel Moutoussamy]] || || {{suboff|89}} |- |RM ||'''7''' ||[[Nathanaël Mbuku]] || || {{suboff|64}} |- |CM ||'''6''' ||[[Ngal'ayel Mukau]] || || {{suboff|76}} |- |CM ||'''14'''||[[Noah Sadiki]] || {{yel|27}} |- |LM ||'''9''' ||[[Brian Cipenga]] || || {{suboff|76}} |- |CF ||'''20'''||[[Yoane Wissa]] |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''13'''||[[Meschak Elia]] || || {{subon|64}} |- |MF ||'''10'''||[[Théo Bongonda]] || || {{subon|76}} |- |MF ||'''25'''||[[Edo Kayembe]] || || {{subon|76}} |- |DF ||'''12'''||[[Joris Kayembe]] || || {{subon|89}} |- |FW ||'''19'''||[[Fiston Mayele]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|FRA}} [[Sébastien Desabre]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Harry Kane]] (Engleska)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Mohammad Al-Kalaf ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) <br />Ahmad Al-Roalle ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Khalid Al-Turais]] ([[Nogometni savez Saudijske Arabije|Saudijska Arabija]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Mohammed Al-Bakry ([[Nogometni savez Saudijske Arabije|Saudijska Arabija]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Khamis Al-Marri]] ([[Nogometni savez Katara|Katar]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />Mohammed Obaid Khadim ([[Nogometni savez Ujedinjenih Arapskih Emirata|UAE]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Joe Dickerson]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |} ---- ===Belgija – Senegal=== <section begin="R32-9" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|1}} |time=13:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|BEL}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Belgija – Senegal|3–2}} |aet=yes |team2={{NOG|SEN}} |goals1= *[[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{goal|86}} *[[Youri Tielemans|Tielemans]] {{goal|89||120+5|pen.}} |goals2= *[[Habib Diarra|Diarra]] {{goal|25}} *[[Ismaïla Sarr|I. Sarr]] {{goal|51}} |stadium=[[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance=66.925 |referee=[[Saíd Martínez]] ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 "Belgium vs Senegal {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-9" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bel26a |pattern_b = _bel26a |pattern_ra = _bel26a |pattern_sh = _bel26a |pattern_so = _adidasblackl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Belgija<ref name="BEL-SEN line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12534/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Belgium v. Senegal |publisher=[[FIFA]] |date=July 1, 2026 |access-date=July 1, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sen26a |pattern_b = _sen26a |pattern_ra = _sen26a |pattern_sh = _sen26a |pattern_so = _sen26al |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Senegal<ref name="BEL-SEN line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Thibaut Courtois]] |- |RB ||'''21'''||[[Timothy Castagne]] |- |CB ||'''4''' ||[[Brandon Mechele]] || {{yel|64}} |- |CB ||'''3''' ||[[Arthur Theate]] |- |LB ||'''5''' ||[[Maxim De Cuyper]]|| || {{suboff|78}} |- |CM ||'''20'''||[[Hans Vanaken]]|| || {{suboff|63}} |- |CM ||'''8''' ||[[Youri Tielemans]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RW ||'''10'''||[[Leandro Trossard]]|| || {{suboff|109}} |- |AM ||'''7''' ||[[Kevin De Bruyne]]|| || {{suboff|56}} |- |LW ||'''11'''||[[Jérémy Doku]]|| || {{suboff|56}} |- |CF ||'''17'''||[[Charles De Ketelaere]] || || {{suboff|46}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Romelu Lukaku]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''14'''||[[Dodi Lukébakio]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''23'''||[[Nicolas Raskin]] || || {{subon|56}} |- |MF ||'''19'''||[[Diego Moreira]] || || {{subon|63}} |- |DF ||'''15'''||[[Thomas Meunier]] || || {{subon|78}} |- |MF ||'''24'''||[[Amadou Onana]] || || {{subon|109}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|FRA}} [[Rudi Garcia]]|| {{yel|90}} |} |valign="top"|[[File:BEL-SEN 2026-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Mory Diaw]] |- |RB ||'''15'''||[[Krépin Diatta]] |- |CB ||'''6''' ||[[Pathé Ciss]] |- |CB ||'''19'''||[[Moussa Niakhaté]] |- |LB ||'''14'''||[[Ismail Jakobs]]|| || {{suboff|93}} |- |CM ||'''21'''||[[Habib Diarra]]|| || {{suboff|73}} |- |CM ||'''5''' ||[[Idrissa Gueye]] ([[Kapiten (nogomet)|c]])|| || {{suboff|95}} |- |CM ||'''26'''||[[Pape Gueye]]|| || {{suboff|66}} |- |RF ||'''13'''||[[Iliman Ndiaye]]|| || {{suboff|73}} |- |CF ||'''18'''||[[Ismaïla Sarr]] |- |LF ||'''10'''||[[Sadio Mané]] || || {{suboff|93}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Lamine Camara]] || {{yel|67}} || {{subon|66}} |- |MF ||'''17'''||[[Pape Matar Sarr]] || || {{subon|73}} |- |FW ||'''20'''||[[Ibrahim Mbaye]] || || {{subon|73}} |- |FW ||'''11'''||[[Nicolas Jackson]] || || {{subon|93}} |- |DF ||'''25'''||[[El Hadji Malick Diouf]] || || {{subon|93}} |- |MF ||'''22'''||[[Bara Sapoko Ndiaye]] || || {{subon|95}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Pape Thiaw]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Youri Tielemans]] (Belgija)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Walter López ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) <br />Christian Ramírez ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Andrés Rojas]] ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Alexander Guzmán ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />Guillermo Pacheco ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Rodolpho Toski]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Carlos del Cerro Grande]] ([[Nogometni savez Španije|Španija]]) |} ---- ===Sjedinjene Američke Države – Bosna i Hercegovina=== <section begin="R32-10" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|1}} |time=17:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|USA|ime=SAD}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Sjedinjene Američke Države – Bosna i Hercegovina|2–0}} |team2={{NOG|BIH}} |goals1= *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{goal|45}} *[[Malik Tillman|Tillman]] {{goal|82}} |goals2= |stadium=[[Levi's Stadium]], [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]] |attendance=68.827 |referee=[[Raphael Claus]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 "USA vs Bosnia and Herzegovina {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 25, 2026.</ref> }}<section end="R32-10" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _usa26h |pattern_b = _usa26h |pattern_ra = _usa26h |pattern_sh = _usa26h2 |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FCFAF5 |title = {{nowrap|Sjedinjene Američke Države}}<ref name="USA-BIH line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12533/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – USA v. Bosnia and Herzegovina |publisher=[[FIFA]] |date=July 1, 2026 |access-date=July 1, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bih26h |pattern_b = _bih26h |pattern_ra = _bih26h |pattern_sh = |pattern_so = _bih26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = 001970 |socks = |title = {{nowrap|Bosna i Hercegovina}}<ref name="USA-BIH line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''24'''||[[Matt Freese]] |- |CB ||'''16'''||[[Alex Freeman]] |- |CB ||'''3''' ||[[Chris Richards (nogometaš)|Chris Richards]] |- |CB ||'''13'''||[[Tim Ream]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RM ||'''2''' ||[[Sergiño Dest]] || || {{suboff|87}} |- |CM ||'''8''' ||[[Weston McKennie]] || || {{suboff|90+5}} |- |CM ||'''4''' ||[[Tyler Adams]] |- |CM ||'''17'''||[[Malik Tillman]] |- |LM ||'''5''' ||[[Antonee Robinson]] |- |CF ||'''10'''||[[Christian Pulisic]] || || {{suboff|87}} |- |CF ||'''20'''||[[Folarin Balogun]] || {{sentoff|0|64}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''14'''||[[Sebastian Berhalter]] || || {{subon|87}} |- |FW ||'''9''' ||[[Ricardo Pepi]] || || {{subon|87}} |- |MF ||'''7''' ||[[Giovanni Reyna]] || || {{subon|90+5}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Mauricio Pochettino]] |} |valign="top"|[[File:USA-BIH 2026-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Nikola Vasilj]] |- |RB ||'''7''' ||[[Amar Dedić]] |- |CB ||'''18'''||[[Nikola Katić]] || || {{suboff|75}} |- |CB ||'''4''' ||[[Tarik Muharemović]] |- |LB ||'''21'''||[[Stjepan Radeljić]] || {{yel|80}} |- |RM ||'''8''' ||[[Armin Gigović]] || || {{suboff|51}} |- |CM ||'''14'''||[[Ivan Šunjić]] || || {{suboff|51}} |- |CM ||'''19'''||[[Kerim Alajbegović]] |- |LM ||'''5''' ||[[Sead Kolašinac]] || || {{suboff|75}} |- |CF ||'''10'''||[[Ermedin Demirović]] |- |CF ||'''11'''||[[Edin Džeko]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|51}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''26'''||[[Ermin Mahmić]] || || {{subon|51}} |- |MF ||'''6''' ||[[Benjamin Tahirović]] || || {{subon|51}} |- |MF ||'''20'''||[[Esmir Bajraktarević]] || || {{subon|51}} |- |FW ||'''23'''||[[Haris Tabaković]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''15'''||[[Amar Memić]] || || {{subon|75}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Sergej Barbarez]] || {{yel|80}} |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Malik Tillman]] (SAD)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Danilo Manis ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />Rodrigo Figueiredo ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Darío Herrera (nogometni sudija)|Darío Herrera]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Cristian Navarro ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Juan Soto (nogometni sudija)|Juan Soto]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Nicolás Gallo (nogometni sudija)|Nicolás Gallo]] ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Jérôme Brisard]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |} ---- ===Španija – Austrija=== <section begin="R32-11" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|2}} |time=12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|ESP}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Španija – Austrija|3–0}} |team2={{NOG|AUT}} |goals1= *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{goal|36||89}} *[[Pedro Porro|Porro]] {{goal|66}} |goals2= |stadium=[[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]] |attendance=70.492 |referee=[[Glenn Nyberg]] ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 "Spain vs Austria {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-11" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _esp26h |pattern_b = _esp26hA |pattern_ra = _esp26h |pattern_sh = _esp26h |pattern_so = _esp26hl |leftarm = D71726 |body = D71726 |rightarm = D71726 |shorts = 000066 |socks = D71726 |title = Španija<ref name="ESP-AUT line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12528/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Spain v. Austria |publisher=[[FIFA]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 2, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _aut26a |pattern_b = _aut26a |pattern_ra = _aut26a |pattern_sh = _mrc26a |pattern_so = _aut26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Austrija<ref name="ESP-AUT line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Unai Simón]] |- |RB ||'''12'''||[[Pedro Porro]] |- |CB ||'''22'''||[[Pau Cubarsí]] |- |CB ||'''14'''||[[Aymeric Laporte]] || {{suboff|90+3}} |- |LB ||'''24'''||[[Marc Cucurella]] |- |DM ||'''16'''||[[Rodri (nogometaš)|Rodri]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |CM ||'''10'''||[[Dani Olmo]] || {{suboff|71}} |- |CM ||'''20'''||[[Pedri]] || {{suboff|90+3}} |- |RF ||'''19'''||[[Lamine Yamal]] || {{suboff|85}} |- |CF ||'''21'''||[[Mikel Oyarzabal]] |- |LF ||'''15'''||[[Álex Baena]] || {{suboff|71}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''7''' ||[[Ferran Torres]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''6''' ||[[Mikel Merino]] || {{subon|71}} |- |MF ||'''9''' ||[[Gavi (nogometaš)|Gavi]] || {{subon|85}} |- |MF ||'''8''' ||[[Fabián Ruiz]] || {{subon|90+3}} |- |DF ||'''2''' ||[[Marc Pubill]] || {{subon|90+3}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Luis de la Fuente (nogometaš)|Luis de la Fuente]] |} |valign="top"|[[File:ESP-AUT 2026-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alexander Schlager]] |- |RB ||'''5''' ||[[Stefan Posch]] || {{yel|83}} || {{suboff|85}} |- |CB ||'''3''' ||[[Kevin Danso]] |- |CB ||'''8''' ||[[David Alaba]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |LB ||'''20'''||[[Konrad Laimer]] |- |CM ||'''6''' ||[[Nicolas Seiwald]] || || {{suboff|46}} |- |CM ||'''4''' ||[[Xaver Schlager]] || || {{suboff|46}} |- |RW ||'''18'''||[[Romano Schmid]] || || {{suboff|60}} |- |AM ||'''24'''||[[Paul Wanner]] |- |LW ||'''9''' ||[[Marcel Sabitzer]] |- |CF ||'''11'''||[[Michael Gregoritsch]] || || {{suboff|60}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''10'''||[[Florian Grillitsch]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''17'''||[[Carney Chukwuemeka]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''7''' ||[[Marko Arnautović]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''14'''||[[Saša Kalajdžić]] || || {{subon|60}} |- |DF ||'''22'''||[[Alexander Prass]] || || {{subon|85}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|GER}} [[Ralf Rangnick]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Lamine Yamal]] (Španija)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Mahbod Beigi ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) <br />Andreas Söderkvist ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Dahane Beida]] ([[Nogometni savez Mauritanije|Mauritanija]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Elvis Noupue ([[Nogometni savez Kameruna|Kamerun]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />Tomasz Kwiatkowski ([[Nogometni savez Poljske|Poljska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Fedayi San]] ([[Nogometni savez Švicarske|Švicarska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Shaun Evans (nogometni sudija)|Shaun Evans]] ([[Nogometni savez Australije|Australija]]) |} ---- ===Portugal – Hrvatska=== <section begin="R32-12" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|2}} |time=19:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|POR}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Portugal – Hrvatska|2–1}} |team2={{NOG|CRO}} |goals1= *[[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{goal|68|pen.}} *[[Gonçalo Ramos|Ramos]] {{goal|90+4}} |goals2= *[[Ivan Perišić|Perišić]] {{goal|53}} |stadium=[[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance=43.036 |referee=[[Espen Eskås]] ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 "Portugal vs Croatia {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-12" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _por26a |pattern_b = _por26a |pattern_ra = _por26a |pattern_sh = _por26a2 |pattern_so = _por26al |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Portugal<ref name="POR-CRO line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12535/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Portugal v. Croatia |publisher=[[FIFA]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 2, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cro26a |pattern_b = _cro26a |pattern_ra = _cro26a |pattern_sh = _cro26a |pattern_so = |leftarm = 000081 |body = 000081 |rightarm = 000081 |shorts = 000081 |socks = 0033F5 |title = Hrvatska<ref name="POR-CRO line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Diogo Costa]] |- |RB ||'''20'''||[[João Cancelo]] || || {{suboff|62}} |- |CB ||'''3''' ||[[Rúben Dias]] || {{yel|17}} |- |CB ||'''13'''||[[Renato Veiga]] |- |LB ||'''25'''||[[Nuno Mendes (nogometaš)|Nuno Mendes]] |- |CM ||'''15'''||[[João Neves]] |- |CM ||'''23'''||[[Vitinha]] || || {{suboff|62}} |- |RW ||'''18'''||[[Pedro Neto]] || || {{suboff|62}} |- |AM ||'''8''' ||[[Bruno Fernandes]] || || {{suboff|62}} |- |LW ||'''17'''||[[Rafael Leão]] |- |CF ||'''7''' ||[[Cristiano Ronaldo]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|81}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''10'''||[[Bernardo Silva]] || || {{subon|62}} |- |DF ||'''2''' ||[[Nélson Semedo]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''26'''||[[Francisco Conceição]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''9''' ||[[Gonçalo Ramos]] || || {{subon|62}} |- |MF ||'''21'''||[[Rúben Neves]] || || {{subon|81}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ESP}} [[Roberto Martínez]] |} |valign="top"|[[File:POR-CRO 2026-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Dominik Livaković]] |- |RB ||'''2''' ||[[Josip Stanišić]] |- |CB ||'''6''' ||[[Josip Šutalo]] |- |CB ||'''3''' ||[[Marin Pongračić]] |- |LB ||'''14'''||[[Ivan Perišić]] || {{yel|90+8}} |- |CM ||'''10'''||[[Luka Modrić]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || {{yel|59}} |- |CM ||'''8''' ||[[Mateo Kovačić]] || || {{suboff|90+6}} |- |RW ||'''13'''||[[Nikola Vlašić]] || || {{suboff|90+2}} |- |AM ||'''17'''||[[Petar Sučić]] |- |LW ||'''16'''||[[Martin Baturina]] || || {{suboff|68}} |- |CF ||'''11'''||[[Ante Budimir]] || || {{suboff|46}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |FW ||'''20'''||[[Igor Matanović]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''15'''||[[Mario Pašalić]] || || {{subon|68}} |- |DF ||'''4''' ||[[Joško Gvardiol]] || || {{subon|90+2}} |- |FW ||'''9''' ||[[Andrej Kramarić]] || || {{subon|90+6}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Zlatko Dalić]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Cristiano Ronaldo]] (Portugal)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Jan Erik Engan ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]]) <br />Isaak Bashevkin ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Abongile Tom]] ([[Nogometni savez Južnoafričke Republike|Južnoafrička Republika]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />[[Zakhele Siwela]] ([[Nogometni savez Južnoafričke Republike|Južnoafrička Republika]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Jarred Gillett]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Dennis Higler]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />[[Marco Di Bello]] ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) |} ---- ===Švicarska – Alžir=== <section begin="R32-13" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|2}} |time=20:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|SUI}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Švicarska – Alžir|2–0}} |team2={{NOG|ALG}} |goals1= *[[Breel Embolo|Embolo]] {{goal|10}} *[[Dan Ndoye|Ndoye]] {{goal|46}} |goals2= |stadium=[[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance=52.497 |referee=[[Yael Falcón]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 "Switzerland vs Algeria {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-13" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Švicarska<ref name="SUI-ALG line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12536/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Switzerland v. Algeria |publisher=[[FIFA]] |date=July 2, 2026 |access-date=July 2, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _alg26h |pattern_b = _alg26hA |pattern_ra = _alg26h |pattern_sh = _alg26h |pattern_so = _alg26hl |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = F3F3F3 |title = Alžir<ref name="SUI-ALG line-ups"/> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Gregor Kobel]] |- |RB ||'''6''' ||[[Denis Zakaria]] || || {{suboff|87}} |- |CB ||'''4''' ||[[Nico Elvedi]] |- |CB ||'''5''' ||[[Manuel Akanji]] |- |LB ||'''13'''||[[Ricardo Rodriguez (nogometaš)|Ricardo Rodriguez]] |- |CM ||'''8''' ||[[Remo Freuler]] |- |CM ||'''10'''||[[Granit Xhaka]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) |- |RW ||'''11'''||[[Dan Ndoye]] || || {{suboff|87}} |- |AM ||'''9''' ||[[Johan Manzambi]] || || {{suboff|70}} |- |LW ||'''17'''||[[Rubén Vargas]] || || {{suboff|70}} |- |CF ||'''7''' ||[[Breel Embolo]] || || {{suboff|82}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |MF ||'''22''' ||[[Fabian Rieder]] || || {{subon|70}} |- |FW ||'''19''' ||[[Noah Okafor]] || || {{subon|70}} |- |FW ||'''23''' ||[[Zeki Amdouni]] || || {{subon|82}} |- |MF ||'''3''' ||[[Silvan Widmer]] || || {{subon|87}} |- |MF ||'''20''' ||[[Michel Aebischer]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|[[Murat Yakin]] |} |valign="top"|[[File:SUI-ALG 2026-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Luca Zidane]] |- |RB ||'''17'''||[[Rafik Belghali]] || || {{suboff|82}} |- |CB ||'''2''' ||[[Aïssa Mandi]] |- |CB ||'''21'''||[[Ramy Bensebaini]] |- |LB ||'''15'''||[[Rayan Aït-Nouri]] |- |DM ||'''19'''||[[Nabil Bentaleb]] || || {{suboff|71}} |- |CM ||'''6''' ||[[Ramiz Zerrouki]] || || {{suboff|58}} |- |CM ||'''10'''||[[Farès Chaïbi]] || {{yel|36}} |- |RF ||'''7''' ||[[Riyad Mahrez]] ([[Kapiten (nogomet)|c]]) || || {{suboff|71}} |- |CF ||'''22'''||[[Ibrahim Maza]] |- |LF ||'''8''' ||[[Houssem Aouar]] || || {{suboff|58}} |- |colspan=3|'''Izmjene:''' |- |DF ||'''13''' ||[[Jaouen Hadjam]] || || {{subon|58}} |- |FW ||'''9''' ||[[Amine Gouiri]] || || {{subon|58}} |- |MF ||'''14''' ||[[Hicham Boudaoui]] || {{yel|72}} || {{subon|71}} |- |FW ||'''11''' ||[[Anis Hadj Moussa]] || || {{subon|71}} |- |FW ||'''20''' ||[[Adil Boulbina]] || || {{subon|82}} |- |colspan=3|'''Selektor:''' |- |colspan=3|{{flagicon|BIH}} [[Vladimir Petković]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' <br />[[Breel Embolo]] (Švicarska)<ref name="MOTM" /> '''Pomoćne sudije:''' <br />Masimiliano Del Yesso ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />Facundo Rodriguez ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''Četvrti sudija:''' <br />[[Kevin Ortega (nogometni sudija)|Kevin Ortega]] ([[Nogometni savez Perua|Peru]]) <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />Michael Orué ([[Nogometni savez Perua|Peru]]) <br />'''VAR sudija:''' <br />[[Hernán Mastrángelo]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />[[Erick Miranda]] ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' <br />Juan Lara ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) |} ---- ===Australija – Egipat=== <section begin="R32-14" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|3}} |time=13:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|AUS}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Australija – Egipat|1–1}} |team2={{NOG|EGY}} |aet=yes |goals1= *[[Mohamed Hany|Hany]] {{goal|55|a.g.}} |goals2= *[[Emam Ashour|Ashour]] {{goal|13}} |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |attendance=70.244 |referee=[[Gustavo Tejera]] ([[Nogometni savez Urugvaja|Urugvaj]]) |penaltyscore=2–4 |penalties1= *[[Harry Souttar|Souttar]] {{penpromašaj}} *[[Jackson Irvine|Irvine]] {{pengol}} *[[Awer Mabil|Mabil]] {{pengol}} *[[Lucas Herrington|Herrington]] {{penpromašaj}} |penalties2= *[[Mahmoud Saber|Saber]] {{pengol}} *[[Ramy Rabia|Rabia]] {{pengol}} *[[Mohamed Salah|Salah]] {{pengol}} *[[Hossam Abdelmaguid|Abdelmaguid]] {{pengol}} |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 "Australia vs Egypt {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-14" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _aus26h |pattern_b = _aus26h |pattern_ra = _aus26h |pattern_sh = _aus26H |pattern_so = |leftarm = FFFF00 |body = FFFF00 |rightarm = FFFF00 |shorts = 07563E |socks = FFFFFF |title = Australija<ref name="AUS-EGY line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12524/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Australia v. Egypt |publisher=[[FIFA]] |date=July 3, 2026 |access-date=July 3, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _egy26h |pattern_b = _egy26h |pattern_ra = _egy26h |pattern_sh = _gha26h |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title = Egipat<ref name="AUS-EGY line-ups"/> }} |} <!--{| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' '''Pomoćne sudije:''' <br />'''Četvrti sudija:''' <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />'''VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' ([[Nogometni savez |]]) |}--> ---- ===Argentina – Zelenortska Ostrva=== <section begin="R32-15" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|3}} |time=18:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|ARG}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Argentina – Zelenortska Ostrva|3–2}} |team2={{NOG|CPV}} |aet=yes |goals1= *[[Lionel Messi|Messi]] {{goal|29}} *[[Lisandro Martínez|Li. Martínez]] {{goal|92}} *[[Diney (nogometaš)|Diney]] {{goal|111|a.g.}} |goals2= *[[Deroy Duarte|D. Duarte]] {{goal|59}} *[[Sidny Lopes Cabral|Lopes Cabral]] {{goal|103}} |stadium=[[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Florida)|Miami Gardens]] |attendance=64.478 |referee= [[Drew Fischer]] ([[Nogometni savez Kanade|Kanada]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 "Argentina vs Cabo Verde {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 27, 2026.</ref> }}<section end="R32-15" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arg26h |pattern_b = _arg26hA_wc |pattern_ra = _arg26h |pattern_sh = _arg26h2 |pattern_so = _arg26h2l |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Argentina<ref name="ARG-CPV line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12530/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Argentina v. Cabo Verde |publisher=[[FIFA]] |date=July 3, 2026 |access-date=July 3, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cpv26h |pattern_b = _cpv26h |pattern_ra = _cpv26h |pattern_sh = _cpv26h |pattern_so = _cpv26hl |leftarm = 1A3CB0 |body = 1A3CB0 |rightarm = 1A3CB0 |shorts = 1A3CB0 |socks = 1A3CB0 |title = {{nowrap|Zelenortska Ostrva}}<ref name="ARG-CPV line-ups"/> }} |} <!--{| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' '''Pomoćne sudije:''' <br />'''Četvrti sudija:''' <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />'''VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' ([[Nogometni savez |]]) |}--> ---- ===Kolumbija – Gana=== <section begin="R32-16" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|3}} |time=20:30 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|COL}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Kolumbija – Gana|1–0}} |team2={{NOG|GHA}} |goals1= *[[Jhon Arias (nogometaš)|J. Arias]] {{goal|14}} |goals2= |stadium=[[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |attendance=69.045 |referee=[[Clément Turpin]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 "Colombia vs Ghana {{!}} Round of 32 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved June 28, 2026.</ref> }}<section end="R32-16" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _col26h |pattern_b = _col26h |pattern_ra = _col26h |pattern_sh = _col26h |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FF0000 |title = Kolumbija<ref name="COL-GHA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12526/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 32 – Colombia v. Ghana |publisher=[[FIFA]] |date=July 4, 2026 |access-date=July 4, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _gha26h |pattern_b = _gha26h |pattern_ra = _gha26h |pattern_sh = _gha26h |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = FFFFFF |title = Gana<ref name="COL-GHA line-ups"/> }} |} <!--{| style="width:100%; font-size:90%;" | '''Igrač utakmice:''' '''Pomoćne sudije:''' <br />'''Četvrti sudija:''' <br />'''Rezervni pomoćni sudija:''' <br />'''VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija:''' <br />'''Pomoćni VAR sudija za podršku:''' ([[Nogometni savez |]]) |}--> ==Osmina finala== ===Kanada – Maroko=== <section begin="R16-1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|4}} |time=12:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|CAN}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Kanada – Maroko|0–3}} |team2={{NOG|MAR}} |goals1= |goals2= *[[Azzedine Ounahi|Ounahi]] {{goal|50||82}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{goal|90+8}} |stadium=[[NRG Stadium]], [[Houston]] |attendance=68.777 |referee=[[Michael Oliver (nogometni sudija)|Michael Oliver]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 "Canada vs Morocco {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-1" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _can26t |pattern_b = _can26t |pattern_ra = _can26t |pattern_sh = _can26t |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = Kanada<ref name="CAN-MAR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12539/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Canada v. Morocco |publisher=[[FIFA]] |date=July 4, 2026 |access-date=July 4, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _mrc26a |pattern_b = _mrc26a |pattern_ra = _mrc26a |pattern_sh = _mrc26a |pattern_so = _mrc26al |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Maroko<ref name="CAN-MAR line-ups"/> }} |} ===Paragvaj – Francuska=== <section begin="R16-2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|4}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|PAR}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Paragvaj – Francuska|0–1}} |team2={{NOG|FRA}} |goals1= |goals2= *[[Kylian Mbappé|Mbappé]] {{goal|70|pen.}} |stadium=[[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance=68.324 |referee=[[Ilgiz Tantashev]] ([[Nogometni savez Uzbekistana|Uzbekistan]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 "Paraguay vs France {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-2" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _par26h |pattern_b = _par26h |pattern_ra = _par26h |pattern_sh = _par26h2 |pattern_so = _par26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 000000 |title = Paragvaj<ref name="PAR-FRA line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12542/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Paraguay v. France |publisher=[[FIFA]] |date=July 4, 2026 |access-date=July 4, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _fra26H |pattern_b = _fra26H |pattern_ra = _fra26H |pattern_sh = _fra26H |pattern_so = _fra26H2l |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Francuska<ref name="PAR-FRA line-ups"/> }} |} ===Brazil – Norveška=== <section begin="R16-3" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|5}} |time=16:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|BRA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Brazil – Norveška|1–2}} |team2={{NOG|NOR}} |goals1= *[[Neymar]] {{goal|90+10|pen.}} |goals2= *[[Erling Haaland|Haaland]] {{goal|79||90}} |stadium=[[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |attendance=80.663 |referee=[[Ismail Elfath]] ([[Nogometni savez Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 "Brazil vs Norway {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-3" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bra26h |pattern_b = _bra26h |pattern_ra = _bra26h |pattern_sh = _bra26h |pattern_so = _bra26hl |leftarm = FFE540 |body = FFE540 |rightarm = FFE540 |shorts = 4080FF |socks = FFFFFF |title = Brazil<ref name="BRA-NOR line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12541/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Brazil v. Norway |publisher=[[FIFA]] |date=July 5, 2026 |access-date=July 5, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _nor26h |pattern_b = _nor26h |pattern_ra = _nor26h |pattern_sh = _nor26h |pattern_so = |leftarm = BA0C2F |body = BA0C2F |rightarm = BA0C2F |shorts = FFFFFF |socks = 00205B |title = Norveška<ref name="BRA-NOR line-ups"/> }} |} ===Meksiko – Engleska=== <section begin="R16-4" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|5}} |time=18:00 [[UTC−06:00|UTC−6]] |team1={{NOG-D|MEX}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Meksiko – Engleska|2–3}} |team2={{NOG|ENG}} |goals1= *[[Julián Quiñones|Quiñones]] {{goal|42}} *[[Raúl Jiménez|Jiménez]] {{goal|69|pen.}} |goals2= *[[Jude Bellingham|Bellingham]] {{goal|36||38}} *[[Harry Kane|Kane]] {{goal|60|pen.}} |stadium=[[Estadio Azteca]], [[Ciudad de México]] |attendance=80.824 |referee=[[Alireza Faghani]] ([[Nogometni savez Australije|Australija]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 "Mexico vs England {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-4" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex26h |pattern_b = _mex26hA |pattern_ra = _mex26h |pattern_sh = _mex26h |pattern_so = _mex26hl |leftarm = 3a7257 |body = 3a7257 |rightarm = 3a7257 |shorts = FFFFFF |socks = DE0000 |title = Meksiko<ref name="MEX-ENG line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12540/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Mexico v. England |publisher=[[FIFA]] |date=July 5, 2026 |access-date=July 5, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _eng26H |pattern_b = _eng26H |pattern_ra = _eng26H |pattern_sh = _eng26A |pattern_so = _eng26Hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Engleska<ref name="MEX-ENG line-ups"/> }} |} ===Portugal – Španija=== <section begin="R16-5" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|6}} |time=14:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|POR}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Portugal – Španija|0–1}} |team2={{NOG|ESP}} |goals1= |goals2= *[[Mikel Merino|Merino]] {{goal|90+1}} |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance=70.649 |referee=[[Anthony Taylor (nogometni sudija)|Anthony Taylor]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 "Portugal vs Spain {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-5" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _por26h |pattern_b = _por26h |pattern_ra = _por26h |pattern_sh = _por26h |pattern_so = _por26h2l |leftarm = a73737 |body = a73737 |rightarm = a73737 |shorts = a73737 |socks = a73737 |title = Portugal<ref name="POR-ESP line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12538/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Portugal v. Spain |publisher=[[FIFA]] |date=July 6, 2026 |access-date=July 6, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _esp26a |pattern_b = _esp26a |pattern_ra = _esp26a |pattern_sh = _esp26a2 |pattern_so = _esp26a2l |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Španija<ref name="POR-ESP line-ups"/> }} |} ===Sjedinjene Američke Države – Belgija=== <section begin="R16-6" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|6}} |time=17:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|USA|ime=SAD}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Sjedinjene Američke Države – Belgija|1–4}} |team2={{NOG|BEL}} |goals1= *[[Malik Tillman|Tillman]] {{goal|31}} |goals2= *[[Charles De Ketelaere|De Ketelaere]] {{goal|9||33}} *[[Hans Vanaken|Vanaken]] {{goal|57}} *[[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{goal|90+3}} |stadium=[[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance=66.925 |referee=[[Adham Makhadmeh]] ([[Nogometni savez Jordana|Jordan]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021534 "USA vs Belgium {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-6" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _usa26a |pattern_b = _usa26a |pattern_ra = _usa26a |pattern_sh = _usa26a |pattern_so = |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = 090b02 |title = {{nowrap|United States}}<ref name="USA-BEL line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12543/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – USA v. Belgium |publisher=[[FIFA]] |date=July 6, 2026 |access-date=July 6, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bel26a |pattern_b = _bel26a |pattern_ra = _bel26a |pattern_sh = _bel26a |pattern_so = _adidasblackl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Belgium<ref name="USA-BEL line-ups"/> }} |} ===Argentina – Egipat=== <section begin="R16-7" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|7}} |time=12:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|ARG}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Argentina – Egipat|3–2}} |team2={{NOG|EGY}} |goals1= *[[Cristian Romero|Romero]] {{goal|79}} *[[Lionel Messi|Messi]] {{goal|83}} *[[Enzo Fernández|Fernández]] {{goal|90+2}} |goals2= *[[Yasser Ibrahim|Ibrahim]] {{goal|15}} *[[Mostafa Ziko|Ziko]] {{goal|67}} |stadium=[[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |attendance=68.239 |referee=[[François Letexier]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 "Argentina vs Egypt {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-7" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arg26h |pattern_b = _arg26hA_wc |pattern_ra = _arg26h |pattern_sh = _arg26h2 |pattern_so = _arg26h2l |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Argentina<ref name="ARG-EGY line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12537/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Argentina v. Egypt |publisher=[[FIFA]] |date=July 7, 2026 |access-date=July 7, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _egy26h |pattern_b = _egy26h |pattern_ra = _egy26h |pattern_sh = _nze26a |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = Egipat<ref name="ARG-EGY line-ups"/> }} |} ===Švicarska – Kolumbija=== <section begin="R16-8" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|7}} |time=13:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|SUI}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Švicarska – Kolumbija|0–0}} |team2={{NOG|COL}} |aet=yes |goals1= |goals2= |stadium=[[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance=52.497 |referee=[[Iván Barton]] ([[Nogometni savez El Salvadora|El Salvador]]) |penaltyscore=4–3 |penalties1= *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{pengol}} *[[Zeki Amdouni|Amdouni]] {{pengol}} *[[Manuel Akanji|Akanji]] {{penpromašaj}} *[[Cedric Itten|Itten]] {{pengol}} *[[Rubén Vargas|Vargas]] {{pengol}} |penalties2= *[[Juan Fernando Quintero|Quintero]] {{pengol}} *[[Davinson Sánchez|Sánchez]] {{penpromašaj}} *[[Jaminton Campaz|Campaz]] {{pengol}} *[[Cucho Hernández|Hernández]] {{penpromašaj}} *[[Luis Díaz (footballer, born 1997)|Díaz]] {{pengol}} |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 "Switzerland vs Colombia {{!}} Round of 16 {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="R16-8" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sui26h |pattern_b = _sui26h |pattern_ra = _sui26h |pattern_sh = _sui26h |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Švicarska<ref name="SUI-COL line-ups">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce281/r12544/pdf/TacticalLineup-English.pdf |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Switzerland v. Colombia |publisher=[[FIFA]] |date=July 7, 2026 |access-date=July 7, 2026}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _col26h |pattern_b = _col26h |pattern_ra = _col26h |pattern_sh = _col26h2 |pattern_so = _col26h2l |leftarm = F4E201 |body = F4E201 |rightarm = F4E201 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Kolumbija<ref name="SUI-COL line-ups"/> }} |} ==Četvrtfinale== ===Francuska – Maroko=== <section begin="QF1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|9}} |time=16:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|FRA}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Francuska – Maroko|Utakmica 97}} |team2={{NOG|MAR}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Gillette Stadium]], [[Foxborough (Massachusetts)|Foxborough]] |attendance= |referee=[[Facundo Tello]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021536 "France vs Morocco {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF1" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _fra26a |pattern_b = _fra26a |pattern_ra = _fra26a |pattern_sh = _fra26a |pattern_so = _fra26al |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Francuska }} |{{Football kit |pattern_la = _mrc26h |pattern_b = _mrc26h |pattern_ra = _mrc26h |pattern_sh = _mrc26h2 |pattern_so = _mrc26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Maroko }} |} ===Španija – Belgija=== <section begin="QF2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|10}} |time=12:00 [[UTC−07:00|UTC−7]] |team1={{NOG-D|ESP}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Španija – Belgija|Utakmica 98}} |team2={{NOG|BEL}} |goals1= |goals2= |stadium=[[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]] |attendance= |referee=[[Michael Oliver (nogometni sudija)|Michael Oliver]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021538 "Spain vs Belgium {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF2" /> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _esp26h |pattern_b = _esp26hA |pattern_ra = _esp26h |pattern_sh = _esp26h |pattern_so = _esp26hl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Španija }} |{{Football kit |pattern_la = _bel26a |pattern_b = _bel26a |pattern_ra = _bel26a |pattern_sh = _bel26a |pattern_so = _adidasblackl |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = Belgija }} |} ===Norveška – Engleska=== <section begin="QF3" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|11}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1={{NOG-D|NOR}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Norveška – Engleska|Utakmica 99}} |team2={{NOG|ENG}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021539 "Norway vs England {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF3" /> ===Argentina – Švicarska=== <section begin="QF4" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|11}} |time=20:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1={{NOG-D|ARG}} |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Argentina – Švicarska|Utakmica 100}} |team2={{NOG|SUI}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021537 "Argentina vs Switzerland {{!}} Quarter-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="QF4" /> ==Polufinale== ===Pobjednik utakmice 97 – Pobjednik utakmice 98=== <section begin="SF1" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|14}} |time=14:00 [[UTC−05:00|UTC−5]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 97 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 97 – Pobjednik utakmice 98|Utakmica 101}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 98 |goals1= |goals2= |stadium=[[AT&T Stadium]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021541 "W97 vs W98 {{!}} Semi-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="SF1" /> ===Pobjednik utakmice 99 – Pobjednik utakmice 100=== <section begin="SF2" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|15}} |time=15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 99 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Pobjednik utakmice 99 – Pobjednik utakmice 100|Utakmica 102}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 100 |goals1= |goals2= |stadium=[[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021540 "W99 vs W100 {{!}} Semi-final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="SF2" /> ==Utakmica za treće mjesto== <section begin="3rd" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|18}} |time=17:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Loser Match 101 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Match for third place|Utakmica 103}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Loser Match 102 |goals1= |goals2= |stadium=[[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289291/400021542 "RU101 vs RU102 {{!}} Play-off for third place {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="3rd" /> ==Finale== {{glavni|Finale Svjetskog prvenstva u nogometu 2026.}} <section begin="Final" />{{#invoke:football box|main |date={{Start date|2026|7|19}} |time=15:00 [[UTC−04:00|UTC−4]] |team1=<!--{{NOG-D|}}-->Pobjednik utakmice 101 |score={{score link|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza#Final|Utakmica 104|2026 FIFA World Cup final}} |team2=<!--{{NOG|}}-->Pobjednik utakmice 102 |goals1= |goals2= |stadium=[[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |attendance= |referee= |report=<ref group="Izvještaj">[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289292/400021543 "W101 vs W102 {{!}} Final {{!}} FIFA World Cup 2026"]. FIFA. Retrieved May 1, 2026.</ref> }}<section end="Final" /> ==Reference== {{reflist}} ===Izvještaji=== {{reflist|group=Izvještaj}} ==Vanjski linkovi== * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026}} {{FIFA SP 2026.}} {{DEFAULTSORT:Group L}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Grupa L]] p4ptlxugqqgliafkibrx53fx69atp8w 0 535573 3902496 3900873 2026-07-08T04:12:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3902496 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Playing_with_smartphone.jpg|mini|Igra koja se igra na [[Pametni mobitel|pametnom mobitelu]].]] '''Mobilna igra''' je [[videoigra]] koja se igra na [[Mobilni uređaj|mobilnom uređaju]] .<ref name="defi">{{Cite book|last=Dal|first=Yong Jin|url=https://books.google.com/books?id=o6rCDAAAQBAJ&q=definition+of+mobile+game&pg=PA6|title=Mobile Gaming in Asia: Politics, Culture and Emerging Technologies|date=27 July 2016|publisher=Springer|isbn=9789402408263|pages=6–7|access-date=13 February 2021}}</ref> Termin se također može odnositi na bilo koju igru koja se igra na mobilnom uređaju, kao što je [[mobilni telefon]], [[tablet]], PDA, ručna igraća konzola, prijenosni media player ili grafički kalkulator, sa ili bez dostupnosti mreže . <ref name="defi" /> Najranija igra za mobilne telefone bila je varijanta ''[[Tetris|Tetrisa]]'' objavljena na Hagenuk MT-2000 1994. godine. <ref>{{Cite web|url=https://www.phonearena.com/news/This-was-the-worlds-first-cell-phone-with-a-game-loaded-on-it_id62920|title=This was the world's first cell phone with a game loaded|date=16 November 2014|website=Phone Arena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522004814/https://www.phonearena.com/news/This-was-the-worlds-first-cell-phone-with-a-game-loaded-on-it_id62920|archive-date=22 May 2019|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://blogs.windows.com/devices/2013/01/16/10-things-you-didnt-know-about-mobile-gaming-2/|title=10 things you didn't know about mobile gaming|last=Blog|first=Microsoft Devices|date=2013-01-16|website=Microsoft Devices Blog|language=en-US|access-date=2021-08-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.handy-sammler.de/Handys/Hagenuk_MT-2000.htm|title=Hagenuk MT-2000 with Tetris|last=Andreas Elmenthaler (Elmi)|publisher=Handy-sammler.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124048/http://www.handy-sammler.de/Handys/Hagenuk_MT-2000.htm|archive-date=June 17, 2013|url-status=dead|access-date=2013-08-12}}</ref> Razvojem tehnologije, korisnici su dobili mogućnost kupovine i preuzimanja igara na svoje uređaje. Iako su prvobitno bile ograničene na prodavnice pod kontrolom mobilnih operatera, mobilne igre doživjele su nagli rast razvojem prodavnica aplikacija 2008. godine, poput Appleovog [[App Store|App Storea]]. App Store je bio prvo tržište mobilnog sadržaja kojim je direktno upravljao vlasnik mobilne platforme, čime je značajno promijenjeno ponašanje potrošača kroz olakšan pristup mobilnim aplikacijama za preuzimanje.<ref name="MGA_SoA">{{cite web|url=http://www.mobilegamearch.eu/wp-content/uploads/2012/12/Mobile-Game-Arch_D3.1_06122012_PU.pdf|title=State of the Art of the European Mobile Games Industry|year=2012|publisher=Mobile GameArch Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505184626/http://www.mobilegamearch.eu/wp-content/uploads/2012/12/Mobile-Game-Arch_D3.1_06122012_PU.pdf|archive-date=2017-05-05|url-status=dead|access-date=2013-08-12|vauthors=Behrmann M, Noyons M, Johnstone B, MacQueen D, Robertson E, Palm T, Point J}}</ref> Mobilne igre danas predstavljaju najveći i najunosniji sektor [[Industrija videoigara|industrije videoigara]], čineći 49% ukupnih globalnih prihoda od igara u 2025. godini.<ref>{{Cite web|url=https://sqmagazine.co.uk/video-games-industry-statistics/|title=Video Games Industry Statistics 2025: Revenue, Platforms & Trends|date=14 May 2025|website=sqmagazine.co.uk}}</ref> == Historija == Prema kraju 20. vijeka, posjedovanje mobilnih telefona počelo je postajati sveprisutno širom svijeta uslijed uspostavljanja industrijskih standarda, brzog pada troškova posjedovanja mobilnih aparata te potrošnje potaknute ekonomijom obima. Kao rezultat ovog naglog porasta, tehnološki napredak proizvođača mobilnih aparata postao je izuzetno brz. S ovim tehnološkim napredcima, igre za mobilne telefone također su postajale sve kompleksnije, koristeći poboljšanja ekrana, procesorske snage, memorije, interfejsa, mrežne propusnosti i funkcionalnosti [[Operativni sistem|operativnih sistema]]. Prva igra koja je ukazala na potražnju za igrama na mobilnim uređajima bila je verzija <nowiki>''Zmije'' (''Snake''</nowiki>) koju je [[Nokia]] uključivala u svoje uređaje od 1997. godine.<ref name="pg history">{{Cite web|url=https://www.pocketgamer.biz/feature/10619/a-brief-history-of-mobile-games-in-the-beginning-there-was-snake/|title=A Brief History of Mobile Games: In the beginning, there was Snake|last=Wright|first=Chris|date=March 14, 2016|website=[[PocketGamer]]|access-date=August 18, 2020}}</ref> Godine 1999. NTT Docomo je u Japanu pokrenuo mobilnu platformu i-mode, koja je omogućila preuzimanje mobilnih igara na pametne telefone. Iste godine, nekoliko japanskih developera videoigara najavilo je igre za i-mode platformu, kao što je [[Konami]], koji je najavio svoju simulaciju spojeva ''Tokimeki Memorial''. Te iste godine, [[Nintendo]] i [[Bandai Namco Entertainment|Bandai]] razvijali su adaptere za mobilne telefone za svoje ručne igraće konzole, [[Game Boy Color]] i [[WonderSwan]].<ref>{{cite magazine|title=Mobiles: The New Gaming Platform (Big in Japan)|magazine=[[Edge (magazine)|Edge]]|date=24 November 1999|issue=79 (December 1999)|page=10|url=https://retrocdn.net/images/b/bb/Edge_UK_079.pdf#page=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028021316/https://retrocdn.net/images/b/bb/Edge_UK_079.pdf|archive-date=28 October 2021|url-status=live}}</ref> Do 2001. godine, i-mode je u Japanu imao 20 miliona korisnika, uz naprednije uređaje s grafikom uporedivom s [[8-bitna konzola|8-bitnim konzolama]]. Za i-mode servis bila je dostupna velika raznolikost igara, uz najave od etabliranih developera videoigara kao što su [[Taito]], [[Konami]], [[Bandai Namco Entertainment|Namco]] i [[Hudson Soft]], uključujući portove klasičnih arkadnih igara i igara za 8-bitne konzole. [[Datoteka:Education_Mobile_Game_(5018723826)_(cropped).jpg|mini|Mobilna igra [[Kriket|kriketa]] pokrenuta na telefonu [[Nokia]] 8600 Luna iz 2007. godine.]] Do sredine 2000-ih postojalo je veliko tržište mobilnih igara, od kojih su mnoge bile izgrađene na platformi Java ME, koju su podržavali brojni uređaji tog vremena. Ranije su se mogle nabaviti korištenjem [[SMS]] kratkih kodova, prije nego što su proizvođači i [[Mobilni operater|mobilni operateri]] počeli nuditi njihovo preuzimanje putem [[Internet|interneta]] (na [[Lični računar|PC]] računaru radi prebacivanja na uređaj) ili direktno bežičnim putem (koristeći [[GPRS]], [[3G]] ili [[Wi-Fi]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/2161565/mobile-java-develop-state-of-the-art-mobile-games.html|title=Develop state-of-the-art mobile games|website=InfoWorld|language=en-US|access-date=2024-09-12}}</ref> Lansiranje Appleovog [[IPhone|iPhonea]] 2007. godine i [[App Store|App Storea]] 2008. godine izmijenilo je tržište. Fokus iPhonea na veću memoriju, obavljanje više zadataka istovremeno (multitasking) i dodatne senzorske uređaje, uključujući ekran osjetljiv na dodir u kasnijim modelima, učinili su ga pogodnim za "casual" igre, dok je App Store, koji je također nezavisan od mobilnih operatera, olakšao programerima kreiranje i objavljivanje aplikacija, a korisnicima pretraživanje i nabavku novih igara.<ref name="MGA_SoA"/> Dodatno, App Store je u oktobru 2009. godine uveo mogućnost podrške za kupovinu unutar aplikacija. To je omogućilo igrama kao što su ''[[Angry Birds]]'' i ''[[Cut the Rope]]'' da pronađu nove modele monetizacije, udaljavajući se od tradicionalnog premium modela "plati jednom". Tržište se stabilizovalo oko iPhone uređaja i telefona zasnovanih na Googleovom [[Android (operativni sistem)|Androidu]], koji su nudili sličnu prodavnicu aplikacija putem [[Google Play|Google Playa]]. Dalja velika promjena došla je sa igrama ''[[Candy Crush Saga]]'' i ''[[Puzzle & Dragons]]'' iz 2012. godine, koje su koristile mehaniku igranja sličnu izdržljivosti (stamina), kakva je prisutna u igrama na društvenim mrežama poput ''[[FarmVille|FarmVillea]]'', kako bi ograničile broj igranja u određenom periodu, ali su dozvoljavale opcionalne kupovine unutar aplikacije radi trenutnog obnavljanja te izdržljivosti i nastavka igranja. Ovaj novi model monetizacije privukao je milione igrača objema igrama i donio milione dolara prihoda, uspostavljajući "[[freemium]]" model koji će postati uobičajen, ali kontroverzan pristup za mnoge mobilne igre u budućnosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.gameslearningsociety.org/why-are-mobile-games-so-full-of-microtransactions/|title=Why are mobile games so full of microtransactions?|last=Girl|first=A. Gamer|date=2023-03-24|website=Games Learning Society|language=en-US|access-date=2026-04-28}}</ref> Mobilne igre su ubrzano rasle tokom narednih nekoliko godina, potpomognute naglom ekspanzijom u [[Kina|Kini]]. Do 2016. godine, vodeće mobilne igre zarađivale su preko 100 miliona američkih dolara godišnje, a ukupni prihod sektora mobilnih igara premašio je prihode ostalih područja industrije videoigara.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2017/07/13/mobile-game-revenue-finally-surpasses-pc-and-consoles/|title=Mobile game revenue finally surpasses PC and consoles|last=Chan|first=Stephanie|date=July 13, 2017|website=[[Venture Beat]]|access-date=January 8, 2018|archive-date=9. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109063706/https://venturebeat.com/2017/07/13/mobile-game-revenue-finally-surpasses-pc-and-consoles/|url-status=dead}}</ref> Ostali značajni trendovi u mobilnim igrama uključuju "hiper-ležerne" (hyper-casual) igre kao što su ''[[Flappy Bird]]'' i ''[[Crossy Road]]'', te igre zasnovane na lokaciji poput ''[[Pokémon Go]]''. Mobilne igre su uticale na šire tržište videoigara preusmjeravanjem potražnje s [[Igraća konzola|ručnih igraćih konzola]]; i [[Nintendo]] i [[Sony]] zabilježili su značajan pad prodaje svojih ručnih konzola osme generacije u poređenju s njihovim prethodnicima iz sedme generacije kao rezultat uticaja mobilnih igara.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2021/6/24/22545198/playstation-vita-10-year-anniversary-sony-handheld|title='The Little Handheld That Could': Examining The Vita's Impact A Decade Later|last=Yang|first=George|date=June 24, 2021|website=[[The Verge]]|access-date=June 24, 2021}}</ref> Istovremeno, mobilne igre su uvele koncept mikrokonzola, jeftinih kućnih videoigara s manjom snagom, koje su koristile mobilne operativne sisteme kako bi iskoristile široku ponudu igara dostupnih na tim platformama.<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/2014/10/16/android-tv-video-games-google/|title=How Android TV is a (video) game changer|last=Gaudiosi|first=John|date=October 16, 2014|website=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=June 21, 2021}}</ref> == Monetizacija == S uvođenjem [[IOS App Store|iOS App Storea]] i podrškom za kupovinu unutar aplikacija do oktobra 2009. godine, metode putem kojih mobilne igre ostvaruju prihod značajno su se odvojile od tradicionalnih modela igara na konzolama ili računarima. Od 2009. godine razvijen je niz modela, a programer ili izdavač mobilnih igara može koristiti jedan od tih modela ili njihovu kombinaciju za ostvarivanje prihoda.<ref>{{Cite web|url=http://qz.com/191931/the-phenomenal-growth-of-the-mobile-games-industry-in-charts/|title=This simple pricing strategy has driven the phenomenal growth of mobile gaming|last=McDuling|first=John|date=25 March 2014}}</ref> ; Premium : Premium model je sličan tradicionalnom modelu u kojem korisnik unaprijed plaća cijelu igru. Dodatni sadržaj za preuzimanje može biti dostupan i može se kupiti zasebno. Prve igre objavljene na App Storeu, prije nego što su bile dostupne kupovine unutar aplikacija, koristile su ovaj pristup, a on je i dalje čest za mnoge vrste igara. ; Freemium : Freemium ili model "besplatno za isprobavanje" nudi mali dio igre besplatno, slično kao demo verzija igre. Nakon završetka tog dijela, igraču se nudi opcija jednokratne kupovine unutar aplikacije kako bi otključao ostatak igre. Rani naslovi, nedugo nakon uvođenja funkcije kupovine unutar aplikacije, koristili su ovaj pristup, poput igara Cut the Rope i Fruit Ninja. ; Free-to-play (besplatna igra) Igra tipa "free-to-play" ne zahtijeva nikakvo plaćanje za igranje i uglavnom je dizajnirana tako da se može igrati od početka do kraja bez potrebe za trošenjem novca u igri. Međutim, igra će sadržavati mehanike igranja koje mogu usporiti napredak ka završetku igre. Obično je to neki oblik energije ili izdržljivosti (stamina) koji ograničava koliko poteza ili radnji igrač može napraviti svakog dana. Korištenjem kupovine unutar aplikacije, igrač može odmah obnoviti svoju energiju ili izdržljivost i nastaviti igrati. Kupovina unutar aplikacije također se može koristiti za kupovinu "power-upova" i drugih predmeta koji igraču daju privremenu prednost kako bi mu pomogli da završi igru. Iako su "free-to-play" igre bile česte na računarima i prije mobilnih uređaja, ova metoda je popularizirana u mobilnom gejmingu igrama [[Candy Crush Saga]] i [[Puzzle & Dragons]]. [[Datoteka:AppfloodFullScreenInterstitial.png|mini|Mobilna igra koja prikazuje intersticijsku (prekrivajuću) reklamu preko cijelog ekrana za drugu igru.]] ; Podržana reklamama : Igra podržana reklamama je besplatna za preuzimanje i igranje, ali povremeno ili trajno prikazuje reklame korisniku koje mora odgledati prije nego što može nastaviti s igrom. Programer ostvaruje prihod od mreže za oglašavanje. U nekim slučajevima, kupovina unutar aplikacije omogućava igraču da u potpunosti onemogući prikazivanje reklama u tim igrama. ; Pretplatnički model : Igra zasnovana na pretplati nudi osnovnu verziju s ograničenim funkcijama koja se može igrati besplatno, ali se dodatne premium funkcije mogu dobiti ako korisnik plaća mjesečnu pretplatu. Ako otkažu pretplatu, gube pristup tim funkcijama, iako obično ne gube napredak u igri koji je povezan s tim funkcijama, i mogu ponovo pristupiti tim funkcijama kasnije jednostavnim obnavljanjem pretplate. Mnoge igre su besplatne za igranje kroz kombinaciju ovih modela. Vremenom su mobilni developeri ovakvih aplikacija primijetili da većina njihovih igrača ne troši nikakva sredstva na igru, već se prihodi generišu od malog dijela, obično manje od 10% ukupnog broja igrača. Štaviše, većina prihoda dolazi od vrlo malog udjela, oko 2% ukupnih igrača, koji redovno troše velike iznose novca na igru. Slična podjela prihoda uočena je i kod igara na društvenim mrežama koje su se igrale u [[Pretraživač (računarstvo)|pretraživačima]]. Ovi igrači se kolokvijalno nazivaju "kitovi" (whales), po uzoru na isti termin koji se koristi za kockare koji ulažu velike sume novca. Također je utvrđeno da društvena priroda mobilne igre utiče na njen prihod, jer igre koje podstiču igrače na rad u timovima ili klanovima dovode do povećane potrošnje angažovanih igrača.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2013/03/14/whales-and-why-social-gamers-are-just-gamers/view-all/|title=What it means to be a 'whale' — and why social gamers are just gamers|last=Carmichael|first=Stephanie|date=March 14, 2013|website=[[VentureBeat]]|access-date=August 21, 2020}}</ref> Ukupni globalni prihod od mobilnih igara procijenjen je na 2,6 milijardi dolara u 2005. godini, prema podacima kompanije ''Informa Telecoms and Media''. Ukupan prihod u 2008. godini iznosio je 5,8 milijardi dolara. Najveća tržišta mobilnih igara bila su u [[Azija-Pacifik|azijsko-pacifičkim]] državama [[Japan|Japanu]] i [[Kina|Kini]], a nakon njih slijedile su [[Sjedinjene Američke Države]].<ref>{{Cite web|url=http://www.3g.co.uk/PR/May2005/1459.htm|title=Global mobile game industry turnover reaches $2.6 billion by 2005|date=2005-05-19|publisher=3g.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231447/http://www.3g.co.uk/PR/May2005/1459.htm|archive-date=2016-03-03|url-status=dead|access-date=2013-08-12}}</ref> U 2012. godini tržište je već dostiglo 7,8 milijardi dolara.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2012-11-28-the-state-of-mobile-game-development|title=The State of Mobile Game Development|date=28 November 2012|publisher=gamesindustry.biz|access-date=2013-11-06}}</ref> Novi izvještaj objavljen u novembru 2015. godine pokazao je da će 1.887 programera aplikacija zaraditi više od milion dolara na Google i iOS prodavnicama aplikacija tokom 2015. godine.<ref name="Salz-4-November-2015">{{Cite journal|last=Salz|first=Peggy Anne|date=4 November 2015|title=The Changing Economics of App Development|url=https://hbr.org/2015/11/the-changing-economics-of-app-development|journal=Harvard Business Review|publisher=Hank Boye|access-date=23 May 2016}}</ref> Prihodi od mobilnih igara dostigli su 50,4 milijarde dolara 2017. godine, zauzimajući 43% cjelokupnog globalnog tržišta videoigara, uz projekcije koje ukazuju na nastavak rasta.<ref>{{Cite web|url=https://newzoo.com/insights/articles/new-gaming-boom-newzoo-ups-its-2017-global-games-market-estimate-to-116-0bn-growing-to-143-5bn-in-2020/|title=New Gaming Boom: Newzoo Ups Its 2017 Global Games Market Estimate to $116.0Bn Growing to $143.5Bn in 2020|last=Wijman|first=Tom|date=28 November 2017|website=newzoo.com|publisher=Newzoo|access-date=12 July 2018}}</ref> Očekivalo se da će 2018. godine premašiti kombinovane prihode od igara za PC i konzole, što se te godine i ostvarilo.<ref>{{Cite web|url=https://newzoo.com/insights/articles/global-games-market-reaches-137-9-billion-in-2018-mobile-games-take-half/|title=Mobile Revenues Account for More Than 50% of the Global Games Market as It Reaches $137.9 Billion in 2018|last=Wijman|first=Tom|date=30 April 2018|website=newzoo.com|publisher=Newzoo|access-date=12 July 2018}}</ref> == Uobičajena ograničenja mobilnih igara == Mobilne igre su obično manjeg obima (u poređenju sa glavnim PC i konzolnim naslovima). Ograničenja prostora za pohranu i memorije (koja su ponekad diktirana na nivou same platforme) nameću ograničenja veličine datoteka, što trenutno isključuje direktno prenošenje mnogih modernih PC i konzolnih igara na mobilne uređaje. Jedan od glavnih problema za programere i izdavače mobilnih igara jeste opisivanje igre s dovoljno detalja koji bi kupcu pružili dovoljno informacija za donošenje odluke o kupovini. == Reference == {{Refspisak|30em}} [[Kategorija:Mobilne videoigre]] [[Kategorija:Videoigre]] [[Kategorija:Tehnologija]] d6w6bz98dtdrbsxj9md63sjwep2esqb 0 535649 3902528 3902392 2026-07-08T09:15:56Z Túrelio 6407 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Dječija kuća Sarajevo 2026.jpg]] → [[File:Djecija Kuca Grbavica.png]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Djecija Kuca Grbavica.png]] 3902528 wikitext text/x-wiki {{Kategorizacija}} {{Infokutija građevina | naziv = Dječija kuća | domaći_jezik = bs | logo = | logo_veličina = | logo_alt = | logo_tekst = | slika = Djecija Kuca Grbavica.png | veličina_slike = | alt_slika = | tekst = | vrsta_karte = | alt_karta = | map_caption = | map_size = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | map_dot_label = | reljef = | bivši_nazivi = Dom pionira "Boško Buha" | alternativna_imena = Pionirski centar "Boško Buha" | etimologija = | status = Aktivna | prekinuto = | vrsta_građevine = Obrazovni, kulturni i društveni centar | stil = | klasifikacija = | lokacija = [[Grbavica (Sarajevo)|Grbavica]], [[Novo Sarajevo]] | adresa = Grbavička bb | lokacija_grad = [[Sarajevo]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | iso_region = BA | coordinates_display = | coordinates_format = | koordinate = | altitude = | nazvano_po = | datum_kamen_temeljac = | početak = 1963. (prvobitni objekat) | završetak_datum = | datum_otvaranja = 25. mart 2019. (nakon obnove) | datum_inauguracije = | datum_preještanja = | datum_renoviranja = 2014 – 2019. | datum_zatvaranja = | datum_demoliranja = 1990-ih (devastirana tokom rata) | trošak_renoviranja = oko 2.000.000 [[Konvertibilna marka|KM]] | klijent = | vlasnik = Općina Novo Sarajevo | upravitelj = JU "Međunarodni centar za djecu i omladinu Novo Sarajevo" | udruženje = | visina = | arhitektonski = | vrh = | antena_na_tornju = | krov = | zadnji_sprat = | osmatračnica = | prečnik = | obim = | dužina = | ostale_dimenzije = | strukturni_sistem = | materijal = | veličina = | broj_spratova = | podna_površina = | broj_liftova = | temelji = | arhitekt = | kompanija_izgradnje = | razvojnik = | inženjer = | građevinski_inženjer = | ostali_dizajneri = | nagrade = | poznato_po = Zvanična kino-lokacija [[Sarajevo Film Festival|SFF-a]] | ren_arhitekt = | ren_kompanija = | ren_inženjer = | ren_građ_inženjer = | ren_ostali_dizajneri = | ren_potpisnik = | ren_nagrade = | tip_sjedala = | kapacitet_sjedišta = | broj_sob = | parking = | veb-sajt = | reference = | fusnote = }} '''Dječija kuća''' (ranije poznata kao '''Pionirski centar "Boško Buha"''' ili '''Dom pionira "Boško Buha"''') je obrazovno-kulturni i društveni objekat smješten u sarajevskom naselju [[Grbavica (Sarajevo)|Grbavica]], u općini [[Novo Sarajevo]]. == Historija == Prvobitni objekat izgrađen je 1963. dobrovoljnim sredstvima Udruženja za socijalističko vaspitanje i brigu o djeci "Bane Šurbat". Njegova originalna svrha bila je smisleno organizovanje vremena između kuće i škole za djecu do 14 godina.<ref>{{Cite web|url=https://novosarajevo.ba/dom-pionira-bosko-buha-postaje-djecija-kuca/|title=Dom pionira Boško Buha postaje Dječija kuća|publisher=Općina Novo Sarajevo|access-date=2023-10-25}}</ref> Kroz određene programske aktivnosti centar je obuhvatao i stariju omladinu do 18 godina. Dom je bio otvoren tokom cijele sedmice i nudio je pregršt sekcija i aktivnosti, a svake godine je kroz njegove programske okvire prolazilo blizu 3.200 sarajevskih mališana. Tadašnji Dom pionira "Boško Buha", u potpunosti je devastiran i uništen tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1990-ih godina. == Rekonstrukcija i obnova == U cilju vraćanja prvobitne namjene i obnove uništenog prostora, [[Novo Sarajevo|Općina Novo Sarajevo]] je u augustu 2014. započela projekat rekonstrukcije objekta,<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/na-grbavici-pocela-obnova-nekadasnjeg-doma-bosko-buha/140804071|title=Na Grbavici počela obnova nekadašnjeg Doma Boško Buha|date=2014-08-04|publisher=Klix.ba|access-date=2023-10-25}}</ref> kao jedan od prioriteta u "Integriranu strategiju razvoja Općine Novo Sarajevo (2014–2023)". Zahvati na zgradi izvođeni su u nekoliko faza. Prve dvije faze obuhvatale su radove na zatvaranju objekta, fasaderske radove, ugradnju prozora i vrata te grube instalacije. Ukupna procijenjena vrijednost cjelokupnog projekta sanacije i opremanja iznosila je oko 2 miliona [[Konvertibilna marka|KM]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/nekadasnji-dom-pionira-bosko-buha-na-grbavici-postat-ce-moderna-djecija-kuca/171120037|title=Nekadašnji dom pionira Boško Buha na Grbavici postat će moderna Dječija kuća|date=2017-11-20|publisher=Klix.ba|access-date=2023-10-25}}</ref> Nakon završetka radova, objekat je pod novim nazivom "Dječija kuća" otvoren 25. marta 2019.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/zanimljivosti/svecano-otvorena-djecija-kuca-na-grbavici-brojni-sadrzaji-za-malisane/190325114|title=Svečano otvorena Dječija kuća na Grbavici, brojni sadržaji za mališane|date=2019-03-25|publisher=Klix.ba|access-date=2023-10-25}}</ref> == Sadržaj i namjena == U sklopu objekta se nalaze: * Sala sa pozornicom opremljena za koncerte, pozorišne predstave i filmske projekcije. * Prostor za organizovanje izložbi, priredbi i javnih manifestacija. * Prostorije za održavanje muzičkih, plesnih, baletnih i likovnih sekcija. * Galerija koja funkcioniše kao dio biblioteke. * Sala za sastanke Pored redovnih edukativnih i zabavnih aktivnosti, u prostorijama Dječije kuće danas djeluje i "Pop rock škola Sarajevo". Objekat se zbog stehničkih standarda koristi kao jedna od zvaničnih kino-lokacija tokom [[Sarajevo Film Festival|Sarajevo Film Festivala]] (SFF), gdje se redovno prikazuju filmovi iz "Dječijeg" i "TEEN Arena" programa.<ref>{{Cite web|url=https://www.sff.ba/novost/11181/program-27-sarajevo-film-festivala-u-djecijoj-kuci-novo-sarajevo|title=Program Sarajevo Film Festivala u Dječijoj kući Novo Sarajevo|publisher=Sarajevo Film Festival|access-date=2023-10-25}}</ref> == Reference == {{Reference}} gv1wnlv3rdb9ndg2ca7xfy6kgafy9xf 0 535788 3902413 2026-07-07T13:56:19Z Bosancica by MK 173186 Preveden prvi dio teksta sa Wikipedia en 3902413 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ivan Petrovič Pavlov | slika = Ivan Pavlov NLM3.jpg | slika_širina = | naslov = Ivan Pavlov u kasnijim godinama | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1849|9|26}} | mjesto_rođenja = [[Rjazan]], [[Rjazanjska gubernija]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1936|2|27|1849|9|26}} | mjesto_smrti = [[Sankt Peterburg|Lenjingrad]], [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Ruska Imperija]], [[Sovjetski Savez]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Fiziologija]], [[psihologija]], [[neurologija]] | radna_institucija = [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carska vojnoljekarska akademija]] | alma_mater = [[Državni univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitet u Sankt Peterburgu]] | doktorski_mentor = [[Elias von Cyon]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Pjotr Anohin]] * [[Boris Babkin]] * [[Leon Orbeli]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Dmitrij Pisarev]] * [[Ivan Sečenov]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Klasično uslovljavanje]] * Fiziologija probave * Osnivač moderne [[Bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu]] (1904) * Strani član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (ForMemRS) (1907)<ref name="Anrep1936">{{cite journal |last=Anrep |first=Gleb |date=1936 |title=Ivan Petrovich Pavlov, 1849 - 1936 |journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |volume=2 |issue=5 |pages=1–18 |doi=10.1098/rsbm.1936.0001 |url=https://royalsocietypublishing.org/rsbm/article/2/5/1/34286/Ivan-Petrovich-Pavlov-1849-1936 |jstor=769124 |language=en}}</ref> * [[Copleyjeva medalja]] (1915) }} | religija = [[Ateizam|ateist]] | fusnote = Supruga: Serafima Vasiljevna Karčevska (vjenčani 1881)<br />Djeca: 5 }} '''Ivan Petrovič Pavlov''' bio je [[Rusija|ruski]] i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] eksperimentalni [[Neurologija|neurolog]] i [[fiziolog]]. Najpoznatiji je po istraživanjima koja su dovela do otkrića [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]], zasnovanim na eksperimentima s psima. Značajan doprinos dao je i proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probave]], za šta je 1904. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. [[Datoteka:Pavlov House Ryazan.JPG|mini|desno|300px|Memorijalni muzej Pavlova u [[Rjazanj|Rjazanju]], nekadašnja Pavlova kuća sagrađena početkom 19. vijeka<ref name="Pavlov_Museum">{{cite web |title=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |publisher=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |url=http://en.pavlovmuseum.ru/ |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref>]] == Rani život i obrazovanje == Pavlov je rođen 26. septembra 1849. u [[Rjazanj|Rjazanju]] u [[Ruska Imperija|Ruskoj Imperiji]], kao najstariji od desetoro djece.<ref name="Chapman2016">{{cite book |editor1-last=Chapman |editor1-first=Antony J. |editor2-last=Sheehy |editor2-first=Noel |editor3-last=Conroy |editor3-first=Wendy |date=2016 |title=Biographical Dictionary of Psychology |series=World Reference Series |edition=Reprint |publisher=Routledge |url=https://books.google.ba/books?id=5CJZCwAAQBAJ |isbn=978-1-136-79885-6 |language=en}}</ref> Njegov otac, Petar Dmitrijevič Pavlov (1823–1899), bio je seoski sveštenik [[Ruska pravoslavna crkva|Ruske pravoslavne crkve]],<ref name="Nobel_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> dok je njegova majka, Varvara Ivanovna Uspenska (1826–1890), bila domaćica. Kao dijete rado je pomagao u kućnim poslovima, brinuo se o mlađoj braći i sestrama te slobodno vrijeme provodio baveći se vrtlarstvom, vožnjom bicikla, veslanjem, plivanjem i igranjem [[gorodki|gorodkija]], naročito tokom ljetnih raspusta.<ref name="Asratyan1953">{{cite book |last=Asratyan |first=E. A. |date=1953 |title=I. P. Pavlov: His Life And Work |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/asratyan-i-p-pavlov-his-life-and-work |language=en}}</ref> Iako je naučio čitati već sa sedam godina, formalno školovanje započeo je tek s jedanaest godina zbog teških povreda zadobijenih nakon pada s visokog zida na kameni pločnik.<ref name="Chapman2016" /><ref name="Asratyan1953" /> Od najranijeg djetinjstva pokazivao je izraženu intelektualnu radoznalost i ono što je kasnije nazivao "instinktom za istraživanje".<ref name="Cavendish2011">{{cite journal |last=Cavendish |first=Richard |date=februar 2011 |title=Death of Ivan Pavlov |journal=History Today |volume=61 |issue=2 |url=https://www.historytoday.com/archive/death-ivan-pavlov |language=en}}</ref> Pohađao je crkvenu školu u Rjazanju, a potom upisao tamošnju teološku [[bogoslovija|bogosloviju]]. Pod utjecajem ideja ruskog književnog kritičara [[Dmitrij Pisarev|Dmitrija Pisareva]] i fiziologa [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]], koji se smatra ocem ruske fiziologije, napustio je bogosloviju prije završetka školovanja i odlučio se posvetiti nauci. Godine 1870. upisao je Prirodno-matematički fakultet na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] kako bi studirao prirodne nauke.<ref name="Anrep1936" /> Tokom četvrte godine studija njegov prvi istraživački rad o inervaciji gušterače<ref name="Asratyan1953" /> donio mu je prestižnu univerzitetsku nagradu. Godine 1875. stekao je zvanje kandidata prirodnih nauka, koje je u tadašnjem ruskom obrazovnom sistemu približno odgovaralo stepenu magistra nauka. Podstaknut dubokim interesovanjem za [[Fiziologija|fiziologiju]], odlučio je nastaviti školovanje na [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carskoj medicinsko-hirurškoj akademiji]]. Na akademiji je radio kao asistent svog nekadašnjeg profesora [[Elias von Cyon|Eliasa fon Cjona]],<ref name="Todes2002">{{cite book |last=Todes |first=Daniel Philip |date=2002 |title=Pavlov's Physiology Factory: Experiment, Interpretation, Laboratory Enterprise |publisher=JHU Press |pages=50– |url=https://books.google.ba/books?id=4FpobBC2V1oC |isbn=978-0-8018-6690-6 |language=en}}</ref> ali je napustio tu poziciju nakon što je Cjona zamijenio drugi nastavnik. [[File:Ivan-Pavlov08.jpg|thumbdesno|mini|desno|300px|Ivan Pavlov, oko 1883.]] Nakon izvjesnog vremena, Pavlov se zaposlio kao laboratorijski asistent kod Konstantina Ustimoviča na Fiziološkom odsjeku Veterinarskog instituta.<ref name="Asratyan1953" /> Tokom naredne dvije godine proučavao je kardiovaskularni sistem u okviru istraživanja za svoju medicinsku disertaciju.<ref name="Chapman2016" /> Godine 1878. profesor i kliničar [[Sergej Botkin]] pozvao ga je da preuzme rukovođenje fiziološkom laboratorijom na njeegovoj klinici. Vojnomedicinsku akademiju završio je 1879, osvojivši zlatnu medalju za svoj istraživački rad. Nakon uspješno položenog konkursnog ispita, Pavlov je dobio stipendiju akademije za postdiplomski rad.<ref name="Asratyan1953" /> Stipendija i položaj rukovodioca Fiziološke laboratorije na Botkinovoj klinici omogućili su mu da nastavi intenzivan naučnoistraživački rad. Godine 1883. odbranio je doktorsku disertaciju pod naslovom ''Centrifugalni nervi srca'', u kojoj je razradio osnovne principe trofičke funkcije nervnog sistema. Istraživanja provedena u saradnji s Botkinovom klinikom doprinijela su razumijevanju zakonitosti refleksne regulacije rada organa krvotoka. == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pavlov, Ivan Petrovič}} [[Kategorija:Rođeni 1849.]] [[Kategorija:Umrli 1936.]] [[Kategorija:Psiholozi iz 19. vijeka]] [[Kategorija:Dreseri životinja]] [[Kategorija:Ateisti iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Teoretičari obrazovanja iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Etolozi]] [[Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Inostrani članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Redovni članovi Ruske akademije nauka (1917–1925)]] [[Kategorija:Redovni članovi Petrogradske akademije nauka]] [[Kategorija:Redovni članovi Akademije nauka SSSR-a]] [[Kategorija:Historija neuronauke]] [[Kategorija:Istraživanja na ljudima u Rusiji]] [[Kategorija:Lamarkizam]] [[Kategorija:Inostrani članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske irske akademije]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Nobelovci iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[Kategorija:Biografije, Rjazanj]] [[Kategorija:Psiholozi iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Ruski psiholozi iz 20. vijeka]] [[Kategorija:Dobitnici Copleyjeve medalje]] [[Kategorija:Dobitnici Cotheniusove medalje]] [[Kategorija:Ruski naučnici]] [[Kategorija:Ruski ateisti]] [[Kategorija:Alumni Državnog univerziteta u Sankt Peterburgu]] [[Kategorija:Naučnici iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Sovjetski fiziolozi]] [[Kategorija:Fiziolozi iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Sovjetski psiholozi]] [[Kategorija:Sahranjeni na Volkovom groblju]] kkp3cn3men8y918f7w5uslhzfl33m6a 3902414 3902413 2026-07-07T14:10:16Z Bosancica by MK 173186 3902414 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ivan Petrovič Pavlov | slika = Ivan Pavlov NLM3.jpg | slika_širina = | naslov = Ivan Pavlov u kasnijim godinama | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1849|9|26}} | mjesto_rođenja = [[Rjazan]], [[Rjazanjska gubernija]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1936|2|27|1849|9|26}} | mjesto_smrti = [[Sankt Peterburg|Lenjingrad]], [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Ruska Imperija]], [[Sovjetski Savez]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Fiziologija]], [[psihologija]], [[neurologija]] | radna_institucija = [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carska vojnoljekarska akademija]] | alma_mater = [[Državni univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitet u Sankt Peterburgu]] | doktorski_mentor = [[Elias von Cyon]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Pjotr Anohin]] * [[Boris Babkin]] * [[Leon Orbeli]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Dmitrij Pisarev]] * [[Ivan Sečenov]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Klasično uslovljavanje]] * Fiziologija probave * Osnivač moderne [[Bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu]] (1904) * Strani član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (ForMemRS) (1907)<ref name="Anrep1936">{{cite journal |last=Anrep |first=Gleb |date=1936 |title=Ivan Petrovich Pavlov, 1849 - 1936 |journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |volume=2 |issue=5 |pages=1–18 |doi=10.1098/rsbm.1936.0001 |url=https://royalsocietypublishing.org/rsbm/article/2/5/1/34286/Ivan-Petrovich-Pavlov-1849-1936 |jstor=769124 |language=en}}</ref> * [[Copleyjeva medalja]] (1915) }} | religija = [[Ateizam|ateist]] | fusnote = Supruga: Serafima Vasiljevna Karčevska (vjenčani 1881)<br />Djeca: 5 }} '''Ivan Petrovič Pavlov''' bio je [[Rusija|ruski]] i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] eksperimentalni [[Neurologija|neurolog]] i [[fiziolog]]. Najpoznatiji je po istraživanjima koja su dovela do otkrića [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]], zasnovanim na eksperimentima s psima. Značajan doprinos dao je i proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probave]], za šta je 1904. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. [[Datoteka:Pavlov House Ryazan.JPG|mini|desno|300px|Memorijalni muzej Pavlova u [[Rjazanj|Rjazanju]], nekadašnja Pavlova kuća sagrađena početkom 19. vijeka<ref name="Pavlov_Museum">{{cite web |title=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |publisher=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |url=http://en.pavlovmuseum.ru/ |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref>]] == Rani život i obrazovanje == Pavlov je rođen 26. septembra 1849. u [[Rjazanj|Rjazanju]] u [[Ruska Imperija|Ruskoj Imperiji]], kao najstariji od desetoro djece.<ref name="Chapman2016">{{cite book |editor1-last=Chapman |editor1-first=Antony J. |editor2-last=Sheehy |editor2-first=Noel |editor3-last=Conroy |editor3-first=Wendy |date=2016 |title=Biographical Dictionary of Psychology |series=World Reference Series |edition=Reprint |publisher=Routledge |url=https://books.google.ba/books?id=5CJZCwAAQBAJ |isbn=978-1-136-79885-6 |language=en}}</ref> Njegov otac, Petar Dmitrijevič Pavlov (1823–1899), bio je seoski sveštenik [[Ruska pravoslavna crkva|Ruske pravoslavne crkve]],<ref name="Nobel_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> dok je njegova majka, Varvara Ivanovna Uspenska (1826–1890), bila domaćica. Kao dijete rado je pomagao u kućnim poslovima, brinuo se o mlađoj braći i sestrama te slobodno vrijeme provodio baveći se vrtlarstvom, vožnjom bicikla, veslanjem, plivanjem i igranjem [[gorodki|gorodkija]], naročito tokom ljetnih raspusta.<ref name="Asratyan1953">{{cite book |last=Asratyan |first=E. A. |date=1953 |title=I. P. Pavlov: His Life And Work |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/asratyan-i-p-pavlov-his-life-and-work |language=en}}</ref> Iako je naučio čitati već sa sedam godina, formalno školovanje započeo je tek s jedanaest godina zbog teških povreda zadobijenih nakon pada s visokog zida na kameni pločnik.<ref name="Chapman2016" /><ref name="Asratyan1953" /> Od najranijeg djetinjstva pokazivao je izraženu intelektualnu radoznalost i ono što je kasnije nazivao "instinktom za istraživanje".<ref name="Cavendish2011">{{cite journal |last=Cavendish |first=Richard |date=februar 2011 |title=Death of Ivan Pavlov |journal=History Today |volume=61 |issue=2 |url=https://www.historytoday.com/archive/death-ivan-pavlov |language=en}}</ref> Pohađao je crkvenu školu u Rjazanju, a potom upisao tamošnju teološku [[bogoslovija|bogosloviju]]. Pod utjecajem ideja ruskog književnog kritičara [[Dmitrij Pisarev|Dmitrija Pisareva]] i fiziologa [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]], koji se smatra ocem ruske fiziologije, napustio je bogosloviju prije završetka školovanja i odlučio se posvetiti nauci. Godine 1870. upisao je Prirodno-matematički fakultet na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] kako bi studirao prirodne nauke.<ref name="Anrep1936" /> Tokom četvrte godine studija njegov prvi istraživački rad o inervaciji gušterače<ref name="Asratyan1953" /> donio mu je prestižnu univerzitetsku nagradu. Godine 1875. stekao je zvanje kandidata prirodnih nauka, koje je u tadašnjem ruskom obrazovnom sistemu približno odgovaralo stepenu magistra nauka. Podstaknut dubokim interesovanjem za [[Fiziologija|fiziologiju]], odlučio je nastaviti školovanje na [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carskoj medicinsko-hirurškoj akademiji]]. Na akademiji je radio kao asistent svog nekadašnjeg profesora [[Elias von Cyon|Eliasa fon Cjona]],<ref name="Todes2002">{{cite book |last=Todes |first=Daniel Philip |date=2002 |title=Pavlov's Physiology Factory: Experiment, Interpretation, Laboratory Enterprise |publisher=JHU Press |pages=50– |url=https://books.google.ba/books?id=4FpobBC2V1oC |isbn=978-0-8018-6690-6 |language=en}}</ref> ali je napustio tu poziciju nakon što je Cjona zamijenio drugi nastavnik. [[File:Ivan-Pavlov08.jpg|thumbdesno|mini|desno|300px|Ivan Pavlov, oko 1883.]] Nakon izvjesnog vremena, Pavlov se zaposlio kao laboratorijski asistent kod Konstantina Ustimoviča na Fiziološkom odsjeku Veterinarskog instituta.<ref name="Asratyan1953" /> Tokom naredne dvije godine proučavao je kardiovaskularni sistem u okviru istraživanja za svoju medicinsku disertaciju.<ref name="Chapman2016" /> Godine 1878. profesor i kliničar [[Sergej Botkin]] pozvao ga je da preuzme rukovođenje fiziološkom laboratorijom na njegovoj klinici. Vojnomedicinsku akademiju završio je 1879, osvojivši zlatnu medalju za svoj istraživački rad. Nakon uspješno položenog konkursnog ispita, Pavlov je dobio stipendiju akademije za postdiplomski rad.<ref name="Asratyan1953" /> Stipendija i položaj rukovodioca Fiziološke laboratorije na Botkinovoj klinici omogućili su mu da nastavi intenzivan naučnoistraživački rad. Godine 1883. odbranio je doktorsku disertaciju pod naslovom ''Centrifugalni nervi srca'', u kojoj je razradio osnovne principe trofičke funkcije nervnog sistema. Istraživanja provedena u saradnji s Botkinovom klinikom doprinijela su razumijevanju zakonitosti refleksne regulacije rada organa krvotoka. == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pavlov, Ivan Petrovič}} [[Kategorija:Rođeni 1849.]] [[Kategorija:Umrli 1936.]] [[Kategorija:Psiholozi iz 19. vijeka]] [[Kategorija:Dreseri životinja]] [[Kategorija:Ateisti iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Teoretičari obrazovanja iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Etolozi]] [[Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Inostrani članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Redovni članovi Ruske akademije nauka (1917–1925)]] [[Kategorija:Redovni članovi Petrogradske akademije nauka]] [[Kategorija:Redovni članovi Akademije nauka SSSR-a]] [[Kategorija:Historija neuronauke]] [[Kategorija:Istraživanja na ljudima u Rusiji]] [[Kategorija:Lamarkizam]] [[Kategorija:Inostrani članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske irske akademije]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Nobelovci iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[Kategorija:Biografije, Rjazanj]] [[Kategorija:Psiholozi iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Ruski psiholozi iz 20. vijeka]] [[Kategorija:Dobitnici Copleyjeve medalje]] [[Kategorija:Dobitnici Cotheniusove medalje]] [[Kategorija:Ruski naučnici]] [[Kategorija:Ruski ateisti]] [[Kategorija:Alumni Državnog univerziteta u Sankt Peterburgu]] [[Kategorija:Naučnici iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Sovjetski fiziolozi]] [[Kategorija:Fiziolozi iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Sovjetski psiholozi]] [[Kategorija:Sahranjeni na Volkovom groblju]] 1pxbthi2y3lpfatopn64f1u2lxxvik3 3902465 3902414 2026-07-07T19:57:07Z Bosancica by MK 173186 Preveden još jedan dio teksta sa Wikipedia en 3902465 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ivan Petrovič Pavlov | slika = Ivan Pavlov NLM3.jpg | slika_širina = | naslov = Ivan Pavlov u kasnijim godinama | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1849|9|26}} | mjesto_rođenja = [[Rjazan]], [[Rjazanjska gubernija]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1936|2|27|1849|9|26}} | mjesto_smrti = [[Sankt Peterburg|Lenjingrad]], [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Ruska Imperija]], [[Sovjetski Savez]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Fiziologija]], [[psihologija]], [[neurologija]] | radna_institucija = [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carska vojnoljekarska akademija]] | alma_mater = [[Državni univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitet u Sankt Peterburgu]] | doktorski_mentor = [[Elias von Cyon]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Pjotr Anohin]] * [[Boris Babkin]] * [[Leon Orbeli]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Dmitrij Pisarev]] * [[Ivan Sečenov]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Klasično uslovljavanje]] * Fiziologija probave * Osnivač moderne [[Bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu]] (1904) * Strani član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (ForMemRS) (1907)<ref name="Anrep1936">{{cite journal |last=Anrep |first=Gleb |date=1936 |title=Ivan Petrovich Pavlov, 1849 - 1936 |journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |volume=2 |issue=5 |pages=1–18 |doi=10.1098/rsbm.1936.0001 |url=https://royalsocietypublishing.org/rsbm/article/2/5/1/34286/Ivan-Petrovich-Pavlov-1849-1936 |jstor=769124 |language=en}}</ref> * [[Copleyjeva medalja]] (1915) }} | religija = [[Ateizam|ateist]] | fusnote = Supruga: Serafima Vasiljevna Karčevska (vjenčani 1881)<br />Djeca: 5 }} '''Ivan Petrovič Pavlov''' bio je [[Rusija|ruski]] i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] eksperimentalni [[Neurologija|neurolog]] i [[fiziolog]]. Najpoznatiji je po istraživanjima koja su dovela do otkrića [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]], zasnovanim na eksperimentima s psima. Značajan doprinos dao je i proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probave]], za šta je 1904. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. [[Datoteka:Pavlov House Ryazan.JPG|mini|desno|300px|Memorijalni muzej Pavlova u [[Rjazanj|Rjazanju]], nekadašnja Pavlova kuća sagrađena početkom 19. vijeka<ref name="Pavlov_Museum">{{cite web |title=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |publisher=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |url=http://en.pavlovmuseum.ru/ |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref>]] == Rani život i obrazovanje == Pavlov je rođen 26. septembra 1849. u [[Rjazanj|Rjazanju]] u [[Ruska Imperija|Ruskoj Imperiji]], kao najstariji od desetoro djece.<ref name="Chapman2016">{{cite book |editor1-last=Chapman |editor1-first=Antony J. |editor2-last=Sheehy |editor2-first=Noel |editor3-last=Conroy |editor3-first=Wendy |date=2016 |title=Biographical Dictionary of Psychology |series=World Reference Series |edition=Reprint |publisher=Routledge |url=https://books.google.ba/books?id=5CJZCwAAQBAJ |isbn=978-1-136-79885-6 |language=en}}</ref> Njegov otac, Petar Dmitrijevič Pavlov (1823–1899), bio je seoski sveštenik [[Ruska pravoslavna crkva|Ruske pravoslavne crkve]],<ref name="Nobel_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> dok je njegova majka, Varvara Ivanovna Uspenska (1826–1890), bila domaćica. Kao dijete rado je pomagao u kućnim poslovima, brinuo se o mlađoj braći i sestrama te slobodno vrijeme provodio baveći se vrtlarstvom, vožnjom bicikla, veslanjem, plivanjem i igranjem [[gorodki|gorodkija]], naročito tokom ljetnih raspusta.<ref name="Asratyan1953">{{cite book |last=Asratyan |first=E. A. |date=1953 |title=I. P. Pavlov: His Life And Work |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/asratyan-i-p-pavlov-his-life-and-work |language=en}}</ref> Iako je naučio čitati već sa sedam godina, formalno školovanje započeo je tek s jedanaest godina zbog teških povreda zadobijenih nakon pada s visokog zida na kameni pločnik.<ref name="Chapman2016" /><ref name="Asratyan1953" /> Od najranijeg djetinjstva pokazivao je izraženu intelektualnu radoznalost i ono što je kasnije nazivao "instinktom za istraživanje".<ref name="Cavendish2011">{{cite journal |last=Cavendish |first=Richard |date=februar 2011 |title=Death of Ivan Pavlov |journal=History Today |volume=61 |issue=2 |url=https://www.historytoday.com/archive/death-ivan-pavlov |language=en}}</ref> Pohađao je crkvenu školu u Rjazanju, a potom upisao tamošnju teološku [[bogoslovija|bogosloviju]]. Pod utjecajem ideja ruskog književnog kritičara [[Dmitrij Pisarev|Dmitrija Pisareva]] i fiziologa [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]], koji se smatra ocem ruske fiziologije, napustio je bogosloviju prije završetka školovanja i odlučio se posvetiti nauci. Godine 1870. upisao je Prirodno-matematički fakultet na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] kako bi studirao prirodne nauke.<ref name="Anrep1936" /> Tokom četvrte godine studija njegov prvi istraživački rad o inervaciji gušterače<ref name="Asratyan1953" /> donio mu je prestižnu univerzitetsku nagradu. Godine 1875. stekao je zvanje kandidata prirodnih nauka, koje je u tadašnjem ruskom obrazovnom sistemu približno odgovaralo stepenu magistra nauka. Podstaknut dubokim interesovanjem za [[Fiziologija|fiziologiju]], odlučio je nastaviti školovanje na [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carskoj medicinsko-hirurškoj akademiji]]. Na akademiji je radio kao asistent svog nekadašnjeg profesora [[Elias von Cyon|Eliasa fon Cjona]],<ref name="Todes2002">{{cite book |last=Todes |first=Daniel Philip |date=2002 |title=Pavlov's Physiology Factory: Experiment, Interpretation, Laboratory Enterprise |publisher=JHU Press |pages=50– |url=https://books.google.ba/books?id=4FpobBC2V1oC |isbn=978-0-8018-6690-6 |language=en}}</ref> ali je napustio tu poziciju nakon što je Cjona zamijenio drugi nastavnik. [[Datoteka:Ivan-Pavlov08.jpg|thumbdesno|mini|desno|300px|Ivan Pavlov, oko 1883.]] Nakon izvjesnog vremena, Pavlov se zaposlio kao laboratorijski asistent kod Konstantina Ustimoviča na Fiziološkom odsjeku Veterinarskog instituta.<ref name="Asratyan1953" /> Tokom naredne dvije godine proučavao je kardiovaskularni sistem u okviru istraživanja za svoju medicinsku disertaciju.<ref name="Chapman2016" /> Godine 1878. profesor i kliničar [[Sergej Botkin]] pozvao ga je da preuzme rukovođenje fiziološkom laboratorijom na njegovoj klinici. Vojnomedicinsku akademiju završio je 1879, osvojivši zlatnu medalju za svoj istraživački rad. Nakon uspješno položenog konkursnog ispita, Pavlov je dobio stipendiju akademije za postdiplomski rad.<ref name="Asratyan1953" /> Stipendija i položaj rukovodioca Fiziološke laboratorije na Botkinovoj klinici omogućili su mu da nastavi intenzivan naučnoistraživački rad. Godine 1883. odbranio je doktorsku disertaciju pod naslovom ''Centrifugalni nervi srca'', u kojoj je razradio osnovne principe trofičke funkcije nervnog sistema. Istraživanja provedena u saradnji s Botkinovom klinikom doprinijela su razumijevanju zakonitosti refleksne regulacije rada organa krvotoka. == Karijera == [[Datoteka:Nesterov-Pavlov.jpg|mini|desno|300px|Portret Ivana Pavlova iz 1935, autor [[Mihail Nesterov]]]] === Studije u Njemačkoj === Nakon odbrane doktorske disertacije, Pavlov je od 1884. do 1886. boravio u [[Njemačko Carstvo|Njemačkoj]]. U [[Leipzig]]u je sarađivao s [[Carl Ludwig|Carlom Ludwigom]], a u [[Wrocław|Breslauu]] radio je u laboratoriji [[Rudolf Heidenhain|Rudolfa Heidenhaina]]. Heidenhain je tada proučavao fiziologiju probave kod pasa koristeći hirurški izdvojen dio želuca. Pavlov je usavršio ovu metodu riješivši problem očuvanja nerava izdvojenog dijela želuca, koji je kasnije postao poznat kao Heidenhainov ili Pavlovljev mali želudac.<ref name="Chapman2016" /> === Povratak u Rusiju === Pavlov se 1886. vratio u Rusiju, gdje je tražio odgovarajuće akademsko zaposlenje. Njegova prijava za katedru za fiziologiju na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] bila je odbijena. Iako su mu ponuđene profesorske dužnosti iz [[Farmakologija|farmakologije]] na [[Univerzitet u Tomsku|Univerzitetu u Tomsku]] u [[Sibir]]u i [[Univerzitet u Varšavi|Univerzitetu u Varšavi]] u Poljskoj, obje ponude je odbio. Godine 1890. imenovan je za profesora farmakologije na Vojnomedicinskoj akademiji i tu dužnost obavljao je pet godina.<ref name="Asratyan1953" /> Sljedeće godine, 1891, dobio je poziv iz [[Institut za eksperimentalnu medicinu u Sankt Peterburgu|Instituta za eksperimentalnu medicinu]] u Sankt Peterburgu da organizuje i vodi Odsjek za fiziologiju.<ref name="Windholz1997">{{cite journal |last=Windholz |first=George |date=1997 |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |language=en}}</ref> Pod Pavlovljevim vodstvom Institut je tokom narednih 45 godina izrastao u jedan od vodećih svjetskih centara za fiziološka istraživanja.<ref name="Nobel_Pavlov" /> Pavlov je nastavio upravljati Odsjekom za fiziologiju u Institutu, dok je 1895. istovremeno preuzeo i katedru za fiziologiju na Vojnomedicinskoj akademiji, kojom je neprekidno rukovodio tri decenije.<ref name="Asratyan1953" /> === Nobelova nagrada === Od 1901. Pavlov je četiri godine uzastopno bio nominovan za Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu. Nagradu je dobio tek 1904. jer prethodne nominacije nisu bile zasnovane na jednom jasno definisanom naučnom otkriću, već na većem broju laboratorijskih istraživanja.<ref name="Hamblin2005">{{cite book |last=Hamblin |first=Jacob Darwin |date=2005 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://archive.org/details/scienceinearlytw0000hamb |isbn=978-1-84972-298-8 |language=en}}</ref> Prilikom dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade]], u zvaničnom obrazloženju navedeno je da je nagrada dodijeljena "kao priznanje za njegov rad na fiziologiji probave, čime je znanje o vitalnim aspektima ove oblasti transformisano i prošireno".<ref name="Nobel_Summary1904">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/summary/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Istraživanja probave === U Institutu za eksperimentalnu medicinu Pavlov je proveo svoja najpoznatija istraživanja probavnih žlijezda, koja su mu donijela Nobelovu nagradu.<ref name="Asratyan1953" /> U sastavu Pavlovljeve laboratorije nalazio se i pansion za pse, koji je omogućavao dugotrajno praćenje fizioloških procesa. Zahvaljujući tome, bilo je moguće izvoditi tzv. hronične eksperimente, u kojima su životinje nakon operacije ostajale žive kako bi se njihove fiziološke funkcije mogle pratiti tokom dužeg vremenskog perioda. Takav pristup predstavljao je značajan metodološki iskorak u odnosu na tada uobičajene akutne eksperimente, koji su se uglavnom zasnivali na [[vivisekcija|vivisekciji]] i završavali uginućem životinje.<ref name="Hamblin2005" /> U okviru ovih istraživanja Pavlov je kod pasa hirurški prekidao [[jednjak]] i formirao [[fistula|fistulu]] na vratu, čime je mogao proučavati lučenje probavnih sokova nezavisno od prolaska hrane kroz želudac.<ref name="Adams2020">{{cite web |last=Adams |first=Matthew |date=2020 |title=The kingdom of dogs |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/kingdom-dogs |website=The Psychologist |publisher=The British Psychological Society |language=en}}</ref><ref name="Specter2014">{{cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=2014 |title=Drool |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/11/24/drool |language=en}}</ref><ref name="Felton2022">{{cite web |last=Felton |first=James |date=2022 |title=Pavlov's Dog Experiment Was Much More Disturbing Than You Think |url=https://www.iflscience.com/pavlov-s-dog-experiment-was-much-more-disturbing-than-you-think-65729 |website=IFLScience |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pavlov, Ivan Petrovič}} [[Kategorija:Rođeni 1849.]] [[Kategorija:Umrli 1936.]] [[Kategorija:Psiholozi iz 19. vijeka]] [[Kategorija:Dreseri životinja]] [[Kategorija:Ateisti iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Teoretičari obrazovanja iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Etolozi]] [[Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Inostrani članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Redovni članovi Ruske akademije nauka (1917–1925)]] [[Kategorija:Redovni članovi Petrogradske akademije nauka]] [[Kategorija:Redovni članovi Akademije nauka SSSR-a]] [[Kategorija:Historija neuronauke]] [[Kategorija:Istraživanja na ljudima u Rusiji]] [[Kategorija:Lamarkizam]] [[Kategorija:Inostrani članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske irske akademije]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Nobelovci iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[Kategorija:Biografije, Rjazanj]] [[Kategorija:Psiholozi iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Ruski psiholozi iz 20. vijeka]] [[Kategorija:Dobitnici Copleyjeve medalje]] [[Kategorija:Dobitnici Cotheniusove medalje]] [[Kategorija:Ruski naučnici]] [[Kategorija:Ruski ateisti]] [[Kategorija:Alumni Državnog univerziteta u Sankt Peterburgu]] [[Kategorija:Naučnici iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Sovjetski fiziolozi]] [[Kategorija:Fiziolozi iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Sovjetski psiholozi]] [[Kategorija:Sahranjeni na Volkovom groblju]] 8u27pntp0su81a3bgysviu7en859uu4 3902474 3902465 2026-07-07T21:21:55Z Bosancica by MK 173186 Preveden još jedan dio teksta sa Wikipedia en 3902474 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ivan Petrovič Pavlov | slika = Ivan Pavlov NLM3.jpg | slika_širina = | naslov = Ivan Pavlov u kasnijim godinama | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1849|9|26}} | mjesto_rođenja = [[Rjazan]], [[Rjazanjska gubernija]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1936|2|27|1849|9|26}} | mjesto_smrti = [[Sankt Peterburg|Lenjingrad]], [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Ruska Imperija]], [[Sovjetski Savez]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Fiziologija]], [[psihologija]], [[neurologija]] | radna_institucija = [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carska vojnoljekarska akademija]] | alma_mater = [[Državni univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitet u Sankt Peterburgu]] | doktorski_mentor = [[Elias von Cyon]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Pjotr Anohin]] * [[Boris Babkin]] * [[Leon Orbeli]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Dmitrij Pisarev]] * [[Ivan Sečenov]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Klasično uslovljavanje]] * Fiziologija probave * Osnivač moderne [[Bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu]] (1904) * Strani član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (ForMemRS) (1907)<ref name="Anrep1936">{{cite journal |last=Anrep |first=Gleb Vasilievich |date=decembar 1936 |title=Ivan Petrovich Pavlov. 1849-1936 |journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |volume=2 |issue=5 |pages=1–18 |doi=10.1098/rsbm.1936.0001 |jstor=769124 |url=https://www.jstor.org/stable/769124 |url-access=subscription |language=en}}</ref> * [[Copleyjeva medalja]] (1915) }} | religija = [[Ateizam|ateist]] | fusnote = Supruga: Serafima Vasiljevna Karčevska (vjenčani 1881)<br />Djeca: 5 }} '''Ivan Petrovič Pavlov''' bio je [[Rusija|ruski]] i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] eksperimentalni [[Neurologija|neurolog]] i [[fiziolog]]. Najpoznatiji je po istraživanjima koja su dovela do otkrića [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]], zasnovanim na eksperimentima s psima. Značajan doprinos dao je i proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probave]], za šta je 1904. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. [[Datoteka:Pavlov House Ryazan.JPG|mini|desno|300px|Memorijalni muzej Pavlova u [[Rjazanj|Rjazanju]], nekadašnja Pavlova kuća sagrađena početkom 19. vijeka<ref name="Pavlov_Museum">{{cite web |title=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |publisher=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |url=http://en.pavlovmuseum.ru/ |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref>]] == Rani život i obrazovanje == Pavlov je rođen 26. septembra 1849. u [[Rjazanj|Rjazanju]] u [[Ruska Imperija|Ruskoj Imperiji]], kao najstariji od desetoro djece.<ref name="Chapman2016">{{cite book |editor1-last=Chapman |editor1-first=Antony J. |editor2-last=Sheehy |editor2-first=Noel |editor3-last=Conroy |editor3-first=Wendy |date=2016 |title=Biographical Dictionary of Psychology |series=World Reference Series |publisher=Routledge |url=https://books.google.ba/books?id=5CJZCwAAQBAJ |isbn=978-1-136-79885-6 |language=en}}</ref> Njegov otac, Petar Dmitrijevič Pavlov (1823–1899), bio je seoski sveštenik [[Ruska pravoslavna crkva|Ruske pravoslavne crkve]],<ref name="Nobel_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> dok je njegova majka, Varvara Ivanovna Uspenska (1826–1890), bila domaćica. Kao dijete rado je pomagao u kućnim poslovima, brinuo se o mlađoj braći i sestrama te slobodno vrijeme provodio baveći se vrtlarstvom, vožnjom bicikla, veslanjem, plivanjem i igranjem [[gorodki|gorodkija]], naročito tokom ljetnih raspusta.<ref name="Asratyan1953">{{cite book |last=Asratyan |first=E. A. |date=1953 |title=I. P. Pavlov: His Life And Work |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/asratyan-i-p-pavlov-his-life-and-work |language=en}}</ref> Iako je naučio čitati već sa sedam godina, formalno školovanje započeo je tek s jedanaest godina zbog teških povreda zadobijenih nakon pada s visokog zida na kameni pločnik.<ref name="Chapman2016" /><ref name="Asratyan1953" /> Od najranijeg djetinjstva pokazivao je izraženu intelektualnu radoznalost i ono što je kasnije nazivao "instinktom za istraživanje".<ref name="Cavendish2011">{{cite journal |last=Cavendish |first=Richard |date=februar 2011 |title=Death of Ivan Pavlov |journal=History Today |volume=61 |issue=2 |url=https://www.historytoday.com/archive/death-ivan-pavlov |language=en}}</ref> Pohađao je crkvenu školu u Rjazanju, a potom upisao tamošnju teološku [[bogoslovija|bogosloviju]]. Pod utjecajem ideja ruskog književnog kritičara [[Dmitrij Pisarev|Dmitrija Pisareva]] i fiziologa [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]], koji se smatra ocem ruske fiziologije, napustio je bogosloviju prije završetka školovanja i odlučio se posvetiti nauci. Godine 1870. upisao je Prirodno-matematički fakultet na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] kako bi studirao prirodne nauke.<ref name="Anrep1936" /> Tokom četvrte godine studija njegov prvi istraživački rad o inervaciji gušterače<ref name="Asratyan1953" /> donio mu je prestižnu univerzitetsku nagradu. Godine 1875. stekao je zvanje kandidata prirodnih nauka, koje je u tadašnjem ruskom obrazovnom sistemu približno odgovaralo stepenu magistra nauka. Podstaknut dubokim interesovanjem za [[Fiziologija|fiziologiju]], odlučio je nastaviti školovanje na [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carskoj medicinsko-hirurškoj akademiji]]. Na akademiji je radio kao asistent svog nekadašnjeg profesora [[Elias von Cyon|Eliasa fon Cjona]],<ref name="Todes2002">{{cite book |last=Todes |first=Daniel Philip |date=2002 |title=Pavlov's Physiology Factory: Experiment, Interpretation, Laboratory Enterprise |publisher=JHU Press |pages=50– |url=https://books.google.ba/books?id=4FpobBC2V1oC |isbn=978-0-8018-6690-6 |language=en}}</ref> ali je napustio tu poziciju nakon što je Cjona zamijenio drugi nastavnik. [[Datoteka:Ivan-Pavlov08.jpg|thumbdesno|mini|desno|300px|Ivan Pavlov, oko 1883.]] Nakon izvjesnog vremena, Pavlov se zaposlio kao laboratorijski asistent kod Konstantina Ustimoviča na Fiziološkom odsjeku Veterinarskog instituta.<ref name="Asratyan1953" /> Tokom naredne dvije godine proučavao je kardiovaskularni sistem u okviru istraživanja za svoju medicinsku disertaciju.<ref name="Chapman2016" /> Godine 1878. profesor i kliničar [[Sergej Botkin]] pozvao ga je da preuzme rukovođenje fiziološkom laboratorijom na njegovoj klinici. Vojnomedicinsku akademiju završio je 1879, osvojivši zlatnu medalju za svoj istraživački rad. Nakon uspješno položenog konkursnog ispita, Pavlov je dobio stipendiju akademije za postdiplomski rad.<ref name="Asratyan1953" /> Stipendija i položaj rukovodioca Fiziološke laboratorije na Botkinovoj klinici omogućili su mu da nastavi intenzivan naučnoistraživački rad. Godine 1883. odbranio je doktorsku disertaciju pod naslovom ''Centrifugalni nervi srca'', u kojoj je razradio osnovne principe trofičke funkcije nervnog sistema. Istraživanja provedena u saradnji s Botkinovom klinikom doprinijela su razumijevanju zakonitosti refleksne regulacije rada organa krvotoka. == Karijera == [[Datoteka:Nesterov-Pavlov.jpg|mini|desno|300px|Portret Ivana Pavlova iz 1935, autor [[Mihail Nesterov]]]] === Studije u Njemačkoj === Nakon odbrane doktorske disertacije, Pavlov je od 1884. do 1886. boravio u [[Njemačko Carstvo|Njemačkoj]]. U [[Leipzig]]u je sarađivao s [[Carl Ludwig|Carlom Ludwigom]], a u [[Wrocław|Breslauu]] radio je u laboratoriji [[Rudolf Heidenhain|Rudolfa Heidenhaina]]. Heidenhain je tada proučavao fiziologiju probave kod pasa koristeći hirurški izdvojen dio želuca. Pavlov je usavršio ovu metodu riješivši problem očuvanja nerava izdvojenog dijela želuca, koji je kasnije postao poznat kao Heidenhainov ili Pavlovljev mali želudac.<ref name="Chapman2016" /> === Povratak u Rusiju === Pavlov se 1886. vratio u Rusiju, gdje je tražio odgovarajuće akademsko zaposlenje. Njegova prijava za katedru za fiziologiju na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] bila je odbijena. Iako su mu ponuđene profesorske dužnosti iz [[Farmakologija|farmakologije]] na [[Univerzitet u Tomsku|Univerzitetu u Tomsku]] u [[Sibir]]u i [[Univerzitet u Varšavi|Univerzitetu u Varšavi]] u Poljskoj, obje ponude je odbio. Godine 1890. imenovan je za profesora farmakologije na Vojnomedicinskoj akademiji i tu dužnost obavljao je pet godina.<ref name="Asratyan1953" /> Sljedeće godine, 1891, dobio je poziv iz [[Institut za eksperimentalnu medicinu u Sankt Peterburgu|Instituta za eksperimentalnu medicinu]] u Sankt Peterburgu da organizuje i vodi Odsjek za fiziologiju.<ref name="Windholz1997">{{cite journal |last=Windholz |first=George |date=1997 |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |language=en}}</ref> Pod Pavlovljevim vodstvom Institut je tokom narednih 45 godina izrastao u jedan od vodećih svjetskih centara za fiziološka istraživanja.<ref name="Nobel_Pavlov" /> Pavlov je nastavio upravljati Odsjekom za fiziologiju u Institutu, dok je 1895. istovremeno preuzeo i katedru za fiziologiju na Vojnomedicinskoj akademiji, kojom je neprekidno rukovodio tri decenije.<ref name="Asratyan1953" /> === Nobelova nagrada === Od 1901. Pavlov je četiri godine uzastopno bio nominovan za Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu. Nagradu je dobio tek 1904. jer prethodne nominacije nisu bile zasnovane na jednom jasno definisanom naučnom otkriću, već na većem broju laboratorijskih istraživanja.<ref name="Hamblin2005">{{cite book |last=Hamblin |first=Jacob Darwin |date=2005 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://archive.org/details/scienceinearlytw0000hamb |isbn=978-1-84972-298-8 |language=en}}</ref> Prilikom dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade]], u zvaničnom obrazloženju navedeno je da je nagrada dodijeljena "kao priznanje za njegov rad na fiziologiji probave, čime je znanje o vitalnim aspektima ove oblasti transformisano i prošireno".<ref name="Nobel_Summary1904">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/summary/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Istraživanja probave === U Institutu za eksperimentalnu medicinu Pavlov je proveo svoja najpoznatija istraživanja probavnih žlijezda, koja su mu donijela Nobelovu nagradu.<ref name="Asratyan1953" /> U sastavu Pavlovljeve laboratorije nalazio se i pansion za pse, koji je omogućavao dugotrajno praćenje fizioloških procesa. Zahvaljujući tome, bilo je moguće izvoditi tzv. hronične eksperimente, u kojima su životinje nakon operacije ostajale žive kako bi se njihove fiziološke funkcije mogle pratiti tokom dužeg vremenskog perioda. Takav pristup predstavljao je značajan metodološki iskorak u odnosu na tada uobičajene akutne eksperimente, koji su se uglavnom zasnivali na [[vivisekcija|vivisekciji]] i završavali uginućem životinje.<ref name="Hamblin2005" /> U okviru ovih istraživanja Pavlov je kod pasa hirurški prekidao [[jednjak]] i formirao [[fistula|fistulu]] na vratu, čime je mogao proučavati lučenje probavnih sokova nezavisno od prolaska hrane kroz želudac.<ref name="Adams2020">{{cite web |last=Adams |first=Matthew |date=2020 |title=The kingdom of dogs |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/kingdom-dogs |website=The Psychologist |publisher=The British Psychological Society |language=en}}</ref><ref name="Specter2014">{{cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=2014 |title=Drool |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/11/24/drool |language=en}}</ref><ref name="Felton2022">{{cite web |last=Felton |first=James |date=2022 |title=Pavlov's Dog Experiment Was Much More Disturbing Than You Think |url=https://www.iflscience.com/pavlov-s-dog-experiment-was-much-more-disturbing-than-you-think-65729 |website=IFLScience |language=en}}</ref> === Ostale aktivnosti === [[Datoteka:СССР. Павлов И.П., Г. Уэллс и внучка Павлова Милочка. 1924г. (pavlovs museum).jpg|mini|desno|300px|Pavlov (desno) i njegova unuka Miločka u društvu pisca [[H. G. Wells|H. G. Wellsa]] 1924.]] U članku iz 1921. godine, koji je Sergius Morgulis objavio u časopisu ''[[Science (časopis)|Science]]'', opisane su posljedice [[Saveznička intervencija u Ruskom građanskom ratu|savezničke blokade]] na pristup ruskih naučnika naučnoj literaturi i istraživačkim resursima. Morgulis je citirao izvještaj [[H. G. Wells|H. G. Wellsa]] (kasnije objavljen u zbirci ''[[Rusija u sjeni]]'') u kojem se navodi da je Pavlov u svojoj laboratoriji uzgajao krompir i mrkvu. Morgulis dodaje: „Zadovoljstvo je znati da profesor Pavlov uzgaja krompir samo iz razonode i da najbolji dio svog genija i dalje posvećuje naučnim istraživanjima.“<ref name="Morgulis1921">{{cite journal |last=Morgulis |first=Sergius |date=21. januar 1921 |title=Professor Pavlov |journal=Science |volume=53 |issue=1360 |pages=74 |doi=10.1126/science.53.1360.74 |url=https://zenodo.org/records/1448261 |language=en}}</ref> Iste godine Pavlov je započeo tradiciju održavanja laboratorijskih sastanaka poznatih kao "Sastanci srijedom", na kojima je otvoreno raspravljao o naučnim i društvenim pitanjima, uključujući i svoje poglede na psihologiju. Ti sastanci održavali su se redovno sve do njegove smrti 1936. Ovi sastanci održavali su se redovno sve do njegove smrti 1936.<ref name="Hamblin2005" /> === Odnos sa sovjetskim vlastima === Pavlov je uživao visok ugled kod [[Vlada Sovjetskog Saveza|sovjetskih vlasti]], da nesmetano nastavi istraživački rad. Njegov naučni doprinos javno je hvalio i [[Vladimir Lenjin]].<ref name="Lenin1921">{{cite book |last=Lenin |first=Vladimir Ilyich |date=1965 |title=Collected Works |volume=32 |publisher=Progress Publishers |pages=69 |chapter=Concerning The Conditions Ensuring The Research Work Of Academician I. P. Pavlov and his associates |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1921/jan/24.htm |language=en}}</ref> Uprkos zvaničnim počastima i značajnoj državnoj podršci njegovoj laboratoriji, Pavlov nije skrivao svoje nezadovoljstvo i prezir prema [[Sovjetski komunizam|sovjetskom komunizmu]].<ref name="Britannica_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-Pavlov |website=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1923. javno je izjavio da za vrstu društvenog eksperimenta kakav [[Komunistička država|komunistički režim]] provodi u Rusiji ne bi žrtvovao ni zadnju nogu jedne žabe. Četiri godine kasnije pisao je [[Josif Staljin|Josifu Staljinu]], protestujući protiv odnosa prema ruskoj inteligenciji i navodeći da se stidi što je [[Rusi|Rus]].<ref name="Cavendish2011" /> Nakon ubistva [[Sergej Kirov|Sergeja Kirova]] 1934, Pavlov je uputio nekoliko pisama [[Vjačeslav Molotov|Vjačeslavu Molotovu]], oštro kritikujući masovne progone koji su uslijedili i tražeći preispitivanje slučajeva nekoliko osoba koje je lično poznavao.<ref name="Cavendish2011" /> U posljednjim godinama života Pavlov je ublažio stav prema sovjetskim vlastima. Iako nikada nije u potpunosti podržao zvaničnu politiku, pozitivno je govorio o državnoj podršci naučnim institucijama.<ref name="Graham1987">{{cite book |last=Graham |first=Loren R. |date=1987 |title=Science, Philosophy, and Human Behavior in the Soviet Union |publisher=Columbia University Press |url=https://www.bannedthought.net/MLM-Theory/Diamat/PhilosophyOfScience/LorenGraham-SciencePhilosophyAndHumanBehaviorInTheSovietUnion-1987-OCR.pdf |isbn=0-231-06442-X |language=en}}</ref> Nekoliko mjeseci prije smrti, 1935, pročitao je nacrt novog sovjetskog ustava iz 1936, poznatog kao "Staljinov ustav", i izrazio zadovoljstvo nekim njegovim odredbama, smatrajući ih mogućim korakom ka slobodnijem i demokratskijem Sovjetskom Savezu.<ref name="Todes1995">{{cite journal |last=Todes |first=Daniel P. |date=1995 |title=Pavlov and the Bolsheviks |journal=History and Philosophy of the Life Sciences |volume=17 |issue=3 |pages=379–418 |publisher=Stazione Zoologica Anton Dohrn - Napoli |jstor=23331887 |issn=0391-9714 |url=https://www.jstor.org/stable/23331887 |language=en}}</ref> === Smrt i sahrana === Svjestan do samog kraja života, Pavlov je zamolio jednog od svojih studenata da sjedi pored njegovog kreveta i bilježi okolnosti njegovog umiranja, želeći ostaviti svjedočanstvo o subjektivnim iskustvima u završnoj fazi života.<ref name="Chance1999">{{cite book |last=Chance |first=Paul |date=1999 |title=Learning and behavior |edition=4. |publisher=Brooks/Cole Pub. Co. |url=https://archive.org/details/learningbehavior0004thchan |isbn=053434691X |language=en}}</ref> Preminuo je 27. februara 1936. od [[upala pluća|obostrane upale pluća]] u 86. godini života.<ref name="Anrep1936" />{{cite journal |last=Anrep |first=Gleb Vasilievich |date=decembar 1936 |title=Ivan Petrovich Pavlov. 1849-1936 |journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |volume=2 |issue=5 |pages=1–18 |doi=10.1098/rsbm.1936.0001 |jstor=769124 |url=https://www.jstor.org/stable/769124 |url-access=subscription |language=en}}</ref><ref name="NYT1936">{{cite news |title=Ivan Pavlov dead; physiologist, 86; Discoverer of the conditioned reflex, he viewed mind and matter as one phenomenon |url=https://www.nytimes.com/1936/02/27/archives/ivan-pavlov-dead-physiologist-86-discoverer-of-the-conditioned.html |newspaper=The New York Times |date=1936 |page=19 |issn=0362-4331 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Ispraćen je uz velike državne počasti, a njegova radna soba i laboratorija kasnije su pretvorene u memorijalni muzej.<ref name="Cavendish2011" />Sahranjen je na [[Groblje Volkovo|Volkovskom groblju]] u Sankt Peterburgu, u historijskom odjeljenju "Literatorskie mostki" (Književne staze). == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pavlov, Ivan Petrovič}} [[Kategorija:Rođeni 1849.]] [[Kategorija:Umrli 1936.]] [[Kategorija:Psiholozi iz 19. vijeka]] [[Kategorija:Dreseri životinja]] [[Kategorija:Ateisti iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Teoretičari obrazovanja iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Etolozi]] [[Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Inostrani članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Redovni članovi Ruske akademije nauka (1917–1925)]] [[Kategorija:Redovni članovi Petrogradske akademije nauka]] [[Kategorija:Redovni članovi Akademije nauka SSSR-a]] [[Kategorija:Historija neuronauke]] [[Kategorija:Istraživanja na ljudima u Rusiji]] [[Kategorija:Lamarkizam]] [[Kategorija:Inostrani članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske irske akademije]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Nobelovci iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[Kategorija:Biografije, Rjazanj]] [[Kategorija:Psiholozi iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Ruski psiholozi iz 20. vijeka]] [[Kategorija:Dobitnici Copleyjeve medalje]] [[Kategorija:Dobitnici Cotheniusove medalje]] [[Kategorija:Ruski naučnici]] [[Kategorija:Ruski ateisti]] [[Kategorija:Alumni Državnog univerziteta u Sankt Peterburgu]] [[Kategorija:Naučnici iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Sovjetski fiziolozi]] [[Kategorija:Fiziolozi iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Sovjetski psiholozi]] [[Kategorija:Sahranjeni na Volkovom groblju]] ibdlpu4j27a0fdzpewjmirbevki1dyo 3902475 3902474 2026-07-07T21:25:33Z Bosancica by MK 173186 3902475 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ivan Petrovič Pavlov | slika = Ivan Pavlov NLM3.jpg | slika_širina = | naslov = Ivan Pavlov u kasnijim godinama | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1849|9|26}} | mjesto_rođenja = [[Rjazan]], [[Rjazanjska gubernija]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1936|2|27|1849|9|26}} | mjesto_smrti = [[Sankt Peterburg|Lenjingrad]], [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Ruska Imperija]], [[Sovjetski Savez]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Fiziologija]], [[psihologija]], [[neurologija]] | radna_institucija = [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carska vojnoljekarska akademija]] | alma_mater = [[Državni univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitet u Sankt Peterburgu]] | doktorski_mentor = [[Elias von Cyon]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Pjotr Anohin]] * [[Boris Babkin]] * [[Leon Orbeli]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Dmitrij Pisarev]] * [[Ivan Sečenov]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Klasično uslovljavanje]] * Fiziologija probave * Osnivač moderne [[Bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu]] (1904) * Strani član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (ForMemRS) (1907)<ref name="Anrep1936">{{cite journal |last=Anrep |first=Gleb Vasilievich |date=decembar 1936 |title=Ivan Petrovich Pavlov. 1849-1936 |journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |volume=2 |issue=5 |pages=1–18 |doi=10.1098/rsbm.1936.0001 |jstor=769124 |url=https://www.jstor.org/stable/769124 |url-access=subscription |language=en}}</ref> * [[Copleyjeva medalja]] (1915) }} | religija = [[Ateizam|ateist]] | fusnote = Supruga: Serafima Vasiljevna Karčevska (vjenčani 1881)<br />Djeca: 5 }} '''Ivan Petrovič Pavlov''' bio je [[Rusija|ruski]] i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] eksperimentalni [[Neurologija|neurolog]] i [[fiziolog]]. Najpoznatiji je po istraživanjima koja su dovela do otkrića [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]], zasnovanim na eksperimentima s psima. Značajan doprinos dao je i proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probave]], za šta je 1904. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. [[Datoteka:Pavlov House Ryazan.JPG|mini|desno|300px|Memorijalni muzej Pavlova u [[Rjazanj|Rjazanju]], nekadašnja Pavlova kuća sagrađena početkom 19. vijeka<ref name="Pavlov_Museum">{{cite web |title=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |publisher=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |url=http://en.pavlovmuseum.ru/ |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref>]] == Rani život i obrazovanje == Pavlov je rođen 26. septembra 1849. u [[Rjazanj|Rjazanju]] u [[Ruska Imperija|Ruskoj Imperiji]], kao najstariji od desetoro djece.<ref name="Chapman2016">{{cite book |editor1-last=Chapman |editor1-first=Antony J. |editor2-last=Sheehy |editor2-first=Noel |editor3-last=Conroy |editor3-first=Wendy |date=2016 |title=Biographical Dictionary of Psychology |series=World Reference Series |publisher=Routledge |url=https://books.google.ba/books?id=5CJZCwAAQBAJ |isbn=978-1-136-79885-6 |language=en}}</ref> Njegov otac, Petar Dmitrijevič Pavlov (1823–1899), bio je seoski sveštenik [[Ruska pravoslavna crkva|Ruske pravoslavne crkve]],<ref name="Nobel_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> dok je njegova majka, Varvara Ivanovna Uspenska (1826–1890), bila domaćica. Kao dijete rado je pomagao u kućnim poslovima, brinuo se o mlađoj braći i sestrama te slobodno vrijeme provodio baveći se vrtlarstvom, vožnjom bicikla, veslanjem, plivanjem i igranjem [[gorodki|gorodkija]], naročito tokom ljetnih raspusta.<ref name="Asratyan1953">{{cite book |last=Asratyan |first=E. A. |date=1953 |title=I. P. Pavlov: His Life And Work |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/asratyan-i-p-pavlov-his-life-and-work |language=en}}</ref> Iako je naučio čitati već sa sedam godina, formalno školovanje započeo je tek s jedanaest godina zbog teških povreda zadobijenih nakon pada s visokog zida na kameni pločnik.<ref name="Chapman2016" /><ref name="Asratyan1953" /> Od najranijeg djetinjstva pokazivao je izraženu intelektualnu radoznalost i ono što je kasnije nazivao "instinktom za istraživanje".<ref name="Cavendish2011">{{cite journal |last=Cavendish |first=Richard |date=februar 2011 |title=Death of Ivan Pavlov |journal=History Today |volume=61 |issue=2 |url=https://www.historytoday.com/archive/death-ivan-pavlov |language=en}}</ref> Pohađao je crkvenu školu u Rjazanju, a potom upisao tamošnju teološku [[bogoslovija|bogosloviju]]. Pod utjecajem ideja ruskog književnog kritičara [[Dmitrij Pisarev|Dmitrija Pisareva]] i fiziologa [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]], koji se smatra ocem ruske fiziologije, napustio je bogosloviju prije završetka školovanja i odlučio se posvetiti nauci. Godine 1870. upisao je Prirodno-matematički fakultet na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] kako bi studirao prirodne nauke.<ref name="Anrep1936" /> Tokom četvrte godine studija njegov prvi istraživački rad o inervaciji gušterače<ref name="Asratyan1953" /> donio mu je prestižnu univerzitetsku nagradu. Godine 1875. stekao je zvanje kandidata prirodnih nauka, koje je u tadašnjem ruskom obrazovnom sistemu približno odgovaralo stepenu magistra nauka. Podstaknut dubokim interesovanjem za [[Fiziologija|fiziologiju]], odlučio je nastaviti školovanje na [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carskoj medicinsko-hirurškoj akademiji]]. Na akademiji je radio kao asistent svog nekadašnjeg profesora [[Elias von Cyon|Eliasa fon Cjona]],<ref name="Todes2002">{{cite book |last=Todes |first=Daniel Philip |date=2002 |title=Pavlov's Physiology Factory: Experiment, Interpretation, Laboratory Enterprise |publisher=JHU Press |pages=50– |url=https://books.google.ba/books?id=4FpobBC2V1oC |isbn=978-0-8018-6690-6 |language=en}}</ref> ali je napustio tu poziciju nakon što je Cjona zamijenio drugi nastavnik. [[Datoteka:Ivan-Pavlov08.jpg|thumbdesno|mini|desno|300px|Ivan Pavlov, oko 1883.]] Nakon izvjesnog vremena, Pavlov se zaposlio kao laboratorijski asistent kod Konstantina Ustimoviča na Fiziološkom odsjeku Veterinarskog instituta.<ref name="Asratyan1953" /> Tokom naredne dvije godine proučavao je kardiovaskularni sistem u okviru istraživanja za svoju medicinsku disertaciju.<ref name="Chapman2016" /> Godine 1878. profesor i kliničar [[Sergej Botkin]] pozvao ga je da preuzme rukovođenje fiziološkom laboratorijom na njegovoj klinici. Vojnomedicinsku akademiju završio je 1879, osvojivši zlatnu medalju za svoj istraživački rad. Nakon uspješno položenog konkursnog ispita, Pavlov je dobio stipendiju akademije za postdiplomski rad.<ref name="Asratyan1953" /> Stipendija i položaj rukovodioca Fiziološke laboratorije na Botkinovoj klinici omogućili su mu da nastavi intenzivan naučnoistraživački rad. Godine 1883. odbranio je doktorsku disertaciju pod naslovom ''Centrifugalni nervi srca'', u kojoj je razradio osnovne principe trofičke funkcije nervnog sistema. Istraživanja provedena u saradnji s Botkinovom klinikom doprinijela su razumijevanju zakonitosti refleksne regulacije rada organa krvotoka. == Karijera == [[Datoteka:Nesterov-Pavlov.jpg|mini|desno|300px|Portret Ivana Pavlova iz 1935, autor [[Mihail Nesterov]]]] === Studije u Njemačkoj === Nakon odbrane doktorske disertacije, Pavlov je od 1884. do 1886. boravio u [[Njemačko Carstvo|Njemačkoj]]. U [[Leipzig]]u je sarađivao s [[Carl Ludwig|Carlom Ludwigom]], a u [[Wrocław|Breslauu]] radio je u laboratoriji [[Rudolf Heidenhain|Rudolfa Heidenhaina]]. Heidenhain je tada proučavao fiziologiju probave kod pasa koristeći hirurški izdvojen dio želuca. Pavlov je usavršio ovu metodu riješivši problem očuvanja nerava izdvojenog dijela želuca, koji je kasnije postao poznat kao Heidenhainov ili Pavlovljev mali želudac.<ref name="Chapman2016" /> === Povratak u Rusiju === Pavlov se 1886. vratio u Rusiju, gdje je tražio odgovarajuće akademsko zaposlenje. Njegova prijava za katedru za fiziologiju na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] bila je odbijena. Iako su mu ponuđene profesorske dužnosti iz [[Farmakologija|farmakologije]] na [[Univerzitet u Tomsku|Univerzitetu u Tomsku]] u [[Sibir]]u i [[Univerzitet u Varšavi|Univerzitetu u Varšavi]] u Poljskoj, obje ponude je odbio. Godine 1890. imenovan je za profesora farmakologije na Vojnomedicinskoj akademiji i tu dužnost obavljao je pet godina.<ref name="Asratyan1953" /> Sljedeće godine, 1891, dobio je poziv iz [[Institut za eksperimentalnu medicinu u Sankt Peterburgu|Instituta za eksperimentalnu medicinu]] u Sankt Peterburgu da organizuje i vodi Odsjek za fiziologiju.<ref name="Windholz1997">{{cite journal |last=Windholz |first=George |date=1997 |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |language=en}}</ref> Pod Pavlovljevim vodstvom Institut je tokom narednih 45 godina izrastao u jedan od vodećih svjetskih centara za fiziološka istraživanja.<ref name="Nobel_Pavlov" /> Pavlov je nastavio upravljati Odsjekom za fiziologiju u Institutu, dok je 1895. istovremeno preuzeo i katedru za fiziologiju na Vojnomedicinskoj akademiji, kojom je neprekidno rukovodio tri decenije.<ref name="Asratyan1953" /> === Nobelova nagrada === Od 1901. Pavlov je četiri godine uzastopno bio nominovan za Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu. Nagradu je dobio tek 1904. jer prethodne nominacije nisu bile zasnovane na jednom jasno definisanom naučnom otkriću, već na većem broju laboratorijskih istraživanja.<ref name="Hamblin2005">{{cite book |last=Hamblin |first=Jacob Darwin |date=2005 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://archive.org/details/scienceinearlytw0000hamb |isbn=978-1-84972-298-8 |language=en}}</ref> Prilikom dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade]], u zvaničnom obrazloženju navedeno je da je nagrada dodijeljena "kao priznanje za njegov rad na fiziologiji probave, čime je znanje o vitalnim aspektima ove oblasti transformisano i prošireno".<ref name="Nobel_Summary1904">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/summary/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Istraživanja probave === U Institutu za eksperimentalnu medicinu Pavlov je proveo svoja najpoznatija istraživanja probavnih žlijezda, koja su mu donijela Nobelovu nagradu.<ref name="Asratyan1953" /> U sastavu Pavlovljeve laboratorije nalazio se i pansion za pse, koji je omogućavao dugotrajno praćenje fizioloških procesa. Zahvaljujući tome, bilo je moguće izvoditi tzv. hronične eksperimente, u kojima su životinje nakon operacije ostajale žive kako bi se njihove fiziološke funkcije mogle pratiti tokom dužeg vremenskog perioda. Takav pristup predstavljao je značajan metodološki iskorak u odnosu na tada uobičajene akutne eksperimente, koji su se uglavnom zasnivali na [[vivisekcija|vivisekciji]] i završavali uginućem životinje.<ref name="Hamblin2005" /> U okviru ovih istraživanja Pavlov je kod pasa hirurški prekidao [[jednjak]] i formirao [[fistula|fistulu]] na vratu, čime je mogao proučavati lučenje probavnih sokova nezavisno od prolaska hrane kroz želudac.<ref name="Adams2020">{{cite web |last=Adams |first=Matthew |date=2020 |title=The kingdom of dogs |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/kingdom-dogs |website=The Psychologist |publisher=The British Psychological Society |language=en}}</ref><ref name="Specter2014">{{cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=2014 |title=Drool |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/11/24/drool |language=en}}</ref><ref name="Felton2022">{{cite web |last=Felton |first=James |date=2022 |title=Pavlov's Dog Experiment Was Much More Disturbing Than You Think |url=https://www.iflscience.com/pavlov-s-dog-experiment-was-much-more-disturbing-than-you-think-65729 |website=IFLScience |language=en}}</ref> === Ostale aktivnosti === [[Datoteka:СССР. Павлов И.П., Г. Уэллс и внучка Павлова Милочка. 1924г. (pavlovs museum).jpg|mini|desno|300px|Pavlov (desno) i njegova unuka Miločka u društvu pisca [[H. G. Wells|H. G. Wellsa]] 1924.]] U članku iz 1921. godine, koji je Sergius Morgulis objavio u časopisu ''[[Science (časopis)|Science]]'', opisane su posljedice [[Saveznička intervencija u Ruskom građanskom ratu|savezničke blokade]] na pristup ruskih naučnika naučnoj literaturi i istraživačkim resursima. Morgulis je citirao izvještaj [[H. G. Wells|H. G. Wellsa]] (kasnije objavljen u zbirci ''[[Rusija u sjeni]]'') u kojem se navodi da je Pavlov u svojoj laboratoriji uzgajao krompir i mrkvu. Morgulis dodaje: „Zadovoljstvo je znati da profesor Pavlov uzgaja krompir samo iz razonode i da najbolji dio svog genija i dalje posvećuje naučnim istraživanjima.“<ref name="Morgulis1921">{{cite journal |last=Morgulis |first=Sergius |date=21. januar 1921 |title=Professor Pavlov |journal=Science |volume=53 |issue=1360 |pages=74 |doi=10.1126/science.53.1360.74 |url=https://zenodo.org/records/1448261 |language=en}}</ref> Iste godine Pavlov je započeo tradiciju održavanja laboratorijskih sastanaka poznatih kao "Sastanci srijedom", na kojima je otvoreno raspravljao o naučnim i društvenim pitanjima, uključujući i svoje poglede na psihologiju. Ti sastanci održavali su se redovno sve do njegove smrti 1936. Ovi sastanci održavali su se redovno sve do njegove smrti 1936.<ref name="Hamblin2005" /> === Odnos sa sovjetskim vlastima === Pavlov je uživao visok ugled kod [[Vlada Sovjetskog Saveza|sovjetskih vlasti]], da nesmetano nastavi istraživački rad. Njegov naučni doprinos javno je hvalio i [[Vladimir Lenjin]].<ref name="Lenin1921">{{cite book |last=Lenin |first=Vladimir Ilyich |date=1965 |title=Collected Works |volume=32 |publisher=Progress Publishers |pages=69 |chapter=Concerning The Conditions Ensuring The Research Work Of Academician I. P. Pavlov and his associates |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1921/jan/24.htm |language=en}}</ref> Uprkos zvaničnim počastima i značajnoj državnoj podršci njegovoj laboratoriji, Pavlov nije skrivao svoje nezadovoljstvo i prezir prema [[Sovjetski komunizam|sovjetskom komunizmu]].<ref name="Britannica_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-Pavlov |website=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1923. javno je izjavio da za vrstu društvenog eksperimenta kakav [[Komunistička država|komunistički režim]] provodi u Rusiji ne bi žrtvovao ni zadnju nogu jedne žabe. Četiri godine kasnije pisao je [[Josif Staljin|Josifu Staljinu]], protestujući protiv odnosa prema ruskoj inteligenciji i navodeći da se stidi što je [[Rusi|Rus]].<ref name="Cavendish2011" /> Nakon ubistva [[Sergej Kirov|Sergeja Kirova]] 1934, Pavlov je uputio nekoliko pisama [[Vjačeslav Molotov|Vjačeslavu Molotovu]], oštro kritikujući masovne progone koji su uslijedili i tražeći preispitivanje slučajeva nekoliko osoba koje je lično poznavao.<ref name="Cavendish2011" /> U posljednjim godinama života Pavlov je ublažio stav prema sovjetskim vlastima. Iako nikada nije u potpunosti podržao zvaničnu politiku, pozitivno je govorio o državnoj podršci naučnim institucijama.<ref name="Graham1987">{{cite book |last=Graham |first=Loren R. |date=1987 |title=Science, Philosophy, and Human Behavior in the Soviet Union |publisher=Columbia University Press |url=https://www.bannedthought.net/MLM-Theory/Diamat/PhilosophyOfScience/LorenGraham-SciencePhilosophyAndHumanBehaviorInTheSovietUnion-1987-OCR.pdf |isbn=0-231-06442-X |language=en}}</ref> Nekoliko mjeseci prije smrti, 1935, pročitao je nacrt novog sovjetskog ustava iz 1936, poznatog kao "Staljinov ustav", i izrazio zadovoljstvo nekim njegovim odredbama, smatrajući ih mogućim korakom ka slobodnijem i demokratskijem Sovjetskom Savezu.<ref name="Todes1995">{{cite journal |last=Todes |first=Daniel P. |date=1995 |title=Pavlov and the Bolsheviks |journal=History and Philosophy of the Life Sciences |volume=17 |issue=3 |pages=379–418 |publisher=Stazione Zoologica Anton Dohrn - Napoli |jstor=23331887 |issn=0391-9714 |url=https://www.jstor.org/stable/23331887 |language=en}}</ref> === Smrt i sahrana === Svjestan do samog kraja života, Pavlov je zamolio jednog od svojih studenata da sjedi pored njegovog kreveta i bilježi okolnosti njegovog umiranja, želeći ostaviti svjedočanstvo o subjektivnim iskustvima u završnoj fazi života.<ref name="Chance1999">{{cite book |last=Chance |first=Paul |date=1999 |title=Learning and behavior |edition=4. |publisher=Brooks/Cole Pub. Co. |url=https://archive.org/details/learningbehavior0004thchan |isbn=053434691X |language=en}}</ref> Preminuo je 27. februara 1936. od [[upala pluća|obostrane upale pluća]] u 86. godini života.<ref name="Anrep1936" /><ref name="NYT1936">{{cite news |title=Ivan Pavlov dead; physiologist, 86; Discoverer of the conditioned reflex, he viewed mind and matter as one phenomenon |url=https://www.nytimes.com/1936/02/27/archives/ivan-pavlov-dead-physiologist-86-discoverer-of-the-conditioned.html |newspaper=The New York Times |date=1936 |page=19 |issn=0362-4331 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Ispraćen je uz velike državne počasti, a njegova radna soba i laboratorija kasnije su pretvorene u memorijalni muzej.<ref name="Cavendish2011" /> Sahranjen je na [[Groblje Volkovo|Volkovskom groblju]] u Sankt Peterburgu, u historijskom odjeljenju "Literatorskie mostki" (Književne staze). == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pavlov, Ivan Petrovič}} [[Kategorija:Rođeni 1849.]] [[Kategorija:Umrli 1936.]] [[Kategorija:Psiholozi iz 19. vijeka]] [[Kategorija:Dreseri životinja]] [[Kategorija:Ateisti iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Teoretičari obrazovanja iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Etolozi]] [[Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Inostrani članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Redovni članovi Ruske akademije nauka (1917–1925)]] [[Kategorija:Redovni članovi Petrogradske akademije nauka]] [[Kategorija:Redovni članovi Akademije nauka SSSR-a]] [[Kategorija:Historija neuronauke]] [[Kategorija:Istraživanja na ljudima u Rusiji]] [[Kategorija:Lamarkizam]] [[Kategorija:Inostrani članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske irske akademije]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Nobelovci iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[Kategorija:Biografije, Rjazanj]] [[Kategorija:Psiholozi iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Ruski psiholozi iz 20. vijeka]] [[Kategorija:Dobitnici Copleyjeve medalje]] [[Kategorija:Dobitnici Cotheniusove medalje]] [[Kategorija:Ruski naučnici]] [[Kategorija:Ruski ateisti]] [[Kategorija:Alumni Državnog univerziteta u Sankt Peterburgu]] [[Kategorija:Naučnici iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Sovjetski fiziolozi]] [[Kategorija:Fiziolozi iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Sovjetski psiholozi]] [[Kategorija:Sahranjeni na Volkovom groblju]] eiisofebypsjkyekovioqdnfbdlwh5q 3902484 3902475 2026-07-07T23:59:24Z Bosancica by MK 173186 Preveden još jedan dio teksta sa Wikipedia en 3902484 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ivan Petrovič Pavlov | slika = Ivan Pavlov NLM3.jpg | slika_širina = | naslov = Ivan Pavlov u kasnijim godinama | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1849|9|26}} | mjesto_rođenja = [[Rjazan]], [[Rjazanjska gubernija]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1936|2|27|1849|9|26}} | mjesto_smrti = [[Sankt Peterburg|Lenjingrad]], [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Ruska Imperija]], [[Sovjetski Savez]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Fiziologija]], [[psihologija]], [[neurologija]] | radna_institucija = [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carska vojnoljekarska akademija]] | alma_mater = [[Državni univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitet u Sankt Peterburgu]] | doktorski_mentor = [[Elias von Cyon]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Pjotr Anohin]] * [[Boris Babkin]] * [[Leon Orbeli]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Dmitrij Pisarev]] * [[Ivan Sečenov]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Klasično uslovljavanje]] * Fiziologija probave * Osnivač moderne [[Bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu]] (1904) * Strani član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (ForMemRS) (1907)<ref name="Anrep1936">{{cite journal |last=Anrep |first=Gleb Vasilievich |date=decembar 1936 |title=Ivan Petrovich Pavlov. 1849-1936 |journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |volume=2 |issue=5 |pages=1–18 |doi=10.1098/rsbm.1936.0001 |jstor=769124 |url=https://www.jstor.org/stable/769124 |url-access=subscription |language=en}}</ref> * [[Copleyjeva medalja]] (1915) }} | religija = [[Ateizam|ateist]] | fusnote = Supruga: Serafima Vasiljevna Karčevska (vjenčani 1881)<br />Djeca: 5 }} '''Ivan Petrovič Pavlov''' bio je [[Rusija|ruski]] i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] eksperimentalni [[Neurologija|neurolog]] i [[fiziolog]]. Najpoznatiji je po istraživanjima koja su dovela do otkrića [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]], zasnovanim na eksperimentima s psima. Značajan doprinos dao je i proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probave]], za šta je 1904. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. U istraživanju objavljenom 2002. u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'' rangiran je kao 24. najcitiraniji psiholog 20. vijeka.<ref name="Haggbloom2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |date=juni 2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |s2cid=145668721 |url=https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century |language=en}}</ref> [[Datoteka:Pavlov House Ryazan.JPG|mini|desno|300px|Memorijalni muzej Pavlova u [[Rjazanj|Rjazanju]], nekadašnja Pavlova kuća sagrađena početkom 19. vijeka<ref name="Pavlov_Museum">{{cite web |title=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |publisher=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |url=http://en.pavlovmuseum.ru/ |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref>]] == Rani život i obrazovanje == Pavlov je rođen 26. septembra 1849. u [[Rjazanj|Rjazanju]] u [[Ruska Imperija|Ruskoj Imperiji]], kao najstariji od desetoro djece.<ref name="Chapman2016">{{cite book |editor1-last=Chapman |editor1-first=Antony J. |editor2-last=Sheehy |editor2-first=Noel |editor3-last=Conroy |editor3-first=Wendy |date=2016 |title=Biographical Dictionary of Psychology |series=World Reference Series |publisher=Routledge |url=https://books.google.ba/books?id=5CJZCwAAQBAJ |isbn=978-1-136-79885-6 |language=en}}</ref> Njegov otac, Petar Dmitrijevič Pavlov (1823–1899), bio je seoski sveštenik [[Ruska pravoslavna crkva|Ruske pravoslavne crkve]],<ref name="Nobel_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> dok je njegova majka, Varvara Ivanovna Uspenska (1826–1890), bila domaćica. Kao dijete rado je pomagao u kućnim poslovima, brinuo se o mlađoj braći i sestrama te slobodno vrijeme provodio baveći se vrtlarstvom, vožnjom bicikla, veslanjem, plivanjem i igranjem [[gorodki|gorodkija]], naročito tokom ljetnih raspusta.<ref name="Asratyan1953">{{cite book |last=Asratyan |first=E. A. |date=1953 |title=I. P. Pavlov: His Life And Work |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/asratyan-i-p-pavlov-his-life-and-work |language=en}}</ref> Iako je naučio čitati već sa sedam godina, formalno školovanje započeo je tek s jedanaest godina zbog teških povreda zadobijenih nakon pada s visokog zida na kameni pločnik.<ref name="Chapman2016" /><ref name="Asratyan1953" /> Od najranijeg djetinjstva pokazivao je izraženu intelektualnu radoznalost i ono što je kasnije nazivao "instinktom za istraživanje".<ref name="Cavendish2011">{{cite journal |last=Cavendish |first=Richard |date=februar 2011 |title=Death of Ivan Pavlov |journal=History Today |volume=61 |issue=2 |url=https://www.historytoday.com/archive/death-ivan-pavlov |language=en}}</ref> Pohađao je crkvenu školu u Rjazanju, a potom upisao tamošnju teološku [[bogoslovija|bogosloviju]]. Pod utjecajem ideja ruskog književnog kritičara [[Dmitrij Pisarev|Dmitrija Pisareva]] i fiziologa [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]], koji se smatra ocem ruske fiziologije, napustio je bogosloviju prije završetka školovanja i odlučio se posvetiti nauci. Godine 1870. upisao je Prirodno-matematički fakultet na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] kako bi studirao prirodne nauke.<ref name="Anrep1936" /> Tokom četvrte godine studija njegov prvi istraživački rad o inervaciji gušterače<ref name="Asratyan1953" /> donio mu je prestižnu univerzitetsku nagradu. Godine 1875. stekao je zvanje kandidata prirodnih nauka, koje je u tadašnjem ruskom obrazovnom sistemu približno odgovaralo stepenu magistra nauka. Podstaknut dubokim interesovanjem za [[Fiziologija|fiziologiju]], odlučio je nastaviti školovanje na [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carskoj medicinsko-hirurškoj akademiji]]. Na akademiji je radio kao asistent svog nekadašnjeg profesora [[Elias von Cyon|Eliasa fon Cjona]],<ref name="Todes2002">{{cite book |last=Todes |first=Daniel Philip |date=2002 |title=Pavlov's Physiology Factory: Experiment, Interpretation, Laboratory Enterprise |publisher=JHU Press |pages=50– |url=https://books.google.ba/books?id=4FpobBC2V1oC |isbn=978-0-8018-6690-6 |language=en}}</ref> ali je napustio tu poziciju nakon što je Cjona zamijenio drugi nastavnik. [[Datoteka:Ivan-Pavlov08.jpg|thumbdesno|mini|desno|300px|Ivan Pavlov, oko 1883.]] Nakon izvjesnog vremena, Pavlov se zaposlio kao laboratorijski asistent kod Konstantina Ustimoviča na Fiziološkom odsjeku Veterinarskog instituta.<ref name="Asratyan1953" /> Tokom naredne dvije godine proučavao je kardiovaskularni sistem u okviru istraživanja za svoju medicinsku disertaciju.<ref name="Chapman2016" /> Godine 1878. profesor i kliničar [[Sergej Botkin]] pozvao ga je da preuzme rukovođenje fiziološkom laboratorijom na njegovoj klinici. Vojnomedicinsku akademiju završio je 1879, osvojivši zlatnu medalju za svoj istraživački rad. Nakon uspješno položenog konkursnog ispita, Pavlov je dobio stipendiju akademije za postdiplomski rad.<ref name="Asratyan1953" /> Stipendija i položaj rukovodioca Fiziološke laboratorije na Botkinovoj klinici omogućili su mu da nastavi intenzivan naučnoistraživački rad. Godine 1883. odbranio je doktorsku disertaciju pod naslovom ''Centrifugalni nervi srca'', u kojoj je razradio osnovne principe trofičke funkcije nervnog sistema. Istraživanja provedena u saradnji s Botkinovom klinikom doprinijela su razumijevanju zakonitosti refleksne regulacije rada organa krvotoka. == Karijera == [[Datoteka:Nesterov-Pavlov.jpg|mini|desno|300px|Portret Ivana Pavlova iz 1935, autor [[Mihail Nesterov]]]] === Studije u Njemačkoj === Nakon odbrane doktorske disertacije, Pavlov je od 1884. do 1886. boravio u [[Njemačko Carstvo|Njemačkoj]]. U [[Leipzig]]u je sarađivao s [[Carl Ludwig|Carlom Ludwigom]], a u [[Wrocław|Breslauu]] radio je u laboratoriji [[Rudolf Heidenhain|Rudolfa Heidenhaina]]. Heidenhain je tada proučavao fiziologiju probave kod pasa koristeći hirurški izdvojen dio želuca. Pavlov je usavršio ovu metodu riješivši problem očuvanja nerava izdvojenog dijela želuca, koji je kasnije postao poznat kao Heidenhainov ili Pavlovljev mali želudac.<ref name="Chapman2016" /> === Povratak u Rusiju === Pavlov se 1886. vratio u Rusiju, gdje je tražio odgovarajuće akademsko zaposlenje. Njegova prijava za katedru za fiziologiju na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] bila je odbijena. Iako su mu ponuđene profesorske dužnosti iz [[Farmakologija|farmakologije]] na [[Univerzitet u Tomsku|Univerzitetu u Tomsku]] u [[Sibir]]u i [[Univerzitet u Varšavi|Univerzitetu u Varšavi]] u Poljskoj, obje ponude je odbio. Godine 1890. imenovan je za profesora farmakologije na Vojnomedicinskoj akademiji i tu dužnost obavljao je pet godina.<ref name="Asratyan1953" /> Sljedeće godine, 1891, dobio je poziv iz [[Institut za eksperimentalnu medicinu u Sankt Peterburgu|Instituta za eksperimentalnu medicinu]] u Sankt Peterburgu da organizuje i vodi Odsjek za fiziologiju.<ref name="Windholz1997">{{cite journal |last=Windholz |first=George |date=1997 |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |language=en}}</ref> Pod Pavlovljevim vodstvom Institut je tokom narednih 45 godina izrastao u jedan od vodećih svjetskih centara za fiziološka istraživanja.<ref name="Nobel_Pavlov" /> Pavlov je nastavio upravljati Odsjekom za fiziologiju u Institutu, dok je 1895. istovremeno preuzeo i katedru za fiziologiju na Vojnomedicinskoj akademiji, kojom je neprekidno rukovodio tri decenije.<ref name="Asratyan1953" /> === Nobelova nagrada === Od 1901. Pavlov je četiri godine uzastopno bio nominovan za Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu. Nagradu je dobio tek 1904. jer prethodne nominacije nisu bile zasnovane na jednom jasno definisanom naučnom otkriću, već na većem broju laboratorijskih istraživanja.<ref name="Hamblin2005">{{cite book |last=Hamblin |first=Jacob Darwin |date=2005 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://archive.org/details/scienceinearlytw0000hamb |isbn=978-1-84972-298-8 |language=en}}</ref> Prilikom dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade]], u zvaničnom obrazloženju navedeno je da je nagrada dodijeljena "kao priznanje za njegov rad na fiziologiji probave, čime je znanje o vitalnim aspektima ove oblasti transformisano i prošireno".<ref name="Nobel_Summary1904">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/summary/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Istraživanja probave === U Institutu za eksperimentalnu medicinu Pavlov je proveo svoja najpoznatija istraživanja probavnih žlijezda, koja su mu donijela Nobelovu nagradu.<ref name="Asratyan1953" /> U sastavu Pavlovljeve laboratorije nalazio se i pansion za pse, koji je omogućavao dugotrajno praćenje fizioloških procesa. Zahvaljujući tome, bilo je moguće izvoditi tzv. hronične eksperimente, u kojima su životinje nakon operacije ostajale žive kako bi se njihove fiziološke funkcije mogle pratiti tokom dužeg vremenskog perioda. Takav pristup predstavljao je značajan metodološki iskorak u odnosu na tada uobičajene akutne eksperimente, koji su se uglavnom zasnivali na [[vivisekcija|vivisekciji]] i završavali uginućem životinje.<ref name="Hamblin2005" /> U okviru ovih istraživanja Pavlov je kod pasa hirurški prekidao [[jednjak]] i formirao [[fistula|fistulu]] na vratu, čime je mogao proučavati lučenje probavnih sokova nezavisno od prolaska hrane kroz želudac.<ref name="Adams2020">{{cite web |last=Adams |first=Matthew |date=2020 |title=The kingdom of dogs |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/kingdom-dogs |website=The Psychologist |publisher=The British Psychological Society |language=en}}</ref><ref name="Specter2014">{{cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=2014 |title=Drool |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/11/24/drool |language=en}}</ref><ref name="Felton2022">{{cite web |last=Felton |first=James |date=2022 |title=Pavlov's Dog Experiment Was Much More Disturbing Than You Think |url=https://www.iflscience.com/pavlov-s-dog-experiment-was-much-more-disturbing-than-you-think-65729 |website=IFLScience |language=en}}</ref> === Ostale aktivnosti === [[Datoteka:СССР. Павлов И.П., Г. Уэллс и внучка Павлова Милочка. 1924г. (pavlovs museum).jpg|mini|desno|300px|Pavlov (desno) i njegova unuka Miločka u društvu pisca [[H. G. Wells|H. G. Wellsa]] 1924.]] U članku iz 1921. godine, koji je Sergius Morgulis objavio u časopisu ''[[Science (časopis)|Science]]'', opisane su posljedice [[Saveznička intervencija u Ruskom građanskom ratu|savezničke blokade]] na pristup ruskih naučnika naučnoj literaturi i istraživačkim resursima. Morgulis je citirao izvještaj [[H. G. Wells|H. G. Wellsa]] (kasnije objavljen u zbirci ''[[Rusija u sjeni]]'') u kojem se navodi da je Pavlov u svojoj laboratoriji uzgajao krompir i mrkvu. Morgulis dodaje: „Zadovoljstvo je znati da profesor Pavlov uzgaja krompir samo iz razonode i da najbolji dio svog genija i dalje posvećuje naučnim istraživanjima.“<ref name="Morgulis1921">{{cite journal |last=Morgulis |first=Sergius |date=21. januar 1921 |title=Professor Pavlov |journal=Science |volume=53 |issue=1360 |pages=74 |doi=10.1126/science.53.1360.74 |url=https://zenodo.org/records/1448261 |language=en}}</ref> Iste godine Pavlov je započeo tradiciju održavanja laboratorijskih sastanaka poznatih kao "Sastanci srijedom", na kojima je otvoreno raspravljao o naučnim i društvenim pitanjima, uključujući i svoje poglede na psihologiju. Ti sastanci održavali su se redovno sve do njegove smrti 1936. Ovi sastanci održavali su se redovno sve do njegove smrti 1936.<ref name="Hamblin2005" /> === Odnos sa sovjetskim vlastima === Pavlov je uživao visok ugled kod [[Vlada Sovjetskog Saveza|sovjetskih vlasti]], da nesmetano nastavi istraživački rad. Njegov naučni doprinos javno je hvalio i [[Vladimir Lenjin]].<ref name="Lenin1921">{{cite book |last=Lenin |first=Vladimir Ilyich |date=1965 |title=Collected Works |volume=32 |publisher=Progress Publishers |pages=69 |chapter=Concerning The Conditions Ensuring The Research Work Of Academician I. P. Pavlov and his associates |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1921/jan/24.htm |language=en}}</ref> Uprkos zvaničnim počastima i značajnoj državnoj podršci njegovoj laboratoriji, Pavlov nije skrivao svoje nezadovoljstvo i prezir prema [[Sovjetski komunizam|sovjetskom komunizmu]].<ref name="Britannica_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-Pavlov |website=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1923. javno je izjavio da za vrstu društvenog eksperimenta kakav [[Komunistička država|komunistički režim]] provodi u Rusiji ne bi žrtvovao ni zadnju nogu jedne žabe. Četiri godine kasnije pisao je [[Josif Staljin|Josifu Staljinu]], protestujući protiv odnosa prema ruskoj inteligenciji i navodeći da se stidi što je [[Rusi|Rus]].<ref name="Cavendish2011" /> Nakon ubistva [[Sergej Kirov|Sergeja Kirova]] 1934, Pavlov je uputio nekoliko pisama [[Vjačeslav Molotov|Vjačeslavu Molotovu]], oštro kritikujući masovne progone koji su uslijedili i tražeći preispitivanje slučajeva nekoliko osoba koje je lično poznavao.<ref name="Cavendish2011" /> U posljednjim godinama života Pavlov je ublažio stav prema sovjetskim vlastima. Iako nikada nije u potpunosti podržao zvaničnu politiku, pozitivno je govorio o državnoj podršci naučnim institucijama.<ref name="Graham1987">{{cite book |last=Graham |first=Loren R. |date=1987 |title=Science, Philosophy, and Human Behavior in the Soviet Union |publisher=Columbia University Press |url=https://www.bannedthought.net/MLM-Theory/Diamat/PhilosophyOfScience/LorenGraham-SciencePhilosophyAndHumanBehaviorInTheSovietUnion-1987-OCR.pdf |isbn=0-231-06442-X |language=en}}</ref> Nekoliko mjeseci prije smrti, 1935, pročitao je nacrt novog sovjetskog ustava iz 1936, poznatog kao "Staljinov ustav", i izrazio zadovoljstvo nekim njegovim odredbama, smatrajući ih mogućim korakom ka slobodnijem i demokratskijem Sovjetskom Savezu.<ref name="Todes1995">{{cite journal |last=Todes |first=Daniel P. |date=1995 |title=Pavlov and the Bolsheviks |journal=History and Philosophy of the Life Sciences |volume=17 |issue=3 |pages=379–418 |publisher=Stazione Zoologica Anton Dohrn - Napoli |jstor=23331887 |issn=0391-9714 |url=https://www.jstor.org/stable/23331887 |language=en}}</ref> === Smrt i sahrana === Svjestan do samog kraja života, Pavlov je zamolio jednog od svojih studenata da sjedi pored njegovog kreveta i bilježi okolnosti njegovog umiranja, želeći ostaviti svjedočanstvo o subjektivnim iskustvima u završnoj fazi života.<ref name="Chance1999">{{cite book |last=Chance |first=Paul |date=1999 |title=Learning and behavior |edition=4. |publisher=Brooks/Cole Pub. Co. |url=https://archive.org/details/learningbehavior0004thchan |isbn=053434691X |language=en}}</ref> Preminuo je 27. februara 1936. od [[upala pluća|obostrane upale pluća]] u 86. godini života.<ref name="Anrep1936" /><ref name="NYT1936">{{cite news |title=Ivan Pavlov dead; physiologist, 86; Discoverer of the conditioned reflex, he viewed mind and matter as one phenomenon |url=https://www.nytimes.com/1936/02/27/archives/ivan-pavlov-dead-physiologist-86-discoverer-of-the-conditioned.html |newspaper=The New York Times |date=1936 |page=19 |issn=0362-4331 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Ispraćen je uz velike državne počasti, a njegova radna soba i laboratorija kasnije su pretvorene u memorijalni muzej.<ref name="Cavendish2011" /> Sahranjen je na [[Groblje Volkovo|Volkovskom groblju]] u Sankt Peterburgu, u historijskom odjeljenju "Literatorskie mostki" (Književne staze). === Istraživanje refleksnog sistema === {{Također pogledajte|Refleks|Klasično uslovljavanje}} Pavlov je dao značajan doprinos fiziologiji i neurološkim naukama. Veći dio njegovog naučnog rada bio je posvećen istraživanju [[temperament]]a, [[klasično uslovljavanje|uslovljavanja]] i nevoljnih [[Refleks|refleksnih reakcija]]. Nakon 12 godina istraživanja, Pavlov je 1897. objavio djelo ''Predavanja o radu glavnih probavnih žlijezda'', u kojem je predstavio rezultate svojih istraživanja probavnog sistema. Za ta istraživanja dobio je Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu 1904.<ref name="Nobel_Speech1904">{{cite web |last=Mörner |first=Karl Axel Hampus |date=1904 |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904: Award ceremony speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/ceremony-speech/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ta istraživanja obuhvatala su hirurško odstranjivanje dijelova probavnog sistema kod životinja, presijecanje snopova nervnih vlakana radi utvrđivanja njihovog utjecaja na funkciju probavnog sistema, te ugradnju [[fistula]] koje su omogućavale prikupljanje i analizu probavnih sokova. Ovaj rad poslužio je kao osnova savremenom proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probavnog sistema]]. === Istraživanje nervnog sistema === [[Datoteka:One of Pavlov's dogs.jpg|mini|desno|300px|Jedan od Pavlovljevih pasa s hirurški ugrađenom [[kanila|kanilom]] za mjerenje lučenja [[pljuvačka|pljuvačke]], [[taksidermija|prepariran]] i izložen u Pavlovom muzeju u [[Rjazanj|Rjazanju]] u Rusiji]] Pavlov se bavio istraživanjem fizioloških osnova tipova temperamenta koje su još u antičkom periodu opisali [[Hipokrat]] i [[Galen]], koje je definisao kao "svojstva nervnog sistema" i Izdvojio je tri osnovna svojstva: snagu nervnih procesa, njihovu pokretljivost te ravnotežu između ekscitacije i inhibicije. Na osnovu tih svojstava razlikovao je četiri tipa više nervne aktivnosti. Pavlov je tradicionalnu podjelu na četiri tipa temperamenta povezao sa svojim fiziološkim modelom nervnog sistema te ih opisao kao – kolerika, flegmatika, sangvinika i melanholika – te im promijenio nazive u: "jaki i neobuzdani tip", "jaki, uravnoteženi i mirni tip", "jaki, uravnoteženi i živahni tip" te "slabi tip".<ref name="Frolov1937">{{cite book |last=Frolov |first=Yury Petrovich |date=1937 |title=Pavlov and His School: The Theory of Conditioned Reflexes |publisher=Oxford University Press |url=https://ia601503.us.archive.org/18/items/in.ernet.dli.2015.158241/2015.158241.Pavlov-And-His-School-The-Theory-Of-Conditioned-Reflexes_text.pdf |language=en}}</ref> Pavlov i njegovi saradnici proučavali su pojavu [[transmarginalna inhibicija|transmarginalne inhibicije]] (TMI) – zaštitnog mehanizma nervnog sistema pri kojem, uslijed izrazito snažnih ili dugotrajnih podražaja, dolazi do inhibicije nervne aktivnosti.<ref name="Mazlish1993">{{cite book |last=Mazlish |first=Bruce |date=1993 |title=The Fourth Discontinuity: The Co-Evolution of Humans and Machines |publisher=Yale University Press |url=https://archive.org/details/fourthdiscontinu00bruc_0 |isbn=9780300054118 |language=en}}</ref> Istraživanja su pokazala da svi tipovi temperamenta prolaze kroz iste faze odgovora na podražaje, ali različitom brzinom. Pavlov je smatrao da je brzina dostizanja ove faze jedna od osnovnih naslijeđenih razlika među tipovima nervnog sistema.<ref name="Pavlov1962">{{cite book |last=Pavlov |first=Ivan Petrovich |editor1-last=Popov |editor1-first=Y. |editor2-last=Rokhlin |editor2-first=L. |date=1962 |title=Psychopathology and Psychiatry: Selected Works |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.185366 |language=en}}</ref> === Klasično uslovljavanje === Pavlovljevo istraživanje [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]] predstavlja jedan od temelja savremenih teorija učenja.<ref name="SmithMoore1966">{{cite book |last1=Smith |first1=Wendell Irving |last2=Moore |first2=John William |date=1966 |title=Conditioning and Instrumental Learning: A Program for Self-Instruction |publisher=McGraw-Hill |url=https://searchworks.stanford.edu/view/2214612 |isbn=9780070584853 |language=en}}</ref> Do istraživanja uslovljavanja Pavlov je došao tokom eksperimenata o fiziologiji probave kod pasa, kada je uočio da životinje počinju lučiti pljuvačku i prije nego što dobiju hranu.<ref name="Tarpy1975">{{cite book |last=Tarpy |first=Roger M. |date=1975 |title=Basic Principles of Learning |publisher=Scott, Foresman |url=https://archive.org/details/basicprincipleso00tarp |isbn=9780673059437 |language=en}}</ref> Njegovi eksperimenti izvođeni su prvenstveno na psima, pa su se prvi zaključci odnosili na učenje kod životinja. Kasnija istraživanja pokazala su da se osnovni principi klasičnog uslovljavanja mogu primijeniti i na druge životinjske vrste, uključujući čovjeka.<ref name="Tarpy1975" /> Pavlovljevi principi klasičnog uslovljavanja primijenjeni su u različitim oblicima [[bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]], kao i u [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnoj]] i [[Klinička psihologija|kliničkoj psihologiji]]. Njihova primjena obuhvata obrazovanje, eksperimentalna istraživanja te liječenje fobija metodama kao što je [[sistematska desenzitizacija]].<ref name="OlsonHergenhahn2016">{{cite book |last1=Olson |first1=Matthew H. |last2=Hergenhahn |first2=B. R. |date=2016 |title=An Introduction to Theories of Learning |edition=9. |publisher=Psychology Press |url=https://books.google.ba/books?id=prA6CgAAQBAJ |isbn=9780205871865 |language=en}}</ref><ref name="Dougher2000">{{cite book |editor1-last=Dougher |editor1-first=Michael |date=2000 |title=Clinical Behavior Analysis |publisher=Context Press |url=https://books.google.ba/books/about/Clinical_Behavior_Analysis.html?id=X86NoAEACAAJ |isbn=9781626252844 |language=en}}</ref> Klasično uslovljavanje predstavlja oblik učenja u kojem prethodno neutralni podražaj, nakon ponovljenog povezivanja s bezuslovnim podražajem, izaziva uslovljenu reakciju.<ref name="McLeod2026">{{cite web |last=McLeod |first=Saul |date=2026 |title=Classical Conditioning: How It Works With Examples |url=https://www.simplypsychology.org/classical-conditioning.html |website=Simply Psychology |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> U svojim eksperimentima Pavlov je povezivao neutralni podražaj, poput zvuka zvona ili metronoma, s davanjem hrane, pri čemu je nakon ponavljanja sam zvuk bio dovoljan da izazove lučenje pljuvačke. == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pavlov, Ivan Petrovič}} [[Kategorija:Rođeni 1849.]] [[Kategorija:Umrli 1936.]] [[Kategorija:Psiholozi iz 19. vijeka]] [[Kategorija:Dreseri životinja]] [[Kategorija:Ateisti iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Teoretičari obrazovanja iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Etolozi]] [[Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Inostrani članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Redovni članovi Ruske akademije nauka (1917–1925)]] [[Kategorija:Redovni članovi Petrogradske akademije nauka]] [[Kategorija:Redovni članovi Akademije nauka SSSR-a]] [[Kategorija:Historija neuronauke]] [[Kategorija:Istraživanja na ljudima u Rusiji]] [[Kategorija:Lamarkizam]] [[Kategorija:Inostrani članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske irske akademije]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Nobelovci iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[Kategorija:Biografije, Rjazanj]] [[Kategorija:Psiholozi iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Ruski psiholozi iz 20. vijeka]] [[Kategorija:Dobitnici Copleyjeve medalje]] [[Kategorija:Dobitnici Cotheniusove medalje]] [[Kategorija:Ruski naučnici]] [[Kategorija:Ruski ateisti]] [[Kategorija:Alumni Državnog univerziteta u Sankt Peterburgu]] [[Kategorija:Naučnici iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Sovjetski fiziolozi]] [[Kategorija:Fiziolozi iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Sovjetski psiholozi]] [[Kategorija:Sahranjeni na Volkovom groblju]] tm3gr0h7hq8oj2dpy9xyu01h3hklmlz 3902489 3902484 2026-07-08T01:57:04Z Bosancica by MK 173186 Završen prijevod cijelog teksta sa Wikipedia en 3902489 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ivan Petrovič Pavlov | slika = Ivan Pavlov NLM3.jpg | slika_širina = | naslov = Ivan Pavlov u kasnijim godinama | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1849|9|26}} | mjesto_rođenja = [[Rjazan]], [[Rjazanjska gubernija]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1936|2|27|1849|9|26}} | mjesto_smrti = [[Sankt Peterburg|Lenjingrad]], [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Ruska Imperija]], [[Sovjetski Savez]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Fiziologija]], [[psihologija]], [[neurologija]] | radna_institucija = [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carska vojnoljekarska akademija]] | alma_mater = [[Državni univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitet u Sankt Peterburgu]] | doktorski_mentor = [[Elias von Cyon]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Pjotr Anohin]] * [[Boris Babkin]] * [[Leon Orbeli]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Dmitrij Pisarev]] * [[Ivan Sečenov]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Klasično uslovljavanje]] * Fiziologija probave * Osnivač moderne [[Bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu]] (1904) * Strani član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (1907)<ref name="Anrep1936">{{cite journal |last=Anrep |first=Gleb Vasilievich |date=decembar 1936 |title=Ivan Petrovich Pavlov. 1849-1936 |journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |volume=2 |issue=5 |pages=1–18 |doi=10.1098/rsbm.1936.0001 |jstor=769124 |url=https://www.jstor.org/stable/769124 |url-access=subscription |language=en}}</ref> * [[Copleyjeva medalja]] (1915) }} | religija = [[Ateizam|ateist]] | fusnote = Supruga: Serafima Vasiljevna Karčevska (vjenčani 1881)<br />Djeca: 5 }} '''Ivan Petrovič Pavlov''' bio je [[Rusija|ruski]] i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] eksperimentalni [[Neurologija|neurolog]] i [[fiziolog]]. Najpoznatiji je po istraživanjima koja su dovela do otkrića [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]], zasnovanim na eksperimentima s psima. Značajan doprinos dao je i proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probave]], za šta je 1904. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. U istraživanju objavljenom 2002. u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'' rangiran je kao 24. najcitiraniji psiholog 20. vijeka.<ref name="Haggbloom2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |date=juni 2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |s2cid=145668721 |url=https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century |language=en}}</ref> [[Datoteka:Pavlov House Ryazan.JPG|mini|desno|300px|Memorijalni muzej Pavlova u [[Rjazanj|Rjazanju]], nekadašnja Pavlova kuća sagrađena početkom 19. vijeka<ref name="Pavlov_Museum">{{cite web |title=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |publisher=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |url=http://en.pavlovmuseum.ru/ |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref>]] == Rani život i obrazovanje == Pavlov je rođen 26. septembra 1849. u [[Rjazanj|Rjazanju]] u [[Ruska Imperija|Ruskoj Imperiji]], kao najstariji od desetoro djece.<ref name="Chapman2016">{{cite book |editor1-last=Chapman |editor1-first=Antony J. |editor2-last=Sheehy |editor2-first=Noel |editor3-last=Conroy |editor3-first=Wendy |date=2016 |title=Biographical Dictionary of Psychology |series=World Reference Series |publisher=Routledge |url=https://books.google.ba/books?id=5CJZCwAAQBAJ |isbn=978-1-136-79885-6 |language=en}}</ref> Njegov otac, Petar Dmitrijevič Pavlov (1823–1899), bio je seoski sveštenik [[Ruska pravoslavna crkva|Ruske pravoslavne crkve]],<ref name="Nobel_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> dok je njegova majka, Varvara Ivanovna Uspenska (1826–1890), bila domaćica. Kao dijete rado je pomagao u kućnim poslovima, brinuo se o mlađoj braći i sestrama te slobodno vrijeme provodio baveći se vrtlarstvom, vožnjom bicikla, veslanjem, plivanjem i igranjem [[gorodki|gorodkija]], naročito tokom ljetnih raspusta.<ref name="Asratyan1953">{{cite book |last=Asratyan |first=E. A. |date=1953 |title=I. P. Pavlov: His Life And Work |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/asratyan-i-p-pavlov-his-life-and-work |language=en}}</ref> Iako je naučio čitati već sa sedam godina, formalno školovanje započeo je tek s jedanaest godina zbog teških povreda zadobijenih nakon pada s visokog zida na kameni pločnik.<ref name="Chapman2016" /><ref name="Asratyan1953" /> Od najranijeg djetinjstva pokazivao je izraženu intelektualnu radoznalost i ono što je kasnije nazivao "instinktom za istraživanje".<ref name="Cavendish2011">{{cite journal |last=Cavendish |first=Richard |date=februar 2011 |title=Death of Ivan Pavlov |journal=History Today |volume=61 |issue=2 |url=https://www.historytoday.com/archive/death-ivan-pavlov |language=en}}</ref> Pohađao je crkvenu školu u Rjazanju, a potom upisao tamošnju teološku [[bogoslovija|bogosloviju]]. Pod utjecajem ideja ruskog književnog kritičara [[Dmitrij Pisarev|Dmitrija Pisareva]] i fiziologa [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]], koji se smatra ocem ruske fiziologije, napustio je bogosloviju prije završetka školovanja i odlučio se posvetiti nauci. Godine 1870. upisao je Prirodno-matematički fakultet na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] kako bi studirao prirodne nauke.<ref name="Anrep1936" /> Tokom četvrte godine studija njegov prvi istraživački rad o inervaciji gušterače<ref name="Asratyan1953" /> donio mu je prestižnu univerzitetsku nagradu. Godine 1875. stekao je zvanje kandidata prirodnih nauka, koje je u tadašnjem ruskom obrazovnom sistemu približno odgovaralo stepenu magistra nauka. Podstaknut dubokim interesovanjem za [[Fiziologija|fiziologiju]], odlučio je nastaviti školovanje na [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carskoj medicinsko-hirurškoj akademiji]]. Na akademiji je radio kao asistent svog nekadašnjeg profesora [[Elias von Cyon|Eliasa fon Cjona]],<ref name="Todes2002">{{cite book |last=Todes |first=Daniel Philip |date=2002 |title=Pavlov's Physiology Factory: Experiment, Interpretation, Laboratory Enterprise |publisher=JHU Press |pages=50– |url=https://books.google.ba/books?id=4FpobBC2V1oC |isbn=978-0-8018-6690-6 |language=en}}</ref> ali je napustio tu poziciju nakon što je Cjona zamijenio drugi nastavnik. [[Datoteka:Ivan-Pavlov08.jpg|thumbdesno|mini|desno|300px|Ivan Pavlov, oko 1883.]] Nakon izvjesnog vremena, Pavlov se zaposlio kao laboratorijski asistent kod Konstantina Ustimoviča na Fiziološkom odsjeku Veterinarskog instituta.<ref name="Asratyan1953" /> Tokom naredne dvije godine proučavao je kardiovaskularni sistem u okviru istraživanja za svoju medicinsku disertaciju.<ref name="Chapman2016" /> Godine 1878. profesor i kliničar [[Sergej Botkin]] pozvao ga je da preuzme rukovođenje fiziološkom laboratorijom na njegovoj klinici. Vojnomedicinsku akademiju završio je 1879, osvojivši zlatnu medalju za svoj istraživački rad. Nakon uspješno položenog konkursnog ispita, Pavlov je dobio stipendiju akademije za postdiplomski rad.<ref name="Asratyan1953" /> Stipendija i položaj rukovodioca Fiziološke laboratorije na Botkinovoj klinici omogućili su mu da nastavi intenzivan naučnoistraživački rad. Godine 1883. odbranio je doktorsku disertaciju pod naslovom ''Centrifugalni nervi srca'', u kojoj je razradio osnovne principe trofičke funkcije nervnog sistema. Istraživanja provedena u saradnji s Botkinovom klinikom doprinijela su razumijevanju zakonitosti refleksne regulacije rada organa krvotoka. == Karijera == [[Datoteka:Nesterov-Pavlov.jpg|mini|desno|300px|Portret Ivana Pavlova iz 1935, autor [[Mihail Nesterov]]]] === Studije u Njemačkoj === Nakon odbrane doktorske disertacije, Pavlov je od 1884. do 1886. boravio u [[Njemačko Carstvo|Njemačkoj]]. U [[Leipzig]]u je sarađivao s [[Carl Ludwig|Carlom Ludwigom]], a u [[Wrocław|Breslauu]] radio je u laboratoriji [[Rudolf Heidenhain|Rudolfa Heidenhaina]]. Heidenhain je tada proučavao fiziologiju probave kod pasa koristeći hirurški izdvojen dio želuca. Pavlov je usavršio ovu metodu riješivši problem očuvanja nerava izdvojenog dijela želuca, koji je kasnije postao poznat kao Heidenhainov ili Pavlovljev mali želudac.<ref name="Chapman2016" /> === Povratak u Rusiju === Pavlov se 1886. vratio u Rusiju, gdje je tražio odgovarajuće akademsko zaposlenje. Njegova prijava za katedru za fiziologiju na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] bila je odbijena. Iako su mu ponuđene profesorske dužnosti iz [[Farmakologija|farmakologije]] na [[Univerzitet u Tomsku|Univerzitetu u Tomsku]] u [[Sibir]]u i [[Univerzitet u Varšavi|Univerzitetu u Varšavi]] u Poljskoj, obje ponude je odbio. Godine 1890. imenovan je za profesora farmakologije na Vojnomedicinskoj akademiji i tu dužnost obavljao je pet godina.<ref name="Asratyan1953" /> Sljedeće godine, 1891, dobio je poziv iz [[Institut za eksperimentalnu medicinu u Sankt Peterburgu|Instituta za eksperimentalnu medicinu]] u Sankt Peterburgu da organizuje i vodi Odsjek za fiziologiju.<ref name="Windholz1997">{{cite journal |last=Windholz |first=George |date=1997 |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |language=en}}</ref> Pod Pavlovljevim vodstvom Institut je tokom narednih 45 godina izrastao u jedan od vodećih svjetskih centara za fiziološka istraživanja.<ref name="Nobel_Pavlov" /> Pavlov je nastavio upravljati Odsjekom za fiziologiju u Institutu, dok je 1895. istovremeno preuzeo i katedru za fiziologiju na Vojnomedicinskoj akademiji, kojom je neprekidno rukovodio tri decenije.<ref name="Asratyan1953" /> === Nobelova nagrada === Od 1901. Pavlov je četiri godine uzastopno bio nominovan za Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu. Nagradu je dobio tek 1904. jer prethodne nominacije nisu bile zasnovane na jednom jasno definisanom naučnom otkriću, već na većem broju laboratorijskih istraživanja.<ref name="Hamblin2005">{{cite book |last=Hamblin |first=Jacob Darwin |date=2005 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://archive.org/details/scienceinearlytw0000hamb |isbn=978-1-84972-298-8 |language=en}}</ref> Prilikom dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade]], u zvaničnom obrazloženju navedeno je da je nagrada dodijeljena "kao priznanje za njegov rad na fiziologiji probave, čime je znanje o vitalnim aspektima ove oblasti transformisano i prošireno".<ref name="Nobel_Summary1904">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/summary/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Istraživanja probave === U Institutu za eksperimentalnu medicinu Pavlov je proveo svoja najpoznatija istraživanja probavnih žlijezda, koja su mu donijela Nobelovu nagradu.<ref name="Asratyan1953" /> U sastavu Pavlovljeve laboratorije nalazio se i pansion za pse, koji je omogućavao dugotrajno praćenje fizioloških procesa. Zahvaljujući tome, bilo je moguće izvoditi tzv. hronične eksperimente, u kojima su životinje nakon operacije ostajale žive kako bi se njihove fiziološke funkcije mogle pratiti tokom dužeg vremenskog perioda. Takav pristup predstavljao je značajan metodološki iskorak u odnosu na tada uobičajene akutne eksperimente, koji su se uglavnom zasnivali na [[vivisekcija|vivisekciji]] i završavali uginućem životinje.<ref name="Hamblin2005" /> U okviru ovih istraživanja Pavlov je kod pasa hirurški prekidao [[jednjak]] i formirao [[fistula|fistulu]] na vratu, čime je mogao proučavati lučenje probavnih sokova nezavisno od prolaska hrane kroz želudac.<ref name="Adams2020">{{cite web |last=Adams |first=Matthew |date=2020 |title=The kingdom of dogs |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/kingdom-dogs |website=The Psychologist |publisher=The British Psychological Society |language=en}}</ref><ref name="Specter2014">{{cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=2014 |title=Drool |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/11/24/drool |language=en}}</ref><ref name="Felton2022">{{cite web |last=Felton |first=James |date=2022 |title=Pavlov's Dog Experiment Was Much More Disturbing Than You Think |url=https://www.iflscience.com/pavlov-s-dog-experiment-was-much-more-disturbing-than-you-think-65729 |website=IFLScience |language=en}}</ref> === Ostale aktivnosti === [[Datoteka:СССР. Павлов И.П., Г. Уэллс и внучка Павлова Милочка. 1924г. (pavlovs museum).jpg|mini|desno|300px|Pavlov (desno) i njegova unuka Miločka u društvu pisca [[H. G. Wells|H. G. Wellsa]] 1924.]] U članku iz 1921. godine, koji je Sergius Morgulis objavio u časopisu ''[[Science (časopis)|Science]]'', opisane su posljedice [[Saveznička intervencija u Ruskom građanskom ratu|savezničke blokade]] na pristup ruskih naučnika naučnoj literaturi i istraživačkim resursima. Morgulis je citirao izvještaj [[H. G. Wells|H. G. Wellsa]] (kasnije objavljen u zbirci ''[[Rusija u sjeni]]'') u kojem se navodi da je Pavlov u svojoj laboratoriji uzgajao krompir i mrkvu. Morgulis dodaje: „Zadovoljstvo je znati da profesor Pavlov uzgaja krompir samo iz razonode i da najbolji dio svog genija i dalje posvećuje naučnim istraživanjima.“<ref name="Morgulis1921">{{cite journal |last=Morgulis |first=Sergius |date=21. januar 1921 |title=Professor Pavlov |journal=Science |volume=53 |issue=1360 |pages=74 |doi=10.1126/science.53.1360.74 |url=https://zenodo.org/records/1448261 |language=en}}</ref> Iste godine Pavlov je započeo tradiciju održavanja laboratorijskih sastanaka poznatih kao "Sastanci srijedom", na kojima je otvoreno raspravljao o naučnim i društvenim pitanjima, uključujući i svoje poglede na psihologiju. Ti sastanci održavali su se redovno sve do njegove smrti 1936. Ovi sastanci održavali su se redovno sve do njegove smrti 1936.<ref name="Hamblin2005" /> === Odnos sa sovjetskim vlastima === Pavlov je uživao visok ugled kod [[Vlada Sovjetskog Saveza|sovjetskih vlasti]], da nesmetano nastavi istraživački rad. Njegov naučni doprinos javno je hvalio i [[Vladimir Lenjin]].<ref name="Lenin1921">{{cite book |last=Lenin |first=Vladimir Ilyich |date=1965 |title=Collected Works |volume=32 |publisher=Progress Publishers |pages=69 |chapter=Concerning The Conditions Ensuring The Research Work Of Academician I. P. Pavlov and his associates |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1921/jan/24.htm |language=en}}</ref> Uprkos zvaničnim počastima i značajnoj državnoj podršci njegovoj laboratoriji, Pavlov nije skrivao svoje nezadovoljstvo i prezir prema [[Sovjetski komunizam|sovjetskom komunizmu]].<ref name="Britannica_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-Pavlov |website=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1923. javno je izjavio da za vrstu društvenog eksperimenta kakav [[Komunistička država|komunistički režim]] provodi u Rusiji ne bi žrtvovao ni zadnju nogu jedne žabe. Četiri godine kasnije pisao je [[Josif Staljin|Josifu Staljinu]], protestujući protiv odnosa prema ruskoj inteligenciji i navodeći da se stidi što je [[Rusi|Rus]].<ref name="Cavendish2011" /> Nakon ubistva [[Sergej Kirov|Sergeja Kirova]] 1934, Pavlov je uputio nekoliko pisama [[Vjačeslav Molotov|Vjačeslavu Molotovu]], oštro kritikujući masovne progone koji su uslijedili i tražeći preispitivanje slučajeva nekoliko osoba koje je lično poznavao.<ref name="Cavendish2011" /> U posljednjim godinama života Pavlov je ublažio stav prema sovjetskim vlastima. Iako nikada nije u potpunosti podržao zvaničnu politiku, pozitivno je govorio o državnoj podršci naučnim institucijama.<ref name="Graham1987">{{cite book |last=Graham |first=Loren R. |date=1987 |title=Science, Philosophy, and Human Behavior in the Soviet Union |publisher=Columbia University Press |url=https://www.bannedthought.net/MLM-Theory/Diamat/PhilosophyOfScience/LorenGraham-SciencePhilosophyAndHumanBehaviorInTheSovietUnion-1987-OCR.pdf |isbn=0-231-06442-X |language=en}}</ref> Nekoliko mjeseci prije smrti, 1935, pročitao je nacrt novog sovjetskog ustava iz 1936, poznatog kao "Staljinov ustav", i izrazio zadovoljstvo nekim njegovim odredbama, smatrajući ih mogućim korakom ka slobodnijem i demokratskijem Sovjetskom Savezu.<ref name="Todes1995">{{cite journal |last=Todes |first=Daniel P. |date=1995 |title=Pavlov and the Bolsheviks |journal=History and Philosophy of the Life Sciences |volume=17 |issue=3 |pages=379–418 |publisher=Stazione Zoologica Anton Dohrn - Napoli |jstor=23331887 |issn=0391-9714 |url=https://www.jstor.org/stable/23331887 |language=en}}</ref> === Smrt i sahrana === Svjestan do samog kraja života, Pavlov je zamolio jednog od svojih studenata da sjedi pored njegovog kreveta i bilježi okolnosti njegovog umiranja, želeći ostaviti svjedočanstvo o subjektivnim iskustvima u završnoj fazi života.<ref name="Chance1999">{{cite book |last=Chance |first=Paul |date=1999 |title=Learning and behavior |edition=4. |publisher=Brooks/Cole Pub. Co. |url=https://archive.org/details/learningbehavior0004thchan |isbn=053434691X |language=en}}</ref> Preminuo je 27. februara 1936. od [[upala pluća|obostrane upale pluća]] u 86. godini života.<ref name="Anrep1936" /><ref name="NYT1936">{{cite news |title=Ivan Pavlov dead; physiologist, 86; Discoverer of the conditioned reflex, he viewed mind and matter as one phenomenon |url=https://www.nytimes.com/1936/02/27/archives/ivan-pavlov-dead-physiologist-86-discoverer-of-the-conditioned.html |newspaper=The New York Times |date=1936 |page=19 |issn=0362-4331 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Ispraćen je uz velike državne počasti, a njegova radna soba i laboratorija kasnije su pretvorene u memorijalni muzej.<ref name="Cavendish2011" /> Sahranjen je na [[Groblje Volkovo|Volkovskom groblju]] u Sankt Peterburgu, u historijskom odjeljenju "Literatorskie mostki" (Književne staze). === Istraživanje refleksnog sistema === {{Također pogledajte|Refleks|Klasično uslovljavanje}} Pavlov je dao značajan doprinos fiziologiji i neurološkim naukama. Veći dio njegovog naučnog rada bio je posvećen istraživanju [[temperament]]a, [[klasično uslovljavanje|uslovljavanja]] i nevoljnih [[Refleks|refleksnih reakcija]]. Nakon 12 godina istraživanja, Pavlov je 1897. objavio djelo ''Predavanja o radu glavnih probavnih žlijezda'', u kojem je predstavio rezultate svojih istraživanja probavnog sistema. Za ta istraživanja dobio je Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu 1904.<ref name="Nobel_Speech1904">{{cite web |last=Mörner |first=Karl Axel Hampus |date=1904 |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904: Award ceremony speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/ceremony-speech/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ta istraživanja obuhvatala su hirurško odstranjivanje dijelova probavnog sistema kod životinja, presijecanje snopova nervnih vlakana radi utvrđivanja njihovog utjecaja na funkciju probavnog sistema, te ugradnju [[fistula]] koje su omogućavale prikupljanje i analizu probavnih sokova. Ovaj rad poslužio je kao osnova savremenom proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probavnog sistema]]. === Istraživanje nervnog sistema === [[Datoteka:One of Pavlov's dogs.jpg|mini|desno|300px|Jedan od Pavlovljevih pasa s hirurški ugrađenom [[kanila|kanilom]] za mjerenje lučenja [[pljuvačka|pljuvačke]], [[taksidermija|prepariran]] i izložen u Pavlovom muzeju u [[Rjazanj|Rjazanju]] u Rusiji]] Pavlov se bavio istraživanjem fizioloških osnova tipova temperamenta koje su još u antičkom periodu opisali [[Hipokrat]] i [[Galen]], koje je definisao kao "svojstva nervnog sistema" i Izdvojio je tri osnovna svojstva: snagu nervnih procesa, njihovu pokretljivost te ravnotežu između ekscitacije i inhibicije. Na osnovu tih svojstava razlikovao je četiri tipa više nervne aktivnosti. Pavlov je tradicionalnu podjelu na četiri tipa temperamenta povezao sa svojim fiziološkim modelom nervnog sistema te ih opisao kao – kolerika, flegmatika, sangvinika i melanholika – te im promijenio nazive u: "jaki i neobuzdani tip", "jaki, uravnoteženi i mirni tip", "jaki, uravnoteženi i živahni tip" te "slabi tip".<ref name="Frolov1937">{{cite book |last=Frolov |first=Yury Petrovich |date=1937 |title=Pavlov and His School: The Theory of Conditioned Reflexes |publisher=Oxford University Press |url=https://ia601503.us.archive.org/18/items/in.ernet.dli.2015.158241/2015.158241.Pavlov-And-His-School-The-Theory-Of-Conditioned-Reflexes_text.pdf |language=en}}</ref> Pavlov i njegovi saradnici proučavali su pojavu [[transmarginalna inhibicija|transmarginalne inhibicije]] (TMI) – zaštitnog mehanizma nervnog sistema pri kojem, uslijed izrazito snažnih ili dugotrajnih podražaja, dolazi do inhibicije nervne aktivnosti.<ref name="Mazlish1993">{{cite book |last=Mazlish |first=Bruce |date=1993 |title=The Fourth Discontinuity: The Co-Evolution of Humans and Machines |publisher=Yale University Press |url=https://archive.org/details/fourthdiscontinu00bruc_0 |isbn=9780300054118 |language=en}}</ref> Istraživanja su pokazala da svi tipovi temperamenta prolaze kroz iste faze odgovora na podražaje, ali različitom brzinom. Pavlov je smatrao da je brzina dostizanja ove faze jedna od osnovnih naslijeđenih razlika među tipovima nervnog sistema.<ref name="Pavlov1962">{{cite book |last=Pavlov |first=Ivan Petrovich |editor1-last=Popov |editor1-first=Y. |editor2-last=Rokhlin |editor2-first=L. |date=1962 |title=Psychopathology and Psychiatry: Selected Works |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.185366 |language=en}}</ref> === Klasično uslovljavanje === Pavlovljevo istraživanje [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]] predstavlja jedan od temelja savremenih teorija učenja.<ref name="SmithMoore1966">{{cite book |last1=Smith |first1=Wendell Irving |last2=Moore |first2=John William |date=1966 |title=Conditioning and Instrumental Learning: A Program for Self-Instruction |publisher=McGraw-Hill |url=https://searchworks.stanford.edu/view/2214612 |isbn=9780070584853 |language=en}}</ref> Do istraživanja uslovljavanja Pavlov je došao tokom eksperimenata o fiziologiji probave kod pasa, kada je uočio da životinje počinju lučiti pljuvačku i prije nego što dobiju hranu.<ref name="Tarpy1975">{{cite book |last=Tarpy |first=Roger M. |date=1975 |title=Basic Principles of Learning |publisher=Scott, Foresman |url=https://archive.org/details/basicprincipleso00tarp |isbn=9780673059437 |language=en}}</ref> Njegovi eksperimenti izvođeni su prvenstveno na psima, pa su se prvi zaključci odnosili na učenje kod životinja. Kasnija istraživanja pokazala su da se osnovni principi klasičnog uslovljavanja mogu primijeniti i na druge životinjske vrste, uključujući čovjeka.<ref name="Tarpy1975" /> Pavlovljevi principi klasičnog uslovljavanja primijenjeni su u različitim oblicima [[bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]], kao i u [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnoj]] i [[Klinička psihologija|kliničkoj psihologiji]]. Njihova primjena obuhvata obrazovanje, eksperimentalna istraživanja te liječenje fobija metodama kao što je [[sistematska desenzitizacija]].<ref name="OlsonHergenhahn2016">{{cite book |last1=Olson |first1=Matthew H. |last2=Hergenhahn |first2=B. R. |date=2016 |title=An Introduction to Theories of Learning |edition=9. |publisher=Psychology Press |url=https://books.google.ba/books?id=prA6CgAAQBAJ |isbn=9780205871865 |language=en}}</ref><ref name="Dougher2000">{{cite book |editor1-last=Dougher |editor1-first=Michael |date=2000 |title=Clinical Behavior Analysis |publisher=Context Press |url=https://books.google.ba/books/about/Clinical_Behavior_Analysis.html?id=X86NoAEACAAJ |isbn=9781626252844 |language=en}}</ref> Klasično uslovljavanje predstavlja oblik učenja u kojem prethodno neutralni podražaj, nakon ponovljenog povezivanja s bezuslovnim podražajem, izaziva uslovljenu reakciju.<ref name="McLeod2026">{{cite web |last=McLeod |first=Saul |date=2026 |title=Classical Conditioning: How It Works With Examples |url=https://www.simplypsychology.org/classical-conditioning.html |website=Simply Psychology |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> U svojim eksperimentima Pavlov je povezivao neutralni podražaj, poput zvuka zvona ili metronoma, s davanjem hrane, pri čemu je nakon ponavljanja sam zvuk bio dovoljan da izazove lučenje pljuvačke. == Nagrade i priznanja == Pavlov je 1904. godine dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. Godine 1907. izabran je za inostranog člana [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (ForMemRS) 1907,<ref name="Anrep1936" /> a 1908. za međunarodnog člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="NASDirectory">{{cite web |title=Member Directory |url=https://www.nasonline.org/membership/member-directory/ |website=National Academy of Sciences |publisher=National Academy of Sciences |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kraljevsko društvo dodijelilo mu je dodijelilo mu je 1915. [[Copleyjeva medalja|Copleyjevu medalju]], a 1932. izabran za međunarodnog člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]].<ref name="APSMemberHistory">{{cite web |title=American Philosophical Society Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Ivan+Pavlov |website=American Philosophical Society |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine izabran je i za inostranog člana [[Kraljevska nizozemska akademija umjetnosti i nauka|Kraljevske nizozemske akademija umjetnosti i nauka]].<ref name="KNAWPavlov">{{cite web |title=Ivan Petrovich Pavlow (1849 - 1936) |url=https://dwc.knaw.nl/biografie/biografisch-apparaat/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002265 |website=Digital Web Centre for the History of Science in the Netherlands |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences |access-date=8. 7. 2026 |language=nl}}</ref> U njegovu čast nazvani su brojni pojmovi, poput [[Pavlovljev pas]], [[Pavlovljeva seansa]] i [[Pavlovljeva tipologija]]. Po njemu su nazvani asteroid [[1007 Pawlowia]] i krater ''[[Pavlov (krater)|Pavlov]]'' na Mjesecu.<ref name="Schmadel2007">{{cite book |last=Schmadel |first=Lutz D. |date=2007 |title=Dictionary of Minor Planet Names |edition=5. |publisher=Springer Berlin Heidelberg |page=87 |url=https://books.google.ba/books?id=VoJ5nUyIzCsC&pg=PA87 |isbn=978-3-540-00238-3 |language=en}}</ref> == Naslijeđe i utjecaj == [[Datoteka:Рязань. Павлов - panoramio.jpg|mini|desno|300px|Spomenik Ivanu Pavlovu u Rjazanju]] Koncept po kojem je Pavlov najpoznatiji jeste "[[klasično uslovljavanje|uslovni refleks]]", pojam koji je razvio zajedno sa svojim saradnikom Ivanom Toločinovim početkom 20. vijeka. Slične pojave nezavisno je istraživao i američki psiholog [[Edwin B. Twitmyer]], koji je 1902. objavio rezultate eksperimenata na [[Univerzitet u Pennsylvaniji|Univerzitetu u Pennsylvaniji]]. Pavlov je do koncepta uslovnog refleksa došao proučavajući refleksno lučenje pljuvačke kod pasa. Pavlov je primijetio da psi počinju lučiti pljuvačku ne samo pri prisustvu hrane nego i na podražaje koji su prethodno bili povezani s hranjenjem, poput prisustva osobe koja ih hrani. Ako bi se neposredno prije davanja hrane više puta oglasila zujalica ili metronom, pas bi s vremenom povezao taj zvuk s hranom i počeo lučiti pljuvačku već na sam zvučni podražaj.<ref name="Todes2002" /> Toločinov je ovaj fenomen opisao izrazom "refleks na daljinu" i predstavio rezultate istraživanja na Kongresu prirodnih nauka održanom u [[Helsinki]]ju 1903.<ref name="Pavlov1927">{{cite book |last=Pavlov |first=Ivan P. |date=1927 |title=Conditioned Reflexes: An Investigation of the Physiological Activity of the Cerebral Cortex |translator=G. V. Anrep |publisher=Oxford University Press |page=142 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Pavlov/ |language=en}}</ref> Kasnije iste godine, Pavlov je detaljnije obrazložio ove nalaze na 14. [[Međunarodni medicinski kongres|Međunarodnom medicinskom kongresu]] u [[Madridu]], gdje je predstavio rad ''Eksperimentalna psihologija i psihopatologija životinja''. Pavlovljeva istraživanja postala su poznata na Zapadu, zahvaljujući radovima [[John B. Watson|Johna B. Watsona]] i [[B. F. Skinner|B. F. Skinnera]]. Koncept uslovljavanja kao oblika učenja postao je jedan od temelja razvoja [[Biheviorizam|biheviorizma]] i [[komparativna psihologija|komparativne psihologije]]. Pavlovljeva istraživanja značajno su utjecala na to kako ljudi posmatraju sebe, svoje ponašanje i procese učenja, a njegovi radovi i danas zauzimaju centralno mjesto u savremenoj [[bihevioralna terapija|bihevioralnoj terapiji]].<ref name="PlaudWolpe1997">{{cite journal |last1=Plaud |first1=Joseph J. |last2=Wolpe |first2=Joseph |date=1997 |title=Pavlov's contributions to behavior therapy: The obvious and the not so obvious |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=966–972 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.966 |pmid=9382243 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9382243/ |language=en}}</ref> Pavlov je 1925. osnovao Fiziološki institut [[Ruska akademija nauka|Ruske akademije nauka]], koji je nakon njegove smrti dobio njegovo ime.<ref name="IFRAN_Ru">{{cite web |title=Институт физиологии им. И. П. Павлова РАН |url=https://www.infran.ru/ |website=Институт физиологии им. И. П. Pavlov РАН |access-date=8. 7. 2026 |language=ru}}</ref> Britanski filozof [[Bertrand Russell]] ocijenio je da je "otvoreno pitanje mogu li se Pavlovljeve metode primijeniti na cjelokupno ljudsko ponašanje, ali one u svakom slučaju pokrivaju veoma široko polje i unutar njega pokazuju kako se [[naučni metod]] može primijeniti s kvantitativnom tačnošću".<ref name="Russell2001">{{cite book |last=Russell |first=Bertrand |date=2001 |title=The Scientific Outlook |publisher=Routledge |page=38 |url=https://books.google.ba/books?id=eLe1Bav9NBcC&pg=PA38 |isbn=0-415-24996-1 |language=en}}</ref> Pavlovljeva istraživanja uslovnih refleksa imala su odjek i izvan naučnih krugova te su utjecala na popularnu kulturu. Klasično uslovljavanje jedna je od važnih tema u [[distopija|distopijskom]] romanu [[Aldous Huxley|Aldousa Huxleyja]] ''[[Vrli novi svijet]]'' (1932), kao i u romanu ''[[Duga gravitacije]]'' (1973) [[Thomas Pynchon|Thomasa Pynchona]]. [[File:RUSMARKA-3335.jpg|thumb|Prigodna ruska poštanska marka iz 2024. godine posvećena Ivanu Pavlovu]] U popularnoj kulturi često se navodi da je Pavlov u svojim eksperimentima koristio zvono kao signal za hranu. Međutim, u njegovim radovima spominju se različiti podražaji, uključujući metronome, zviždaljke, električnu stimulaciju i vizuelne podražaje. [[A. Charles Catania]] izrazio je sumnju da je Pavlov uopće koristio zvono u svojim eksperimentima,<ref name="Littman1994">{{cite journal |last=Littman |first=Richard A. |date=1994 |title=Bekhterev and Watson Rang Pavlov's Bell: Query: Did Pavlov's Research Ring a Bell? |journal=Psycoloquy |volume=5 |issue=49 |url=https://www.researchgate.net/publication/235419016_Query_Did_Pavlov's_Research_Ring_a_Bell |language=en}}</ref> dok je Roger K. Thomas ukazao na izvore koji upućuju na suprotno.<ref name="Thomas1994">{{cite journal |last=Thomas |first=Roger K. |date=1994 |title=Pavlov's dogs "dripped Saliva at the Sound of a Bell" |journal=Psycoloquy |volume=5 |issue=80 |url=https://www.researchgate.net/publication/232477546_Pavlov's_Dogs_Dripped_Saliva_at_the_Sound_of_a_Bell |language=en}}</ref> Irving Littman smatrao je da raspoloživi dokazi i dalje idu u prilog stavu da zvono vjerovatno nije bilo uobičajeni eksperimentalni podražaj.<ref name="Littman1994" /> Psiholog [[Hans Eysenck]] objavio je 1964. u časopisu ''[[The BMJ]]'' prikaz Pavlovljevih djela ''Predavanja o uslovnim refleksima'', koja su obuhvatala istraživanja više nervne aktivnosti životinja i primjenu teorije uslovnih refleksa u psihijatriji.<ref name="Eysenck1964">{{cite journal |last=Eysenck |first=Hans J. |date=11. juli 1964 |title=Pavlov's Writings |journal=BMJ |volume=2 |issue=5401 |pages=111 |doi=10.1136/bmj.2.5401.111-b |pmc=1815950 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1815950/ |language=en}}</ref> == Privatni život == [[Datoteka:Портрет. Павлов И.П. и его будущая супруга С.В. Карчевская. Июль1880г(c)А.Ясвоин. (pavlovs museum).jpg|mini|desno|300px|Pavlov i njegova buduća supruga Serafima Vasiljevna u julu 1880.]] Pavlov se 1. maja 1881. oženio Serafimom Vasiljevnom Karčevskom. Serafima, koju su od milja zvali Sara, rođena je 1855. Upoznali su se 1878. ili 1879, kada je došla u Sankt Peterburg na studij na Pedagoškom institutu. U poznijim godinama života imala je narušeno zdravlje, a umrla je 1947. Prvih devet godina njihovog braka obilježile su finansijske poteškoće. Pavlov i njegova supruga često su bili primorani živjeti kod prijatelja i rodbine, a jedno vrijeme i odvojeno, kako bi imali osiguran smještaj. Iako ih je siromaštvo dovodilo u tešku životnu situaciju, materijalno blagostanje za njih nije bilo od presudne važnosti. Sarina prva trudnoća završila je spontanim pobačajem. Tokom druge trudnoće preduzeli su dodatne mjere opreza te je rodila njihovog prvog sina Mirčika. Nakon njegove iznenadne smrti u djetinjstvu Sara je zapala u duboku depresiju. Pavlov i Serafima imali su još četvero djece: Vladimira, Viktora, Vsevoloda i Veru. Njihov najmlađi sin Vsevolod umro je od [[rak gušterače|raka gušterače]] 1935, godinu dana prije Pavlovljeve smrti.<ref name="Babkin1949">{{cite book |last=Babkin |first=Boris P. |date=1949 |title=Pavlov: A Biography |publisher=The University of Chicago Press |pages=27–54 |url=https://archive.org/details/pavlovabiography010332mbp |isbn=978-1-4067-4397-5 |language=en}}</ref> Pavlov je bio ateist. Njegov učenik E. M. Kreps upitao ga je da li je religiozan. Kreps navodi da se Pavlov nasmiješio i odgovorio: "Slušaj, dobri čovječe, tvrdnje o mojoj religioznosti, vjeri u Boga i odlasku u crkvu nisu tačne; to je čista izmišljotina. Pohađao sam bogosloviju, ali sam, kao i većina bogoslova, još tokom školovanja postao nevjernik, odnosno ateist."<ref name="Windholz1986">{{cite journal |last=Windholz |first=George |date=septembar 1986 |title=Pavlov's Religious Orientation |journal=Journal for the Scientific Study of Religion |volume=25 |issue=3 |pages=320–327 |doi=10.2307/1386296 |jstor=1386296 |url=https://www.jstor.org/stable/1386296 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == {{Portal|Biografija|Psihologija}} * [[Georgij Zeljoni]] * [[Orijentacijski refleks]] * [[Državni medicinski univerzitet u Rostovu]] == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Boakes |first=Robert |title=From Darwin to behaviourism |year=1984 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-23512-9}} * {{cite book |last= Firkin |first= Barry G. |author2= J.A. Whitworth |title= Dictionary of Medical Eponyms |year= 1987 |publisher= Parthenon Publishing |isbn= 978-1-85070-333-4 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/dictionaryofmedi0000firk }} * {{cite journal |last=Todes |first=D. P. |year=1997 |title=Pavlov's Physiological Factory |journal=Isis |volume=88 |pages=205–246 |issue=2 |jstor=236572 |doi=10.1086/383690|pmid=9325628 |s2cid=19598834 }} * {{cite book | last=Todes | first=Daniel Philip | title=Ivan Pavlov: A Russian Life in Science | publisher=Oxford University Press | publication-place=Oxford | date=2014 | isbn=978-0-19-992519-3}} == Vanjski linkovi == {{Library resources box|by=yes|onlinebooks=no|about=yes|wikititle=Ivan Pavlov}} {{Commons category}} {{wikiquote}} * [https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/bhpavl.html Članak o Pavlovu na PBS-u] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20050426171314/http://www.iemrams.spb.ru:8100/english/pavlov.htm Članak o Pavlovu na stranici Instituta za eksperimentalnu medicinu] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20100924061613/http://dubnaulab.cshl.edu/data/JD_dogs.html Spisak Pavlovljevih pasa sa fotografijama] {{en simbol}} * [http://www.butler-bowdon.com/Pavlov-Conditioned-Reflexes Komentar na Pavlovljevo djelo ''Uslovni refleksi''] iz knjige ''50 Psychology Classics'' {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20120706061005/http://russian.lingualift.com/blog/ivan-pavlov-dogs-nobel/ Ivan Pavlov i njegovi psi] {{en simbol}} * [https://archive.org/details/pavlovtowardsscientificpsychologypsychiatry Knjiga ''Ivan P. Pavlov: Toward a Scientific Psychology and Psychiatry''] {{en simbol}} * {{Internet Archive author |sname=Ivan Petrovich Pavlov}} * {{PM20|FID=pe/013324}} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pavlov, Ivan Petrovič}} [[Kategorija:Rođeni 1849.]] [[Kategorija:Umrli 1936.]] [[Kategorija:Psiholozi iz 19. vijeka]] [[Kategorija:Dreseri životinja]] [[Kategorija:Ateisti iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Teoretičari obrazovanja iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Etolozi]] [[Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Inostrani članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Redovni članovi Ruske akademije nauka (1917–1925)]] [[Kategorija:Redovni članovi Petrogradske akademije nauka]] [[Kategorija:Redovni članovi Akademije nauka SSSR-a]] [[Kategorija:Historija neuronauke]] [[Kategorija:Istraživanja na ljudima u Rusiji]] [[Kategorija:Lamarkizam]] [[Kategorija:Inostrani članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske irske akademije]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Nobelovci iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[Kategorija:Biografije, Rjazanj]] [[Kategorija:Psiholozi iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Ruski psiholozi iz 20. vijeka]] [[Kategorija:Dobitnici Copleyjeve medalje]] [[Kategorija:Dobitnici Cotheniusove medalje]] [[Kategorija:Ruski naučnici]] [[Kategorija:Ruski ateisti]] [[Kategorija:Alumni Državnog univerziteta u Sankt Peterburgu]] [[Kategorija:Naučnici iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Sovjetski fiziolozi]] [[Kategorija:Fiziolozi iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Sovjetski psiholozi]] [[Kategorija:Sahranjeni na Volkovom groblju]] iogod1o5qphoydm1b7cm63w42g7z6af 3902490 3902489 2026-07-08T02:05:27Z Bosancica by MK 173186 3902490 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ivan Petrovič Pavlov | slika = Ivan Pavlov NLM3.jpg | slika_širina = | naslov = Ivan Pavlov u kasnijim godinama | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1849|9|26}} | mjesto_rođenja = [[Rjazan]], [[Rjazanjska gubernija]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1936|2|27|1849|9|26}} | mjesto_smrti = [[Sankt Peterburg|Lenjingrad]], [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Ruska Imperija]], [[Sovjetski Savez]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Fiziologija]], [[psihologija]], [[neurologija]] | radna_institucija = [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carska vojnoljekarska akademija]] | alma_mater = [[Državni univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitet u Sankt Peterburgu]] | doktorski_mentor = [[Elias von Cyon]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Pjotr Anohin]] * [[Boris Babkin]] * [[Leon Orbeli]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Dmitrij Pisarev]] * [[Ivan Sečenov]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * [[Klasično uslovljavanje]] * Fiziologija probave * Osnivač moderne [[Bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu]] (1904) * Strani član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (1907)<ref name="Anrep1936">{{cite journal |last=Anrep |first=Gleb Vasilievich |date=decembar 1936 |title=Ivan Petrovich Pavlov. 1849-1936 |journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |volume=2 |issue=5 |pages=1–18 |doi=10.1098/rsbm.1936.0001 |jstor=769124 |url=https://www.jstor.org/stable/769124 |url-access=subscription |language=en}}</ref> * [[Copleyjeva medalja]] (1915) }} | religija = [[Ateizam|ateist]] | fusnote = Supruga: Serafima Vasiljevna Karčevska (vjenčani 1881)<br />Djeca: 5 }} '''Ivan Petrovič Pavlov''' bio je [[Rusija|ruski]] i [[Sovjetski Savez|sovjetski]] eksperimentalni [[Neurologija|neurolog]] i [[fiziolog]]. Najpoznatiji je po istraživanjima koja su dovela do otkrića [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]], zasnovanim na eksperimentima s psima. Značajan doprinos dao je i proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probave]], za šta je 1904. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. U istraživanju objavljenom 2002. u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'' rangiran je kao 24. najcitiraniji psiholog 20. vijeka.<ref name="Haggbloom2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |date=juni 2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |s2cid=145668721 |url=https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century |language=en}}</ref> [[Datoteka:Pavlov House Ryazan.JPG|mini|desno|300px|Memorijalni muzej Pavlova u [[Rjazanj|Rjazanju]], nekadašnja Pavlova kuća sagrađena početkom 19. vijeka<ref name="Pavlov_Museum">{{cite web |title=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |publisher=Memorial Museum-estate of academician I. P. Pavlov |url=http://en.pavlovmuseum.ru/ |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref>]] == Rani život i obrazovanje == Pavlov je rođen 26. septembra 1849. u [[Rjazanj|Rjazanju]] u [[Ruska Imperija|Ruskoj Imperiji]], kao najstariji od desetoro djece.<ref name="Chapman2016">{{cite book |editor1-last=Chapman |editor1-first=Antony J. |editor2-last=Sheehy |editor2-first=Noel |editor3-last=Conroy |editor3-first=Wendy |date=2016 |title=Biographical Dictionary of Psychology |series=World Reference Series |publisher=Routledge |url=https://books.google.ba/books?id=5CJZCwAAQBAJ |isbn=978-1-136-79885-6 |language=en}}</ref> Njegov otac, Petar Dmitrijevič Pavlov (1823–1899), bio je seoski sveštenik [[Ruska pravoslavna crkva|Ruske pravoslavne crkve]],<ref name="Nobel_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> dok je njegova majka, Varvara Ivanovna Uspenska (1826–1890), bila domaćica. Kao dijete rado je pomagao u kućnim poslovima, brinuo se o mlađoj braći i sestrama te slobodno vrijeme provodio baveći se vrtlarstvom, vožnjom bicikla, veslanjem, plivanjem i igranjem [[gorodki|gorodkija]], naročito tokom ljetnih raspusta.<ref name="Asratyan1953">{{cite book |last=Asratyan |first=E. A. |date=1953 |title=I. P. Pavlov: His Life And Work |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/asratyan-i-p-pavlov-his-life-and-work |language=en}}</ref> Iako je naučio čitati već sa sedam godina, formalno školovanje započeo je tek s jedanaest godina zbog teških povreda zadobijenih nakon pada s visokog zida na kameni pločnik.<ref name="Chapman2016" /><ref name="Asratyan1953" /> Od najranijeg djetinjstva pokazivao je izraženu intelektualnu radoznalost i ono što je kasnije nazivao "instinktom za istraživanje".<ref name="Cavendish2011">{{cite journal |last=Cavendish |first=Richard |date=februar 2011 |title=Death of Ivan Pavlov |journal=History Today |volume=61 |issue=2 |url=https://www.historytoday.com/archive/death-ivan-pavlov |language=en}}</ref> Pohađao je crkvenu školu u Rjazanju, a potom upisao tamošnju teološku [[bogoslovija|bogosloviju]]. Pod utjecajem ideja ruskog književnog kritičara [[Dmitrij Pisarev|Dmitrija Pisareva]] i fiziologa [[Ivan Sečenov|Ivana Sečenova]], koji se smatra ocem ruske fiziologije, napustio je bogosloviju prije završetka školovanja i odlučio se posvetiti nauci. Godine 1870. upisao je Prirodno-matematički fakultet na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] kako bi studirao prirodne nauke.<ref name="Anrep1936" /> Tokom četvrte godine studija njegov prvi istraživački rad o inervaciji gušterače<ref name="Asratyan1953" /> donio mu je prestižnu univerzitetsku nagradu. Godine 1875. stekao je zvanje kandidata prirodnih nauka, koje je u tadašnjem ruskom obrazovnom sistemu približno odgovaralo stepenu magistra nauka. Podstaknut dubokim interesovanjem za [[Fiziologija|fiziologiju]], odlučio je nastaviti školovanje na [[Vojnomedicinska akademija "S. M. Kirov"|Carskoj medicinsko-hirurškoj akademiji]]. Na akademiji je radio kao asistent svog nekadašnjeg profesora [[Elias von Cyon|Eliasa fon Cjona]],<ref name="Todes2002">{{cite book |last=Todes |first=Daniel Philip |date=2002 |title=Pavlov's Physiology Factory: Experiment, Interpretation, Laboratory Enterprise |publisher=JHU Press |pages=50– |url=https://books.google.ba/books?id=4FpobBC2V1oC |isbn=978-0-8018-6690-6 |language=en}}</ref> ali je napustio tu poziciju nakon što je Cjona zamijenio drugi nastavnik. [[Datoteka:Ivan-Pavlov08.jpg|thumbdesno|mini|desno|300px|Ivan Pavlov, oko 1883.]] Nakon izvjesnog vremena, Pavlov se zaposlio kao laboratorijski asistent kod Konstantina Ustimoviča na Fiziološkom odsjeku Veterinarskog instituta.<ref name="Asratyan1953" /> Tokom naredne dvije godine proučavao je kardiovaskularni sistem u okviru istraživanja za svoju medicinsku disertaciju.<ref name="Chapman2016" /> Godine 1878. profesor i kliničar [[Sergej Botkin]] pozvao ga je da preuzme rukovođenje fiziološkom laboratorijom na njegovoj klinici. Vojnomedicinsku akademiju završio je 1879, osvojivši zlatnu medalju za svoj istraživački rad. Nakon uspješno položenog konkursnog ispita, Pavlov je dobio stipendiju akademije za postdiplomski rad.<ref name="Asratyan1953" /> Stipendija i položaj rukovodioca Fiziološke laboratorije na Botkinovoj klinici omogućili su mu da nastavi intenzivan naučnoistraživački rad. Godine 1883. odbranio je doktorsku disertaciju pod naslovom ''Centrifugalni nervi srca'', u kojoj je razradio osnovne principe trofičke funkcije nervnog sistema. Istraživanja provedena u saradnji s Botkinovom klinikom doprinijela su razumijevanju zakonitosti refleksne regulacije rada organa krvotoka. == Karijera == [[Datoteka:Nesterov-Pavlov.jpg|mini|desno|300px|Portret Ivana Pavlova iz 1935, autor [[Mihail Nesterov]]]] === Studije u Njemačkoj === Nakon odbrane doktorske disertacije, Pavlov je od 1884. do 1886. boravio u [[Njemačko Carstvo|Njemačkoj]]. U [[Leipzig]]u je sarađivao s [[Carl Ludwig|Carlom Ludwigom]], a u [[Wrocław|Breslauu]] radio je u laboratoriji [[Rudolf Heidenhain|Rudolfa Heidenhaina]]. Heidenhain je tada proučavao fiziologiju probave kod pasa koristeći hirurški izdvojen dio želuca. Pavlov je usavršio ovu metodu riješivši problem očuvanja nerava izdvojenog dijela želuca, koji je kasnije postao poznat kao Heidenhainov ili Pavlovljev mali želudac.<ref name="Chapman2016" /> === Povratak u Rusiju === Pavlov se 1886. vratio u Rusiju, gdje je tražio odgovarajuće akademsko zaposlenje. Njegova prijava za katedru za fiziologiju na [[Univerzitet u Sankt Peterburgu|Univerzitetu u Sankt Peterburgu]] bila je odbijena. Iako su mu ponuđene profesorske dužnosti iz [[Farmakologija|farmakologije]] na [[Univerzitet u Tomsku|Univerzitetu u Tomsku]] u [[Sibir]]u i [[Univerzitet u Varšavi|Univerzitetu u Varšavi]] u Poljskoj, obje ponude je odbio. Godine 1890. imenovan je za profesora farmakologije na Vojnomedicinskoj akademiji i tu dužnost obavljao je pet godina.<ref name="Asratyan1953" /> Sljedeće godine, 1891, dobio je poziv iz [[Institut za eksperimentalnu medicinu u Sankt Peterburgu|Instituta za eksperimentalnu medicinu]] u Sankt Peterburgu da organizuje i vodi Odsjek za fiziologiju.<ref name="Windholz1997">{{cite journal |last=Windholz |first=George |date=1997 |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=941–946 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-05605-003 |language=en}}</ref> Pod Pavlovljevim vodstvom Institut je tokom narednih 45 godina izrastao u jedan od vodećih svjetskih centara za fiziološka istraživanja.<ref name="Nobel_Pavlov" /> Pavlov je nastavio upravljati Odsjekom za fiziologiju u Institutu, dok je 1895. istovremeno preuzeo i katedru za fiziologiju na Vojnomedicinskoj akademiji, kojom je neprekidno rukovodio tri decenije.<ref name="Asratyan1953" /> === Nobelova nagrada === Od 1901. Pavlov je četiri godine uzastopno bio nominovan za Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu. Nagradu je dobio tek 1904. jer prethodne nominacije nisu bile zasnovane na jednom jasno definisanom naučnom otkriću, već na većem broju laboratorijskih istraživanja.<ref name="Hamblin2005">{{cite book |last=Hamblin |first=Jacob Darwin |date=2005 |title=Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://archive.org/details/scienceinearlytw0000hamb |isbn=978-1-84972-298-8 |language=en}}</ref> Prilikom dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade]], u zvaničnom obrazloženju navedeno je da je nagrada dodijeljena "kao priznanje za njegov rad na fiziologiji probave, čime je znanje o vitalnim aspektima ove oblasti transformisano i prošireno".<ref name="Nobel_Summary1904">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/summary/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Istraživanja probave === U Institutu za eksperimentalnu medicinu Pavlov je proveo svoja najpoznatija istraživanja probavnih žlijezda, koja su mu donijela Nobelovu nagradu.<ref name="Asratyan1953" /> U sastavu Pavlovljeve laboratorije nalazio se i pansion za pse, koji je omogućavao dugotrajno praćenje fizioloških procesa. Zahvaljujući tome, bilo je moguće izvoditi tzv. hronične eksperimente, u kojima su životinje nakon operacije ostajale žive kako bi se njihove fiziološke funkcije mogle pratiti tokom dužeg vremenskog perioda. Takav pristup predstavljao je značajan metodološki iskorak u odnosu na tada uobičajene akutne eksperimente, koji su se uglavnom zasnivali na [[vivisekcija|vivisekciji]] i završavali uginućem životinje.<ref name="Hamblin2005" /> U okviru ovih istraživanja Pavlov je kod pasa hirurški prekidao [[jednjak]] i formirao [[fistula|fistulu]] na vratu, čime je mogao proučavati lučenje probavnih sokova nezavisno od prolaska hrane kroz želudac.<ref name="Adams2020">{{cite web |last=Adams |first=Matthew |date=2020 |title=The kingdom of dogs |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/kingdom-dogs |website=The Psychologist |publisher=The British Psychological Society |language=en}}</ref><ref name="Specter2014">{{cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=2014 |title=Drool |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/11/24/drool |language=en}}</ref><ref name="Felton2022">{{cite web |last=Felton |first=James |date=2022 |title=Pavlov's Dog Experiment Was Much More Disturbing Than You Think |url=https://www.iflscience.com/pavlov-s-dog-experiment-was-much-more-disturbing-than-you-think-65729 |website=IFLScience |language=en}}</ref> === Ostale aktivnosti === [[Datoteka:СССР. Павлов И.П., Г. Уэллс и внучка Павлова Милочка. 1924г. (pavlovs museum).jpg|mini|desno|300px|Pavlov (desno) i njegova unuka Miločka u društvu pisca [[H. G. Wells|H. G. Wellsa]] 1924.]] U članku iz 1921. godine, koji je Sergius Morgulis objavio u časopisu ''[[Science (časopis)|Science]]'', opisane su posljedice [[Saveznička intervencija u Ruskom građanskom ratu|savezničke blokade]] na pristup ruskih naučnika naučnoj literaturi i istraživačkim resursima. Morgulis je citirao izvještaj [[H. G. Wells|H. G. Wellsa]] (kasnije objavljen u zbirci ''[[Rusija u sjeni]]'') u kojem se navodi da je Pavlov u svojoj laboratoriji uzgajao krompir i mrkvu. Morgulis dodaje: „Zadovoljstvo je znati da profesor Pavlov uzgaja krompir samo iz razonode i da najbolji dio svog genija i dalje posvećuje naučnim istraživanjima.“<ref name="Morgulis1921">{{cite journal |last=Morgulis |first=Sergius |date=21. januar 1921 |title=Professor Pavlov |journal=Science |volume=53 |issue=1360 |pages=74 |doi=10.1126/science.53.1360.74 |url=https://zenodo.org/records/1448261 |language=en}}</ref> Iste godine Pavlov je započeo tradiciju održavanja laboratorijskih sastanaka poznatih kao "Sastanci srijedom", na kojima je otvoreno raspravljao o naučnim i društvenim pitanjima, uključujući i svoje poglede na psihologiju. Ti sastanci održavali su se redovno sve do njegove smrti 1936. Ovi sastanci održavali su se redovno sve do njegove smrti 1936.<ref name="Hamblin2005" /> === Odnos sa sovjetskim vlastima === Pavlov je uživao visok ugled kod [[Vlada Sovjetskog Saveza|sovjetskih vlasti]], da nesmetano nastavi istraživački rad. Njegov naučni doprinos javno je hvalio i [[Vladimir Lenjin]].<ref name="Lenin1921">{{cite book |last=Lenin |first=Vladimir Ilyich |date=1965 |title=Collected Works |volume=32 |publisher=Progress Publishers |pages=69 |chapter=Concerning The Conditions Ensuring The Research Work Of Academician I. P. Pavlov and his associates |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1921/jan/24.htm |language=en}}</ref> Uprkos zvaničnim počastima i značajnoj državnoj podršci njegovoj laboratoriji, Pavlov nije skrivao svoje nezadovoljstvo i prezir prema [[Sovjetski komunizam|sovjetskom komunizmu]].<ref name="Britannica_Pavlov">{{cite web |title=Ivan Pavlov |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-Pavlov |website=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1923. javno je izjavio da za vrstu društvenog eksperimenta kakav [[Komunistička država|komunistički režim]] provodi u Rusiji ne bi žrtvovao ni zadnju nogu jedne žabe. Četiri godine kasnije pisao je [[Josif Staljin|Josifu Staljinu]], protestujući protiv odnosa prema ruskoj inteligenciji i navodeći da se stidi što je [[Rusi|Rus]].<ref name="Cavendish2011" /> Nakon ubistva [[Sergej Kirov|Sergeja Kirova]] 1934, Pavlov je uputio nekoliko pisama [[Vjačeslav Molotov|Vjačeslavu Molotovu]], oštro kritikujući masovne progone koji su uslijedili i tražeći preispitivanje slučajeva nekoliko osoba koje je lično poznavao.<ref name="Cavendish2011" /> U posljednjim godinama života Pavlov je ublažio stav prema sovjetskim vlastima. Iako nikada nije u potpunosti podržao zvaničnu politiku, pozitivno je govorio o državnoj podršci naučnim institucijama.<ref name="Graham1987">{{cite book |last=Graham |first=Loren R. |date=1987 |title=Science, Philosophy, and Human Behavior in the Soviet Union |publisher=Columbia University Press |url=https://www.bannedthought.net/MLM-Theory/Diamat/PhilosophyOfScience/LorenGraham-SciencePhilosophyAndHumanBehaviorInTheSovietUnion-1987-OCR.pdf |isbn=0-231-06442-X |language=en}}</ref> Nekoliko mjeseci prije smrti, 1935, pročitao je nacrt novog sovjetskog ustava iz 1936, poznatog kao "Staljinov ustav", i izrazio zadovoljstvo nekim njegovim odredbama, smatrajući ih mogućim korakom ka slobodnijem i demokratskijem Sovjetskom Savezu.<ref name="Todes1995">{{cite journal |last=Todes |first=Daniel P. |date=1995 |title=Pavlov and the Bolsheviks |journal=History and Philosophy of the Life Sciences |volume=17 |issue=3 |pages=379–418 |publisher=Stazione Zoologica Anton Dohrn - Napoli |jstor=23331887 |issn=0391-9714 |url=https://www.jstor.org/stable/23331887 |language=en}}</ref> === Smrt i sahrana === Svjestan do samog kraja života, Pavlov je zamolio jednog od svojih studenata da sjedi pored njegovog kreveta i bilježi okolnosti njegovog umiranja, želeći ostaviti svjedočanstvo o subjektivnim iskustvima u završnoj fazi života.<ref name="Chance1999">{{cite book |last=Chance |first=Paul |date=1999 |title=Learning and behavior |edition=4. |publisher=Brooks/Cole Pub. Co. |url=https://archive.org/details/learningbehavior0004thchan |isbn=053434691X |language=en}}</ref> Preminuo je 27. februara 1936. od [[upala pluća|obostrane upale pluća]] u 86. godini života.<ref name="Anrep1936" /><ref name="NYT1936">{{cite news |title=Ivan Pavlov dead; physiologist, 86; Discoverer of the conditioned reflex, he viewed mind and matter as one phenomenon |url=https://www.nytimes.com/1936/02/27/archives/ivan-pavlov-dead-physiologist-86-discoverer-of-the-conditioned.html |newspaper=The New York Times |date=1936 |page=19 |issn=0362-4331 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Ispraćen je uz velike državne počasti, a njegova radna soba i laboratorija kasnije su pretvorene u memorijalni muzej.<ref name="Cavendish2011" /> Sahranjen je na [[Groblje Volkovo|Volkovskom groblju]] u Sankt Peterburgu, u historijskom odjeljenju "Literatorskie mostki" (Književne staze). === Istraživanje refleksnog sistema === {{Također pogledajte|Refleks|Klasično uslovljavanje}} Pavlov je dao značajan doprinos fiziologiji i neurološkim naukama. Veći dio njegovog naučnog rada bio je posvećen istraživanju [[temperament]]a, [[klasično uslovljavanje|uslovljavanja]] i nevoljnih [[Refleks|refleksnih reakcija]]. Nakon 12 godina istraživanja, Pavlov je 1897. objavio djelo ''Predavanja o radu glavnih probavnih žlijezda'', u kojem je predstavio rezultate svojih istraživanja probavnog sistema. Za ta istraživanja dobio je Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu 1904.<ref name="Nobel_Speech1904">{{cite web |last=Mörner |first=Karl Axel Hampus |date=1904 |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904: Award ceremony speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/ceremony-speech/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ta istraživanja obuhvatala su hirurško odstranjivanje dijelova probavnog sistema kod životinja, presijecanje snopova nervnih vlakana radi utvrđivanja njihovog utjecaja na funkciju probavnog sistema, te ugradnju [[fistula]] koje su omogućavale prikupljanje i analizu probavnih sokova. Ovaj rad poslužio je kao osnova savremenom proučavanju fiziologije [[probavni sistem|probavnog sistema]]. === Istraživanje nervnog sistema === [[Datoteka:One of Pavlov's dogs.jpg|mini|desno|300px|Jedan od Pavlovljevih pasa s hirurški ugrađenom [[kanila|kanilom]] za mjerenje lučenja [[pljuvačka|pljuvačke]], [[taksidermija|prepariran]] i izložen u Pavlovom muzeju u [[Rjazanj|Rjazanju]] u Rusiji]] Pavlov se bavio istraživanjem fizioloških osnova tipova temperamenta koje su još u antičkom periodu opisali [[Hipokrat]] i [[Galen]], koje je definisao kao "svojstva nervnog sistema" i Izdvojio je tri osnovna svojstva: snagu nervnih procesa, njihovu pokretljivost te ravnotežu između ekscitacije i inhibicije. Na osnovu tih svojstava razlikovao je četiri tipa više nervne aktivnosti. Pavlov je tradicionalnu podjelu na četiri tipa temperamenta povezao sa svojim fiziološkim modelom nervnog sistema te ih opisao kao – kolerika, flegmatika, sangvinika i melanholika – te im promijenio nazive u: "jaki i neobuzdani tip", "jaki, uravnoteženi i mirni tip", "jaki, uravnoteženi i živahni tip" te "slabi tip".<ref name="Frolov1937">{{cite book |last=Frolov |first=Yury Petrovich |date=1937 |title=Pavlov and His School: The Theory of Conditioned Reflexes |publisher=Oxford University Press |url=https://ia601503.us.archive.org/18/items/in.ernet.dli.2015.158241/2015.158241.Pavlov-And-His-School-The-Theory-Of-Conditioned-Reflexes_text.pdf |language=en}}</ref> Pavlov i njegovi saradnici proučavali su pojavu [[transmarginalna inhibicija|transmarginalne inhibicije]] (TMI) – zaštitnog mehanizma nervnog sistema pri kojem, uslijed izrazito snažnih ili dugotrajnih podražaja, dolazi do inhibicije nervne aktivnosti.<ref name="Mazlish1993">{{cite book |last=Mazlish |first=Bruce |date=1993 |title=The Fourth Discontinuity: The Co-Evolution of Humans and Machines |publisher=Yale University Press |url=https://archive.org/details/fourthdiscontinu00bruc_0 |isbn=9780300054118 |language=en}}</ref> Istraživanja su pokazala da svi tipovi temperamenta prolaze kroz iste faze odgovora na podražaje, ali različitom brzinom. Pavlov je smatrao da je brzina dostizanja ove faze jedna od osnovnih naslijeđenih razlika među tipovima nervnog sistema.<ref name="Pavlov1962">{{cite book |last=Pavlov |first=Ivan Petrovich |editor1-last=Popov |editor1-first=Y. |editor2-last=Rokhlin |editor2-first=L. |date=1962 |title=Psychopathology and Psychiatry: Selected Works |publisher=Foreign Languages Publishing House |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.185366 |language=en}}</ref> === Klasično uslovljavanje === Pavlovljevo istraživanje [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]] predstavlja jedan od temelja savremenih teorija učenja.<ref name="SmithMoore1966">{{cite book |last1=Smith |first1=Wendell Irving |last2=Moore |first2=John William |date=1966 |title=Conditioning and Instrumental Learning: A Program for Self-Instruction |publisher=McGraw-Hill |url=https://searchworks.stanford.edu/view/2214612 |isbn=9780070584853 |language=en}}</ref> Do istraživanja uslovljavanja Pavlov je došao tokom eksperimenata o fiziologiji probave kod pasa, kada je uočio da životinje počinju lučiti pljuvačku i prije nego što dobiju hranu.<ref name="Tarpy1975">{{cite book |last=Tarpy |first=Roger M. |date=1975 |title=Basic Principles of Learning |publisher=Scott, Foresman |url=https://archive.org/details/basicprincipleso00tarp |isbn=9780673059437 |language=en}}</ref> Njegovi eksperimenti izvođeni su prvenstveno na psima, pa su se prvi zaključci odnosili na učenje kod životinja. Kasnija istraživanja pokazala su da se osnovni principi klasičnog uslovljavanja mogu primijeniti i na druge životinjske vrste, uključujući čovjeka.<ref name="Tarpy1975" /> Pavlovljevi principi klasičnog uslovljavanja primijenjeni su u različitim oblicima [[bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]], kao i u [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnoj]] i [[Klinička psihologija|kliničkoj psihologiji]]. Njihova primjena obuhvata obrazovanje, eksperimentalna istraživanja te liječenje fobija metodama kao što je [[sistematska desenzitizacija]].<ref name="OlsonHergenhahn2016">{{cite book |last1=Olson |first1=Matthew H. |last2=Hergenhahn |first2=B. R. |date=2016 |title=An Introduction to Theories of Learning |edition=9. |publisher=Psychology Press |url=https://books.google.ba/books?id=prA6CgAAQBAJ |isbn=9780205871865 |language=en}}</ref><ref name="Dougher2000">{{cite book |editor1-last=Dougher |editor1-first=Michael |date=2000 |title=Clinical Behavior Analysis |publisher=Context Press |url=https://books.google.ba/books/about/Clinical_Behavior_Analysis.html?id=X86NoAEACAAJ |isbn=9781626252844 |language=en}}</ref> Klasično uslovljavanje predstavlja oblik učenja u kojem prethodno neutralni podražaj, nakon ponovljenog povezivanja s bezuslovnim podražajem, izaziva uslovljenu reakciju.<ref name="McLeod2026">{{cite web |last=McLeod |first=Saul |date=2026 |title=Classical Conditioning: How It Works With Examples |url=https://www.simplypsychology.org/classical-conditioning.html |website=Simply Psychology |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> U svojim eksperimentima Pavlov je povezivao neutralni podražaj, poput zvuka zvona ili metronoma, s davanjem hrane, pri čemu je nakon ponavljanja sam zvuk bio dovoljan da izazove lučenje pljuvačke. == Nagrade i priznanja == Pavlov je 1904. godine dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. Godine 1907. izabran je za inostranog člana [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (ForMemRS) 1907,<ref name="Anrep1936" /> a 1908. za međunarodnog člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="NASDirectory">{{cite web |title=Member Directory |url=https://www.nasonline.org/membership/member-directory/ |website=National Academy of Sciences |publisher=National Academy of Sciences |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kraljevsko društvo dodijelilo mu je dodijelilo mu je 1915. [[Copleyjeva medalja|Copleyjevu medalju]], a 1932. izabran za međunarodnog člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]].<ref name="APSMemberHistory">{{cite web |title=American Philosophical Society Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Ivan+Pavlov |website=American Philosophical Society |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine izabran je i za inostranog člana [[Kraljevska nizozemska akademija umjetnosti i nauka|Kraljevske nizozemske akademija umjetnosti i nauka]].<ref name="KNAWPavlov">{{cite web |title=Ivan Petrovich Pavlow (1849 - 1936) |url=https://dwc.knaw.nl/biografie/biografisch-apparaat/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002265 |website=Digital Web Centre for the History of Science in the Netherlands |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences |access-date=8. 7. 2026 |language=nl}}</ref> U njegovu čast nazvani su brojni pojmovi, poput [[Pavlovljev pas]], [[Pavlovljeva seansa]] i [[Pavlovljeva tipologija]]. Po njemu su nazvani asteroid [[1007 Pawlowia]] i krater ''[[Pavlov (krater)|Pavlov]]'' na Mjesecu.<ref name="Schmadel2007">{{cite book |last=Schmadel |first=Lutz D. |date=2007 |title=Dictionary of Minor Planet Names |edition=5. |publisher=Springer Berlin Heidelberg |page=87 |url=https://books.google.ba/books?id=VoJ5nUyIzCsC&pg=PA87 |isbn=978-3-540-00238-3 |language=en}}</ref> == Naslijeđe i utjecaj == [[Datoteka:Рязань. Павлов - panoramio.jpg|mini|desno|300px|Spomenik Ivanu Pavlovu u Rjazanju]] Koncept po kojem je Pavlov najpoznatiji jeste "[[klasično uslovljavanje|uslovni refleks]]", pojam koji je razvio zajedno sa svojim saradnikom Ivanom Toločinovim početkom 20. vijeka. Slične pojave nezavisno je istraživao i američki psiholog [[Edwin B. Twitmyer]], koji je 1902. objavio rezultate eksperimenata na [[Univerzitet u Pennsylvaniji|Univerzitetu u Pennsylvaniji]]. Pavlov je do koncepta uslovnog refleksa došao proučavajući refleksno lučenje pljuvačke kod pasa. Pavlov je primijetio da psi počinju lučiti pljuvačku ne samo pri prisustvu hrane nego i na podražaje koji su prethodno bili povezani s hranjenjem, poput prisustva osobe koja ih hrani. Ako bi se neposredno prije davanja hrane više puta oglasila zujalica ili metronom, pas bi s vremenom povezao taj zvuk s hranom i počeo lučiti pljuvačku već na sam zvučni podražaj.<ref name="Todes2002" /> Toločinov je ovaj fenomen opisao izrazom "refleks na daljinu" i predstavio rezultate istraživanja na Kongresu prirodnih nauka održanom u [[Helsinki]]ju 1903.<ref name="Pavlov1927">{{cite book |last=Pavlov |first=Ivan P. |date=1927 |title=Conditioned Reflexes: An Investigation of the Physiological Activity of the Cerebral Cortex |translator=G. V. Anrep |publisher=Oxford University Press |page=142 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Pavlov/ |language=en}}</ref> Kasnije iste godine, Pavlov je detaljnije obrazložio ove nalaze na 14. [[Međunarodni medicinski kongres|Međunarodnom medicinskom kongresu]] u [[Madridu]], gdje je predstavio rad ''Eksperimentalna psihologija i psihopatologija životinja''. Pavlovljeva istraživanja postala su poznata na Zapadu, zahvaljujući radovima [[John B. Watson|Johna B. Watsona]] i [[B. F. Skinner|B. F. Skinnera]]. Koncept uslovljavanja kao oblika učenja postao je jedan od temelja razvoja [[Biheviorizam|biheviorizma]] i [[komparativna psihologija|komparativne psihologije]]. Pavlovljeva istraživanja značajno su utjecala na to kako ljudi posmatraju sebe, svoje ponašanje i procese učenja, a njegovi radovi i danas zauzimaju centralno mjesto u savremenoj [[bihevioralna terapija|bihevioralnoj terapiji]].<ref name="PlaudWolpe1997">{{cite journal |last1=Plaud |first1=Joseph J. |last2=Wolpe |first2=Joseph |date=1997 |title=Pavlov's contributions to behavior therapy: The obvious and the not so obvious |journal=American Psychologist |volume=52 |issue=9 |pages=966–972 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.966 |pmid=9382243 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9382243/ |language=en}}</ref> Pavlov je 1925. osnovao Fiziološki institut [[Ruska akademija nauka|Ruske akademije nauka]], koji je nakon njegove smrti dobio njegovo ime.<ref name="IFRAN_Ru">{{cite web |title=Институт физиологии им. И. П. Павлова РАН |url=https://www.infran.ru/ |website=Институт физиологии им. И. П. Pavlov РАН |access-date=8. 7. 2026 |language=ru}}</ref> Britanski filozof [[Bertrand Russell]] ocijenio je da je "otvoreno pitanje mogu li se Pavlovljeve metode primijeniti na cjelokupno ljudsko ponašanje, ali one u svakom slučaju pokrivaju veoma široko polje i unutar njega pokazuju kako se [[naučni metod]] može primijeniti s kvantitativnom tačnošću".<ref name="Russell2001">{{cite book |last=Russell |first=Bertrand |date=2001 |title=The Scientific Outlook |publisher=Routledge |page=38 |url=https://books.google.ba/books?id=eLe1Bav9NBcC&pg=PA38 |isbn=0-415-24996-1 |language=en}}</ref> Pavlovljeva istraživanja uslovnih refleksa imala su odjek i izvan naučnih krugova te su utjecala na popularnu kulturu. Klasično uslovljavanje jedna je od važnih tema u [[distopija|distopijskom]] romanu [[Aldous Huxley|Aldousa Huxleyja]] ''[[Vrli novi svijet]]'' (1932), kao i u romanu ''[[Duga gravitacije]]'' (1973) [[Thomas Pynchon|Thomasa Pynchona]]. [[File:RUSMARKA-3335.jpg|thumb|Prigodna ruska poštanska marka iz 2024. godine posvećena Ivanu Pavlovu]] U popularnoj kulturi često se navodi da je Pavlov u svojim eksperimentima koristio zvono kao signal za hranu. Međutim, u njegovim radovima spominju se različiti podražaji, uključujući metronome, zviždaljke, električnu stimulaciju i vizuelne podražaje. [[A. Charles Catania]] izrazio je sumnju da je Pavlov uopće koristio zvono u svojim eksperimentima,<ref name="Littman1994">{{cite journal |last=Littman |first=Richard A. |date=1994 |title=Bekhterev and Watson Rang Pavlov's Bell: Query: Did Pavlov's Research Ring a Bell? |journal=Psycoloquy |volume=5 |issue=49 |url=https://www.researchgate.net/publication/235419016_Query_Did_Pavlov's_Research_Ring_a_Bell |language=en}}</ref> dok je Roger K. Thomas ukazao na izvore koji upućuju na suprotno.<ref name="Thomas1994">{{cite journal |last=Thomas |first=Roger K. |date=1994 |title=Pavlov's dogs "dripped Saliva at the Sound of a Bell" |journal=Psycoloquy |volume=5 |issue=80 |url=https://www.researchgate.net/publication/232477546_Pavlov's_Dogs_Dripped_Saliva_at_the_Sound_of_a_Bell |language=en}}</ref> Irving Littman smatrao je da raspoloživi dokazi i dalje idu u prilog stavu da zvono vjerovatno nije bilo uobičajeni eksperimentalni podražaj.<ref name="Littman1994" /> Psiholog [[Hans Eysenck]] objavio je 1964. u časopisu ''[[The BMJ]]'' prikaz Pavlovljevih djela ''Predavanja o uslovnim refleksima'', koja su obuhvatala istraživanja više nervne aktivnosti životinja i primjenu teorije uslovnih refleksa u psihijatriji.<ref name="Eysenck1964">{{cite journal |last=Eysenck |first=Hans J. |date=11. juli 1964 |title=Pavlov's Writings |journal=BMJ |volume=2 |issue=5401 |pages=111 |doi=10.1136/bmj.2.5401.111-b |pmc=1815950 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1815950/ |language=en}}</ref> == Privatni život == [[Datoteka:Портрет. Павлов И.П. и его будущая супруга С.В. Карчевская. Июль1880г(c)А.Ясвоин. (pavlovs museum).jpg|mini|desno|300px|Pavlov i njegova buduća supruga Serafima Vasiljevna u julu 1880.]] Pavlov se 1. maja 1881. oženio Serafimom Vasiljevnom Karčevskom. Serafima, koju su od milja zvali Sara, rođena je 1855. Upoznali su se 1878. ili 1879, kada je došla u Sankt Peterburg na studij na Pedagoškom institutu. U poznijim godinama života imala je narušeno zdravlje, a umrla je 1947. Prvih devet godina njihovog braka obilježile su finansijske poteškoće. Pavlov i njegova supruga često su bili primorani živjeti kod prijatelja i rodbine, a jedno vrijeme i odvojeno, kako bi imali osiguran smještaj. Iako ih je siromaštvo dovodilo u tešku životnu situaciju, materijalno blagostanje za njih nije bilo od presudne važnosti. Sarina prva trudnoća završila je spontanim pobačajem. Tokom druge trudnoće preduzeli su dodatne mjere opreza te je rodila njihovog prvog sina Mirčika. Nakon njegove iznenadne smrti u djetinjstvu Sara je zapala u duboku depresiju. Pavlov i Serafima imali su još četvero djece: Vladimira, Viktora, Vsevoloda i Veru. Njihov najmlađi sin Vsevolod umro je od [[rak gušterače|raka gušterače]] 1935, godinu dana prije Pavlovljeve smrti.<ref name="Babkin1949">{{cite book |last=Babkin |first=Boris P. |date=1949 |title=Pavlov: A Biography |publisher=The University of Chicago Press |pages=27–54 |url=https://archive.org/details/pavlovabiography010332mbp |isbn=978-1-4067-4397-5 |language=en}}</ref> Pavlov je bio ateist. Njegov učenik E. M. Kreps upitao ga je da li je religiozan. Kreps navodi da se Pavlov nasmiješio i odgovorio: "Slušaj, dobri čovječe, tvrdnje o mojoj religioznosti, vjeri u Boga i odlasku u crkvu nisu tačne; to je čista izmišljotina. Pohađao sam bogosloviju, ali sam, kao i većina bogoslova, još tokom školovanja postao nevjernik, odnosno ateist."<ref name="Windholz1986">{{cite journal |last=Windholz |first=George |date=septembar 1986 |title=Pavlov's Religious Orientation |journal=Journal for the Scientific Study of Religion |volume=25 |issue=3 |pages=320–327 |doi=10.2307/1386296 |jstor=1386296 |url=https://www.jstor.org/stable/1386296 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == {{Portal|Biografija|Psihologija}} * [[Georgij Zeljoni]] * [[Orijentacijski refleks]] * [[Državni medicinski univerzitet u Rostovu]] == Dodatna literatura == * {{cite book |last=Boakes |first=Robert |title=From Darwin to behaviourism |year=1984 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-23512-9}} * {{cite book |last= Firkin |first= Barry G. |author2= J.A. Whitworth |title= Dictionary of Medical Eponyms |year= 1987 |publisher= Parthenon Publishing |isbn= 978-1-85070-333-4 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/dictionaryofmedi0000firk }} * {{cite journal |last=Todes |first=D. P. |year=1997 |title=Pavlov's Physiological Factory |journal=Isis |volume=88 |pages=205–246 |issue=2 |jstor=236572 |doi=10.1086/383690|pmid=9325628 |s2cid=19598834 }} * {{cite book | last=Todes | first=Daniel Philip | title=Ivan Pavlov: A Russian Life in Science | publisher=Oxford University Press | publication-place=Oxford | date=2014 | isbn=978-0-19-992519-3}} == Vanjski linkovi == {{Library resources box|by=yes|onlinebooks=no|about=yes|wikititle=Ivan Pavlov}} {{Commons category}} {{wikiquote}} * [https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/bhpavl.html Članak o Pavlovu na PBS-u] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20050426171314/http://www.iemrams.spb.ru:8100/english/pavlov.htm Članak o Pavlovu na stranici Instituta za eksperimentalnu medicinu] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20100924061613/http://dubnaulab.cshl.edu/data/JD_dogs.html Spisak Pavlovljevih pasa sa fotografijama] {{en simbol}} * [http://www.butler-bowdon.com/Pavlov-Conditioned-Reflexes Komentar na Pavlovljevo djelo ''Uslovni refleksi''] iz knjige ''50 Psychology Classics'' {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20120706061005/http://russian.lingualift.com/blog/ivan-pavlov-dogs-nobel/ Ivan Pavlov i njegovi psi] {{en simbol}} * [https://archive.org/details/pavlovtowardsscientificpsychologypsychiatry Knjiga ''Ivan P. Pavlov: Toward a Scientific Psychology and Psychiatry''] {{en simbol}} * {{Internet Archive author |sname=Ivan Petrovich Pavlov}} * {{PM20|FID=pe/013324}} == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pavlov, Ivan Petrovič}} [[Kategorija:Rođeni 1849.]] [[Kategorija:Umrli 1936.]] [[Kategorija:Psiholozi iz 19. vijeka]] [[Kategorija:Dreseri životinja]] [[Kategorija:Ateisti iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Teoretičari obrazovanja iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Etolozi]] [[Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Inostrani članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Redovni članovi Ruske akademije nauka (1917–1925)]] [[Kategorija:Redovni članovi Petrogradske akademije nauka]] [[Kategorija:Redovni članovi Akademije nauka SSSR-a]] [[Kategorija:Historija neuronauke]] [[Kategorija:Istraživanja na ljudima u Rusiji]] [[Kategorija:Lamarkizam]] [[Kategorija:Inostrani članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske irske akademije]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Nobelovci iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[Kategorija:Biografije, Rjazanj]] [[Kategorija:Psiholozi iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Ruski psiholozi iz 20. vijeka]] [[Kategorija:Dobitnici Copleyjeve medalje]] [[Kategorija:Dobitnici Cotheniusove medalje]] [[Kategorija:Ruski naučnici]] [[Kategorija:Ruski ateisti]] [[Kategorija:Alumni Državnog univerziteta u Sankt Peterburgu]] [[Kategorija:Naučnici iz Sankt Peterburga]] [[Kategorija:Sovjetski fiziolozi]] [[Kategorija:Fiziolozi iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Sovjetski psiholozi]] [[Kategorija:Sahranjeni na Volkovom groblju]] 0k0k367gydosxtgcl38dlhel2c4f4v6 14 535789 3902415 2026-07-07T14:11:24Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en 3902415 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Psychologists from the Soviet Union}} {{objašnjenje kategorije|članke o [[psiholog|psiholozima]] iz nekadašnje evroazijske države [[Sovjetski Savez]]}} [[Kategorija:Psiholozi po državama]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje u Sovjetskom Savezu|+Psiholozi]] bzc3xkhso1ss4x6ttatt46t73io7iq1 14 535790 3902416 2026-07-07T14:14:47Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en (kategorije, bez šablona) 3902416 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Naučnici u 19. vijeku|Psiholozi]] [[Kategorija:Društveni naučnici u 19. vijeku|Psiholozi]] [[Kategorija:Psiholozi po vijekovima]] 9sd5zo5c0b7yfamg8kezso6ov99r1b3 10 535791 3902431 2026-07-07T17:23:41Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Barcelone | ime_ekipe = FC Barcelona | ime_ekipe_genitiv = Barcelone | lista_trenera = Spisak trenera FC Barcelone | bgcolor = #26559B | textcolor = Gold | bordercolor = #C32148 | lista = * [[Billy Lambe|Lambe]] (1912) * [[Miles Barron|Barron]] (1912) * [[Jack Alderson|Alderson]] (1913) * [[Jack Greenwell|Greenwell]] (1913–1923) * [[Alf Spouncer|Spouncer]] (1923–1... 3902431 wikitext text/x-wiki {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Barcelone | ime_ekipe = FC Barcelona | ime_ekipe_genitiv = Barcelone | lista_trenera = Spisak trenera FC Barcelone | bgcolor = #26559B | textcolor = Gold | bordercolor = #C32148 | lista = * [[Billy Lambe|Lambe]] (1912) * [[Miles Barron|Barron]] (1912) * [[Jack Alderson|Alderson]] (1913) * [[Jack Greenwell|Greenwell]] (1913–1923) * [[Alf Spouncer|Spouncer]] (1923–1924) * [[Imre Pozsonyi|Poszony]] (1924) * [[Conyers Kirby|Kirby]] (1924–1926) * [[Richard Kohn|Domby]] (1926–1927) * [[Romà Forns|Forns]] (1927–1929) * [[Jim Bellamy|Bellamy]] (1929–1931) * [[Jack Greenwell|Greenwell]] (1931–1933) * [[Richard Kohn|Domby]] (1933–1934) * [[Ferenc Plattkó|Plattkó]] (1934–1935) * [[Patrick O'Connell (nogometaš)|O'Connell]] (1935–1940) * [[José Planas Artés|Planas]] (1940–1941) * [[Ramón Guzmán|Guzmán]] (1941–1942) * [[Juan José Nogués|Nogués]] (1942–1944) * [[Josep Samitier|Samitier]] (1944–1947) * [[Enrique Fernández (nogometaš, 1912)|Fernández]] (1947–1950) * [[Ramón Llorens|Llorens]] (1950) * [[Ferdinand Daučík|Daučík]] (1950–1954) * [[Sandro Puppo|Puppo]] (1954–1955) * [[Ferenc Plattkó|Plattkó]] (1955–1956) * [[Domènec Balmanya|Balmanya]] (1956–1958) * [[Helenio Herrera|Herrera]] (1958–1960) * [[Enric Rabassa|Rabassa]] (1960) * [[Ljubiša Broćić|Broćić]] (1960–1961) * [[Enrique Orizaola|Orizaola]] (1961) * [[Luis Miró|Miró]] (1961) * [[László Kubala|Kubala]] (1961–1963) * [[José Gonzalvo|Gonzalvo]] (1963) * [[César Rodríguez Álvarez|Rodríguez]] (1963–1964) * [[Vicenç Sasot|Sasot]] (1964–1965) * [[Roque Olsen|Olsen]] (1965–1967) * [[Salvador Artigas|Artigas]] (1967–1969) * [[Josep Seguer|Seguer]]^p (1969) * [[Vic Buckingham|Buckingham]] (1969–1971) * [[Rinus Michels|Michels]] (1971–1975) * [[Hennes Weisweiler|Weisweiler]] (1975–1976) * [[Laureano Ruiz|Ruiz]]^p (1976) * [[Rinus Michels|Michels]] (1976–1978) * [[Lucien Muller|Muller]] (1978–1979) * [[Joaquim Rifé|Rifé]] (1979–1980) * [[Helenio Herrera|Herrera]] (1980) * [[László Kubala|Kubala]] (1980) * [[Helenio Herrera|Herrera]] (1980–1981) * [[Udo Lattek|Lattek]] (1981–1983) * [[José Luis Romero (nogometaš)|Romero]]^p (1983) * [[César Luis Menotti|Menotti]] (1983–1984) * [[Terry Venables|Venables]] (1984–1987) * [[Luis Aragonés|Aragonés]] (1987–1988) * [[Johan Cruijff|Cruijff]] (1988–1991) * [[Carles Rexach|Rexach]]^p (1991) * [[Johan Cruijff|Cruijff]] (1991–1996) * [[Bobby Robson|Robson]] (1996–1997) * [[Louis van Gaal|Van Gaal]] (1997–2000) * [[Lorenzo Serra Ferrer|Serra Ferrer]] (2000–2001) * [[Carles Rexach|Rexach]] (2001–2002) * [[Louis van Gaal|Van Gaal]] (2002–2003) * [[Antonio de la Cruz|De la Cruz]]^p (2003) * [[Radomir Antić|Antić]] (2003) * [[Frank Rijkaard|Rijkaard]] (2003–2008) * [[Pep Guardiola|Guardiola]] (2008–2012) * [[Tito Vilanova|Vilanova]] (2012–2013) * [[Jordi Roura|Roura]]^p (2012–2013) * [[Gerardo Martino|Martino]] (2013–2014) * [[Luis Enrique (nogometaš)|Luis Enrique]] (2014–2017) * [[Ernesto Valverde|Valverde]] (2017–2020) * [[Quique Setién|Setién]] (2020) * [[Ronald Koeman|Koeman]] (2020–2021) * [[Sergi Barjuán|Sergi]]^p (2021) * [[Xavi]] (2021–2024) * [[Hansi Flick|Flick]] (2024–) |note = (p) = privremeni }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni FC Barcelone|Treneri]] [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere španskih nogometnih klubova|Barcelona]] </noinclude> qgdxw69e91r43ojfnnj31qyy45voycg 3902516 3902431 2026-07-08T08:45:57Z KWiki 9400 3902516 wikitext text/x-wiki {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Barcelone | ime_ekipe = FC Barcelona | ime_ekipe_genitiv = Barcelone | lista_trenera = Spisak trenera FC Barcelone | bgcolor = #26559B | textcolor = Gold | bordercolor = #C32148 | lista = * [[Billy Lambe|Lambe]] (1912) * [[Miles Barron|Barron]] (1912) * [[Jack Alderson|Alderson]] (1913) * [[Jack Greenwell|Greenwell]] (1913–1923) * [[Alf Spouncer|Spouncer]] (1923–1924) * [[Imre Pozsonyi|Poszony]] (1924) * [[Conyers Kirby|Kirby]] (1924–1926) * [[Richard Kohn|Domby]] (1926–1927) * [[Romà Forns|Forns]] (1927–1929) * [[Jim Bellamy|Bellamy]] (1929–1931) * [[Jack Greenwell|Greenwell]] (1931–1933) * [[Richard Kohn|Domby]] (1933–1934) * [[Ferenc Plattkó|Plattkó]] (1934–1935) * [[Patrick O'Connell (nogometaš)|O'Connell]] (1935–1940) * [[José Planas Artés|Planas]] (1940–1941) * [[Ramón Guzmán|Guzmán]] (1941–1942) * [[Juan José Nogués|Nogués]] (1942–1944) * [[Josep Samitier|Samitier]] (1944–1947) * [[Enrique Fernández (nogometaš, 1912)|Fernández]] (1947–1950) * [[Ramón Llorens|Llorens]] (1950) * [[Ferdinand Daučík|Daučík]] (1950–1954) * [[Sandro Puppo|Puppo]] (1954–1955) * [[Ferenc Plattkó|Plattkó]] (1955–1956) * [[Domènec Balmanya|Balmanya]] (1956–1958) * [[Helenio Herrera|Herrera]] (1958–1960) * [[Enric Rabassa|Rabassa]] (1960) * [[Ljubiša Broćić|Broćić]] (1960–1961) * [[Enrique Orizaola|Orizaola]] (1961) * [[Luis Miró|Miró]] (1961) * [[László Kubala|Kubala]] (1961–1963) * [[José Gonzalvo|Gonzalvo]] (1963) * [[César Rodríguez Álvarez|Rodríguez]] (1963–1964) * [[Vicenç Sasot|Sasot]] (1964–1965) * [[Roque Olsen|Olsen]] (1965–1967) * [[Salvador Artigas|Artigas]] (1967–1969) * [[Josep Seguer|Seguer]]^p (1969) * [[Vic Buckingham|Buckingham]] (1969–1971) * [[Rinus Michels|Michels]] (1971–1975) * [[Hennes Weisweiler|Weisweiler]] (1975–1976) * [[Laureano Ruiz|Ruiz]]^p (1976) * [[Rinus Michels|Michels]] (1976–1978) * [[Lucien Muller|Muller]] (1978–1979) * [[Joaquim Rifé|Rifé]] (1979–1980) * [[Helenio Herrera|Herrera]] (1980) * [[László Kubala|Kubala]] (1980) * [[Helenio Herrera|Herrera]] (1980–1981) * [[Udo Lattek|Lattek]] (1981–1983) * [[José Luis Romero (nogometaš)|Romero]]^p (1983) * [[César Luis Menotti|Menotti]] (1983–1984) * [[Terry Venables|Venables]] (1984–1987) * [[Luis Aragonés|Aragonés]] (1987–1988) * [[Johan Cruijff|Cruijff]] (1988–1991) * [[Carles Rexach|Rexach]]^p (1991) * [[Johan Cruijff|Cruijff]] (1991–1996) * [[Bobby Robson|Robson]] (1996–1997) * [[Louis van Gaal|Van Gaal]] (1997–2000) * [[Lorenzo Serra Ferrer|Serra Ferrer]] (2000–2001) * [[Carles Rexach|Rexach]] (2001–2002) * [[Louis van Gaal|Van Gaal]] (2002–2003) * [[Antonio de la Cruz|De la Cruz]]^p (2003) * [[Radomir Antić|Antić]] (2003) * [[Frank Rijkaard|Rijkaard]] (2003–2008) * [[Pep Guardiola|Guardiola]] (2008–2012) * [[Tito Vilanova|Vilanova]] (2012–2013) * [[Jordi Roura|Roura]]^p (2012–2013) * [[Gerardo Martino|Martino]] (2013–2014) * [[Luis Enrique (nogometaš)|Luis Enrique]] (2014–2017) * [[Ernesto Valverde|Valverde]] (2017–2020) * [[Quique Setién|Setién]] (2020) * [[Ronald Koeman|Koeman]] (2020–2021) * [[Sergi Barjuán|Sergi]]^p (2021) * [[Xavi]] (2021–2024) * [[Hansi Flick|Flick]] (2024–) |ispod = (p) = privremeni }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni FC Barcelone|Treneri]] [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere španskih nogometnih klubova|Barcelona]] </noinclude> sfrxyc6whsmup3a80y3tr0cixotz7y8 6 535792 3902454 2026-07-07T19:07:00Z Akir-toj 182441 {{Infoslika |Opis=Zvanični omot za videoigru ''The Witcher''. |Izvor=Zvanični promotivni materijal izdavača (CD Projekt / Atari). |Datum=2007. |Autor=CD Projekt Red / Atari |Objašnjenje=Slika se koristi pod doktrinom poštene upotrebe (fair use) za osnovnu vizuelnu identifikaciju videoigre ''The Witcher'' u istoimenom članku. Slika je niske rezolucije, ne postoji slobodna (besplatna) alternativa, i njena upotreba na Wikipediji ni na koji način ne ugrožava komercijalna prava vlasnika i izdavača... 3902454 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis=Zvanični omot za videoigru ''The Witcher''. |Izvor=Zvanični promotivni materijal izdavača (CD Projekt / Atari). |Datum=2007. |Autor=CD Projekt Red / Atari |Objašnjenje=Slika se koristi pod doktrinom poštene upotrebe (fair use) za osnovnu vizuelnu identifikaciju videoigre ''The Witcher'' u istoimenom članku. Slika je niske rezolucije, ne postoji slobodna (besplatna) alternativa, i njena upotreba na Wikipediji ni na koji način ne ugrožava komercijalna prava vlasnika i izdavača igre. }} == Licenciranje == {{Okvir igre}} pwp6yeln5lm6d4goj9dwxu1jh4trxk6 0 535793 3902456 2026-07-07T19:09:06Z Akir-toj 182441 Nova stranica: {{Infokutija videoigra | naslov = The Witcher | slika = The Witcher EU box.png | razvijač = [[CD Projekt Red]] | izdavač = '''CEE:''' [[CD Projekt]]<br />'''Sjeverna Amerika / EU / Azija / Australija:''' [[Atari SA|Atari]] <small>(Digitalno izdao CD Projekt)</small> | režiser = Jacek Brzeziński | producent = Maciej Miąsik | dizajner = Michał Madej | programer = Maciej Siniło | umjetnik = Adam Badowski | pisac... 3902456 wikitext text/x-wiki {{Infokutija videoigra | naslov = The Witcher | slika = The Witcher EU box.png | razvijač = [[CD Projekt Red]] | izdavač = '''CEE:''' [[CD Projekt]]<br />'''Sjeverna Amerika / EU / Azija / Australija:''' [[Atari SA|Atari]] <small>(Digitalno izdao CD Projekt)</small> | režiser = Jacek Brzeziński | producent = Maciej Miąsik | dizajner = Michał Madej | programer = Maciej Siniło | umjetnik = Adam Badowski | pisac = [[Artur Ganszyniec]]<br />Sebastian Stępień<br />Marcin Blacha | kompozitor = Adam Skorupa<br />Paweł Blaszczak | serijal = ''[[The Witcher (serija videoigara)|The Witcher]]'' | pogon = [[Aurora Engine]] | platforme = [[Microsoft Windows|Windows]], [[OS X]] | objavljeno = '''EU:''' 26. oktobar 2007.<br />'''NA:''' 30. oktobar 2007.<br />'''AUS:''' 9. novembar 2007.<br /><br /><u>'''''Enhanced Edition'''''</u><br />'''Windows:'''<br />'''NA:''' 16. septembar 2008.<br />'''EU:''' 19. septembar 2008.<br />'''AUS:''' 30. septembar 2008.<br />'''OS X:'''<br />5. april 2012. | žanr = [[Akcioni RPG|RPG]] | načini_igranja = [[Jedan igrač]] | tekst = Omot igrice za EU tržište | veličina_slike = 270px }} '''''The Witcher''''' ([[Poljski jezik|poljski]]: ''Wiedźmin'' {{IPA|pl|ˈvʲɛd͡ʑmʲin|pron}}) je [[RPG|akciona RPG videoigra]] iz 2007. godine koju je razvio studio [[CD Projekt Red]] za [[Microsoft Windows|Windows]] i [[OS X]]. Zasnovana je na fantastičnom serijalu romana ''[[Vještac (serijal)|The Witcher]]'' poljskog autora [[Andrzej Sapkowski|Andrzeja Sapkowskog]]. Radnja igre se odvija nakon događaja iz glavne književne sage.<ref name="Witna2">{{cite press release|url=https://www.businesswire.com/news/home/20130725006266/en/CD-Projekt-RED-Partners-Warner-Bros.-Interactive|title=CD Projekt RED Partners With Warner Bros. Interactive Entertainment to Bring The Witcher 3: Wild Hunt to North America|publisher=[[Warner Bros. Interactive Entertainment]]|agency=[[Business Wire]]|date=July 25, 2013|access-date=August 31, 2019|archive-date=31 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831164514/https://www.businesswire.com/news/home/20130725006266/en/CD-Projekt-RED-Partners-Warner-Bros.-Interactive|url-status=live}}</ref><ref name="ign12" /> Igra je dobila pozitivne kritike. Verzija za konzole, ''The Witcher: Rise of the White Wolf'', bila je planirana za izlazak 2009. godine koristeći potpuno novi engine i sistem borbe. Projekat je obustavljen zbog problema s plaćanjem francuskom studiju za razvoj konzolaških igara Widescreen Games. Nastavak, ''[[The Witcher 2: Assassins of Kings]]'', objavljen je 2011. godine. Remake igre ''The Witcher'' najavljen je u oktobru 2022. godine, nakon što je prethodno prvi put nagoviješten pod kodnim imenom "Canis Majoris". Pod naslovom ''The Witcher Remake'', igra će biti razvijena pomoću [[Unreal Engine 5|Unreal Enginea 5]], istog enginea koji se koristi za planiranu drugu trilogiju. Studio Fool's Theory pretežno će raditi na rimejku, uz puni kreativni nadzor osoblja iz serijala ''The Witcher'' i studija CD Projekt Red.<ref name="eurogamerremake2" /> == Gameplay == U igri ''The Witcher'' dostupna su tri stila kamere: dvije [[Izometrijska grafika u videoigrama|izometrijske]] perspektive, u kojima se miš koristi za upravljanje većinom funkcija, te pogled [[Treće lice (videoigre)|preko ramena]], koji igrača više približava borbi, ali mu ograničava vidno polje. U sva tri prikaza kontrole se mogu podesiti tako da budu prvenstveno fokusirane na miša ili na kombinovani pristup tastature i miša. Priča se odvija u srednjovjekovnom fantastičnom svijetu i prati [[Geralt iz Rivije|Geralta iz Rivije]], jednog od rijetkih putujućih lovaca na čudovišta s natprirodnim moćima, poznatih kao vješci (Witchers). Igrači mogu birati između tri borbena stila za različite situacije i neprijatelje. Brzi stil omogućava brže napade s manjom štetom, uz veću šansu za pogađanje brzih neprijatelja; snažni stil nanosi veću štetu, ali uz sporiju brzinu napada i manju šansu za pogodak brzih neprijatelja; grupni stil karakterišu široki, kružni napadi koji su najefikasniji kada je Geralt okružen.<ref name="GameSpot preview2" /> Igrač može prebacivati stilove u bilo kojem trenutku. Oba Geraltova glavna mača također imaju izrazito drugačije borbene stilove u poređenju s drugim oružjima i služe specifičnim svrhama. Čelični mač se koristi u borbi protiv ljudi i drugih bića od krvi i mesa, dok je srebrni mač efikasniji protiv natprirodnih čudovišta i zvijeri (protiv kojih čelik nekada nema nikakvog efekta). S preciznim tajmingom, igrač može povezati Geraltove napade u [[Kombo (videoigre)|komboe]] kako bi efikasnije nanosio štetu. Alhemija je značajan dio gameplaya. Igrač može stvarati napitke koji ubrzavaju regeneraciju [[Zdravlje (igre)|zdravlja]] ili izdržljivosti, omogućavaju Geraltu da vidi u mraku ili mu daju druge korisne efekte. Recepti za napitke mogu se naučiti iz svitaka ili putem eksperimentisanja. Kada igrač napravi nepoznat napitak, može odlučiti da ga popije, ali ako je napitak neuspješan, Geralt će biti otrovan ili će pretrpjeti druge štetne posljedice. Svako konzumiranje napitka povećava nivo toksičnosti u Geraltovom tijelu. To se može smanjiti ispijanjem specijalnog napitka ili meditacijom u krčmi ili pored logorske vatre. Osim napitaka, igrač može stvarati ulja za oružja kako bi povećao nanesenu štetu. Također može praviti bombe koje koristi u borbama. Ništa od ovoga ne može se stvoriti dok igrač ne uloži poene talenta u odgovarajuće [[Vještina (RPG)|vještine]]. Sistem odgođenih odluka i posljedica znači da se reperkusije igračevih izbora otkrivaju tek u kasnijim činovima priče. To sprječava igrače da koriste pristup donošenju odluka metodom "sačuvaj i učitaj" ([[Snimanje igre|save-reload]]). Ovaj sistem značajno doprinosi [[Vrijednost ponovnog igranja|vrijednosti ponovnog igranja]], s obzirom na to da posljedice odluka mogu dovesti do potpuno drugačijih događaja i na kraju rezultirati potpuno drugačijim iskustvom igranja. Igrač se veoma često nalazi u situaciji da mora birati između manjeg od dva zla.<ref name="tgg2" /> == Radnja == === Postavka i likovi === Smješten na [[The Witcher (serija videoigara)#Svijet|Kontinentu iz Witcher franšize]], igrač preuzima ulogu [[Geralt iz Rivije|Geralta iz Rivije]], lutajućeg genetski poboljšanog lovca na čudovišta. Igra se odvija oko pet godina nakon događaja iz romana ''Gospodarica jezera'' (''The Lady of the Lake''). Geralta prate njegovi dugogodišnji saveznici i kolege vješci, Eskel, Lambert i njihov instruktor Vesemir, kao i čarobnica [[Triss Merigold]] iz Maribora i terenska bolničarka Shani. Osim toga, u igri se pojavljuju likovi koji potiču iz knjiga, uključujući Geraltove saputnike: pjesnika [[Neven (The Witcher)|Nevena]] (Dandelion), patuljka Zoltana Chivaya, [[Kralj Foltest|kralja Foltesta]] od Temerije, njegovu kćerku princezu Addu (koja je ranije bila prokleta u oblik [[Striga (mitologija)|strige]], ali ju je Geralt izliječio), kralja Radovida od Redanije, te sablasnog [[Kralj Divljeg Lova|Kralja Divljeg Lova]], osvajača iz drugog svijeta. Likovi originalno kreirani za igru su dječak Alvin, čarobnjak Azar Javed, plaćenik po imenu Profesor, i Jacques de Aldersberg, Veliki majstor religiozne frakcije Reda Plamteće ruže. === Sinopsis === Geralt se budi u planinskoj tvrđavi Škole Vuka, Kaer Morhenu, bez sjećanja o tome ko je i kako je tamo dospio. Pomažu mu njegova braća vješci kao i Triss Merigold, koja traži lijek za njegovo misteriozno stanje. Kaer Morhen je iznenada napadnut od strane nepoznate grupe napadača, koji bježe s ključnim mutagenima i formulama za stvaranje vještaca. Progoneći ovu frakciju, Geralt putuje u glavni grad Temerije, Vizimu. Usput spašava Alvina, seljačkog dječaka s magičnim darom. Triss utvrđuje da je Alvin Izvor (Source), magično čudo slično Ciri, Geraltovoj usvojenoj kćeri. Igrač ima mogućnost da Alvina preda na brigu Triss ili Shani. Alvin dobija magičnu amajliju namijenjenu suzbijanju njegovih moći dok ne nauči kontrolisati magiju. Geralt slijedi nekoliko tragova o grupi koja je napala Kaer Morhen i saznaje da su poznati kao Salamandra, a navodno ih predvodi strani čarobnjak Azar Javed. Situaciju u gradu dodatno pogoršavaju visoke tenzije uzrokovane sukobom između vjerskih fanatika Reda Plamteće ruže i vilenjačke terorističke grupe Scoia'tael. Uz pomoć saveznika u Vizimi, Geralt napada bazu Salamandre i ubija Profesora, opasnog plaćenika, ali ga potom izdaje princeza Adda, nakon čega ga Triss teleportuje u selo izvan grada. Nekada mirno selo postaje bojno polje kada izbije oružani sukob između Reda Plamteće ruže i Scoia'taela. Geralt je prisiljen izabrati stranu ili stvoriti neprijatelje od obiju. Uplašen, Alvin koristi svoje sposobnosti Izvora i magično nestaje. Nakon povratka u Vizimu, Geralt otkriva da se temerski regent, kralj Foltest, vratio, dok je Adda ponovo pala pod kletvu i pretvorila se u strigu. Prema Foltestovim naredbama, Geralt pomaže vitezovima ili vilenjacima u vraćanju reda u gradu te rješava problem s Addom. Zatim vrši napad na glavni štab Salamandre i ubija Azara Javeda, otkrivajući da je stvarni vođa bande Jacques de Aldersberg, Veliki majstor Reda Plamteće ruže. Foltest unajmljuje Geralta da ubije Jacquesa kako bi zauvijek uništio prijetnju Salamandre. Geralt se suočava s Jacquesom, koji mu objašnjava da je zbog svojih moći vidio konačno izumiranje čovječanstva uzrokovano kataklizmom poznatom kao Bijeli mraz (White Frost). Zbog toga je pokušao stvoriti nadmoćnu rasu mutiranih ljudi koja bi preživjela apokalipsu. Geralt se također suočava s Kraljem Divljeg Lova, koji ga upozorava na [[The Witcher 3: Wild Hunt|nadolazeći sukob]]. Nakon što Geralt pobijedi i ubije Jacquesa, primjećuje da je Veliki majstor nosio istu amajliju kao Alvin. Time saznaje da je de Aldersberg zapravo seoski dječak kojeg je ranije spasio, a koji je slučajno otputovao u prošlost. Kada se Geralt vrati Foltestu s vijestima o završenom zadatku, kralja iznenada napada ubica. Geralt savladava napadača, za kojeg se na kraju ispostavlja da je također vještac. == Razvoj == Prije učešća CD Projekta, studio [[Metropolis Software]] (kojeg je CD Projekt kupio 2009. a potom zatvorio 2010. godine) dobio je oko 1997. godine licencu od [[Andrzej Sapkowski|Andrzeja Sapkowskog]] za romane iz serijala ''[[Vještac (serijal)|The Witcher]]''.<ref>{{cite magazine|title=NG Alphas: Metropolis|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=35|publisher=[[Imagine Media]]|date=November 1997|pages=86–89}}</ref> Međutim, zbog niza drugih projekata na kojima je studio radio, te zabrinutosti izdavača [[TopWare]] o tome koliko će materijal biti prihvaćen na međunarodnom tržištu, projekat nikada nije otišao dalje od ranih medijskih objava i jednog igrivog nivoa.<ref>{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-06-16-the-witcher-game-that-never-was|title=The Witcher game that never was|last=Purchase|first=Robert|date=19 May 2015|work=[[Eurogamer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522203823/http://www.eurogamer.net/articles/2014-06-16-the-witcher-game-that-never-was|archive-date=22 May 2016|url-status=live|access-date=10 December 2017}}</ref> CD Projekt je kasnije kontaktirao Sapkowskog radi prava na serijal. Osigurali su prava za oko 35.000 zlota (oko 9.500 američkih dolara), budući da je Sapkowski želio sav novac unaprijed, odbivši procenat od prodaje (autorska prava) iako su mu to nudili. U intervjuu iz 2017. godine, Sapkowski je izjavio da ga videoigre tada uopće nisu zanimale te da je na ponudu gledao isključivo kao na brzu finansijsku korist.<ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2017-03-24-meeting-andrzej-sapkowski-the-writer-who-created-the-witcher|title=Meeting Andrzej Sapkowski, the writer who created The Witcher|last=Purchase|first=Robert|date=3 March 2017|work=[[Eurogamer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213190631/http://www.eurogamer.net/articles/2017-03-24-meeting-andrzej-sapkowski-the-writer-who-created-the-witcher|archive-date=13 December 2017|url-status=live|access-date=10 December 2017}}</ref> Razvojni tim naveo je RPG serijal ''[[Gothic (serijal)|Gothic]]'' kao glavni uzor. CD Projekt je u Poljskoj lokalizovao i izdao ''[[Gothic (videoigra)|Gothic]]'' (2002) i ''[[Gothic II]]'' (2003). Obje igre, zajedno sa naslovom ''[[Gothic 3]]'' (2006), bile su veoma popularne u Poljskoj i donijele veliki uspjeh CD Projektu kao regionalnom izdavaču. Kompanija je osvojila nagrade Poslovna Gazela (Business Gazelle) 2003. i 2004. godine.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/2018/2/7/16985526/the-witcher-3-owes-gothic-series-vide-documentary-subtitles|title=What The Witcher 3 owes to classic RPG series Gothic|date=7 February 2018|publisher=[[Polygon (website)|Polygon]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250228150615/https://www.polygon.com/2018/2/7/16985526/the-witcher-3-owes-gothic-series-vide-documentary-subtitles|archive-date=28 February 2025|url-status=live|access-date=4 September 2024}}</ref><ref name="cdp2">{{cite web|url=http://www.gry-online.pl/polski-wydawca.asp?ID=288|title=CDP.pl / CD Projekt|work=Gry-Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302095726/http://www.gry-online.pl/polski-wydawca.asp?ID=288|archive-date=2 March 2012|url-status=live|access-date=21 October 2010}}</ref> === Pokretač igre === ''The Witcher'' pokreće modificirana verzija pokretača [[Aurora Engine]] kompanije [[BioWare]], s vlastitim sistemom za iscrtavanje grafike.<ref>{{Cite book|last=Barton|first=Matt|title=Dungeons and Desktops: The History of Computer Role-Playing Games|date=|publisher=A K Peters|year=2019|isbn=978-1-56881-411-7|edition=2nd|location=Wellesley, Mass|pages=522}}</ref> Pokretač je snažno optimizovan za single-player potrebe igre. Uveden je niz promjena; neke su navedene ispod. Jedna od najvažnijih promjena u odnosu na originalni Aurora Engine uključivala je kreiranje okruženja u [[Autodesk 3ds Max|3ds Maxu]], koja su se potom izvozila u engine, izbjegavajući tako sistem izrade pomoću modularnih pločica (tile-based). Ovo je developerima dalo slobodu da učine svako okruženje jedinstvenim, umjesto recikliranja istih objekata na više lokacija. [[CD Projekt|CD Projektova]] verzija pokretača također podržava svjetlosne mape generisane u 3ds Maxu, čime su dobivene realističnije sjene i bolje performanse u igri. Modificirani engine također uključuje "texture paint", alat koji razvojnom timu omogućava oslikavanje okruženja unikatnim teksturama. Dodati su novi, realistični prikazi neba ([[Skybox]]) i efekti vode dizajnirani specijalno za ''The Witcher''. Prirodna svjetlost se dinamički mijenja tokom dana, a ciklusi dana i noći obogaćuju vizuelni identitet igre. Vrijeme se također mijenja kroz razna stanja, od vedrog neba i slabe kiše do jakih oluja s grmljavinom. Druge značajne izmjene obuhvataju motion-capture animacije, poboljšanu fiziku, napredne mehanike i potpuno novi sistem borbe. Među modifikacijama su i implementacija portala te niz dodatnih grafičkih efekata poput isijavanja, dinamičkih sjena, efekata zamućenja i sl. === Lokalizacija === Sve kolekcionarske karte s prikazom ženskih likova koje Geralt dobija nakon "seksualnih osvajanja" bile su [[Cenzura|cenzurisane]] (retuširane kako bi bile "skromnije") u verziji izdatoj u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name="The Witcher Preview2" /> Model [[Drijada|drijade]] u igri također je izmijenjen na način da joj je kosa pokrivala veći dio tijela. Određeni cenzurisani sadržaj, poput kartica sa romansama, vraćen je u originalni oblik unutar izdanja ''Enhanced Edition''. Određeni dijalozi skraćeni su u nekim verzijama koje nisu prevedene na poljski jezik. Glavni dizajner Michal Madej demantovao je nagađanja fanova da je to učinjeno zbog vulgarnosti; objasnio je da su tekstovi rezani isključivo zbog tehničkih prepreka tokom produkcije. Lektor Martin Pagan primijetio je ova kraćenja u toku rada na tekstovima, dok je scenaristkinja Sande Chen također potvrdila da cenzura nije bila motiv. Ipak, fanovi vjeruju da je razlog ležao u smanjenju troškova snimanja glasovne glume, s obzirom na to da je velik dio uvredljivog jezika ostao u igri.<ref name="The Witcher Script Heavily Edited for English Audiences, Says The Writer2" /> === Izdavanje === Kompanija [[Atari Europe]] je 31. augusta 2006. objavila da će izdati i distribuirati igru u Zapadnoj Evropi i Aziji.<ref>{{Cite web|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/atari-europe-and-cd-projekt-sign-publishing-agreement-for-the-witcher|title=Atari Europe and CD Projekt Sign Publishing Agreement for 'The Witcher'|date=31 August 2006}}</ref> Ugovor o izdavanju i distribuciji u Sjevernoj Americi sa sestrinskom firmom [[Atari, Inc. (1993–present)|Atari, Inc.]] potvrđen je 5. februara 2007. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/atari-and-cd-projekt-sign-publishing-agreement-for-the-witcher|title=Atari and CD Projekt Sign Publishing Agreement for 'The Witcher'|date=5 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203192210/https://www.gamesindustry.biz/articles/atari-and-cd-projekt-sign-publishing-agreement-for-the-witcher|archive-date=3 December 2021|url-status=live|access-date=20 April 2022}}</ref> CD Projekt je igru izdao samostalno za tržišta Srednje i Istočne Evrope, uključujući Poljsku. === ''Enhanced Edition'' === Tokom [[Game Developers Conference|GDC-a]] 2008. godine, CD Projekt Red najavio je poboljšanu verziju igre, koja je svjetlo dana ugledala 16. septembra iste godine. Značajne promjene u ''Enhanced'' verziji uključuju više od 200 novih animacija, dodatne modele za [[NPC]] likove, promjenu boja generičkih modela i čudovišta, proširene i ispravljene prijevode dijaloga, znatno bolju stabilnost, potpuno redizajniran inventar, te drastično smanjeno vrijeme učitavanja (oko 80% kraće).<ref name="The Witcher Enhanced Edition2" /><ref name="The Witcher Enhanced Edition Fact Sheet (PDF)2" /><ref name="The Witcher Official Site2" /> Navedeno je da su ispravljeni svi prijašnji bugovi, a uputstvo za igranje potpuno prepravljeno. Izdane su i dvije nove epizode koje se mogu igrati odvojeno: ''Side Effects'' (Nuspojave) i ''The Price of Neutrality'' (Cijena neutralnosti). Dodana je i mogućnost razdvajanja jezika glasovne glume od jezika titlova (npr. igrači mogu izabrati poljske glasove s engleskim titlovima). Među ostalim dostupnim jezicima bili su ruski, italijanski, francuski, španski, njemački, češki, mađarski i kineski. Pored unaprjeđenja same igre, maloprodajna verzija ''Enhanced Edition'' sadržavala je "making of" DVD (kako je igra nastala), CD s 29 službenih soundtrack numera, dodatni CD s muzikom "inspirisanom igrom", pripovijetku ''Vještac'' iz knjige ''[[Posljednja želja (knjiga)|Posljednja želja]]'', kvalitetno štampanu mapu Temerije te zvanični priručnik. Na DVD-u su isporučeni spomenuti dodaci te uređivač avantura D'jinni. Vlasnici originalne igre mogli su besplatno preuzeti sve digitalne nadogradnje s poboljšanog izdanja registracijom igre na zvaničnom forumu, a postojeći save-fajlovi bili su potpuno kompatibilni. Prema riječima suosnivača kompanije, Michala Kicinskog, CD Projekt je u razvoj ''Enhanced Editiona'' uložio oko milion dolara, a do decembra 2008. na tržište je lansirano oko 300.000 primjeraka ove verzije.<ref name="gamecytekicinskiinterview2">{{cite web|url=http://www.gamecyte.com/cd-projekts-michal-kicinski-talks-witcher-sales-piracy-and-drm|title=CD Projekt's Michal Kicinski Talks Witcher Sales, Piracy and DRM|last=Hollister|first=Sean|date=10 December 2008|publisher=GameCyte|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309205412/http://www.gamecyte.com/cd-projekts-michal-kicinski-talks-witcher-sales-piracy-and-drm|archive-date=9 March 2009|url-status=dead|access-date=10 December 2008}}</ref> CD Projekt je za američko tržište 31. jula 2009. objavio ''Director's Cut'' verziju. Ova edicija sadržavala je sve komponente kao i ostatak svijeta, s tim da je ukinuta ranija cenzura iz američkog izdanja. Kompanija je također ponudila i zvaničnu zakrpu koja uklanja cenzuru onima koji su ranije nabavili fizičke američke kopije igre. === Verzija za konzole === Na internet je 29. novembra 2008. procurio snimak verzije igre za konzole. CD Projekt Red je nedugo nakon toga, 2. decembra, zvanično potvrdio portovanje ''The Witchera'' na konzole [[PlayStation 3]] i [[Xbox 360]] pod nazivom ''The Witcher: Rise of the White Wolf''.<ref name="Console version announcement2" /> Verzija je rađena ispočetka na DaVinci pokretaču francuskog studija Widescreen Games s nizom razlika u mehanici.<ref name="gamecyte2">{{cite web|url=http://www.gamecyte.com/the-witcher-rise-of-the-white-wolf-qa-dlc-confirmed|title=''The Witcher: Rise of the White Wolf'' Q&A – Console DLC Confirmed!|last=Hollister|first=Sean|date=9 December 2008|publisher=GameCyte|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711070850/http://www.gamecyte.com/the-witcher-rise-of-the-white-wolf-qa-dlc-confirmed|archive-date=11 July 2011|url-status=dead|access-date=10 December 2008|df=dmy-all}}</ref> Jakub Styliński, senior dizajner iz CD Projekta, izjavio je da konzolaška verzija uključuje izmijenjeni interfejs, potpuno drugačije borbe protiv bossova, "određen broj novih modela", i prepravljeni sistem progresije. Tome je dodan dinamičniji borbeni sistem fokusiran na akciju, s poboljšanim AI-jem i opcijom za direktno kontrolisanje Geraltove odbrane, uz potpuno nove motion-capture animacije.<ref name="gamecyte2" /> Studio je potvrdio i planove za [[Sadržaj za preuzimanje (videoigre)|DLC]] (sadržaje za preuzimanje).<ref name="gamecyte2" /> Ipak, 29. aprila 2009. godine, objavljeno je da je produkcija pauzirana zbog neisplaćenih obaveza CD Projekta francuskom razvojnom timu (Widescreen Games).<ref name="prnewswire2" /> Direktor CD Projekta, Michał Kiciński, izjavio je da je do kašnjenja isplata došlo zbog učestalog kršenja rokova Widescreen Gamesa, tvrdeći da je njihova "tehnička nesposobnost kreirala rizik u postizanju očekivanog kvaliteta", zbog čega je saradnja između dva studija raskinuta.<ref>{{cite web|url=http://ve3d.ign.com/articles/news/46616/CD-Projekt-Respond-To-Widescreens-Witcher-Rise-Of-The-White-Wolf-Accusations|title=CD Projekt Respond To Widescreen's ''Witcher: Rise Of The White Wolf'' Accusations|last=Burnes|first=Andrew|work=IGN|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214142826/http://ve3d.ign.com/articles/news/46616/CD-Projekt-Respond-To-Widescreens-Witcher-Rise-Of-The-White-Wolf-Accusations|archive-date=14 February 2012|url-status=dead|access-date=20 September 2019}}</ref> == Prijem == {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 1em;" ! colspan="2" |Prijem |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |Zbirne ocjene |- !Agregator !Ocjena |- |[[Metacritic]] |81/100<ref name="metacritic2" /> (''Enhanced Edition'') 86/100<ref name="metacritic enhanced edition2" /> |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |Ocjene kritičara |- !Publikacija !Ocjena |- |''1UP.com'' |B−<ref name="1upReview2" /> |- |''Eurogamer'' |7/10<ref name="eurogamer2" /> |- |''GamePro'' |4.5/5<ref name="gamepro2" /> |- |''GameSpot'' |8.5/10<ref name="gamespot2" /> |- |''GameSpy'' |4.5/5<ref name="gamespy2" /> |- |''GameZone'' |8.8/10<ref name="gamezone2" /> |- |''IGN'' |8.5/10<ref name="ign22" /> |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |Nagrade |- !Publikacija !Nagrada |- |''GameSpy'' |PC RPG godine<ref name="Gamespy's Game of the Year 20072" /> |- |''IGN'' |Najbolje iz 2007, Najbolji RPG |} Igra je dobila pretežno pozitivne recenzije. Kumulativni rezultat igre na agregatoru recenzija [[Metacritic]] iznosi 81 od 100.<ref name="metacritic2" /> Michael Lafferty iz GameZonea ocijenio je igru sa 8.8 od 10, opisavši je kao duboku, impresivnu igru u kojoj će igrač morati "promisliti prije svake odluke, a ne se samo 'hack and slash' metodom probijati prema cilju".<ref name="gamezone2" /> Filmski vizualni uvodni trailer iz igre bio je nominovan 2007. godine na dodjeli [[Visual Effects Society|VES nagrada]] u kategoriji Izvanrednih unaprijed renderisanih vizuala,<ref name="vesaward2" /> dok je cjelokupan soundtrack iste godine odnio nagradu "Najboljeg soundtracka iz fantastične igre" od strane platforme Radio Rivendell.<ref name="rivendellaward2" /> Tokom 11. dodjele nagrada Interactive Achievement Awards, Akademija interaktivnih umjetnosti i nauka ([[Academy of Interactive Arts & Sciences|AIAS]]) proglasila je ''The Witcher'' jednim od nominovanih u izboru "RPG godine" (Role-Playing Game of the Year) za 2007. godinu, s tim da je priznanje na kraju otišlo igri ''[[Mass Effect (videoigra)|Mass Effect]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.interactive.org/awards/award_category_details.asp?idAward=2008&idGameAwardType=122|title=2008 Awards Category Detail - Role-Playing Game of the Year|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310015203/https://www.interactive.org/awards/award_category_details.asp?idAward=2008&idGameAwardType=122|archive-date=10 March 2022|url-status=live|access-date=April 8, 2020|author=Academy of Interactive Arts & Sciences|author-link=Academy of Interactive Arts & Sciences}}</ref> Igra je 2010. godine svrstana kao jedan od nezaobilaznih naslova u referentnoj knjizi ''[[1001 Videoigra koju morate odigrati prije nego što umrete|1001 Video Games You Must Play Before You Die]]''.<ref>{{cite book|last=Mott|first=Tony|title=1001 Video Games You Must Play Before You Die|publisher=Quintessence Editions Ltd.|year=2010|isbn=978-1-74173-076-0|location=London|page=751}}</ref> Kompanija CD Projekt Red dugi niz godina nije izlazila u javnost s tačnim brojkama o prodaji prve igre. Tek 2026. godine, suizvršni direktor kompanije Michał Nowakowski otkrio je zvanične podatke. Prema njegovim informacijama, originalni ''The Witcher'' prodat je u više od 10 miliona primjeraka.<ref>{{Cite news|last=Werner|first=Adrian|date=2026-01-16|title=Szef CD Projektu przerywa milczenie. Wiedźmin 1 i Wiedźmin 2 wysoko na liście najlepiej sprzedających się polskich gier|url=https://www.gry-online.pl/newsroom/szef-cd-projektu-przerywa-milczenie-wiedzmin-1-i-wiedzmin-2-wysok/zd2ff96|access-date=2026-01-16|website=[[Gry-Online]]|language=pl}}</ref> Također je naglasio da igra i godinama nakon zvaničnog datuma izlaska nastavlja bilježiti zavidnu prodaju i doprinositi stabilnim prihodima. == Reference == {{Napomene}}{{Reflist|refs=<ref name="GameSpot preview">{{cite web|last=Ocampo|first=Jason|title=The Witcher Exclusive Impressions&nbsp;– Combat and Story|publisher=[[GameSpot]]|date=2 July 2007|url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/thewitcher/news.html?sid=6173457&mode=previews|access-date=2 November 2007|archive-date=11 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011130123/http://www.gamespot.com/pc/rpg/thewitcher/news.html?sid=6173457&mode=previews|url-status=live}}</ref> <ref name="1upReview">{{cite web|last=Neigher|first=Eric|title=The Witcher 3 |date=8 November 2007|url=https://jeuxx-gratuit.fr/the-witcher-3-wild-hunt-gratuit-telecharger/|access-date=12 August 2008}}</ref> <ref name="Console version announcement">{{cite web|url=http://www.thewitcher.com/community/en/news/770.html |title=Console version announcement |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206030758/http://www.thewitcher.com/community/en/news/770.html |archive-date=6 December 2008 }}</ref> <ref name="Gamespy's Game of the Year 2007">{{cite web|last=Accardo|first=Sal 'Sluggo'|title=GameSpy's Game of the Year 2007|publisher=[[GameSpy]]|url=http://goty.gamespy.com/2007/pc/2.html|access-date=12 August 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080723131042/http://goty.gamespy.com/2007/pc/2.html|archive-date=23 July 2008}}</ref> <ref name="The Witcher Enhanced Edition Fact Sheet (PDF)">{{cite web|url=http://www.thewitcher.com/resources/upload/img/news/2008/02/Enhanced%20Edition%20fact%20sheet.pdf |title=The Witcher Enhanced Edition Fact Sheet (PDF) |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229051739/http://www.thewitcher.com/resources/upload/img/news/2008/02/Enhanced%20Edition%20fact%20sheet.pdf |archive-date=29 December 2009 }}</ref> <ref name="The Witcher Enhanced Edition">{{cite web|url=http://uk.ign.com/articles/2008/02/23/gdc-2008-the-witcher-enhanced-edition|title=GDC 2008: The Witcher Enhanced Edition|last=Butts|first=Steve|date= 22 February 2008}}</ref> <ref name="The Witcher Official Site">{{cite web|url=http://www.thewitcher.com/community/en/www/ee_description.html |title=The Witcher Official Site |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080903111444/http://www.thewitcher.com/community/en/www/ee_description.html |archive-date=3 September 2008 }}</ref> <ref name="The Witcher Preview">{{cite web|url=http://ve3d.ign.com/articles/previews/35022/The-Witcher-Preview/p2/c1|last=Burnes|first=Andrew|title=The Witcher Preview|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026071315/http://ve3d.ign.com/articles/previews/35022/The-Witcher-Preview/p2/c1 |archive-date=26 October 2007 }}</ref> <ref name="The Witcher Script Heavily Edited for English Audiences, Says The Writer">{{cite web|last=Breckon|first=Nick|title=The Witcher Script Heavily Edited for English Audiences, Says The Writer|publisher=[[Shacknews]]|date=7 November 2007|url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/49819|access-date=17 November 2007|archive-date=23 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023194755/http://www.shacknews.com/onearticle.x/49819|url-status=live}}</ref> <ref name="eurogamer">{{cite web |last=Whitehead |first=Dan |date=26 October 2007 |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=86156 |title=The Witcher |publisher=[[Eurogamer]] |access-date=12 August 2008 |archive-date=28 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028024253/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=86156 |url-status=dead }}</ref> <ref name="gamepro">{{cite web |last=Rivera |first=Amanda |date=4 December 2007 |url=http://www.gamepro.com/computer/pc/games/reviews/151268.shtml |title=Review: The Witcher |publisher=[[GamePro]] |access-date=12 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205161219/http://www.gamepro.com/computer/pc/games/reviews/151268.shtml |archive-date=5 December 2007}}</ref> <ref name="gamespot">{{cite web |last=Todd |first=Brett |date=5 November 2005 |url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/thewitcher/review.html |title=The Witcher Review |publisher=[[GameSpot]] |access-date=12 August 2008 |archive-date=25 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725054802/http://www.gamespot.com/pc/rpg/thewitcher/review.html |url-status=live }}</ref> <ref name="gamespy">{{cite web |last=Abner |first=William |date=21 November 2007 |url=http://pc.gamespy.com/pc/the-witcher/837045p1.html |title=The Witcher (PC) Review |publisher=[[GameSpy]] |access-date=8 January 2010 |archive-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317165227/http://pc.gamespy.com/pc/the-witcher/837045p1.html |url-status=live }}</ref> <ref name="gamezone">Michael Lafferty (2007) [http://www.gamezone.com/reviews/2007/11/05/the_witcher_pc_review "Gamezone Witcher Review"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309172238/http://www.gamezone.com/reviews/2007/11/05/the_witcher_pc_review |date=9 March 2014 }} retrieved 8 January 2010</ref> <ref name="ign1">{{cite web | last=Aihoshi | first=Richard | date=24 May 2006 | url=http://www.ign.com/articles/2006/05/25/the-witcher-e3-view | title=''The Witcher'' E3 View | work=[[IGN]] | access-date=9 June 2016 | archive-date=8 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160808140943/http://www.ign.com/articles/2006/05/25/the-witcher-e3-view | url-status=live }}</ref> <ref name="ign2">{{cite web |last=Adams |first=Dan |date=29 October 2007 |url=http://www.ign.com/articles/2007/10/30/the-witcher-review |title=The Witcher Review |publisher=IGN |access-date=9 June 2016 |archive-date=26 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526210600/http://www.ign.com/articles/2007/10/30/the-witcher-review |url-status=live }}</ref> <ref name="metacritic">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/the-witcher/critic-reviews/?platform=pc |title=The Witcher for PC Reviews |publisher=[[Metacritic]] |access-date=12 August 2008 |archive-date=5 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105021936/http://www.metacritic.com/game/pc/the-witcher |url-status=live }}</ref> <ref name="metacritic enhanced edition">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/the-witcher-enhanced-edition/critic-reviews/?platform=pc |title=The Witcher: Enhanced Edition for PC Reviews |publisher=[[Metacritic]] |access-date=3 March 2020 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109043235/https://www.metacritic.com/game/the-witcher-enhanced-edition/critic-reviews/?platform=pc |url-status=live }}</ref> <ref name="prnewswire">{{cite web|url=http://sev.prnewswire.com/entertainment/20090429/3887817en_iCrossing29042009-1.html|title=Development of the new Game "The Witcher: Rise of the White Wolf" is Frozen for Playstation3 and Xbox360!|type=Press release|work=prnewswire.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503105721/http://sev.prnewswire.com/entertainment/20090429/3887817en_iCrossing29042009-1.html|archive-date=3 May 2009}}</ref> <ref name="rivendellaward">{{cite web|url=http://www.radiorivendell.com/index.php?pageId=39|title=Radio Rivendell 2007 winners|access-date=8 January 2010|archive-date=31 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100831061037/http://www.radiorivendell.com/index.php?pageId=39|url-status=live}}</ref> <ref name="tgg">{{cite web |last=Arulnathan |first=Justin |date=24 August 2007 |url=http://www.thegamergene.com/pc/gc-07-the-witcher-preview/ |title=''The Witcher'' TheGamerGene Preview |work=[[TheGamerGene]] |access-date=24 August 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928141825/http://www.thegamergene.com/pc/gc-07-the-witcher-preview/ |archive-date=28 September 2007 }}</ref> <ref name="vesaward">{{cite web|url=https://telechargerdesjeux.com/the-witcher-3-wild-hunt-telecharger-gratuit/|title=The Witcher 3: Wild Hunt|date=8 January 2021|access-date=26 August 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630063152/https://telechargerdesjeux.com/the-witcher-3-wild-hunt-telecharger-gratuit/|url-status=live}}</ref> <ref name="eurogamerremake">{{cite web |last=Nightingale |first=Ed |date=26 October 2022 |url=https://www.eurogamer.net/cd-projekt-announces-remake-of-first-witcher-game |title=CD Projekt Red announces remake of first Witcher game |publisher=[[Eurogamer]] |access-date=26 August 2022 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521124637/https://www.eurogamer.net/cd-projekt-announces-remake-of-first-witcher-game |url-status=live }}</ref>}} == Vanjski linkovi == * {{Zvanični sajt|http://thewitcher.com/en/witcher1}} [[Kategorija:Poljska]] [[Kategorija:Poljska u fikciji]] [[Kategorija:Videoigre]] r9t38qs8ip806uysrsl4w29lb8xapns 3902457 3902456 2026-07-07T19:09:58Z Akir-toj 182441 3902457 wikitext text/x-wiki {{Infokutija videoigra | naslov = The Witcher | slika = The Witcher EU box.png | razvijač = [[CD Projekt Red]] | izdavač = '''CEE:''' [[CD Projekt]]<br />'''Sjeverna Amerika / EU / Azija / Australija:''' [[Atari SA|Atari]] <small>(Digitalno izdao CD Projekt)</small> | režiser = Jacek Brzeziński | producent = Maciej Miąsik | dizajner = Michał Madej | programer = Maciej Siniło | umjetnik = Adam Badowski | pisac = [[Artur Ganszyniec]]<br />Sebastian Stępień<br />Marcin Blacha | kompozitor = Adam Skorupa<br />Paweł Blaszczak | serijal = ''[[The Witcher (serija videoigara)|The Witcher]]'' | pogon = [[Aurora Engine]] | platforme = [[Microsoft Windows|Windows]], [[OS X]] | objavljeno = '''EU:''' 26. oktobar 2007.<br />'''NA:''' 30. oktobar 2007.<br />'''AUS:''' 9. novembar 2007.<br /><br /><u>'''''Enhanced Edition'''''</u><br />'''Windows:'''<br />'''NA:''' 16. septembar 2008.<br />'''EU:''' 19. septembar 2008.<br />'''AUS:''' 30. septembar 2008.<br />'''OS X:'''<br />5. april 2012. | žanr = [[Akcioni RPG|RPG]] | načini_igranja = [[Jedan igrač]] | tekst = Omot igrice za EU tržište | veličina_slike = 270px }} '''''The Witcher''''' ([[Poljski jezik|poljski]]: ''Wiedźmin'') je [[RPG|akciona RPG videoigra]] iz 2007. godine koju je razvio studio [[CD Projekt Red]] za [[Microsoft Windows|Windows]] i [[OS X]]. Zasnovana je na fantastičnom serijalu romana ''[[Vještac (serijal)|The Witcher]]'' poljskog autora [[Andrzej Sapkowski|Andrzeja Sapkowskog]]. Radnja igre se odvija nakon događaja iz glavne književne sage.<ref name="Witna2">{{cite press release|url=https://www.businesswire.com/news/home/20130725006266/en/CD-Projekt-RED-Partners-Warner-Bros.-Interactive|title=CD Projekt RED Partners With Warner Bros. Interactive Entertainment to Bring The Witcher 3: Wild Hunt to North America|publisher=[[Warner Bros. Interactive Entertainment]]|agency=[[Business Wire]]|date=July 25, 2013|access-date=August 31, 2019|archive-date=31 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831164514/https://www.businesswire.com/news/home/20130725006266/en/CD-Projekt-RED-Partners-Warner-Bros.-Interactive|url-status=live}}</ref><ref name="ign12" /> Igra je dobila pozitivne kritike. Verzija za konzole, ''The Witcher: Rise of the White Wolf'', bila je planirana za izlazak 2009. godine koristeći potpuno novi engine i sistem borbe. Projekat je obustavljen zbog problema s plaćanjem francuskom studiju za razvoj konzolaških igara Widescreen Games. Nastavak, ''[[The Witcher 2: Assassins of Kings]]'', objavljen je 2011. godine. Remake igre ''The Witcher'' najavljen je u oktobru 2022. godine, nakon što je prethodno prvi put nagoviješten pod kodnim imenom "Canis Majoris". Pod naslovom ''The Witcher Remake'', igra će biti razvijena pomoću [[Unreal Engine 5|Unreal Enginea 5]], istog enginea koji se koristi za planiranu drugu trilogiju. Studio Fool's Theory pretežno će raditi na rimejku, uz puni kreativni nadzor osoblja iz serijala ''The Witcher'' i studija CD Projekt Red.<ref name="eurogamerremake2" /> == Gameplay == U igri ''The Witcher'' dostupna su tri stila kamere: dvije [[Izometrijska grafika u videoigrama|izometrijske]] perspektive, u kojima se miš koristi za upravljanje većinom funkcija, te pogled [[Treće lice (videoigre)|preko ramena]], koji igrača više približava borbi, ali mu ograničava vidno polje. U sva tri prikaza kontrole se mogu podesiti tako da budu prvenstveno fokusirane na miša ili na kombinovani pristup tastature i miša. Priča se odvija u srednjovjekovnom fantastičnom svijetu i prati [[Geralt iz Rivije|Geralta iz Rivije]], jednog od rijetkih putujućih lovaca na čudovišta s natprirodnim moćima, poznatih kao vješci (Witchers). Igrači mogu birati između tri borbena stila za različite situacije i neprijatelje. Brzi stil omogućava brže napade s manjom štetom, uz veću šansu za pogađanje brzih neprijatelja; snažni stil nanosi veću štetu, ali uz sporiju brzinu napada i manju šansu za pogodak brzih neprijatelja; grupni stil karakterišu široki, kružni napadi koji su najefikasniji kada je Geralt okružen.<ref name="GameSpot preview2" /> Igrač može prebacivati stilove u bilo kojem trenutku. Oba Geraltova glavna mača također imaju izrazito drugačije borbene stilove u poređenju s drugim oružjima i služe specifičnim svrhama. Čelični mač se koristi u borbi protiv ljudi i drugih bića od krvi i mesa, dok je srebrni mač efikasniji protiv natprirodnih čudovišta i zvijeri (protiv kojih čelik nekada nema nikakvog efekta). S preciznim tajmingom, igrač može povezati Geraltove napade u [[Kombo (videoigre)|komboe]] kako bi efikasnije nanosio štetu. Alhemija je značajan dio gameplaya. Igrač može stvarati napitke koji ubrzavaju regeneraciju [[Zdravlje (igre)|zdravlja]] ili izdržljivosti, omogućavaju Geraltu da vidi u mraku ili mu daju druge korisne efekte. Recepti za napitke mogu se naučiti iz svitaka ili putem eksperimentisanja. Kada igrač napravi nepoznat napitak, može odlučiti da ga popije, ali ako je napitak neuspješan, Geralt će biti otrovan ili će pretrpjeti druge štetne posljedice. Svako konzumiranje napitka povećava nivo toksičnosti u Geraltovom tijelu. To se može smanjiti ispijanjem specijalnog napitka ili meditacijom u krčmi ili pored logorske vatre. Osim napitaka, igrač može stvarati ulja za oružja kako bi povećao nanesenu štetu. Također može praviti bombe koje koristi u borbama. Ništa od ovoga ne može se stvoriti dok igrač ne uloži poene talenta u odgovarajuće [[Vještina (RPG)|vještine]]. Sistem odgođenih odluka i posljedica znači da se reperkusije igračevih izbora otkrivaju tek u kasnijim činovima priče. To sprječava igrače da koriste pristup donošenju odluka metodom "sačuvaj i učitaj" ([[Snimanje igre|save-reload]]). Ovaj sistem značajno doprinosi [[Vrijednost ponovnog igranja|vrijednosti ponovnog igranja]], s obzirom na to da posljedice odluka mogu dovesti do potpuno drugačijih događaja i na kraju rezultirati potpuno drugačijim iskustvom igranja. Igrač se veoma često nalazi u situaciji da mora birati između manjeg od dva zla.<ref name="tgg2" /> == Radnja == === Postavka i likovi === Smješten na [[The Witcher (serija videoigara)#Svijet|Kontinentu iz Witcher franšize]], igrač preuzima ulogu [[Geralt iz Rivije|Geralta iz Rivije]], lutajućeg genetski poboljšanog lovca na čudovišta. Igra se odvija oko pet godina nakon događaja iz romana ''Gospodarica jezera'' (''The Lady of the Lake''). Geralta prate njegovi dugogodišnji saveznici i kolege vješci, Eskel, Lambert i njihov instruktor Vesemir, kao i čarobnica [[Triss Merigold]] iz Maribora i terenska bolničarka Shani. Osim toga, u igri se pojavljuju likovi koji potiču iz knjiga, uključujući Geraltove saputnike: pjesnika [[Neven (The Witcher)|Nevena]] (Dandelion), patuljka Zoltana Chivaya, [[Kralj Foltest|kralja Foltesta]] od Temerije, njegovu kćerku princezu Addu (koja je ranije bila prokleta u oblik [[Striga (mitologija)|strige]], ali ju je Geralt izliječio), kralja Radovida od Redanije, te sablasnog [[Kralj Divljeg Lova|Kralja Divljeg Lova]], osvajača iz drugog svijeta. Likovi originalno kreirani za igru su dječak Alvin, čarobnjak Azar Javed, plaćenik po imenu Profesor, i Jacques de Aldersberg, Veliki majstor religiozne frakcije Reda Plamteće ruže. === Sinopsis === Geralt se budi u planinskoj tvrđavi Škole Vuka, Kaer Morhenu, bez sjećanja o tome ko je i kako je tamo dospio. Pomažu mu njegova braća vješci kao i Triss Merigold, koja traži lijek za njegovo misteriozno stanje. Kaer Morhen je iznenada napadnut od strane nepoznate grupe napadača, koji bježe s ključnim mutagenima i formulama za stvaranje vještaca. Progoneći ovu frakciju, Geralt putuje u glavni grad Temerije, Vizimu. Usput spašava Alvina, seljačkog dječaka s magičnim darom. Triss utvrđuje da je Alvin Izvor (Source), magično čudo slično Ciri, Geraltovoj usvojenoj kćeri. Igrač ima mogućnost da Alvina preda na brigu Triss ili Shani. Alvin dobija magičnu amajliju namijenjenu suzbijanju njegovih moći dok ne nauči kontrolisati magiju. Geralt slijedi nekoliko tragova o grupi koja je napala Kaer Morhen i saznaje da su poznati kao Salamandra, a navodno ih predvodi strani čarobnjak Azar Javed. Situaciju u gradu dodatno pogoršavaju visoke tenzije uzrokovane sukobom između vjerskih fanatika Reda Plamteće ruže i vilenjačke terorističke grupe Scoia'tael. Uz pomoć saveznika u Vizimi, Geralt napada bazu Salamandre i ubija Profesora, opasnog plaćenika, ali ga potom izdaje princeza Adda, nakon čega ga Triss teleportuje u selo izvan grada. Nekada mirno selo postaje bojno polje kada izbije oružani sukob između Reda Plamteće ruže i Scoia'taela. Geralt je prisiljen izabrati stranu ili stvoriti neprijatelje od obiju. Uplašen, Alvin koristi svoje sposobnosti Izvora i magično nestaje. Nakon povratka u Vizimu, Geralt otkriva da se temerski regent, kralj Foltest, vratio, dok je Adda ponovo pala pod kletvu i pretvorila se u strigu. Prema Foltestovim naredbama, Geralt pomaže vitezovima ili vilenjacima u vraćanju reda u gradu te rješava problem s Addom. Zatim vrši napad na glavni štab Salamandre i ubija Azara Javeda, otkrivajući da je stvarni vođa bande Jacques de Aldersberg, Veliki majstor Reda Plamteće ruže. Foltest unajmljuje Geralta da ubije Jacquesa kako bi zauvijek uništio prijetnju Salamandre. Geralt se suočava s Jacquesom, koji mu objašnjava da je zbog svojih moći vidio konačno izumiranje čovječanstva uzrokovano kataklizmom poznatom kao Bijeli mraz (White Frost). Zbog toga je pokušao stvoriti nadmoćnu rasu mutiranih ljudi koja bi preživjela apokalipsu. Geralt se također suočava s Kraljem Divljeg Lova, koji ga upozorava na [[The Witcher 3: Wild Hunt|nadolazeći sukob]]. Nakon što Geralt pobijedi i ubije Jacquesa, primjećuje da je Veliki majstor nosio istu amajliju kao Alvin. Time saznaje da je de Aldersberg zapravo seoski dječak kojeg je ranije spasio, a koji je slučajno otputovao u prošlost. Kada se Geralt vrati Foltestu s vijestima o završenom zadatku, kralja iznenada napada ubica. Geralt savladava napadača, za kojeg se na kraju ispostavlja da je također vještac. == Razvoj == Prije učešća CD Projekta, studio [[Metropolis Software]] (kojeg je CD Projekt kupio 2009. a potom zatvorio 2010. godine) dobio je oko 1997. godine licencu od [[Andrzej Sapkowski|Andrzeja Sapkowskog]] za romane iz serijala ''[[Vještac (serijal)|The Witcher]]''.<ref>{{cite magazine|title=NG Alphas: Metropolis|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=35|publisher=[[Imagine Media]]|date=November 1997|pages=86–89}}</ref> Međutim, zbog niza drugih projekata na kojima je studio radio, te zabrinutosti izdavača [[TopWare]] o tome koliko će materijal biti prihvaćen na međunarodnom tržištu, projekat nikada nije otišao dalje od ranih medijskih objava i jednog igrivog nivoa.<ref>{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-06-16-the-witcher-game-that-never-was|title=The Witcher game that never was|last=Purchase|first=Robert|date=19 May 2015|work=[[Eurogamer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522203823/http://www.eurogamer.net/articles/2014-06-16-the-witcher-game-that-never-was|archive-date=22 May 2016|url-status=live|access-date=10 December 2017}}</ref> CD Projekt je kasnije kontaktirao Sapkowskog radi prava na serijal. Osigurali su prava za oko 35.000 zlota (oko 9.500 američkih dolara), budući da je Sapkowski želio sav novac unaprijed, odbivši procenat od prodaje (autorska prava) iako su mu to nudili. U intervjuu iz 2017. godine, Sapkowski je izjavio da ga videoigre tada uopće nisu zanimale te da je na ponudu gledao isključivo kao na brzu finansijsku korist.<ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2017-03-24-meeting-andrzej-sapkowski-the-writer-who-created-the-witcher|title=Meeting Andrzej Sapkowski, the writer who created The Witcher|last=Purchase|first=Robert|date=3 March 2017|work=[[Eurogamer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213190631/http://www.eurogamer.net/articles/2017-03-24-meeting-andrzej-sapkowski-the-writer-who-created-the-witcher|archive-date=13 December 2017|url-status=live|access-date=10 December 2017}}</ref> Razvojni tim naveo je RPG serijal ''[[Gothic (serijal)|Gothic]]'' kao glavni uzor. CD Projekt je u Poljskoj lokalizovao i izdao ''[[Gothic (videoigra)|Gothic]]'' (2002) i ''[[Gothic II]]'' (2003). Obje igre, zajedno sa naslovom ''[[Gothic 3]]'' (2006), bile su veoma popularne u Poljskoj i donijele veliki uspjeh CD Projektu kao regionalnom izdavaču. Kompanija je osvojila nagrade Poslovna Gazela (Business Gazelle) 2003. i 2004. godine.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/2018/2/7/16985526/the-witcher-3-owes-gothic-series-vide-documentary-subtitles|title=What The Witcher 3 owes to classic RPG series Gothic|date=7 February 2018|publisher=[[Polygon (website)|Polygon]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250228150615/https://www.polygon.com/2018/2/7/16985526/the-witcher-3-owes-gothic-series-vide-documentary-subtitles|archive-date=28 February 2025|url-status=live|access-date=4 September 2024}}</ref><ref name="cdp2">{{cite web|url=http://www.gry-online.pl/polski-wydawca.asp?ID=288|title=CDP.pl / CD Projekt|work=Gry-Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302095726/http://www.gry-online.pl/polski-wydawca.asp?ID=288|archive-date=2 March 2012|url-status=live|access-date=21 October 2010}}</ref> === Pokretač igre === ''The Witcher'' pokreće modificirana verzija pokretača [[Aurora Engine]] kompanije [[BioWare]], s vlastitim sistemom za iscrtavanje grafike.<ref>{{Cite book|last=Barton|first=Matt|title=Dungeons and Desktops: The History of Computer Role-Playing Games|date=|publisher=A K Peters|year=2019|isbn=978-1-56881-411-7|edition=2nd|location=Wellesley, Mass|pages=522}}</ref> Pokretač je snažno optimizovan za single-player potrebe igre. Uveden je niz promjena; neke su navedene ispod. Jedna od najvažnijih promjena u odnosu na originalni Aurora Engine uključivala je kreiranje okruženja u [[Autodesk 3ds Max|3ds Maxu]], koja su se potom izvozila u engine, izbjegavajući tako sistem izrade pomoću modularnih pločica (tile-based). Ovo je developerima dalo slobodu da učine svako okruženje jedinstvenim, umjesto recikliranja istih objekata na više lokacija. [[CD Projekt|CD Projektova]] verzija pokretača također podržava svjetlosne mape generisane u 3ds Maxu, čime su dobivene realističnije sjene i bolje performanse u igri. Modificirani engine također uključuje "texture paint", alat koji razvojnom timu omogućava oslikavanje okruženja unikatnim teksturama. Dodati su novi, realistični prikazi neba ([[Skybox]]) i efekti vode dizajnirani specijalno za ''The Witcher''. Prirodna svjetlost se dinamički mijenja tokom dana, a ciklusi dana i noći obogaćuju vizuelni identitet igre. Vrijeme se također mijenja kroz razna stanja, od vedrog neba i slabe kiše do jakih oluja s grmljavinom. Druge značajne izmjene obuhvataju motion-capture animacije, poboljšanu fiziku, napredne mehanike i potpuno novi sistem borbe. Među modifikacijama su i implementacija portala te niz dodatnih grafičkih efekata poput isijavanja, dinamičkih sjena, efekata zamućenja i sl. === Lokalizacija === Sve kolekcionarske karte s prikazom ženskih likova koje Geralt dobija nakon "seksualnih osvajanja" bile su [[Cenzura|cenzurisane]] (retuširane kako bi bile "skromnije") u verziji izdatoj u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name="The Witcher Preview2" /> Model [[Drijada|drijade]] u igri također je izmijenjen na način da joj je kosa pokrivala veći dio tijela. Određeni cenzurisani sadržaj, poput kartica sa romansama, vraćen je u originalni oblik unutar izdanja ''Enhanced Edition''. Određeni dijalozi skraćeni su u nekim verzijama koje nisu prevedene na poljski jezik. Glavni dizajner Michal Madej demantovao je nagađanja fanova da je to učinjeno zbog vulgarnosti; objasnio je da su tekstovi rezani isključivo zbog tehničkih prepreka tokom produkcije. Lektor Martin Pagan primijetio je ova kraćenja u toku rada na tekstovima, dok je scenaristkinja Sande Chen također potvrdila da cenzura nije bila motiv. Ipak, fanovi vjeruju da je razlog ležao u smanjenju troškova snimanja glasovne glume, s obzirom na to da je velik dio uvredljivog jezika ostao u igri.<ref name="The Witcher Script Heavily Edited for English Audiences, Says The Writer2" /> === Izdavanje === Kompanija [[Atari Europe]] je 31. augusta 2006. objavila da će izdati i distribuirati igru u Zapadnoj Evropi i Aziji.<ref>{{Cite web|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/atari-europe-and-cd-projekt-sign-publishing-agreement-for-the-witcher|title=Atari Europe and CD Projekt Sign Publishing Agreement for 'The Witcher'|date=31 August 2006}}</ref> Ugovor o izdavanju i distribuciji u Sjevernoj Americi sa sestrinskom firmom [[Atari, Inc. (1993–present)|Atari, Inc.]] potvrđen je 5. februara 2007. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/atari-and-cd-projekt-sign-publishing-agreement-for-the-witcher|title=Atari and CD Projekt Sign Publishing Agreement for 'The Witcher'|date=5 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203192210/https://www.gamesindustry.biz/articles/atari-and-cd-projekt-sign-publishing-agreement-for-the-witcher|archive-date=3 December 2021|url-status=live|access-date=20 April 2022}}</ref> CD Projekt je igru izdao samostalno za tržišta Srednje i Istočne Evrope, uključujući Poljsku. === ''Enhanced Edition'' === Tokom [[Game Developers Conference|GDC-a]] 2008. godine, CD Projekt Red najavio je poboljšanu verziju igre, koja je svjetlo dana ugledala 16. septembra iste godine. Značajne promjene u ''Enhanced'' verziji uključuju više od 200 novih animacija, dodatne modele za [[NPC]] likove, promjenu boja generičkih modela i čudovišta, proširene i ispravljene prijevode dijaloga, znatno bolju stabilnost, potpuno redizajniran inventar, te drastično smanjeno vrijeme učitavanja (oko 80% kraće).<ref name="The Witcher Enhanced Edition2" /><ref name="The Witcher Enhanced Edition Fact Sheet (PDF)2" /><ref name="The Witcher Official Site2" /> Navedeno je da su ispravljeni svi prijašnji bugovi, a uputstvo za igranje potpuno prepravljeno. Izdane su i dvije nove epizode koje se mogu igrati odvojeno: ''Side Effects'' (Nuspojave) i ''The Price of Neutrality'' (Cijena neutralnosti). Dodana je i mogućnost razdvajanja jezika glasovne glume od jezika titlova (npr. igrači mogu izabrati poljske glasove s engleskim titlovima). Među ostalim dostupnim jezicima bili su ruski, italijanski, francuski, španski, njemački, češki, mađarski i kineski. Pored unaprjeđenja same igre, maloprodajna verzija ''Enhanced Edition'' sadržavala je "making of" DVD (kako je igra nastala), CD s 29 službenih soundtrack numera, dodatni CD s muzikom "inspirisanom igrom", pripovijetku ''Vještac'' iz knjige ''[[Posljednja želja (knjiga)|Posljednja želja]]'', kvalitetno štampanu mapu Temerije te zvanični priručnik. Na DVD-u su isporučeni spomenuti dodaci te uređivač avantura D'jinni. Vlasnici originalne igre mogli su besplatno preuzeti sve digitalne nadogradnje s poboljšanog izdanja registracijom igre na zvaničnom forumu, a postojeći save-fajlovi bili su potpuno kompatibilni. Prema riječima suosnivača kompanije, Michala Kicinskog, CD Projekt je u razvoj ''Enhanced Editiona'' uložio oko milion dolara, a do decembra 2008. na tržište je lansirano oko 300.000 primjeraka ove verzije.<ref name="gamecytekicinskiinterview2">{{cite web|url=http://www.gamecyte.com/cd-projekts-michal-kicinski-talks-witcher-sales-piracy-and-drm|title=CD Projekt's Michal Kicinski Talks Witcher Sales, Piracy and DRM|last=Hollister|first=Sean|date=10 December 2008|publisher=GameCyte|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309205412/http://www.gamecyte.com/cd-projekts-michal-kicinski-talks-witcher-sales-piracy-and-drm|archive-date=9 March 2009|url-status=dead|access-date=10 December 2008}}</ref> CD Projekt je za američko tržište 31. jula 2009. objavio ''Director's Cut'' verziju. Ova edicija sadržavala je sve komponente kao i ostatak svijeta, s tim da je ukinuta ranija cenzura iz američkog izdanja. Kompanija je također ponudila i zvaničnu zakrpu koja uklanja cenzuru onima koji su ranije nabavili fizičke američke kopije igre. === Verzija za konzole === Na internet je 29. novembra 2008. procurio snimak verzije igre za konzole. CD Projekt Red je nedugo nakon toga, 2. decembra, zvanično potvrdio portovanje ''The Witchera'' na konzole [[PlayStation 3]] i [[Xbox 360]] pod nazivom ''The Witcher: Rise of the White Wolf''.<ref name="Console version announcement2" /> Verzija je rađena ispočetka na DaVinci pokretaču francuskog studija Widescreen Games s nizom razlika u mehanici.<ref name="gamecyte2">{{cite web|url=http://www.gamecyte.com/the-witcher-rise-of-the-white-wolf-qa-dlc-confirmed|title=''The Witcher: Rise of the White Wolf'' Q&A – Console DLC Confirmed!|last=Hollister|first=Sean|date=9 December 2008|publisher=GameCyte|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711070850/http://www.gamecyte.com/the-witcher-rise-of-the-white-wolf-qa-dlc-confirmed|archive-date=11 July 2011|url-status=dead|access-date=10 December 2008|df=dmy-all}}</ref> Jakub Styliński, senior dizajner iz CD Projekta, izjavio je da konzolaška verzija uključuje izmijenjeni interfejs, potpuno drugačije borbe protiv bossova, "određen broj novih modela", i prepravljeni sistem progresije. Tome je dodan dinamičniji borbeni sistem fokusiran na akciju, s poboljšanim AI-jem i opcijom za direktno kontrolisanje Geraltove odbrane, uz potpuno nove motion-capture animacije.<ref name="gamecyte2" /> Studio je potvrdio i planove za [[Sadržaj za preuzimanje (videoigre)|DLC]] (sadržaje za preuzimanje).<ref name="gamecyte2" /> Ipak, 29. aprila 2009. godine, objavljeno je da je produkcija pauzirana zbog neisplaćenih obaveza CD Projekta francuskom razvojnom timu (Widescreen Games).<ref name="prnewswire2" /> Direktor CD Projekta, Michał Kiciński, izjavio je da je do kašnjenja isplata došlo zbog učestalog kršenja rokova Widescreen Gamesa, tvrdeći da je njihova "tehnička nesposobnost kreirala rizik u postizanju očekivanog kvaliteta", zbog čega je saradnja između dva studija raskinuta.<ref>{{cite web|url=http://ve3d.ign.com/articles/news/46616/CD-Projekt-Respond-To-Widescreens-Witcher-Rise-Of-The-White-Wolf-Accusations|title=CD Projekt Respond To Widescreen's ''Witcher: Rise Of The White Wolf'' Accusations|last=Burnes|first=Andrew|work=IGN|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214142826/http://ve3d.ign.com/articles/news/46616/CD-Projekt-Respond-To-Widescreens-Witcher-Rise-Of-The-White-Wolf-Accusations|archive-date=14 February 2012|url-status=dead|access-date=20 September 2019}}</ref> == Prijem == {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 1em;" ! colspan="2" |Prijem |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |Zbirne ocjene |- !Agregator !Ocjena |- |[[Metacritic]] |81/100<ref name="metacritic2" /> (''Enhanced Edition'') 86/100<ref name="metacritic enhanced edition2" /> |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |Ocjene kritičara |- !Publikacija !Ocjena |- |''1UP.com'' |B−<ref name="1upReview2" /> |- |''Eurogamer'' |7/10<ref name="eurogamer2" /> |- |''GamePro'' |4.5/5<ref name="gamepro2" /> |- |''GameSpot'' |8.5/10<ref name="gamespot2" /> |- |''GameSpy'' |4.5/5<ref name="gamespy2" /> |- |''GameZone'' |8.8/10<ref name="gamezone2" /> |- |''IGN'' |8.5/10<ref name="ign22" /> |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |Nagrade |- !Publikacija !Nagrada |- |''GameSpy'' |PC RPG godine<ref name="Gamespy's Game of the Year 20072" /> |- |''IGN'' |Najbolje iz 2007, Najbolji RPG |} Igra je dobila pretežno pozitivne recenzije. Kumulativni rezultat igre na agregatoru recenzija [[Metacritic]] iznosi 81 od 100.<ref name="metacritic2" /> Michael Lafferty iz GameZonea ocijenio je igru sa 8.8 od 10, opisavši je kao duboku, impresivnu igru u kojoj će igrač morati "promisliti prije svake odluke, a ne se samo 'hack and slash' metodom probijati prema cilju".<ref name="gamezone2" /> Filmski vizualni uvodni trailer iz igre bio je nominovan 2007. godine na dodjeli [[Visual Effects Society|VES nagrada]] u kategoriji Izvanrednih unaprijed renderisanih vizuala,<ref name="vesaward2" /> dok je cjelokupan soundtrack iste godine odnio nagradu "Najboljeg soundtracka iz fantastične igre" od strane platforme Radio Rivendell.<ref name="rivendellaward2" /> Tokom 11. dodjele nagrada Interactive Achievement Awards, Akademija interaktivnih umjetnosti i nauka ([[Academy of Interactive Arts & Sciences|AIAS]]) proglasila je ''The Witcher'' jednim od nominovanih u izboru "RPG godine" (Role-Playing Game of the Year) za 2007. godinu, s tim da je priznanje na kraju otišlo igri ''[[Mass Effect (videoigra)|Mass Effect]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.interactive.org/awards/award_category_details.asp?idAward=2008&idGameAwardType=122|title=2008 Awards Category Detail - Role-Playing Game of the Year|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310015203/https://www.interactive.org/awards/award_category_details.asp?idAward=2008&idGameAwardType=122|archive-date=10 March 2022|url-status=live|access-date=April 8, 2020|author=Academy of Interactive Arts & Sciences|author-link=Academy of Interactive Arts & Sciences}}</ref> Igra je 2010. godine svrstana kao jedan od nezaobilaznih naslova u referentnoj knjizi ''[[1001 Videoigra koju morate odigrati prije nego što umrete|1001 Video Games You Must Play Before You Die]]''.<ref>{{cite book|last=Mott|first=Tony|title=1001 Video Games You Must Play Before You Die|publisher=Quintessence Editions Ltd.|year=2010|isbn=978-1-74173-076-0|location=London|page=751}}</ref> Kompanija CD Projekt Red dugi niz godina nije izlazila u javnost s tačnim brojkama o prodaji prve igre. Tek 2026. godine, suizvršni direktor kompanije Michał Nowakowski otkrio je zvanične podatke. Prema njegovim informacijama, originalni ''The Witcher'' prodat je u više od 10 miliona primjeraka.<ref>{{Cite news|last=Werner|first=Adrian|date=2026-01-16|title=Szef CD Projektu przerywa milczenie. Wiedźmin 1 i Wiedźmin 2 wysoko na liście najlepiej sprzedających się polskich gier|url=https://www.gry-online.pl/newsroom/szef-cd-projektu-przerywa-milczenie-wiedzmin-1-i-wiedzmin-2-wysok/zd2ff96|access-date=2026-01-16|website=[[Gry-Online]]|language=pl}}</ref> Također je naglasio da igra i godinama nakon zvaničnog datuma izlaska nastavlja bilježiti zavidnu prodaju i doprinositi stabilnim prihodima. == Reference == {{Napomene}}{{Reflist|refs=<ref name="GameSpot preview">{{cite web|last=Ocampo|first=Jason|title=The Witcher Exclusive Impressions&nbsp;– Combat and Story|publisher=[[GameSpot]]|date=2 July 2007|url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/thewitcher/news.html?sid=6173457&mode=previews|access-date=2 November 2007|archive-date=11 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011130123/http://www.gamespot.com/pc/rpg/thewitcher/news.html?sid=6173457&mode=previews|url-status=live}}</ref> <ref name="1upReview">{{cite web|last=Neigher|first=Eric|title=The Witcher 3 |date=8 November 2007|url=https://jeuxx-gratuit.fr/the-witcher-3-wild-hunt-gratuit-telecharger/|access-date=12 August 2008}}</ref> <ref name="Console version announcement">{{cite web|url=http://www.thewitcher.com/community/en/news/770.html |title=Console version announcement |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206030758/http://www.thewitcher.com/community/en/news/770.html |archive-date=6 December 2008 }}</ref> <ref name="Gamespy's Game of the Year 2007">{{cite web|last=Accardo|first=Sal 'Sluggo'|title=GameSpy's Game of the Year 2007|publisher=[[GameSpy]]|url=http://goty.gamespy.com/2007/pc/2.html|access-date=12 August 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080723131042/http://goty.gamespy.com/2007/pc/2.html|archive-date=23 July 2008}}</ref> <ref name="The Witcher Enhanced Edition Fact Sheet (PDF)">{{cite web|url=http://www.thewitcher.com/resources/upload/img/news/2008/02/Enhanced%20Edition%20fact%20sheet.pdf |title=The Witcher Enhanced Edition Fact Sheet (PDF) |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229051739/http://www.thewitcher.com/resources/upload/img/news/2008/02/Enhanced%20Edition%20fact%20sheet.pdf |archive-date=29 December 2009 }}</ref> <ref name="The Witcher Enhanced Edition">{{cite web|url=http://uk.ign.com/articles/2008/02/23/gdc-2008-the-witcher-enhanced-edition|title=GDC 2008: The Witcher Enhanced Edition|last=Butts|first=Steve|date= 22 February 2008}}</ref> <ref name="The Witcher Official Site">{{cite web|url=http://www.thewitcher.com/community/en/www/ee_description.html |title=The Witcher Official Site |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080903111444/http://www.thewitcher.com/community/en/www/ee_description.html |archive-date=3 September 2008 }}</ref> <ref name="The Witcher Preview">{{cite web|url=http://ve3d.ign.com/articles/previews/35022/The-Witcher-Preview/p2/c1|last=Burnes|first=Andrew|title=The Witcher Preview|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026071315/http://ve3d.ign.com/articles/previews/35022/The-Witcher-Preview/p2/c1 |archive-date=26 October 2007 }}</ref> <ref name="The Witcher Script Heavily Edited for English Audiences, Says The Writer">{{cite web|last=Breckon|first=Nick|title=The Witcher Script Heavily Edited for English Audiences, Says The Writer|publisher=[[Shacknews]]|date=7 November 2007|url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/49819|access-date=17 November 2007|archive-date=23 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023194755/http://www.shacknews.com/onearticle.x/49819|url-status=live}}</ref> <ref name="eurogamer">{{cite web |last=Whitehead |first=Dan |date=26 October 2007 |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=86156 |title=The Witcher |publisher=[[Eurogamer]] |access-date=12 August 2008 |archive-date=28 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028024253/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=86156 |url-status=dead }}</ref> <ref name="gamepro">{{cite web |last=Rivera |first=Amanda |date=4 December 2007 |url=http://www.gamepro.com/computer/pc/games/reviews/151268.shtml |title=Review: The Witcher |publisher=[[GamePro]] |access-date=12 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205161219/http://www.gamepro.com/computer/pc/games/reviews/151268.shtml |archive-date=5 December 2007}}</ref> <ref name="gamespot">{{cite web |last=Todd |first=Brett |date=5 November 2005 |url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/thewitcher/review.html |title=The Witcher Review |publisher=[[GameSpot]] |access-date=12 August 2008 |archive-date=25 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725054802/http://www.gamespot.com/pc/rpg/thewitcher/review.html |url-status=live }}</ref> <ref name="gamespy">{{cite web |last=Abner |first=William |date=21 November 2007 |url=http://pc.gamespy.com/pc/the-witcher/837045p1.html |title=The Witcher (PC) Review |publisher=[[GameSpy]] |access-date=8 January 2010 |archive-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317165227/http://pc.gamespy.com/pc/the-witcher/837045p1.html |url-status=live }}</ref> <ref name="gamezone">Michael Lafferty (2007) [http://www.gamezone.com/reviews/2007/11/05/the_witcher_pc_review "Gamezone Witcher Review"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309172238/http://www.gamezone.com/reviews/2007/11/05/the_witcher_pc_review |date=9 March 2014 }} retrieved 8 January 2010</ref> <ref name="ign1">{{cite web | last=Aihoshi | first=Richard | date=24 May 2006 | url=http://www.ign.com/articles/2006/05/25/the-witcher-e3-view | title=''The Witcher'' E3 View | work=[[IGN]] | access-date=9 June 2016 | archive-date=8 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160808140943/http://www.ign.com/articles/2006/05/25/the-witcher-e3-view | url-status=live }}</ref> <ref name="ign2">{{cite web |last=Adams |first=Dan |date=29 October 2007 |url=http://www.ign.com/articles/2007/10/30/the-witcher-review |title=The Witcher Review |publisher=IGN |access-date=9 June 2016 |archive-date=26 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526210600/http://www.ign.com/articles/2007/10/30/the-witcher-review |url-status=live }}</ref> <ref name="metacritic">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/the-witcher/critic-reviews/?platform=pc |title=The Witcher for PC Reviews |publisher=[[Metacritic]] |access-date=12 August 2008 |archive-date=5 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105021936/http://www.metacritic.com/game/pc/the-witcher |url-status=live }}</ref> <ref name="metacritic enhanced edition">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/the-witcher-enhanced-edition/critic-reviews/?platform=pc |title=The Witcher: Enhanced Edition for PC Reviews |publisher=[[Metacritic]] |access-date=3 March 2020 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109043235/https://www.metacritic.com/game/the-witcher-enhanced-edition/critic-reviews/?platform=pc |url-status=live }}</ref> <ref name="prnewswire">{{cite web|url=http://sev.prnewswire.com/entertainment/20090429/3887817en_iCrossing29042009-1.html|title=Development of the new Game "The Witcher: Rise of the White Wolf" is Frozen for Playstation3 and Xbox360!|type=Press release|work=prnewswire.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503105721/http://sev.prnewswire.com/entertainment/20090429/3887817en_iCrossing29042009-1.html|archive-date=3 May 2009}}</ref> <ref name="rivendellaward">{{cite web|url=http://www.radiorivendell.com/index.php?pageId=39|title=Radio Rivendell 2007 winners|access-date=8 January 2010|archive-date=31 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100831061037/http://www.radiorivendell.com/index.php?pageId=39|url-status=live}}</ref> <ref name="tgg">{{cite web |last=Arulnathan |first=Justin |date=24 August 2007 |url=http://www.thegamergene.com/pc/gc-07-the-witcher-preview/ |title=''The Witcher'' TheGamerGene Preview |work=[[TheGamerGene]] |access-date=24 August 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928141825/http://www.thegamergene.com/pc/gc-07-the-witcher-preview/ |archive-date=28 September 2007 }}</ref> <ref name="vesaward">{{cite web|url=https://telechargerdesjeux.com/the-witcher-3-wild-hunt-telecharger-gratuit/|title=The Witcher 3: Wild Hunt|date=8 January 2021|access-date=26 August 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630063152/https://telechargerdesjeux.com/the-witcher-3-wild-hunt-telecharger-gratuit/|url-status=live}}</ref> <ref name="eurogamerremake">{{cite web |last=Nightingale |first=Ed |date=26 October 2022 |url=https://www.eurogamer.net/cd-projekt-announces-remake-of-first-witcher-game |title=CD Projekt Red announces remake of first Witcher game |publisher=[[Eurogamer]] |access-date=26 August 2022 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521124637/https://www.eurogamer.net/cd-projekt-announces-remake-of-first-witcher-game |url-status=live }}</ref>}} == Vanjski linkovi == * {{Zvanični sajt|http://thewitcher.com/en/witcher1}} [[Kategorija:Poljska]] [[Kategorija:Poljska u fikciji]] [[Kategorija:Videoigre]] 9lq9r3bcb0uvlx1dfhuecmpvq87n0wh 0 535794 3902459 2026-07-07T19:40:03Z Genetičar-1 183368 Nova stranica: {{italic title}} {{Infokutija časopis | naziv = <big>'''SCIENCE'''</big> | datoteka = Science Vol. 1 (1880).jpg | veličina slike = 300px | opis slike = Naslovna stranica prvog toma prve serije (ukinuta 1882.) | glavni urednik = [[Holden Thorp]] | učestalost = Sedmičnik | tiraž = Onlajn | kategorije = [[Interdisciplinarnost|Multidisciplinarnost]] | c... 3902459 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infokutija časopis | naziv = <big>'''SCIENCE'''</big> | datoteka = Science Vol. 1 (1880).jpg | veličina slike = 300px | opis slike = Naslovna stranica prvog toma prve serije (ukinuta 1882.) | glavni urednik = [[Holden Thorp]] | učestalost = Sedmičnik | tiraž = Onlajn | kategorije = [[Interdisciplinarnost|Multidisciplinarnost]] | cijena = Pretplata | izdavač = [[Američko udruženje za unapređenje nauke]] | osnivanje = 1880. | prvo izdanje = 1880. | datum najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | broj najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | zemlja = [[Sjedinjne Američke Države]] | jezik = [[Engleski]] | web = https://www.science.org/journal/science<br> link1 :https://www.science.org/toc/science/current<br> link2: https://www.science.org/loi/science | logo = <big>'''AAAS'''</big>[[ Časopis otvorenog pristupa s odgodom|Odgođeno]]<!-- after 12 months and with registration --><ref group=A name="delayed_oa">{{cite web |url= https://www.science.org/content/page/science-journals-editorial-policies |title= ''Science'' Journals: editorial policies |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210127200026/https://www.sciencemag.org/authors/science-journals-editorial-policies |archive-date= 2021-01-27 | }}</ref>}} '''''Science''''' je [[recenzija|stručno recenzirani]] [[akademski časopis]] [[Američko udruženje za unapređenje nauke|Američkog udruženja za unapređenje nauke]]<ref group=A name="2007_PR_Communication_and_Humanities_Award">{{cite press release | first1=Ginger | last1= Pinholster | url= https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php | date=2007-07-04 |title= EurekaAlert! Science earns top honor from Spain's Crown Prince |publisher= American Association for the Advancement of Science|language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20070708183233/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php |archive-date= 2007-07-08 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |title=AAAS Annual Report-Science |publisher=Aaas.org |access-date=May 15, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525043718/http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |archive-date=May 25, 2010 |df=mdy-all }}</ref> (AAAS) i jedan od vodećih svjetskih akademskih časopisa.<ref name=Lemonick> {{cite news| last = Lemonick| first =Michael D.| quote =Rad je, u međuvremenu, objavljen u časopisu Science, jednom od vodećih svjetskih naučnih časopisa, što mu je dalo još veću težinu.| title =Alien Life Discovered in a Meteorite! Or Maybe No| publisher =Time magazine online| date =March 7, 2011| url =http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| archive-url =https://web.archive.org/web/20110309010630/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| url-status =dead| archive-date =March 9, 2011| access-date =October 3, 2011}}</ref> Prvi put je objavljen 1880. godine, danas se distribuira sedmično i ima bazu pretplatnika od oko 130.000. Budući da institucionalne pretplate i online pristup opslužuju širu publiku, procijenjena čitalačka publika je preko 400.000 ljudi.<ref>{{cite news |url=https://advertising.science.org/products-services/print/ |publisher=AAAS |access-date=November 1, 2021 |title=Print Advertising Products & Services |work=Science |quote=129,558 qualified weekly circulation; 400,000+ readers each week }}</ref> ''Science'' ima sjedište u [[Distrikt Columbia|Distriktu Columbia]], Sjedinjene Američke Države, s drugom kancelarijom u [[Cambridge]]u, [[Engleska]], [[UK|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. == Sadržaj == Glavni fokus časopisa je objavljivanje važnih originalnih naučnih istraživanja i istraživačkih pregleda, ali ''Science'' također objavljuje vijesti vezane za nauku, mišljenja o [[naučna politika|naučnoj politici]] i druga pitanja od interesa za naučnike i druge koji su zabrinuti zbog širokih implikacija nauke i tehnologije. Za razliku od većine [[naučni časopis|naučnih časopisa]], koji se fokusiraju na određeno polje, ''Science'' i njegov rival ''[[Nature]]'' pokrivaju cijeli spektar [[spisak akademskih disciplina#Prirodne nauke|naučnih disciplina]]. Prema ''[[Izvještaji o citiranju časopisa|Izvještajima o citiranju časopisa]]'', faktor uticaja ''Science''{{'}} za 2024. godinu bio je 45,8.<ref name=WoS>{{cite book |year=2025 |chapter=Science |title=2024 Journal Citation Reports |publisher=Clarivate |edition=Science |series=[[Web of Science]]}}</ref> Studije metodološkog kvaliteta i pouzdanosti otkrile su da neki visoko prestižni časopisi, uključujući ''Science'', "objavljuju značajno nekvalitetne strukture", a ukupna "pouzdanost objavljenih istraživačkih radova u nekoliko oblasti može opadati s povećanjem ranga časopisa".<ref name="Brembs2018">{{cite journal |last1=Brembs|first1=Björn|title=Prestigious Science Journals Struggle to Reach Even Average Reliability |journal=Frontiers in Human Neuroscience |volume=12 |year=2018 |pmid=29515380 |pmc=5826185 |doi=10.3389/fnhum.2018.00037 |doi-access=free}}</ref> Iako je časopis AAAS-a, članstvo u AAAS-u nije obavezno za objavljivanje u časopisu ''Science''. Radovi se prihvataju od autora širom svijeta. Konkurencija za objavljivanje u časopisu ''Science'' je vrlo intenzivna, jer članak objavljen u tako citiranom časopisu može dovesti do pažnje i napredovanja u karijeri autora. Za objavljivanje prihvata se manje od 7% poslanih članaka.<ref>{{cite web | url=https://www.science.org/content/page/journal-metrics | title=Journal metrics }}</ref> ==Historija== [[Slika:Science, vol. 1, 1883, title page.png|thumb|left| Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)|Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)]] Časopis ''Science'' osnovao je njujorški novinar rođen u Engleskoj [[John Michels (urednik)|John Michels|qid=Q139935645}} 1880. godine.<ref name="DCP">{{cite web |title=John Michels |url=https://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xmlhttps://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xml |website=Darwin Correspondence Project |access-date=26 May 2026 |language=en}}</ref> uz finansijsku podršku [[Thomas Edison| Thomasa Edisona]], a kasnije i [[Alexander Graham Bell|Alexandera Grahama Bella]].<ref>{{cite journal |author=<!--Not stated--> |date= 7 February 1947 |title= Thomas A. Edison and the Founding of Science: 1880 |journal= Science |volume= 105 |issue= 2719 |pages= 142–148 |doi=10.1126/science.105.2719.142 |pmid= 17813458 |quote=a weekly journal devoted mainly to physical science and invention, entitled Science, and Mr. [A. Graham] Bell purchased from Mr. John Michels for $5,000 the title and good will of this journal. Continuity of the publication was not, however, maintained, and the present journal [Science] dates from 1883. Mr. Thomas A. Edison had been responsible for the foundation of the earlier Science|bibcode= 1947Sci...105..142. }}</ref><ref>{{cite book |last1= Grosvenor |first1=Edwin S |last2=Wesson |first2= Morgan |year= 2016 |title= Alexander Graham Bell |publisher= New Word City |isbn= 978-1612309842 |quote= In 1881, the old rivalry between Bell and Thomas Edison spilled over into the field of publishing. Science Magazine had been founded the year before with funding from Edison, but the frugal inventor soon tired of the deficits and withheld support. Bell had written for the magazine and respected its editorial quality. He felt that Science, like the British Nature, appealed to a broad audience interested in current research. In 1882, he and Gardiner Hubbard acquired the rights to Science and hired as editor a respected young entomologist and writer named Sam Scudder, who happened to be a Hubbard cousin.}}</ref> (Edison je zauzvrat dobio povoljan urednički tretman, bez otkrivanja finansijskog odnosa, u vrijeme kada je njegov ugled patio zbog kašnjenja u proizvodnji obećane komercijalno isplative sijalice.)<ref>{{cite book |title=American Eclipse |author=Baron, David |year=2017 |publisher=Liveright |page=224 |isbn=9781631490163}}</ref> Međutim, časopis nikada nije stekao dovoljno pretplatnika za uspjeh i prestao je s objavljivanjem u martu 1882. Alexander Graham Bell i Gardiner Greene Hubbard kupili su prava na časopis i angažovali mladog entomologa [[Samuel Hubbard Scudder|Samuela H. Scuddera]] da oživi časopis godinu dana kasnije. Imali su određeni uspjeh prateći sastanke istaknutih američkih naučnih društava, uključujući AAAS.<ref group=A name="AAAS_1848_1899">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |title= Origins: 1848–1899 |publisher= [[American Association for the Advancement of Science]] |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130151338/https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |archive-date= 2020-11-30 | df=dmy-all}}</ref> Međutim, do 1894. godine, ''Science'' se ponovo našao u finansijskim poteškoćama i prodan je psihologu [[James McKeen Cattell|Jamesu McKeen Cattellu]] za {{USD|500|1894|long=no|round=-1}}.{{fact|date=May 2018}} U sporazumu koji su postigli Cattell i sekretar AAAS-a [[Leland Ossian Howard|Leland O. Howard]], ''Science'' je postao časopis Američkog udruženja za unapređenje nauke 1900.<ref group=A name="AAAS_1900_1940">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |title= AAAS and Science: 1900–1940 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231003/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Tokom ranog dijela 20. stoljeća, važni članci objavljeni u časopisu ''Science'' uključivali su radove o genetici vinske mušice ''[[Drosophila melanogaster]]'' autora [[Thomas Hunt Morgan|Thomasa Hunta Morgana]], gravitacijskim lećama [[Albert Einstein| Alberta Einsteina]] i spiralnim maglinama [[Edwin Hubble|Edwina Hubblea].<ref group=A name="AAAS_1900_1940"/> Nakon što je Cattell umro 1944. godine, vlasništvo nad časopisom preneseno je na AAAS.<ref group=A name="150_Years">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |title= 150 Years of Advancing Science: A History of AAAS (1848–1998) |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210109052042/https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |archive-date= 2021-01-09 | df=dmy-all}}</ref> Nakon Cattellove smrti 1944. godine, časopisu je nedostajalo dosljedno uredničko prisustvo sve dok Graham DuShane nije postao urednik 1956. godine. Godine 1958, pod DuShaneovim vodstvom, ''Science'' je apsorbirao ''The Scientific Monthly'', čime je tiraž časopisa povećan za preko 38000|61000}}, sa 38.000 na više od 61.000.<ref group=A name="maturing3">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |title= AAAS and the Maturing of American Science: 1941–1970 |publisher= [[American Association for the Advancement of Science]] |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201201062836/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |archive-date= 2020-12-01 | df=dmy-all}}</ref> Fizičar [[Philip Abelson]], suotkrivač [[neptunij]]a, bio je urednik od 1962. do 1984. godine. Pod Abelsonom je poboljšana efikasnost procesa recenzije, a prakse objavljivanja su ažurirane.<ref group=A name="maturing3" /> Tokom ovog vremena, objavljeni su radovi o misijama [[program Apollo|programa Apollo]] i neki od najranijih izvještaja o AIDS-u.<ref group=A name="change3">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |title= Change and Continuity: 1971–1998 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231351/https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Biohemičar [[Daniel E. Koshland Jr.]] bio je urednik od 1985. do 1995. godine. Od 1995. do 2000. godine, tu poziciju je obavljao neuroznanstvenik [[Floyd E. Bloom]].<ref group=A name="change3" /> Biolog [[Donald Kennedy]] postao je urednik časopisa ''Science'' 2000. godine. Biohemičar [[Bruce Alberts]] preuzeo je njegovo mjesto u martu 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |title=Bruce Alberts Named New Editor-in-Chief of Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |date=December 17, 2007 |author=Pinholster, Ginger |access-date=December 19, 2007 |archive-date=March 16, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316134343/http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |url-status=dead }}</ref> Geofizičarka [[Marcia McNutt]] postala je glavna urednica u junu 2013.<ref>{{cite news |url=https://www.science.org/content/article/marcia-mcnutt-bringing-her-intellectual-energy-science |date=April 2, 2013 |title=Marcia McNutt Bringing Her 'Intellectual Energy' to Science |author=Gramling, Carolyn |publisher=American Association for the Advancement of Science |work=Science |access-date=September 21, 2013}}</ref> Tokom njenog mandata, porodica časopisa se proširila i uključila je ''Science Robotics'' i ''Science Immunology'',<ref>{{cite press release|title=AAAS to Expand the Science Family of Journals by Launching Two New Journals: Science Robotics and Science Immunology|author=Pinholster, Ginger|date=October 20, 2015|publisher=American Association for the Advancement of Science|url=http://www.aaas.org/news/aaas-expand-science-family-journals-launching-two-new-journals-science-robotics-and-science|access-date=November 17, 2015}}</ref> i izdavaštvo [[otvoreni pristup|otvorenog pristupa]] sa ''[[Science Advances]]''.<ref>{{cite web |url=https://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |title=AAAS announces open-access journal |work=[[Nature]] |date=12 February 2014 |access-date=12 February 2015 |author=Van Noorden, Richard |archive-date=October 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009191158/http://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |url-status=dead }}</ref> [[Jeremy M. Berg]] postao je glavni urednik 1. jula 2016.<ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/jeremy-berg-named-science-editor-chief |title=Jeremy Berg named Science editor-in-chief|author=Kaiser, Jocelyn|date=May 25, 2016|access-date=July 1, 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aaf5749|url-access=subscription}}</ref> Bivši prorektor Univerziteta Washington u St. Louisu [[Holden Thorp]] imenovan je za glavnog urednika u ponedjeljak, 19. augusta,2019.<ref>{{Cite web|url=https://source.wustl.edu/2019/08/thorp-named-editor-in-chief-of-science/|title=Thorp named editor-in-chief of Science {{!}} The Source {{!}} Washington University in St. Louis|date=2019-08-19|website=The Source|language=en-US|access-date=2019-08-19}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.science.org/content/article/aaas-names-chemist-holden-thorp-editor-chief-science |title=AAAS names chemist Holden Thorp as editor-in-chief of Science|date=2019-08-19|journal=Science|doi=10.1126/science.aaz1817|language=en|access-date=2019-08-19|last1=Brainard|first1=Jeffrey|s2cid=202388761|url-access=subscription}}</ref> U februaru 2001. godine, nacrt rezultata istraživanja [[ljudski genom|ljudskog genoma]] istovremeno su objavili časopisi ''[[Nature]]'' i ''Science'', pri čemu je ''Science'' objavio rad o [[Celer Corporation|Celera Genomics]], a ''Nature'' javno finansirani [[Projekt ljudskog genoma]]. 2007. godine, ''Science'' (zajedno sa [[Nature]]) dobio je [[Nagrada princa Asturije|Nagradu princa Asturije]] za komunikacije i čovječnost.<ref>[http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html Journal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724172231/http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html|date=July 24, 2008}}. Fundacionprincipedeasturias.org. Retrieved on 2013-06-20.</ref> Godine 2015., [[Rush Holt Jr.|Rush D. Holt Jr.]], glavni izvršni direktor AAAS-a i izvršni izdavač časopisa ''Science'', izjavio je da časopis postaje sve više internacionalan: "Radovi u koautorskim radovima na međunarodnom nivou sada su norma – oni predstavljaju gotovo 60 % radova. Godine 1992. taj je broj bio nešto manji od 20 %."<ref name="Science and Diplomacy.">{{cite journal |url=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2015/scientific-drivers-for-diplomacy |journal=Science and Diplomacy |date=June 29, 2015 |title=Scientific Drivers for Diplomacy |first=Rush |last=Holt}}</ref> ==Dostupnost== {{glavni|Nova ScienceNow}} Najnovija izdanja časopisa dostupna su online, putem glavne web stranice časopisa, samo pretplatnicima, članovima AAAS-a, te za dostavu na [[IP adresa]] u institucijama koje su pretplatnici; učenici, nastavnici od predškolskog uzrasta do 12. razreda i neki drugi mogu se pretplatiti po sniženoj cijeni. Međutim, istraživački članci objavljeni nakon 1997. dostupni su besplatno (uz online registraciju) godinu dana nakon što su objavljeni, tj. [[odgođeni otvoreni pristup]].<ref group=A name="delayed_oa"/> Značajniji članci vezani za javno zdravstvo također su dostupni besplatno, ponekad odmah nakon objavljivanja. Članovi AAAS-a također mogu pristupiti Science arhivi prije 1997. na web stranici ''Science'', gdje se zove "Science Classic".<!-- Ako je dostupno, na bilo koji način, molimo vas da navedete URL-ove. --> Časopis također učestvuje u inicijativama koje pružaju besplatan ili jeftin pristup čitateljima u zemljama u razvoju, uključujući [[HINARI]], OARE, [[AGORA]] i [[Scidev.net]]. Ostale karakteristike web stranice ''Science'' uključuju besplatni odjeljak "'''ScienceNow'''" sa "najnovijim vijestima iz nauke",<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/ |title=ScienceNow |access-date=September 1, 2011 |work=Science}}</ref> i "'''ScienceCareers'''", koji pruža besplatne resurse za karijeru naučnika i inženjera. '''''Science Express''''' ('''Sciencexpress''') omogućava unaprijed elektronsko objavljivanje odabranih ''Science'' radova.<ref name="Science Express">{{cite web | url=https://phys.org/journals/science-express/ | title=Science Express | publisher=American Association for the Advancement of Science / Phys.org | access-date=April 25, 2019}}</ref> == Afilijacije == ''Science'' je dobio finansiranje za izvještavanje o [[COVID-19]] od [[Pulitzer Cear| Pulitzer Centra]] i [[Fondacija Heising-Simons| Fondacije Heising-Simons]].<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Jon |date=2020-11-18 |title='Incredible milestone for science.' Pfizer and BioNTech update their promising COVID-19 vaccine result |url=https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |url-status=live |archive-url=https://20220529155241/https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |archive-date=2022-05-29 |access-date=2022-05-29 |website=Science |language=en}}</ref> {{refbegin|2}} [[IMPAKT FAKTOR]]: '''45,8''' (2024.) [[ISSN]]: 0036-8075 eISSN: 1095-9203 [[CODEN]]: SCIEAS3 [[JSTOR]]: 00368075 [[LCCN]]: 17024346 [[OCLC]]: 1644869 {{refend|2}} ==Također pogledajte== {{Portal|Nauka}} * [[Američko udruženje za unapređenje nauke|AAAS publikacije]] * [[Proboj godine]] * [[Spisak naučnih časopisa]] ==Reference== {{Refspisak|30em|refs= }} ===AAAS reference=== {{Reflist|group=A|30em|refs= }} ==Vanjski linkovi == {{Commons category|Science (journal)}} {{Wikisource}} * {{Službena web stranica}} {{-}} {{Proboj godine}} {{Nagrada Princa od Asturije za komunikaciju i humanističke nauke}} [[Kategorija: Ustanove u Sjedinjenim Američkim Državama osnovane 1880. godine]] [[Kategorija: Akademski časopisi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija: Časopisi na engleskom jeziku]] [[Kategorija: Multidisciplinarni akademski časopisi]] [[Kategorija: Multidisciplinarni naučni časopisi]] [[Kategorija: Akademski časopisi osnovani 1880. godine]] [[Kategorija: Sedmični časopisi]] 86ro2qn6e8rxvtrsor93hcuofrl3y98 3902462 3902459 2026-07-07T19:53:20Z Genetičar-1 183368 /* Vanjski linkovi */ 3902462 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infokutija časopis | naziv = <big>'''SCIENCE'''</big> | datoteka = Science Vol. 1 (1880).jpg | veličina slike = 300px | opis slike = Naslovna stranica prvog toma prve serije (ukinuta 1882.) | glavni urednik = [[Holden Thorp]] | učestalost = Sedmičnik | tiraž = Onlajn | kategorije = [[Interdisciplinarnost|Multidisciplinarnost]] | cijena = Pretplata | izdavač = [[Američko udruženje za unapređenje nauke]] | osnivanje = 1880. | prvo izdanje = 1880. | datum najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | broj najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | zemlja = [[Sjedinjne Američke Države]] | jezik = [[Engleski]] | web = https://www.science.org/journal/science<br> link1 :https://www.science.org/toc/science/current<br> link2: https://www.science.org/loi/science | logo = <big>'''AAAS'''</big>[[ Časopis otvorenog pristupa s odgodom|Odgođeno]]<!-- after 12 months and with registration --><ref group=A name="delayed_oa">{{cite web |url= https://www.science.org/content/page/science-journals-editorial-policies |title= ''Science'' Journals: editorial policies |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210127200026/https://www.sciencemag.org/authors/science-journals-editorial-policies |archive-date= 2021-01-27 | }}</ref>}} '''''Science''''' je [[recenzija|stručno recenzirani]] [[akademski časopis]] [[Američko udruženje za unapređenje nauke|Američkog udruženja za unapređenje nauke]]<ref group=A name="2007_PR_Communication_and_Humanities_Award">{{cite press release | first1=Ginger | last1= Pinholster | url= https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php | date=2007-07-04 |title= EurekaAlert! Science earns top honor from Spain's Crown Prince |publisher= American Association for the Advancement of Science|language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20070708183233/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php |archive-date= 2007-07-08 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |title=AAAS Annual Report-Science |publisher=Aaas.org |access-date=May 15, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525043718/http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |archive-date=May 25, 2010 |df=mdy-all }}</ref> (AAAS) i jedan od vodećih svjetskih akademskih časopisa.<ref name=Lemonick> {{cite news| last = Lemonick| first =Michael D.| quote =Rad je, u međuvremenu, objavljen u časopisu Science, jednom od vodećih svjetskih naučnih časopisa, što mu je dalo još veću težinu.| title =Alien Life Discovered in a Meteorite! Or Maybe No| publisher =Time magazine online| date =March 7, 2011| url =http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| archive-url =https://web.archive.org/web/20110309010630/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| url-status =dead| archive-date =March 9, 2011| access-date =October 3, 2011}}</ref> Prvi put je objavljen 1880. godine, danas se distribuira sedmično i ima bazu pretplatnika od oko 130.000. Budući da institucionalne pretplate i online pristup opslužuju širu publiku, procijenjena čitalačka publika je preko 400.000 ljudi.<ref>{{cite news |url=https://advertising.science.org/products-services/print/ |publisher=AAAS |access-date=November 1, 2021 |title=Print Advertising Products & Services |work=Science |quote=129,558 qualified weekly circulation; 400,000+ readers each week }}</ref> ''Science'' ima sjedište u [[Distrikt Columbia|Distriktu Columbia]], Sjedinjene Američke Države, s drugom kancelarijom u [[Cambridge]]u, [[Engleska]], [[UK|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. == Sadržaj == Glavni fokus časopisa je objavljivanje važnih originalnih naučnih istraživanja i istraživačkih pregleda, ali ''Science'' također objavljuje vijesti vezane za nauku, mišljenja o [[naučna politika|naučnoj politici]] i druga pitanja od interesa za naučnike i druge koji su zabrinuti zbog širokih implikacija nauke i tehnologije. Za razliku od većine [[naučni časopis|naučnih časopisa]], koji se fokusiraju na određeno polje, ''Science'' i njegov rival ''[[Nature]]'' pokrivaju cijeli spektar [[spisak akademskih disciplina#Prirodne nauke|naučnih disciplina]]. Prema ''[[Izvještaji o citiranju časopisa|Izvještajima o citiranju časopisa]]'', faktor uticaja ''Science''{{'}} za 2024. godinu bio je 45,8.<ref name=WoS>{{cite book |year=2025 |chapter=Science |title=2024 Journal Citation Reports |publisher=Clarivate |edition=Science |series=[[Web of Science]]}}</ref> Studije metodološkog kvaliteta i pouzdanosti otkrile su da neki visoko prestižni časopisi, uključujući ''Science'', "objavljuju značajno nekvalitetne strukture", a ukupna "pouzdanost objavljenih istraživačkih radova u nekoliko oblasti može opadati s povećanjem ranga časopisa".<ref name="Brembs2018">{{cite journal |last1=Brembs|first1=Björn|title=Prestigious Science Journals Struggle to Reach Even Average Reliability |journal=Frontiers in Human Neuroscience |volume=12 |year=2018 |pmid=29515380 |pmc=5826185 |doi=10.3389/fnhum.2018.00037 |doi-access=free}}</ref> Iako je časopis AAAS-a, članstvo u AAAS-u nije obavezno za objavljivanje u časopisu ''Science''. Radovi se prihvataju od autora širom svijeta. Konkurencija za objavljivanje u časopisu ''Science'' je vrlo intenzivna, jer članak objavljen u tako citiranom časopisu može dovesti do pažnje i napredovanja u karijeri autora. Za objavljivanje prihvata se manje od 7% poslanih članaka.<ref>{{cite web | url=https://www.science.org/content/page/journal-metrics | title=Journal metrics }}</ref> ==Historija== [[Slika:Science, vol. 1, 1883, title page.png|thumb|left| Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)|Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)]] Časopis ''Science'' osnovao je njujorški novinar rođen u Engleskoj [[John Michels (urednik)|John Michels|qid=Q139935645}} 1880. godine.<ref name="DCP">{{cite web |title=John Michels |url=https://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xmlhttps://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xml |website=Darwin Correspondence Project |access-date=26 May 2026 |language=en}}</ref> uz finansijsku podršku [[Thomas Edison| Thomasa Edisona]], a kasnije i [[Alexander Graham Bell|Alexandera Grahama Bella]].<ref>{{cite journal |author=<!--Not stated--> |date= 7 February 1947 |title= Thomas A. Edison and the Founding of Science: 1880 |journal= Science |volume= 105 |issue= 2719 |pages= 142–148 |doi=10.1126/science.105.2719.142 |pmid= 17813458 |quote=a weekly journal devoted mainly to physical science and invention, entitled Science, and Mr. [A. Graham] Bell purchased from Mr. John Michels for $5,000 the title and good will of this journal. Continuity of the publication was not, however, maintained, and the present journal [Science] dates from 1883. Mr. Thomas A. Edison had been responsible for the foundation of the earlier Science|bibcode= 1947Sci...105..142. }}</ref><ref>{{cite book |last1= Grosvenor |first1=Edwin S |last2=Wesson |first2= Morgan |year= 2016 |title= Alexander Graham Bell |publisher= New Word City |isbn= 978-1612309842 |quote= In 1881, the old rivalry between Bell and Thomas Edison spilled over into the field of publishing. Science Magazine had been founded the year before with funding from Edison, but the frugal inventor soon tired of the deficits and withheld support. Bell had written for the magazine and respected its editorial quality. He felt that Science, like the British Nature, appealed to a broad audience interested in current research. In 1882, he and Gardiner Hubbard acquired the rights to Science and hired as editor a respected young entomologist and writer named Sam Scudder, who happened to be a Hubbard cousin.}}</ref> (Edison je zauzvrat dobio povoljan urednički tretman, bez otkrivanja finansijskog odnosa, u vrijeme kada je njegov ugled patio zbog kašnjenja u proizvodnji obećane komercijalno isplative sijalice.)<ref>{{cite book |title=American Eclipse |author=Baron, David |year=2017 |publisher=Liveright |page=224 |isbn=9781631490163}}</ref> Međutim, časopis nikada nije stekao dovoljno pretplatnika za uspjeh i prestao je s objavljivanjem u martu 1882. Alexander Graham Bell i Gardiner Greene Hubbard kupili su prava na časopis i angažovali mladog entomologa [[Samuel Hubbard Scudder|Samuela H. Scuddera]] da oživi časopis godinu dana kasnije. Imali su određeni uspjeh prateći sastanke istaknutih američkih naučnih društava, uključujući AAAS.<ref group=A name="AAAS_1848_1899">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |title= Origins: 1848–1899 |publisher= [[American Association for the Advancement of Science]] |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130151338/https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |archive-date= 2020-11-30 | df=dmy-all}}</ref> Međutim, do 1894. godine, ''Science'' se ponovo našao u finansijskim poteškoćama i prodan je psihologu [[James McKeen Cattell|Jamesu McKeen Cattellu]] za {{USD|500|1894|long=no|round=-1}}.{{fact|date=May 2018}} U sporazumu koji su postigli Cattell i sekretar AAAS-a [[Leland Ossian Howard|Leland O. Howard]], ''Science'' je postao časopis Američkog udruženja za unapređenje nauke 1900.<ref group=A name="AAAS_1900_1940">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |title= AAAS and Science: 1900–1940 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231003/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Tokom ranog dijela 20. stoljeća, važni članci objavljeni u časopisu ''Science'' uključivali su radove o genetici vinske mušice ''[[Drosophila melanogaster]]'' autora [[Thomas Hunt Morgan|Thomasa Hunta Morgana]], gravitacijskim lećama [[Albert Einstein| Alberta Einsteina]] i spiralnim maglinama [[Edwin Hubble|Edwina Hubblea].<ref group=A name="AAAS_1900_1940"/> Nakon što je Cattell umro 1944. godine, vlasništvo nad časopisom preneseno je na AAAS.<ref group=A name="150_Years">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |title= 150 Years of Advancing Science: A History of AAAS (1848–1998) |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210109052042/https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |archive-date= 2021-01-09 | df=dmy-all}}</ref> Nakon Cattellove smrti 1944. godine, časopisu je nedostajalo dosljedno uredničko prisustvo sve dok Graham DuShane nije postao urednik 1956. godine. Godine 1958, pod DuShaneovim vodstvom, ''Science'' je apsorbirao ''The Scientific Monthly'', čime je tiraž časopisa povećan za preko 38000|61000}}, sa 38.000 na više od 61.000.<ref group=A name="maturing3">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |title= AAAS and the Maturing of American Science: 1941–1970 |publisher= [[American Association for the Advancement of Science]] |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201201062836/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |archive-date= 2020-12-01 | df=dmy-all}}</ref> Fizičar [[Philip Abelson]], suotkrivač [[neptunij]]a, bio je urednik od 1962. do 1984. godine. Pod Abelsonom je poboljšana efikasnost procesa recenzije, a prakse objavljivanja su ažurirane.<ref group=A name="maturing3" /> Tokom ovog vremena, objavljeni su radovi o misijama [[program Apollo|programa Apollo]] i neki od najranijih izvještaja o AIDS-u.<ref group=A name="change3">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |title= Change and Continuity: 1971–1998 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231351/https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Biohemičar [[Daniel E. Koshland Jr.]] bio je urednik od 1985. do 1995. godine. Od 1995. do 2000. godine, tu poziciju je obavljao neuroznanstvenik [[Floyd E. Bloom]].<ref group=A name="change3" /> Biolog [[Donald Kennedy]] postao je urednik časopisa ''Science'' 2000. godine. Biohemičar [[Bruce Alberts]] preuzeo je njegovo mjesto u martu 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |title=Bruce Alberts Named New Editor-in-Chief of Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |date=December 17, 2007 |author=Pinholster, Ginger |access-date=December 19, 2007 |archive-date=March 16, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316134343/http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |url-status=dead }}</ref> Geofizičarka [[Marcia McNutt]] postala je glavna urednica u junu 2013.<ref>{{cite news |url=https://www.science.org/content/article/marcia-mcnutt-bringing-her-intellectual-energy-science |date=April 2, 2013 |title=Marcia McNutt Bringing Her 'Intellectual Energy' to Science |author=Gramling, Carolyn |publisher=American Association for the Advancement of Science |work=Science |access-date=September 21, 2013}}</ref> Tokom njenog mandata, porodica časopisa se proširila i uključila je ''Science Robotics'' i ''Science Immunology'',<ref>{{cite press release|title=AAAS to Expand the Science Family of Journals by Launching Two New Journals: Science Robotics and Science Immunology|author=Pinholster, Ginger|date=October 20, 2015|publisher=American Association for the Advancement of Science|url=http://www.aaas.org/news/aaas-expand-science-family-journals-launching-two-new-journals-science-robotics-and-science|access-date=November 17, 2015}}</ref> i izdavaštvo [[otvoreni pristup|otvorenog pristupa]] sa ''[[Science Advances]]''.<ref>{{cite web |url=https://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |title=AAAS announces open-access journal |work=[[Nature]] |date=12 February 2014 |access-date=12 February 2015 |author=Van Noorden, Richard |archive-date=October 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009191158/http://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |url-status=dead }}</ref> [[Jeremy M. Berg]] postao je glavni urednik 1. jula 2016.<ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/jeremy-berg-named-science-editor-chief |title=Jeremy Berg named Science editor-in-chief|author=Kaiser, Jocelyn|date=May 25, 2016|access-date=July 1, 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aaf5749|url-access=subscription}}</ref> Bivši prorektor Univerziteta Washington u St. Louisu [[Holden Thorp]] imenovan je za glavnog urednika u ponedjeljak, 19. augusta,2019.<ref>{{Cite web|url=https://source.wustl.edu/2019/08/thorp-named-editor-in-chief-of-science/|title=Thorp named editor-in-chief of Science {{!}} The Source {{!}} Washington University in St. Louis|date=2019-08-19|website=The Source|language=en-US|access-date=2019-08-19}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.science.org/content/article/aaas-names-chemist-holden-thorp-editor-chief-science |title=AAAS names chemist Holden Thorp as editor-in-chief of Science|date=2019-08-19|journal=Science|doi=10.1126/science.aaz1817|language=en|access-date=2019-08-19|last1=Brainard|first1=Jeffrey|s2cid=202388761|url-access=subscription}}</ref> U februaru 2001. godine, nacrt rezultata istraživanja [[ljudski genom|ljudskog genoma]] istovremeno su objavili časopisi ''[[Nature]]'' i ''Science'', pri čemu je ''Science'' objavio rad o [[Celer Corporation|Celera Genomics]], a ''Nature'' javno finansirani [[Projekt ljudskog genoma]]. 2007. godine, ''Science'' (zajedno sa [[Nature]]) dobio je [[Nagrada princa Asturije|Nagradu princa Asturije]] za komunikacije i čovječnost.<ref>[http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html Journal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724172231/http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html|date=July 24, 2008}}. Fundacionprincipedeasturias.org. Retrieved on 2013-06-20.</ref> Godine 2015., [[Rush Holt Jr.|Rush D. Holt Jr.]], glavni izvršni direktor AAAS-a i izvršni izdavač časopisa ''Science'', izjavio je da časopis postaje sve više internacionalan: "Radovi u koautorskim radovima na međunarodnom nivou sada su norma – oni predstavljaju gotovo 60 % radova. Godine 1992. taj je broj bio nešto manji od 20 %."<ref name="Science and Diplomacy.">{{cite journal |url=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2015/scientific-drivers-for-diplomacy |journal=Science and Diplomacy |date=June 29, 2015 |title=Scientific Drivers for Diplomacy |first=Rush |last=Holt}}</ref> ==Dostupnost== {{glavni|Nova ScienceNow}} Najnovija izdanja časopisa dostupna su online, putem glavne web stranice časopisa, samo pretplatnicima, članovima AAAS-a, te za dostavu na [[IP adresa]] u institucijama koje su pretplatnici; učenici, nastavnici od predškolskog uzrasta do 12. razreda i neki drugi mogu se pretplatiti po sniženoj cijeni. Međutim, istraživački članci objavljeni nakon 1997. dostupni su besplatno (uz online registraciju) godinu dana nakon što su objavljeni, tj. [[odgođeni otvoreni pristup]].<ref group=A name="delayed_oa"/> Značajniji članci vezani za javno zdravstvo također su dostupni besplatno, ponekad odmah nakon objavljivanja. Članovi AAAS-a također mogu pristupiti Science arhivi prije 1997. na web stranici ''Science'', gdje se zove "Science Classic".<!-- Ako je dostupno, na bilo koji način, molimo vas da navedete URL-ove. --> Časopis također učestvuje u inicijativama koje pružaju besplatan ili jeftin pristup čitateljima u zemljama u razvoju, uključujući [[HINARI]], OARE, [[AGORA]] i [[Scidev.net]]. Ostale karakteristike web stranice ''Science'' uključuju besplatni odjeljak "'''ScienceNow'''" sa "najnovijim vijestima iz nauke",<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/ |title=ScienceNow |access-date=September 1, 2011 |work=Science}}</ref> i "'''ScienceCareers'''", koji pruža besplatne resurse za karijeru naučnika i inženjera. '''''Science Express''''' ('''Sciencexpress''') omogućava unaprijed elektronsko objavljivanje odabranih ''Science'' radova.<ref name="Science Express">{{cite web | url=https://phys.org/journals/science-express/ | title=Science Express | publisher=American Association for the Advancement of Science / Phys.org | access-date=April 25, 2019}}</ref> == Afilijacije == ''Science'' je dobio finansiranje za izvještavanje o [[COVID-19]] od [[Pulitzer Cear| Pulitzer Centra]] i [[Fondacija Heising-Simons| Fondacije Heising-Simons]].<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Jon |date=2020-11-18 |title='Incredible milestone for science.' Pfizer and BioNTech update their promising COVID-19 vaccine result |url=https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |url-status=live |archive-url=https://20220529155241/https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |archive-date=2022-05-29 |access-date=2022-05-29 |website=Science |language=en}}</ref> {{refbegin|2}} [[IMPAKT FAKTOR]]: '''45,8''' (2024.) [[ISSN]]: 0036-8075 eISSN: 1095-9203 [[CODEN]]: SCIEAS3 [[JSTOR]]: 00368075 [[LCCN]]: 17024346 [[OCLC]]: 1644869 {{refend|2}} ==Također pogledajte== {{Portal|Nauka}} * [[Američko udruženje za unapređenje nauke|AAAS publikacije]] * [[Proboj godine]] * [[Spisak naučnih časopisa]] ==Reference== {{Refspisak|30em|refs= }} ===AAAS reference=== {{Reflist|group=A|30em|refs= }} ==Vanjski linkovi == {{Commons category|Science (journal)}} {{Wikisource}} *Nagrada Princa od Asturije za komunikaciju i humanističke nauke [[Kategorija: Ustanove u Sjedinjenim Američkim Državama osnovane 1880. godine]] [[Kategorija: Akademski časopisi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija: Časopisi na engleskom jeziku]] [[Kategorija: Multidisciplinarni akademski časopisi]] [[Kategorija: Multidisciplinarni naučni časopisi]] [[Kategorija: Akademski časopisi osnovani 1880. godine]] [[Kategorija: Sedmični časopisi]] ombc06j961pkjhjoj0fznqmk3ljsyjr 3902464 3902462 2026-07-07T19:56:31Z Genetičar-1 183368 3902464 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infokutija časopis | naziv = <big>'''SCIENCE'''</big> | datoteka = Science Vol. 1 (1880).jpg | veličina slike = 300px | opis slike = Naslovna stranica prvog toma prve serije (ukinuta 1882.) | glavni urednik = [[Holden Thorp]] | učestalost = Sedmičnik | tiraž = Onlajn | kategorije = [[Interdisciplinarnost|Multidisciplinarnost]] | cijena = Pretplata | izdavač = [[Američko udruženje za unapređenje nauke]] | osnivanje = 1880. | prvo izdanje = 1880. | datum najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | broj najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | zemlja = [[Sjedinjene Američke Države]] | jezik = [[Engleski]] | web = https://www.science.org/journal/science<br> link1 :https://www.science.org/toc/science/current<br> link2: https://www.science.org/loi/science | logo = <big>'''AAAS'''</big>[[ Časopis otvorenog pristupa s odgodom|Odgođeno]]<!-- after 12 months and with registration --><ref group=A name="delayed_oa">{{cite web |url= https://www.science.org/content/page/science-journals-editorial-policies |title= ''Science'' Journals: editorial policies |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210127200026/https://www.sciencemag.org/authors/science-journals-editorial-policies |archive-date= 2021-01-27 | }}</ref>}} '''''Science''''' je [[recenzija|stručno recenzirani]] [[akademski časopis]] [[Američko udruženje za unapređenje nauke|Američkog udruženja za unapređenje nauke]]<ref group=A name="2007_PR_Communication_and_Humanities_Award">{{cite press release | first1=Ginger | last1= Pinholster | url= https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php | date=2007-07-04 |title= EurekaAlert! Science earns top honor from Spain's Crown Prince |publisher= American Association for the Advancement of Science|language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20070708183233/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php |archive-date= 2007-07-08 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |title=AAAS Annual Report-Science |publisher=Aaas.org |access-date=May 15, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525043718/http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |archive-date=May 25, 2010 |df=mdy-all }}</ref> (AAAS) i jedan od vodećih svjetskih akademskih časopisa.<ref name=Lemonick> {{cite news| last = Lemonick| first =Michael D.| quote =Rad je, u međuvremenu, objavljen u časopisu Science, jednom od vodećih svjetskih naučnih časopisa, što mu je dalo još veću težinu.| title =Alien Life Discovered in a Meteorite! Or Maybe No| publisher =Time magazine online| date =March 7, 2011| url =http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| archive-url =https://web.archive.org/web/20110309010630/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| url-status =dead| archive-date =March 9, 2011| access-date =October 3, 2011}}</ref> Prvi put je objavljen 1880. godine, danas se distribuira sedmično i ima bazu pretplatnika od oko 130.000. Budući da institucionalne pretplate i online pristup opslužuju širu publiku, procijenjena čitalačka publika je preko 400.000 ljudi.<ref>{{cite news |url=https://advertising.science.org/products-services/print/ |publisher=AAAS |access-date=November 1, 2021 |title=Print Advertising Products & Services |work=Science |quote=129,558 qualified weekly circulation; 400,000+ readers each week }}</ref> ''Science'' ima sjedište u [[Distrikt Columbia|Distriktu Columbia]], Sjedinjene Američke Države, s drugom kancelarijom u [[Cambridge]]u, [[Engleska]], [[UK|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. == Sadržaj == Glavni fokus časopisa je objavljivanje važnih originalnih naučnih istraživanja i istraživačkih pregleda, ali ''Science'' također objavljuje vijesti vezane za nauku, mišljenja o [[naučna politika|naučnoj politici]] i druga pitanja od interesa za naučnike i druge koji su zabrinuti zbog širokih implikacija nauke i tehnologije. Za razliku od većine [[naučni časopis|naučnih časopisa]], koji se fokusiraju na određeno polje, ''Science'' i njegov rival ''[[Nature]]'' pokrivaju cijeli spektar [[spisak akademskih disciplina#Prirodne nauke|naučnih disciplina]]. Prema ''[[Izvještaji o citiranju časopisa|Izvještajima o citiranju časopisa]]'', faktor uticaja ''Science''{{'}} za 2024. godinu bio je 45,8.<ref name=WoS>{{cite book |year=2025 |chapter=Science |title=2024 Journal Citation Reports |publisher=Clarivate |edition=Science |series=[[Web of Science]]}}</ref> Studije metodološkog kvaliteta i pouzdanosti otkrile su da neki visoko prestižni časopisi, uključujući ''Science'', "objavljuju značajno nekvalitetne strukture", a ukupna "pouzdanost objavljenih istraživačkih radova u nekoliko oblasti može opadati s povećanjem ranga časopisa".<ref name="Brembs2018">{{cite journal |last1=Brembs|first1=Björn|title=Prestigious Science Journals Struggle to Reach Even Average Reliability |journal=Frontiers in Human Neuroscience |volume=12 |year=2018 |pmid=29515380 |pmc=5826185 |doi=10.3389/fnhum.2018.00037 |doi-access=free}}</ref> Iako je časopis AAAS-a, članstvo u AAAS-u nije obavezno za objavljivanje u časopisu ''Science''. Radovi se prihvataju od autora širom svijeta. Konkurencija za objavljivanje u časopisu ''Science'' je vrlo intenzivna, jer članak objavljen u tako citiranom časopisu može dovesti do pažnje i napredovanja u karijeri autora. Za objavljivanje prihvata se manje od 7% poslanih članaka.<ref>{{cite web | url=https://www.science.org/content/page/journal-metrics | title=Journal metrics }}</ref> ==Historija== [[Slika:Science, vol. 1, 1883, title page.png|thumb|left| Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)|Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)]] Časopis ''Science'' osnovao je njujorški novinar rođen u Engleskoj [[John Michels (urednik)|John Michels|qid=Q139935645}} 1880. godine.<ref name="DCP">{{cite web |title=John Michels |url=https://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xmlhttps://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xml |website=Darwin Correspondence Project |access-date=26 May 2026 |language=en}}</ref> uz finansijsku podršku [[Thomas Edison| Thomasa Edisona]], a kasnije i [[Alexander Graham Bell|Alexandera Grahama Bella]].<ref>{{cite journal |author=<!--Not stated--> |date= 7 February 1947 |title= Thomas A. Edison and the Founding of Science: 1880 |journal= Science |volume= 105 |issue= 2719 |pages= 142–148 |doi=10.1126/science.105.2719.142 |pmid= 17813458 |quote=a weekly journal devoted mainly to physical science and invention, entitled Science, and Mr. [A. Graham] Bell purchased from Mr. John Michels for $5,000 the title and good will of this journal. Continuity of the publication was not, however, maintained, and the present journal [Science] dates from 1883. Mr. Thomas A. Edison had been responsible for the foundation of the earlier Science|bibcode= 1947Sci...105..142. }}</ref><ref>{{cite book |last1= Grosvenor |first1=Edwin S |last2=Wesson |first2= Morgan |year= 2016 |title= Alexander Graham Bell |publisher= New Word City |isbn= 978-1612309842 |quote= In 1881, the old rivalry between Bell and Thomas Edison spilled over into the field of publishing. Science Magazine had been founded the year before with funding from Edison, but the frugal inventor soon tired of the deficits and withheld support. Bell had written for the magazine and respected its editorial quality. He felt that Science, like the British Nature, appealed to a broad audience interested in current research. In 1882, he and Gardiner Hubbard acquired the rights to Science and hired as editor a respected young entomologist and writer named Sam Scudder, who happened to be a Hubbard cousin.}}</ref> (Edison je zauzvrat dobio povoljan urednički tretman, bez otkrivanja finansijskog odnosa, u vrijeme kada je njegov ugled patio zbog kašnjenja u proizvodnji obećane komercijalno isplative sijalice.)<ref>{{cite book |title=American Eclipse |author=Baron, David |year=2017 |publisher=Liveright |page=224 |isbn=9781631490163}}</ref> Međutim, časopis nikada nije stekao dovoljno pretplatnika za uspjeh i prestao je s objavljivanjem u martu 1882. Alexander Graham Bell i Gardiner Greene Hubbard kupili su prava na časopis i angažovali mladog entomologa [[Samuel Hubbard Scudder|Samuela H. Scuddera]] da oživi časopis godinu dana kasnije. Imali su određeni uspjeh prateći sastanke istaknutih američkih naučnih društava, uključujući AAAS.<ref group=A name="AAAS_1848_1899">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |title= Origins: 1848–1899 |publisher= [[American Association for the Advancement of Science]] |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130151338/https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |archive-date= 2020-11-30 | df=dmy-all}}</ref> Međutim, do 1894. godine, ''Science'' se ponovo našao u finansijskim poteškoćama i prodan je psihologu [[James McKeen Cattell|Jamesu McKeen Cattellu]] za {{USD|500|1894|long=no|round=-1}}.{{fact|date=May 2018}} U sporazumu koji su postigli Cattell i sekretar AAAS-a [[Leland Ossian Howard|Leland O. Howard]], ''Science'' je postao časopis Američkog udruženja za unapređenje nauke 1900.<ref group=A name="AAAS_1900_1940">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |title= AAAS and Science: 1900–1940 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231003/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Tokom ranog dijela 20. stoljeća, važni članci objavljeni u časopisu ''Science'' uključivali su radove o genetici vinske mušice ''[[Drosophila melanogaster]]'' autora [[Thomas Hunt Morgan|Thomasa Hunta Morgana]], gravitacijskim lećama [[Albert Einstein| Alberta Einsteina]] i spiralnim maglinama [[Edwin Hubble|Edwina Hubblea].<ref group=A name="AAAS_1900_1940"/> Nakon što je Cattell umro 1944. godine, vlasništvo nad časopisom preneseno je na AAAS.<ref group=A name="150_Years">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |title= 150 Years of Advancing Science: A History of AAAS (1848–1998) |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210109052042/https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |archive-date= 2021-01-09 | df=dmy-all}}</ref> Nakon Cattellove smrti 1944. godine, časopisu je nedostajalo dosljedno uredničko prisustvo sve dok Graham DuShane nije postao urednik 1956. godine. Godine 1958, pod DuShaneovim vodstvom, ''Science'' je apsorbirao ''The Scientific Monthly'', čime je tiraž časopisa povećan za preko 38000|61000}}, sa 38.000 na više od 61.000.<ref group=A name="maturing3">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |title= AAAS and the Maturing of American Science: 1941–1970 |publisher= [[American Association for the Advancement of Science]] |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201201062836/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |archive-date= 2020-12-01 | df=dmy-all}}</ref> Fizičar [[Philip Abelson]], suotkrivač [[neptunij]]a, bio je urednik od 1962. do 1984. godine. Pod Abelsonom je poboljšana efikasnost procesa recenzije, a prakse objavljivanja su ažurirane.<ref group=A name="maturing3" /> Tokom ovog vremena, objavljeni su radovi o misijama [[program Apollo|programa Apollo]] i neki od najranijih izvještaja o AIDS-u.<ref group=A name="change3">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |title= Change and Continuity: 1971–1998 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231351/https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Biohemičar [[Daniel E. Koshland Jr.]] bio je urednik od 1985. do 1995. godine. Od 1995. do 2000. godine, tu poziciju je obavljao neuroznanstvenik [[Floyd E. Bloom]].<ref group=A name="change3" /> Biolog [[Donald Kennedy]] postao je urednik časopisa ''Science'' 2000. godine. Biohemičar [[Bruce Alberts]] preuzeo je njegovo mjesto u martu 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |title=Bruce Alberts Named New Editor-in-Chief of Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |date=December 17, 2007 |author=Pinholster, Ginger |access-date=December 19, 2007 |archive-date=March 16, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316134343/http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |url-status=dead }}</ref> Geofizičarka [[Marcia McNutt]] postala je glavna urednica u junu 2013.<ref>{{cite news |url=https://www.science.org/content/article/marcia-mcnutt-bringing-her-intellectual-energy-science |date=April 2, 2013 |title=Marcia McNutt Bringing Her 'Intellectual Energy' to Science |author=Gramling, Carolyn |publisher=American Association for the Advancement of Science |work=Science |access-date=September 21, 2013}}</ref> Tokom njenog mandata, porodica časopisa se proširila i uključila je ''Science Robotics'' i ''Science Immunology'',<ref>{{cite press release|title=AAAS to Expand the Science Family of Journals by Launching Two New Journals: Science Robotics and Science Immunology|author=Pinholster, Ginger|date=October 20, 2015|publisher=American Association for the Advancement of Science|url=http://www.aaas.org/news/aaas-expand-science-family-journals-launching-two-new-journals-science-robotics-and-science|access-date=November 17, 2015}}</ref> i izdavaštvo [[otvoreni pristup|otvorenog pristupa]] sa ''[[Science Advances]]''.<ref>{{cite web |url=https://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |title=AAAS announces open-access journal |work=[[Nature]] |date=12 February 2014 |access-date=12 February 2015 |author=Van Noorden, Richard |archive-date=October 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009191158/http://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |url-status=dead }}</ref> [[Jeremy M. Berg]] postao je glavni urednik 1. jula 2016.<ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/jeremy-berg-named-science-editor-chief |title=Jeremy Berg named Science editor-in-chief|author=Kaiser, Jocelyn|date=May 25, 2016|access-date=July 1, 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aaf5749|url-access=subscription}}</ref> Bivši prorektor Univerziteta Washington u St. Louisu [[Holden Thorp]] imenovan je za glavnog urednika u ponedjeljak, 19. augusta,2019.<ref>{{Cite web|url=https://source.wustl.edu/2019/08/thorp-named-editor-in-chief-of-science/|title=Thorp named editor-in-chief of Science {{!}} The Source {{!}} Washington University in St. Louis|date=2019-08-19|website=The Source|language=en-US|access-date=2019-08-19}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.science.org/content/article/aaas-names-chemist-holden-thorp-editor-chief-science |title=AAAS names chemist Holden Thorp as editor-in-chief of Science|date=2019-08-19|journal=Science|doi=10.1126/science.aaz1817|language=en|access-date=2019-08-19|last1=Brainard|first1=Jeffrey|s2cid=202388761|url-access=subscription}}</ref> U februaru 2001. godine, nacrt rezultata istraživanja [[ljudski genom|ljudskog genoma]] istovremeno su objavili časopisi ''[[Nature]]'' i ''Science'', pri čemu je ''Science'' objavio rad o [[Celer Corporation|Celera Genomics]], a ''Nature'' javno finansirani [[Projekt ljudskog genoma]]. 2007. godine, ''Science'' (zajedno sa [[Nature]]) dobio je [[Nagrada princa Asturije|Nagradu princa Asturije]] za komunikacije i čovječnost.<ref>[http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html Journal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724172231/http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html|date=July 24, 2008}}. Fundacionprincipedeasturias.org. Retrieved on 2013-06-20.</ref> Godine 2015., [[Rush Holt Jr.|Rush D. Holt Jr.]], glavni izvršni direktor AAAS-a i izvršni izdavač časopisa ''Science'', izjavio je da časopis postaje sve više internacionalan: "Radovi u koautorskim radovima na međunarodnom nivou sada su norma – oni predstavljaju gotovo 60 % radova. Godine 1992. taj je broj bio nešto manji od 20 %."<ref name="Science and Diplomacy.">{{cite journal |url=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2015/scientific-drivers-for-diplomacy |journal=Science and Diplomacy |date=June 29, 2015 |title=Scientific Drivers for Diplomacy |first=Rush |last=Holt}}</ref> ==Dostupnost== {{glavni|Nova ScienceNow}} Najnovija izdanja časopisa dostupna su online, putem glavne web stranice časopisa, samo pretplatnicima, članovima AAAS-a, te za dostavu na [[IP adresa]] u institucijama koje su pretplatnici; učenici, nastavnici od predškolskog uzrasta do 12. razreda i neki drugi mogu se pretplatiti po sniženoj cijeni. Međutim, istraživački članci objavljeni nakon 1997. dostupni su besplatno (uz online registraciju) godinu dana nakon što su objavljeni, tj. [[odgođeni otvoreni pristup]].<ref group=A name="delayed_oa"/> Značajniji članci vezani za javno zdravstvo također su dostupni besplatno, ponekad odmah nakon objavljivanja. Članovi AAAS-a također mogu pristupiti Science arhivi prije 1997. na web stranici ''Science'', gdje se zove "Science Classic".<!-- Ako je dostupno, na bilo koji način, molimo vas da navedete URL-ove. --> Časopis također učestvuje u inicijativama koje pružaju besplatan ili jeftin pristup čitateljima u zemljama u razvoju, uključujući [[HINARI]], OARE, [[AGORA]] i [[Scidev.net]]. Ostale karakteristike web stranice ''Science'' uključuju besplatni odjeljak "'''ScienceNow'''" sa "najnovijim vijestima iz nauke",<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/ |title=ScienceNow |access-date=September 1, 2011 |work=Science}}</ref> i "'''ScienceCareers'''", koji pruža besplatne resurse za karijeru naučnika i inženjera. '''''Science Express''''' ('''Sciencexpress''') omogućava unaprijed elektronsko objavljivanje odabranih ''Science'' radova.<ref name="Science Express">{{cite web | url=https://phys.org/journals/science-express/ | title=Science Express | publisher=American Association for the Advancement of Science / Phys.org | access-date=April 25, 2019}}</ref> == Afilijacije == ''Science'' je dobio finansiranje za izvještavanje o [[COVID-19]] od [[Pulitzer Cear| Pulitzer Centra]] i [[Fondacija Heising-Simons| Fondacije Heising-Simons]].<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Jon |date=2020-11-18 |title='Incredible milestone for science.' Pfizer and BioNTech update their promising COVID-19 vaccine result |url=https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |url-status=live |archive-url=https://20220529155241/https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |archive-date=2022-05-29 |access-date=2022-05-29 |website=Science |language=en}}</ref> {{refbegin|2}} [[IMPAKT FAKTOR]]: '''45,8''' (2024.) [[ISSN]]: 0036-8075 eISSN: 1095-9203 [[CODEN]]: SCIEAS3 [[JSTOR]]: 00368075 [[LCCN]]: 17024346 [[OCLC]]: 1644869 {{refend|2}} ==Također pogledajte== {{Portal|Nauka}} * [[Američko udruženje za unapređenje nauke|AAAS publikacije]] * [[Proboj godine]] * [[Spisak naučnih časopisa]] ==Reference== {{Refspisak|30em|refs= }} ===AAAS reference=== {{Reflist|group=A|30em|refs= }} ==Vanjski linkovi == {{Commons category|Science (journal)}} {{Wikisource}} *Nagrada Princa od Asturije za komunikaciju i humanističke nauke [[Kategorija: Ustanove u Sjedinjenim Američkim Državama osnovane 1880. godine]] [[Kategorija: Akademski časopisi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija: Časopisi na engleskom jeziku]] [[Kategorija: Multidisciplinarni akademski časopisi]] [[Kategorija: Multidisciplinarni naučni časopisi]] [[Kategorija: Akademski časopisi osnovani 1880. godine]] [[Kategorija: Sedmični časopisi]] 258bmyt8q5pnl0ijx4yr2r8a895dlpf 3902466 3902464 2026-07-07T20:11:48Z Genetičar-1 183368 /* Historija */ 3902466 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infokutija časopis | naziv = <big>'''SCIENCE'''</big> | datoteka = Science Vol. 1 (1880).jpg | veličina slike = 300px | opis slike = Naslovna stranica prvog toma prve serije (ukinuta 1882.) | glavni urednik = [[Holden Thorp]] | učestalost = Sedmičnik | tiraž = Onlajn | kategorije = [[Interdisciplinarnost|Multidisciplinarnost]] | cijena = Pretplata | izdavač = [[Američko udruženje za unapređenje nauke]] | osnivanje = 1880. | prvo izdanje = 1880. | datum najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | broj najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | zemlja = [[Sjedinjene Američke Države]] | jezik = [[Engleski]] | web = https://www.science.org/journal/science<br> link1 :https://www.science.org/toc/science/current<br> link2: https://www.science.org/loi/science | logo = <big>'''AAAS'''</big>[[ Časopis otvorenog pristupa s odgodom|Odgođeno]]<!-- after 12 months and with registration --><ref group=A name="delayed_oa">{{cite web |url= https://www.science.org/content/page/science-journals-editorial-policies |title= ''Science'' Journals: editorial policies |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210127200026/https://www.sciencemag.org/authors/science-journals-editorial-policies |archive-date= 2021-01-27 | }}</ref>}} '''''Science''''' je [[recenzija|stručno recenzirani]] [[akademski časopis]] [[Američko udruženje za unapređenje nauke|Američkog udruženja za unapređenje nauke]]<ref group=A name="2007_PR_Communication_and_Humanities_Award">{{cite press release | first1=Ginger | last1= Pinholster | url= https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php | date=2007-07-04 |title= EurekaAlert! Science earns top honor from Spain's Crown Prince |publisher= American Association for the Advancement of Science|language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20070708183233/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php |archive-date= 2007-07-08 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |title=AAAS Annual Report-Science |publisher=Aaas.org |access-date=May 15, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525043718/http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |archive-date=May 25, 2010 |df=mdy-all }}</ref> (AAAS) i jedan od vodećih svjetskih akademskih časopisa.<ref name=Lemonick> {{cite news| last = Lemonick| first =Michael D.| quote =Rad je, u međuvremenu, objavljen u časopisu Science, jednom od vodećih svjetskih naučnih časopisa, što mu je dalo još veću težinu.| title =Alien Life Discovered in a Meteorite! Or Maybe No| publisher =Time magazine online| date =March 7, 2011| url =http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| archive-url =https://web.archive.org/web/20110309010630/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| url-status =dead| archive-date =March 9, 2011| access-date =October 3, 2011}}</ref> Prvi put je objavljen 1880. godine, danas se distribuira sedmično i ima bazu pretplatnika od oko 130.000. Budući da institucionalne pretplate i online pristup opslužuju širu publiku, procijenjena čitalačka publika je preko 400.000 ljudi.<ref>{{cite news |url=https://advertising.science.org/products-services/print/ |publisher=AAAS |access-date=November 1, 2021 |title=Print Advertising Products & Services |work=Science |quote=129,558 qualified weekly circulation; 400,000+ readers each week }}</ref> ''Science'' ima sjedište u [[Distrikt Columbia|Distriktu Columbia]], Sjedinjene Američke Države, s drugom kancelarijom u [[Cambridge]]u, [[Engleska]], [[UK|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. == Sadržaj == Glavni fokus časopisa je objavljivanje važnih originalnih naučnih istraživanja i istraživačkih pregleda, ali ''Science'' također objavljuje vijesti vezane za nauku, mišljenja o [[naučna politika|naučnoj politici]] i druga pitanja od interesa za naučnike i druge koji su zabrinuti zbog širokih implikacija nauke i tehnologije. Za razliku od većine [[naučni časopis|naučnih časopisa]], koji se fokusiraju na određeno polje, ''Science'' i njegov rival ''[[Nature]]'' pokrivaju cijeli spektar [[spisak akademskih disciplina#Prirodne nauke|naučnih disciplina]]. Prema ''[[Izvještaji o citiranju časopisa|Izvještajima o citiranju časopisa]]'', faktor uticaja ''Science''{{'}} za 2024. godinu bio je 45,8.<ref name=WoS>{{cite book |year=2025 |chapter=Science |title=2024 Journal Citation Reports |publisher=Clarivate |edition=Science |series=[[Web of Science]]}}</ref> Studije metodološkog kvaliteta i pouzdanosti otkrile su da neki visoko prestižni časopisi, uključujući ''Science'', "objavljuju značajno nekvalitetne strukture", a ukupna "pouzdanost objavljenih istraživačkih radova u nekoliko oblasti može opadati s povećanjem ranga časopisa".<ref name="Brembs2018">{{cite journal |last1=Brembs|first1=Björn|title=Prestigious Science Journals Struggle to Reach Even Average Reliability |journal=Frontiers in Human Neuroscience |volume=12 |year=2018 |pmid=29515380 |pmc=5826185 |doi=10.3389/fnhum.2018.00037 |doi-access=free}}</ref> Iako je časopis AAAS-a, članstvo u AAAS-u nije obavezno za objavljivanje u časopisu ''Science''. Radovi se prihvataju od autora širom svijeta. Konkurencija za objavljivanje u časopisu ''Science'' je vrlo intenzivna, jer članak objavljen u tako citiranom časopisu može dovesti do pažnje i napredovanja u karijeri autora. Za objavljivanje prihvata se manje od 7% poslanih članaka.<ref>{{cite web | url=https://www.science.org/content/page/journal-metrics | title=Journal metrics }}</ref> ==Historija== [[Slika:Science, vol. 1, 1883, title page.png|thumb|left| Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)|Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)]] Časopis ''Science'' osnovao je njujorški novinar rođen u Engleskoj [[John Michels (urednik)|John Michels]] 1880. godine.<ref name="DCP">{{cite web |title=John Michels |url=https://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xmlhttps://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xml |website=Darwin Correspondence Project |access-date=26 May 2026 |language=en}}</ref> uz finansijsku podršku [[Thomas Edison| Thomasa Edisona]], a kasnije i [[Alexander Graham Bell|Alexandera Grahama Bella]].<ref>{{cite journal |author=<!--Not stated--> |date= 7 February 1947 |title= Thomas A. Edison and the Founding of Science: 1880 |journal= Science |volume= 105 |issue= 2719 |pages= 142–148 |doi=10.1126/science.105.2719.142 |pmid= 17813458 |quote=a weekly journal devoted mainly to physical science and invention, entitled Science, and Mr. [A. Graham] Bell purchased from Mr. John Michels for $5,000 the title and good will of this journal. Continuity of the publication was not, however, maintained, and the present journal [Science] dates from 1883. Mr. Thomas A. Edison had been responsible for the foundation of the earlier Science|bibcode= 1947Sci...105..142. }}</ref><ref>{{cite book |last1= Grosvenor |first1=Edwin S |last2=Wesson |first2= Morgan |year= 2016 |title= Alexander Graham Bell |publisher= New Word City |isbn= 978-1612309842 |quote= In 1881, the old rivalry between Bell and Thomas Edison spilled over into the field of publishing. Science Magazine had been founded the year before with funding from Edison, but the frugal inventor soon tired of the deficits and withheld support. Bell had written for the magazine and respected its editorial quality. He felt that Science, like the British Nature, appealed to a broad audience interested in current research. In 1882, he and Gardiner Hubbard acquired the rights to Science and hired as editor a respected young entomologist and writer named Sam Scudder, who happened to be a Hubbard cousin.}}</ref> (Edison je zauzvrat dobio povoljan urednički tretman, bez otkrivanja finansijskog odnosa, u vrijeme kada je njegov ugled patio zbog kašnjenja u proizvodnji obećane komercijalno isplative sijalice.)<ref>{{cite book |title=American Eclipse |author=Baron, David |year=2017 |publisher=Liveright |page=224 |isbn=9781631490163}}</ref> Međutim, časopis nikada nije stekao dovoljno pretplatnika za uspjeh i prestao je s objavljivanjem u martu 1882. Alexander Graham Bell i Gardiner Greene Hubbard kupili su prava na časopis i angažovali mladog entomologa [[Samuel Hubbard Scudder|Samuela H. Scuddera]] da oživi časopis godinu dana kasnije. Imali su određeni uspjeh prateći sastanke istaknutih američkih naučnih društava, uključujući AAAS.<ref group=A name="AAAS_1848_1899">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |title= Origins: 1848–1899 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130151338/https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |archive-date= 2020-11-30 | df=dmy-all}}</ref> Međutim, do 1894. godine, ''Science'' se ponovo našao u finansijskim poteškoćama i prodan je psihologu [[James McKeen Cattell|Jamesu McKeen Cattellu]] za 500.000 USD- U sporazumu koji su postigli Cattell i sekretar AAAS-a [[Leland Ossian Howard|Leland O. Howard]], ''Science'' je postao časopis Američkog udruženja za unapređenje nauke 1900.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |title= AAAS and Science: 1900–1940 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231003/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Tokom ranog dijela 20. stoljeća, važni članci objavljeni u časopisu ''Science'' uključivali su radove o genetici vinske mušice ''[[Drosophila melanogaster]]'' autora [[Thomas Hunt Morgan|Thomasa Hunta Morgana]], gravitacijskim lećama [[Albert Einstein| Alberta Einsteina]] i spiralnim maglinama [[Edwin Hubble|Edwina Hubblea[].<ref group=A name="AAAS_1900_1940"/> Nakon što je Cattell umro 1944. godine, vlasništvo nad časopisom preneseno je na AAAS.<ref group=A name="150_Years">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |title= 150 Years of Advancing Science: A History of AAAS (1848–1998) |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210109052042/https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |archive-date= 2021-01-09 | df=dmy-all}}</ref> Nakon Cattellove smrti 1944. godine, časopisu je nedostajalo dosljedno uredničko prisustvo sve dok Graham DuShane nije postao urednik 1956. godine. Godine 1958, pod DuShaneovim vodstvom, ''Science'' je apsorbirao ''The Scientific Monthly'', čime je tiraž časopisa povećan za preko 38000|61000}}, sa 38.000 na više od 61.000.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |title= AAAS and the Maturing of American Science: 1941–1970 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201201062836/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |archive-date= 2020-12-01 | df=dmy-all}}</ref> Fizičar [[Philip Abelson]], suotkrivač [[neptunij]]a, bio je urednik od 1962. do 1984. godine. Pod Abelsonom je poboljšana efikasnost procesa recenzije, a prakse objavljivanja su ažurirane. Tokom ovog vremena, objavljeni su radovi o misijama [[program Apollo|programa Apollo]] i neki od najranijih izvještaja o AIDS-u.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |title= Change and Continuity: 1971–1998 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231351/https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Biohemičar [[Daniel E. Koshland Jr.]] bio je urednik od 1985. do 1995. godine. Od 1995. do 2000. godine, tu poziciju je obavljao neuroznanstvenik [[Floyd E. Bloom]].<ref group=A name="change3"/> Biolog [[Donald Kennedy]] postao je urednik časopisa ''Science'' 2000. godine. Biohemičar [[Bruce Alberts]] preuzeo je njegovo mjesto u martu 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |title=Bruce Alberts Named New Editor-in-Chief of Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |date=December 17, 2007 |author=Pinholster, Ginger |access-date=December 19, 2007 |archive-date=March 16, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316134343/http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |url-status=dead }}</ref> Geofizičarka [[Marcia McNutt]] postala je glavna urednica u junu 2013.<ref>{{cite news |url=https://www.science.org/content/article/marcia-mcnutt-bringing-her-intellectual-energy-science |date=April 2, 2013 |title=Marcia McNutt Bringing Her 'Intellectual Energy' to Science |author=Gramling, Carolyn |publisher=American Association for the Advancement of Science |work=Science |access-date=September 21, 2013}}</ref> Tokom njenog mandata, porodica časopisa se proširila i uključila je ''Science Robotics'' i ''Science Immunology'',<ref>{{cite press release|title=AAAS to Expand the Science Family of Journals by Launching Two New Journals: Science Robotics and Science Immunology|author=Pinholster, Ginger|date=October 20, 2015|publisher=American Association for the Advancement of Science|url=http://www.aaas.org/news/aaas-expand-science-family-journals-launching-two-new-journals-science-robotics-and-science|access-date=November 17, 2015}}</ref> i izdavaštvo [[otvoreni pristup|otvorenog pristupa]] sa ''[[Science Advances]]''.<ref>{{cite web |url=https://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |title=AAAS announces open-access journal |work=[[Nature]] |date=12 February 2014 |access-date=12 February 2015 |author=Van Noorden, Richard |archive-date=October 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009191158/http://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |url-status=dead }}</ref> [[Jeremy M. Berg]] postao je glavni urednik 1. jula 2016.<ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/jeremy-berg-named-science-editor-chief |title=Jeremy Berg named Science editor-in-chief|author=Kaiser, Jocelyn|date=May 25, 2016|access-date=July 1, 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aaf5749|url-access=subscription}}</ref> Bivši prorektor Univerziteta Washington u St. Louisu [[Holden Thorp]] imenovan je za glavnog urednika u ponedjeljak, 19. augusta,2019.<ref>{{Cite web|url=https://source.wustl.edu/2019/08/thorp-named-editor-in-chief-of-science/|title=Thorp named editor-in-chief of Science {{!}} The Source {{!}} Washington University in St. Louis|date=2019-08-19|website=The Source|language=en-US|access-date=2019-08-19}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.science.org/content/article/aaas-names-chemist-holden-thorp-editor-chief-science |title=AAAS names chemist Holden Thorp as editor-in-chief of Science|date=2019-08-19|journal=Science|doi=10.1126/science.aaz1817|language=en|access-date=2019-08-19|last1=Brainard|first1=Jeffrey|s2cid=202388761|url-access=subscription}}</ref> U februaru 2001. godine, nacrt rezultata istraživanja [[ljudski genom|ljudskog genoma]] istovremeno su objavili časopisi ''[[Nature]]'' i ''Science'', pri čemu je ''Science'' objavio rad o [[Celer Corporation|Celera Genomics]], a ''Nature'' javno finansirani [[Projekt ljudskog genoma]]. 2007. godine, ''Science'' (zajedno sa [[Nature]]) dobio je [[Nagrada princa Asturije|Nagradu princa Asturije]] za komunikacije i čovječnost.<ref>[http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html Journal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724172231/http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html|date=July 24, 2008}}. Fundacionprincipedeasturias.org. Retrieved on 2013-06-20.</ref> Godine 2015., [[Rush Holt Jr.|Rush D. Holt Jr.]], glavni izvršni direktor AAAS-a i izvršni izdavač časopisa ''Science'', izjavio je da časopis postaje sve više internacionalan: "Radovi u koautorskim radovima na međunarodnom nivou sada su norma – oni predstavljaju gotovo 60 % radova. Godine 1992. taj je broj bio nešto manji od 20 %."<ref>{{cite journal |url=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2015/scientific-drivers-for-diplomacy |journal=Science and Diplomacy |date=June 29, 2015 |title=Scientific Drivers for Diplomacy |first=Rush |last=Holt}}</ref> ==Dostupnost== {{glavni|Nova ScienceNow}} Najnovija izdanja časopisa dostupna su online, putem glavne web stranice časopisa, samo pretplatnicima, članovima AAAS-a, te za dostavu na [[IP adresa]] u institucijama koje su pretplatnici; učenici, nastavnici od predškolskog uzrasta do 12. razreda i neki drugi mogu se pretplatiti po sniženoj cijeni. Međutim, istraživački članci objavljeni nakon 1997. dostupni su besplatno (uz online registraciju) godinu dana nakon što su objavljeni, tj. [[odgođeni otvoreni pristup]].<ref group=A name="delayed_oa"/> Značajniji članci vezani za javno zdravstvo također su dostupni besplatno, ponekad odmah nakon objavljivanja. Članovi AAAS-a također mogu pristupiti Science arhivi prije 1997. na web stranici ''Science'', gdje se zove "Science Classic".<!-- Ako je dostupno, na bilo koji način, molimo vas da navedete URL-ove. --> Časopis također učestvuje u inicijativama koje pružaju besplatan ili jeftin pristup čitateljima u zemljama u razvoju, uključujući [[HINARI]], OARE, [[AGORA]] i [[Scidev.net]]. Ostale karakteristike web stranice ''Science'' uključuju besplatni odjeljak "'''ScienceNow'''" sa "najnovijim vijestima iz nauke",<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/ |title=ScienceNow |access-date=September 1, 2011 |work=Science}}</ref> i "'''ScienceCareers'''", koji pruža besplatne resurse za karijeru naučnika i inženjera. '''''Science Express''''' ('''Sciencexpress''') omogućava unaprijed elektronsko objavljivanje odabranih ''Science'' radova.<ref name="Science Express">{{cite web | url=https://phys.org/journals/science-express/ | title=Science Express | publisher=American Association for the Advancement of Science / Phys.org | access-date=April 25, 2019}}</ref> == Afilijacije == ''Science'' je dobio finansiranje za izvještavanje o [[COVID-19]] od [[Pulitzer Cear| Pulitzer Centra]] i [[Fondacija Heising-Simons| Fondacije Heising-Simons]].<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Jon |date=2020-11-18 |title='Incredible milestone for science.' Pfizer and BioNTech update their promising COVID-19 vaccine result |url=https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |url-status=live |archive-url=https://20220529155241/https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |archive-date=2022-05-29 |access-date=2022-05-29 |website=Science |language=en}}</ref> {{refbegin|2}} [[IMPAKT FAKTOR]]: '''45,8''' (2024.) [[ISSN]]: 0036-8075 eISSN: 1095-9203 [[CODEN]]: SCIEAS3 [[JSTOR]]: 00368075 [[LCCN]]: 17024346 [[OCLC]]: 1644869 {{refend|2}} ==Također pogledajte== {{Portal|Nauka}} * [[Američko udruženje za unapređenje nauke|AAAS publikacije]] * [[Proboj godine]] * [[Spisak naučnih časopisa]] ==Reference== {{Refspisak|30em|refs= }} ===AAAS reference=== {{Reflist|group=A|30em|refs= }} ==Vanjski linkovi == {{Commons category|Science (journal)}} {{Wikisource}} *Nagrada Princa od Asturije za komunikaciju i humanističke nauke [[Kategorija: Ustanove u Sjedinjenim Američkim Državama osnovane 1880. godine]] [[Kategorija: Akademski časopisi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija: Časopisi na engleskom jeziku]] [[Kategorija: Multidisciplinarni akademski časopisi]] [[Kategorija: Multidisciplinarni naučni časopisi]] [[Kategorija: Akademski časopisi osnovani 1880. godine]] [[Kategorija: Sedmični časopisi]] as5eumljw8s8xwna2rl1zx5ne4rnwbw 3902467 3902466 2026-07-07T20:17:53Z Genetičar-1 183368 /* Historija */ 3902467 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infokutija časopis | naziv = <big>'''SCIENCE'''</big> | datoteka = Science Vol. 1 (1880).jpg | veličina slike = 300px | opis slike = Naslovna stranica prvog toma prve serije (ukinuta 1882.) | glavni urednik = [[Holden Thorp]] | učestalost = Sedmičnik | tiraž = Onlajn | kategorije = [[Interdisciplinarnost|Multidisciplinarnost]] | cijena = Pretplata | izdavač = [[Američko udruženje za unapređenje nauke]] | osnivanje = 1880. | prvo izdanje = 1880. | datum najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | broj najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | zemlja = [[Sjedinjene Američke Države]] | jezik = [[Engleski]] | web = https://www.science.org/journal/science<br> link1 :https://www.science.org/toc/science/current<br> link2: https://www.science.org/loi/science | logo = <big>'''AAAS'''</big>[[ Časopis otvorenog pristupa s odgodom|Odgođeno]]<!-- after 12 months and with registration --><ref group=A name="delayed_oa">{{cite web |url= https://www.science.org/content/page/science-journals-editorial-policies |title= ''Science'' Journals: editorial policies |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210127200026/https://www.sciencemag.org/authors/science-journals-editorial-policies |archive-date= 2021-01-27 | }}</ref>}} '''''Science''''' je [[recenzija|stručno recenzirani]] [[akademski časopis]] [[Američko udruženje za unapređenje nauke|Američkog udruženja za unapređenje nauke]]<ref group=A name="2007_PR_Communication_and_Humanities_Award">{{cite press release | first1=Ginger | last1= Pinholster | url= https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php | date=2007-07-04 |title= EurekaAlert! Science earns top honor from Spain's Crown Prince |publisher= American Association for the Advancement of Science|language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20070708183233/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php |archive-date= 2007-07-08 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |title=AAAS Annual Report-Science |publisher=Aaas.org |access-date=May 15, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525043718/http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |archive-date=May 25, 2010 |df=mdy-all }}</ref> (AAAS) i jedan od vodećih svjetskih akademskih časopisa.<ref name=Lemonick> {{cite news| last = Lemonick| first =Michael D.| quote =Rad je, u međuvremenu, objavljen u časopisu Science, jednom od vodećih svjetskih naučnih časopisa, što mu je dalo još veću težinu.| title =Alien Life Discovered in a Meteorite! Or Maybe No| publisher =Time magazine online| date =March 7, 2011| url =http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| archive-url =https://web.archive.org/web/20110309010630/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| url-status =dead| archive-date =March 9, 2011| access-date =October 3, 2011}}</ref> Prvi put je objavljen 1880. godine, danas se distribuira sedmično i ima bazu pretplatnika od oko 130.000. Budući da institucionalne pretplate i online pristup opslužuju širu publiku, procijenjena čitalačka publika je preko 400.000 ljudi.<ref>{{cite news |url=https://advertising.science.org/products-services/print/ |publisher=AAAS |access-date=November 1, 2021 |title=Print Advertising Products & Services |work=Science |quote=129,558 qualified weekly circulation; 400,000+ readers each week }}</ref> ''Science'' ima sjedište u [[Distrikt Columbia|Distriktu Columbia]], Sjedinjene Američke Države, s drugom kancelarijom u [[Cambridge]]u, [[Engleska]], [[UK|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. == Sadržaj == Glavni fokus časopisa je objavljivanje važnih originalnih naučnih istraživanja i istraživačkih pregleda, ali ''Science'' također objavljuje vijesti vezane za nauku, mišljenja o [[naučna politika|naučnoj politici]] i druga pitanja od interesa za naučnike i druge koji su zabrinuti zbog širokih implikacija nauke i tehnologije. Za razliku od većine [[naučni časopis|naučnih časopisa]], koji se fokusiraju na određeno polje, ''Science'' i njegov rival ''[[Nature]]'' pokrivaju cijeli spektar [[spisak akademskih disciplina#Prirodne nauke|naučnih disciplina]]. Prema ''[[Izvještaji o citiranju časopisa|Izvještajima o citiranju časopisa]]'', faktor uticaja ''Science''{{'}} za 2024. godinu bio je 45,8.<ref name=WoS>{{cite book |year=2025 |chapter=Science |title=2024 Journal Citation Reports |publisher=Clarivate |edition=Science |series=[[Web of Science]]}}</ref> Studije metodološkog kvaliteta i pouzdanosti otkrile su da neki visoko prestižni časopisi, uključujući ''Science'', "objavljuju značajno nekvalitetne strukture", a ukupna "pouzdanost objavljenih istraživačkih radova u nekoliko oblasti može opadati s povećanjem ranga časopisa".<ref name="Brembs2018">{{cite journal |last1=Brembs|first1=Björn|title=Prestigious Science Journals Struggle to Reach Even Average Reliability |journal=Frontiers in Human Neuroscience |volume=12 |year=2018 |pmid=29515380 |pmc=5826185 |doi=10.3389/fnhum.2018.00037 |doi-access=free}}</ref> Iako je časopis AAAS-a, članstvo u AAAS-u nije obavezno za objavljivanje u časopisu ''Science''. Radovi se prihvataju od autora širom svijeta. Konkurencija za objavljivanje u časopisu ''Science'' je vrlo intenzivna, jer članak objavljen u tako citiranom časopisu može dovesti do pažnje i napredovanja u karijeri autora. Za objavljivanje prihvata se manje od 7% poslanih članaka.<ref>{{cite web | url=https://www.science.org/content/page/journal-metrics | title=Journal metrics }}</ref> [[Slika:Science, vol. 1, 1883, title page.png|thumb|left| Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)|Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)]] Časopis ''Science'' osnovao je njujorški novinar rođen u Engleskoj [[John Michels (urednik)|John Michels]] 1880. godine.<ref name="DCP">{{cite web |title=John Michels |url=https://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xmlhttps://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xml |website=Darwin Correspondence Project |access-date=26 May 2026 |language=en}}</ref> uz finansijsku podršku [[Thomas Edison| Thomasa Edisona]], a kasnije i [[Alexander Graham Bell|Alexandera Grahama Bella]].<ref>{{cite journal |author=<!--Not stated--> |date= 7 February 1947 |title= Thomas A. Edison and the Founding of Science: 1880 |journal= Science |volume= 105 |issue= 2719 |pages= 142–148 |doi=10.1126/science.105.2719.142 |pmid= 17813458 |quote=a weekly journal devoted mainly to physical science and invention, entitled Science, and Mr. [A. Graham] Bell purchased from Mr. John Michels for $5,000 the title and good will of this journal. Continuity of the publication was not, however, maintained, and the present journal [Science] dates from 1883. Mr. Thomas A. Edison had been responsible for the foundation of the earlier Science|bibcode= 1947Sci...105..142. }}</ref><ref>{{cite book |last1= Grosvenor |first1=Edwin S |last2=Wesson |first2= Morgan |year= 2016 |title= Alexander Graham Bell |publisher= New Word City |isbn= 978-1612309842 |quote= In 1881, the old rivalry between Bell and Thomas Edison spilled over into the field of publishing. Science Magazine had been founded the year before with funding from Edison, but the frugal inventor soon tired of the deficits and withheld support. Bell had written for the magazine and respected its editorial quality. He felt that Science, like the British Nature, appealed to a broad audience interested in current research. In 1882, he and Gardiner Hubbard acquired the rights to Science and hired as editor a respected young entomologist and writer named Sam Scudder, who happened to be a Hubbard cousin.}}</ref> (Edison je zauzvrat dobio povoljan urednički tretman, bez otkrivanja finansijskog odnosa, u vrijeme kada je njegov ugled patio zbog kašnjenja u proizvodnji obećane komercijalno isplative sijalice.)<ref>{{cite book |title=American Eclipse |author=Baron, David |year=2017 |publisher=Liveright |page=224 |isbn=9781631490163}}</ref> Međutim, časopis nikada nije stekao dovoljno pretplatnika za uspjeh i prestao je s objavljivanjem u martu 1882. Alexander Graham Bell i Gardiner Greene Hubbard kupili su prava na časopis i angažovali mladog entomologa [[Samuel Hubbard Scudder|Samuela H. Scuddera]] da oživi časopis godinu dana kasnije. Imali su određeni uspjeh prateći sastanke istaknutih američkih naučnih društava, uključujući AAAS.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |title= Origins: 1848–1899 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130151338/https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |archive-date= 2020-11-30 | df=dmy-all}}</ref> Međutim, do 1894. godine, ''Science'' se ponovo našao u finansijskim poteškoćama i prodan je psihologu [[James McKeen Cattell|Jamesu McKeen Cattellu]] za 500.000 USD- U sporazumu koji su postigli Cattell i sekretar AAAS-a [[Leland Ossian Howard|Leland O. Howard]], ''Science'' je postao časopis Američkog udruženja za unapređenje nauke 1900.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |title= AAAS and Science: 1900–1940 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231003/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Tokom ranog dijela 20. stoljeća, važni članci objavljeni u časopisu ''Science'' uključivali su radove o genetici vinske mušice ''[[Drosophila melanogaster]]'' autora [[Thomas Hunt Morgan|Thomasa Hunta Morgana]], gravitacijskim lećama [[Albert Einstein| Alberta Einsteina]] i spiralnim maglinama [[Edwin Hubble|Edwina Hubblea[]. Nakon što je Cattell umro 1944. godine, vlasništvo nad časopisom preneseno je na AAAS.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |title= 150 Years of Advancing Science: A History of AAAS (1848–1998) |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210109052042/https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |archive-date= 2021-01-09 | df=dmy-all}}</ref> Nakon Cattellove smrti 1944. godine, časopisu je nedostajalo dosljedno uredničko prisustvo sve dok Graham DuShane nije postao urednik 1956. godine. Godine 1958, pod DuShaneovim vodstvom, ''Science'' je apsorbirao ''The Scientific Monthly'', čime je tiraž časopisa povećan za preko 38000|61000}}, sa 38.000 na više od 61.000.<ref group=A name="maturing3">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |title= AAAS and the Maturing of American Science: 1941–1970 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201201062836/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |archive-date= 2020-12-01 | df=dmy-all}}</ref> Fizičar [[Philip Abelson]], suotkrivač [[neptunij]]a, bio je urednik od 1962. do 1984. godine. Pod Abelsonom je poboljšana efikasnost procesa recenzije, a prakse objavljivanja su ažurirane. Tokom ovog vremena, objavljeni su radovi o misijama [[program Apollo|programa Apollo]] i neki od najranijih izvještaja o AIDS-u.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |title= Change and Continuity: 1971–1998 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231351/https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Biohemičar [[Daniel E. Koshland Jr.]] bio je urednik od 1985. do 1995. godine. Od 1995. do 2000. godine, tu poziciju je obavljao neuroznanstvenik [[Floyd E. Bloom]]. Biolog [[Donald Kennedy]] postao je urednik časopisa ''Science'' 2000. godine. Biohemičar [[Bruce Alberts]] preuzeo je njegovo mjesto u martu 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |title=Bruce Alberts Named New Editor-in-Chief of Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |date=December 17, 2007 |author=Pinholster, Ginger |access-date=December 19, 2007 |archive-date=March 16, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316134343/http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |url-status=dead }}</ref> Geofizičarka [[Marcia McNutt]] postala je glavna urednica u junu 2013.<ref>{{cite news |url=https://www.science.org/content/article/marcia-mcnutt-bringing-her-intellectual-energy-science |date=April 2, 2013 |title=Marcia McNutt Bringing Her 'Intellectual Energy' to Science |author=Gramling, Carolyn |publisher=American Association for the Advancement of Science |work=Science |access-date=September 21, 2013}}</ref> Tokom njenog mandata, porodica časopisa se proširila i uključila je ''Science Robotics'' i ''Science Immunology'',<ref>{{cite press release|title=AAAS to Expand the Science Family of Journals by Launching Two New Journals: Science Robotics and Science Immunology|author=Pinholster, Ginger|date=October 20, 2015|publisher=American Association for the Advancement of Science|url=http://www.aaas.org/news/aaas-expand-science-family-journals-launching-two-new-journals-science-robotics-and-science|access-date=November 17, 2015}}</ref> i izdavaštvo [[otvoreni pristup|otvorenog pristupa]] sa ''[[Science Advances]]''.<ref>{{cite web |url=https://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |title=AAAS announces open-access journal |work=[[Nature]] |date=12 February 2014 |access-date=12 February 2015 |author=Van Noorden, Richard |archive-date=October 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009191158/http://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |url-status=dead }}</ref> [[Jeremy M. Berg]] postao je glavni urednik 1. jula 2016.<ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/jeremy-berg-named-science-editor-chief |title=Jeremy Berg named Science editor-in-chief|author=Kaiser, Jocelyn|date=May 25, 2016|access-date=July 1, 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aaf5749|url-access=subscription}}</ref> Bivši prorektor Univerziteta Washington u St. Louisu [[Holden Thorp]] imenovan je za glavnog urednika u ponedjeljak, 19. augusta,2019.<ref>{{Cite web|url=https://source.wustl.edu/2019/08/thorp-named-editor-in-chief-of-science/|title=Thorp named editor-in-chief of Science {{!}} The Source {{!}} Washington University in St. Louis|date=2019-08-19|website=The Source|language=en-US|access-date=2019-08-19}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.science.org/content/article/aaas-names-chemist-holden-thorp-editor-chief-science |title=AAAS names chemist Holden Thorp as editor-in-chief of Science|date=2019-08-19|journal=Science|doi=10.1126/science.aaz1817|language=en|access-date=2019-08-19|last1=Brainard|first1=Jeffrey|s2cid=202388761|url-access=subscription}}</ref> U februaru 2001. godine, nacrt rezultata istraživanja [[ljudski genom|ljudskog genoma]] istovremeno su objavili časopisi ''[[Nature]]'' i ''Science'', pri čemu je ''Science'' objavio rad o [[Celer Corporation|Celera Genomics]], a ''Nature'' javno finansirani [[Projekt ljudskog genoma]]. 2007. godine, ''Science'' (zajedno sa [[Nature]]) dobio je [[Nagrada princa Asturije|Nagradu princa Asturije]] za komunikacije i čovječnost.<ref>[http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html Journal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724172231/http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html|date=July 24, 2008}}. Fundacionprincipedeasturias.org. Retrieved on 2013-06-20.</ref> Godine 2015., [[Rush Holt Jr.|Rush D. Holt Jr.]], glavni izvršni direktor AAAS-a i izvršni izdavač časopisa ''Science'', izjavio je da časopis postaje sve više internacionalan: "Radovi u koautorskim radovima na međunarodnom nivou sada su norma – oni predstavljaju gotovo 60 % radova. Godine 1992. taj je broj bio nešto manji od 20 %."<ref name="Science and Diplomacy.">{{cite journal |url=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2015/scientific-drivers-for-diplomacy |journal=Science and Diplomacy |date=June 29, 2015 |title=Scientific Drivers for Diplomacy |first=Rush |last=Holt}}</ref> ==Dostupnost== {{glavni|Nova ScienceNow}} Najnovija izdanja časopisa dostupna su online, putem glavne web stranice časopisa, samo pretplatnicima, članovima AAAS-a, te za dostavu na [[IP adresa]] u institucijama koje su pretplatnici; učenici, nastavnici od predškolskog uzrasta do 12. razreda i neki drugi mogu se pretplatiti po sniženoj cijeni. Međutim, istraživački članci objavljeni nakon 1997. dostupni su besplatno (uz online registraciju) godinu dana nakon što su objavljeni, tj. [[odgođeni otvoreni pristup]].<ref group=A name="delayed_oa"/> Značajniji članci vezani za javno zdravstvo također su dostupni besplatno, ponekad odmah nakon objavljivanja. Članovi AAAS-a također mogu pristupiti Science arhivi prije 1997. na web stranici ''Science'', gdje se zove "Science Classic".<!-- Ako je dostupno, na bilo koji način, molimo vas da navedete URL-ove. --> Časopis također učestvuje u inicijativama koje pružaju besplatan ili jeftin pristup čitateljima u zemljama u razvoju, uključujući [[HINARI]], OARE, [[AGORA]] i [[Scidev.net]]. Ostale karakteristike web stranice ''Science'' uključuju besplatni odjeljak "'''ScienceNow'''" sa "najnovijim vijestima iz nauke",<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/ |title=ScienceNow |access-date=September 1, 2011 |work=Science}}</ref> i "'''ScienceCareers'''", koji pruža besplatne resurse za karijeru naučnika i inženjera. '''''Science Express''''' ('''Sciencexpress''') omogućava unaprijed elektronsko objavljivanje odabranih ''Science'' radova.<ref name="Science Express">{{cite web | url=https://phys.org/journals/science-express/ | title=Science Express | publisher=American Association for the Advancement of Science / Phys.org | access-date=April 25, 2019}}</ref> == Afilijacije == ''Science'' je dobio finansiranje za izvještavanje o [[COVID-19]] od [[Pulitzer Cear| Pulitzer Centra]] i [[Fondacija Heising-Simons| Fondacije Heising-Simons]].<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Jon |date=2020-11-18 |title='Incredible milestone for science.' Pfizer and BioNTech update their promising COVID-19 vaccine result |url=https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |url-status=live |archive-url=https://20220529155241/https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |archive-date=2022-05-29 |access-date=2022-05-29 |website=Science |language=en}}</ref> {{refbegin|2}} [[IMPAKT FAKTOR]]: '''45,8''' (2024.) [[ISSN]]: 0036-8075 eISSN: 1095-9203 [[CODEN]]: SCIEAS3 [[JSTOR]]: 00368075 [[LCCN]]: 17024346 [[OCLC]]: 1644869 {{refend|2}} ==Također pogledajte== {{Portal|Nauka}} * [[Američko udruženje za unapređenje nauke|AAAS publikacije]] * [[Proboj godine]] * [[Spisak naučnih časopisa]] ==Reference== {{Refspisak|30em|refs= }} ===AAAS reference=== {{Reflist|group=A|30em|refs= }} ==Vanjski linkovi == {{Commons category|Science (journal)}} {{Wikisource}} *Nagrada Princa od Asturije za komunikaciju i humanističke nauke [[Kategorija: Ustanove u Sjedinjenim Američkim Državama osnovane 1880. godine]] [[Kategorija: Akademski časopisi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija: Časopisi na engleskom jeziku]] [[Kategorija: Multidisciplinarni akademski časopisi]] [[Kategorija: Multidisciplinarni naučni časopisi]] [[Kategorija: Akademski časopisi osnovani 1880. godine]] [[Kategorija: Sedmični časopisi]] p8xytqa6udspua7k027lurcpyafawjk 6 535795 3902468 2026-07-07T20:31:35Z Akir-toj 182441 {{Infoslika |Opis=Zvanični omot za videoigru ''Fallout'' (1997). |Izvor=Zvanični promotivni materijal izdavača (Interplay Productions). |Datum=1997. |Autor=Interplay Productions |Objašnjenje=Slika se koristi pod doktrinom poštene upotrebe (fair use) za osnovnu vizuelnu identifikaciju videoigre ''Fallout'' u istoimenom članku. Slika je niske rezolucije, ne postoji slobodna (besplatna) alternativa, i njena upotreba na Wikipediji ni na koji način ne ugrožava komercijalna prava vlasnika i izdavač... 3902468 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis=Zvanični omot za videoigru ''Fallout'' (1997). |Izvor=Zvanični promotivni materijal izdavača (Interplay Productions). |Datum=1997. |Autor=Interplay Productions |Objašnjenje=Slika se koristi pod doktrinom poštene upotrebe (fair use) za osnovnu vizuelnu identifikaciju videoigre ''Fallout'' u istoimenom članku. Slika je niske rezolucije, ne postoji slobodna (besplatna) alternativa, i njena upotreba na Wikipediji ni na koji način ne ugrožava komercijalna prava vlasnika i izdavača igre. }} == Licenciranje == {{Okvir igre}} jr6utsg0e6hbq3e7c05vyv6t4gy6knu 0 535796 3902469 2026-07-07T20:41:20Z Akir-toj 182441 Nova stranica: {{Kratak opis|Videoigra iz 1997.}}{{Infokutija videoigra | naslov = Fallout | slika = Fallout omot.png | alt = Omot Windows verzije igre Fallout. | razvijač = [[Interplay Productions]] | izdavač = Interplay Productions<ref group="nap.">[[MacPlay]] je izdao verzije za Mac OS i Mac OS X.<ref name="insidemacgames_macplay">{{cite magazine |url=http://www.insidemacgames.com/features/view.php?ID=174&Page=1 |archive-url=https://web.archive.... 3902469 wikitext text/x-wiki {{Kratak opis|Videoigra iz 1997.}}{{Infokutija videoigra | naslov = Fallout | slika = Fallout omot.png | alt = Omot Windows verzije igre Fallout. | razvijač = [[Interplay Productions]] | izdavač = Interplay Productions<ref group="nap.">[[MacPlay]] je izdao verzije za Mac OS i Mac OS X.<ref name="insidemacgames_macplay">{{cite magazine |url=http://www.insidemacgames.com/features/view.php?ID=174&Page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919101235/http://www.insidemacgames.com/features/view.php?ID=174&Page=1 |last=Deniz |first=Tuncer |title=A Visit to MacPlay |magazine=[[Inside Mac Games]] |date=December 23, 2002 |archive-date=September 19, 2003 |access-date=July 16, 2022}}</ref></ref> | producent = [[Tim Cain]] | dizajner = [[Christopher Taylor (dizajner igara)|Christopher Taylor]] | programer = Tim Cain<br />[[Chris Jones (dizajner igara)|Chris Jones]] | umjetnik = [[Leonard Boyarsky]]<br />[[Jason D. Anderson]]<br />Gary Platner | pisac = Mark O'Green | kompozitor = [[Mark Morgan (kompozitor)|Mark Morgan]] | serijal = ''[[Fallout (franšiza)|Fallout]]'' | platforme = [[MS-DOS]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[Klasični Mac OS|Mac OS]], [[Mac OS X]] | objavljeno = '''MS-DOS, Windows'''<br />Sjeverna Amerika: 10. oktobar 1997.<br />Evropa: 1997.<br />'''Mac OS'''<br />Sjeverna Amerika: 1997.<br />'''Mac OS X'''<br />Svijet: 2002. | žanr = [[Akcioni RPG|RPG]] | načini_igranja = [[Jedan igrač]] }} '''''Fallout''''' (poznat i kao '''''Fallout: A Post Nuclear Role Playing Game''''') je [[RPG|RPG videoigra]] iz 1997. godine, koju je razvio i izdao [[Interplay Productions]]. Smještena je u sredinu 22. vijeka u postapokaliptični i retrofuturistički svijet, decenijama nakon globalnog [[Nuklearno oružje|nuklearnog rata]] između Sjedinjenih Američkih Država i Kine. Protagonista igre, Stanovnik Trezora (Vault Dweller), živi u podzemnom nuklearnom skloništu. Igrač mora istražiti okolnu pustoš kako bi pronašao kompjuterski čip koji može popraviti pokvareni sistem za snabdijevanje vodom u Trezoru. Tokom igre, igrač komunicira s drugim preživjelima, od kojih mu neki daju zadatke (questove), te se upušta u poteznu borbu. [[Tim Cain]] je počeo raditi na ''Falloutu'' 1994. godine. Igra je prvobitno konceptualizirana na osnovu sistema igranja uloga ''[[GURPS]]'', ali nakon što se izdavač ''GURPS-a'', [[Steve Jackson Games]], usprotivio količini nasilja u igri, Cain i dizajner [[Christopher Taylor (dizajner igara)|Christopher Taylor]] kreirali su novi sistem za prilagođavanje likova, nazvan S.P.E.C.I.A.L. Interplay isprva nije posvećivao veliku pažnju igri, ali je na kraju uložio oko 3 miliona dolara i zaposlio do trideset ljudi na njenom razvoju. Interplay je smatrao ''Fallout'' [[Duhovni nasljednik (videoigre)|duhovnim nasljednikom]] svoje RPG igre ''[[Wasteland (videoigra)|Wasteland]]'' iz 1988. godine, a umjetnička inspiracija crpljena je iz književnosti i medija 1950-ih godina, koji su simbolizirali Atomsko doba, kao i iz filmova ''[[Pobješnjeli Max]]'' (''Mad Max'') i ''Dječak i njegov pas'' (''A Boy and His Dog''). Zadaci su namjerno napravljeni tako da budu moralno dvosmisleni. Nakon tri i po godine razvoja, ''Fallout'' je izdat u Sjevernoj Americi u oktobru 1997. godine. ''Fallout'' je dobio priznanja kritičara zbog svog otvorenog gameplaya, sistema likova, zapleta i postavke svijeta. Osvojio je nagradu "RPG igra godine" od strane ''[[GameSpot|GameSpota]]'' i časopisa ''Computer Games Magazine'', a bio je nominovan i od strane Akademije interaktivnih umjetnosti i nauka (AIAS) na dodjeli Spotlight nagrada. ''Fallout'' je ostvario i komercijalni uspjeh, prodavši više od pola miliona primjeraka širom svijeta. Često se uvrštava među najbolje videoigre svih vremena, a zaslužan je za obnavljanje interesa potrošača za žanr RPG igara. Izrodio je izuzetno uspješnu ''[[Fallout (franšiza)|Fallout]]'' franšizu, čija je prava 2007. godine otkupila kompanija [[Bethesda Softworks]]. == Gameplay == === Stvaranje lika === ''Fallout'' je [[RPG|RPG videoigra]]. Igrač počinje odabirom jednog od tri unaprijed napravljena [[Lik igrača (videoigre)|lika]] ili kreiranjem lika sa vlastitim postavkama atributa.<ref name="pcgameruk">{{cite magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20010117050000/http://www.pcgamer.co.uk/games/gamefile_review_page.asp?item_id=402|url=http://www.pcgamer.co.uk/games/gamefile_review_page.asp?item_id=402|title=Glowing|issue=56|author=Butcher, Andy|magazine=[[PC Gamer UK]]|date=May 1998|access-date=July 22, 2022|archive-date=January 17, 2001|url-status=dead}}</ref> Protagonista, poznat kao Stanovnik Trezora (Vault Dweller), ima sedam primarnih statistika koje igrač može prilagoditi: snaga (Strength), percepcija (Perception), izdržljivost (Endurance), harizma (Charisma), inteligencija (Intelligence), agilnost (Agility) i sreća (Luck), što čini akronim S.P.E.C.I.A.L.{{sfn|Taylor|1997|page=3{{hyphen}}5}} Svaka statistika se kreće od jedan do deset, pod uslovom da njihov zbir ne prelazi 40.{{sfn|Taylor|1997|page=3{{hyphen}}6}} Dva dodatna elementa koja se biraju prilikom stvaranja lika su vještine (skills) i osobine (traits).<ref name="justadventure" /> Svih 18 vještina predstavljaju naučene sposobnosti, a njihova efikasnost je izražena u procentima. Početna efikasnost zavisi od primarnih statistika, ali igrač može izabrati tri "označene" (tagged) vještine koje dobijaju početni bonus od 20%.{{sfn|Taylor|1997|pp=3{{hyphen}}10 {{ndash}} 3{{hyphen}}14}} Osobine su kvaliteti lika koji donose i pozitivne i negativne efekte; igrač može izabrati do dvije osobine sa liste od šesnaest.<ref name="gamespot">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/reviews/fallout-review/1900-2535953/|title=Fallout Review|last=Desslock|date=November 21, 1997|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016150615/http://www.gamespot.com/reviews/fallout-review/1900-2535953/|archive-date=October 16, 2013|url-status=live|access-date=November 8, 2009}}</ref>{{sfn|Taylor|1997|pp=3{{hyphen}}14 {{ndash}} 3{{hyphen}}15}} Tokom igranja, igrač skuplja iskustvene poene kroz razne akcije. Prikupljanjem poena, igrač podiže nivo svog lika i dobija određeni broj poena za unapređenje vještina.<ref name="justadventure" /> Svaka tri (ili četiri, ukoliko se izabere osobina "Skilled") nivoa, igrač može izabrati posebnu sposobnost, poznatu kao "perk" (pogodnost).<ref name="gamerev">{{cite web|url=https://www.gamerevolution.com/review/32537-fallout-review|title=Fallout review for the MAC|date=June 5, 2004|website=[[Game Revolution]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505044259/https://www.gamerevolution.com/review/32537-fallout-review|archive-date=May 5, 2021|url-status=live|access-date=November 8, 2009}}</ref> Postoji ukupno 48 perkova (plus dva dodatna koja se dobijaju nošenjem specifičnog oklopa) i svaki ima preduslove koji se moraju ispuniti. Na primjer, perk "Prijatelj životinja", koji sprječava napade životinja, zahtijeva da igrač bude barem deveti nivo, ima inteligenciju pet ili višu, te vještinu preživljavanja u divljini od najmanje 25%.{{sfn|Barton|2019|p=386—387}} === Istraživanje i borba === U ''Falloutu'', igrač istražuje svijet igre iz trimetrijske perspektive (često zvane izometrijska) i komunicira sa NPC likovima (non-player characters). Likovi se razlikuju po količini teksta; neki izgovaraju kratke poruke, dok drugi daju opsežne dijaloge. Najvažniji likovi su tokom razgovora animirani pomoću 3D modela, poznatih kao "govoreće glave" (talking heads).<ref name="gamespot" />{{sfn|Cain|2012|loc=32:25–32:32}} Igrač može razmjenjivati robu s drugim likovima (barter) ili kupovati potrepštine koristeći čepove od Nuka-Cole (bottle caps) kao valutu.<ref name="electricplayground">{{cite web|url=http://www.elecplay.com/reviews/view/?article=8290&full=1|title=Fallout|website=The Electric Playground|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011070908/http://www.elecplay.com/reviews/view/?article=8290&full=1|archive-date=October 11, 2008|access-date=April 29, 2021|author=Jason}}</ref> Igra nudi i pratioce koje igrač može regrutovati za pomoć u istraživanju i borbi, iako ih igrač ne može direktno kontrolisati.<ref name="gamespot" /> Postoje tri glavna zadatka (questova) čije je rješavanje obavezno, a posljednja dva se otkrivaju nakon završetka prvog. Prvi glavni zadatak ima vremensko ograničenje od 150 dana u igri; ako ga igrač ne izvrši u tom roku, igra se završava porazom (Game Over).<ref name="cgm">{{cite web|url=http://www.cdmag.com/articles/006/158/fallout_review.html|title=Fallout|year=1997|work=[[Computer Games Strategy Plus]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20021217221627/http://www.cdmag.com/articles/006/158/fallout_review.html|archive-date=December 17, 2002|url-status=dead|access-date=July 22, 2022|author=Mayer, Robert}}</ref><ref name="pcgamerus">{{cite magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20000312175928/http://www.pcgamer.com/reviews/421.html|url=http://www.pcgamer.com/reviews/421.html|archive-date=March 12, 2000|title=Fallout|date=January 1998|last=Vaughn|first=Todd|magazine=[[PC Gamer US]]|access-date=April 14, 2010}}</ref><ref>Dodatno vremensko ograničenje od 500 dana za preostala dva glavna zadatka postojalo je u originalnoj verziji igre, ali je uklonjeno u verziji 1.1.</ref> Neki likovi daju sporedne zadatke; rješavanjem istih, igrač dobija iskustvene poene i povremeno nagradu u vidu novca i/ili predmeta.<ref name="justadventure" /><ref name="cgm" /> Igrač koristi "PIP-Boy 2000", prijenosni elektronski uređaj, za praćenje svih aktivnih zadataka.{{sfn|Taylor|1997|page=4{{hyphen}}21}} Mnogi zadaci imaju višestruka rješenja; često se mogu završiti putem diplomatije, borbe ili šuljanja, a neki omogućavaju nekonvencionalna rješenja suprotna originalnoj narudžbi.{{sfn|Pepe|2019|pages=225{{endash}}226}} Na osnovu načina na koji su riješili zadatke, igrači mogu zaraditi ili izgubiti poene karme (reputacije), što direktno utiče na to kako ih drugi likovi tretiraju.<ref name="gamespot" /> Potezi igrača diktiraju budući razvoj priče, opcije u igri, kao i sami završetak igre.<ref name="cgm" />{{sfn|Pepe|2019|page=226}}<ref name="justadventure" /> Borba je potezna (turn-based) i koristi sistem akcionih poena (action points). Broj dostupnih poena zavisi od perkova i agilnosti lika. Tokom svakog poteza, igrač može izvesti višestruke akcije dok mu ne ponestane akcionih poena.<ref name="cgw">{{cite magazine|author=Green, Jeff|author-link=Jeff Green (writer)|archive-url=https://web.archive.org/web/20000816005427/http://www.gamespot.com/rpg/fallout/review_cgw.html|url=http://www.gamespot.com/rpg/fallout/review_cgw.html|magazine=[[Computer Gaming World]]|archive-date=August 16, 2000|title=Fallout|date=November 19, 1997|access-date=July 22, 2022|url-status=dead}}</ref> Različite akcije poput napadanja, kretanja, punjenja oružja, interakcije s objektima i otvaranja inventara troše različit broj poena.{{sfn|Taylor|1997|p=5{{hyphen}}3}} Igrač može brzo mijenjati dva opremljena oružja,{{sfn|Taylor|1997|p=5{{hyphen}}2}} te nabaviti raznovrstan arsenal,<ref name="cgm" /> od kojih mnoga omogućavaju ciljanje specifičnih dijelova tijela neprijatelja.<ref name="pcpowerplay">{{cite magazine|url=https://archive.org/details/PCPowerplay018/page/n69/mode/2up|last=Stepnik|first=March|title=Fallout|magazine=[[PC PowerPlay]]|date=November 1997|access-date=July 17, 2021}}</ref> Sva oružja imaju jedan ili dva tipa napada; npr. hladna oružja (za borbu prsa u prsa) imaju mogućnost zamaha (swing) ili uboda (thrust), dok automatsko vatreno oružje ima opciju rafalne paljbe. Ako igrač nema opremljeno oružje, može udarati šakama ili nogama.{{sfn|Taylor|1997|p=5{{hyphen}}8{{endash}}5{{hyphen}}9}} == Priča == === Postavka === Dana 23. oktobra 2077. godine, svjetski [[Nuklearno oružje|nuklearni rat]] između [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i [[Kina|Kine]], izazvan globalnim sukobom oko oskudnih resursa, devastirao je planetu i uništio modernu civilizaciju. Događaji u igri ''Fallout'' odvijaju se skoro vijek kasnije, 2161. godine, i prate Stanovnika Trezora (Vault Dweller), čovjeka rođenog i odraslog u Trezoru 13 (Vault 13), jednom od mnogobrojnih visoko-tehnoloških podzemnih skloništa izgrađenih za zaštitu preživjelih.<ref name="polytimeline" />{{sfn|Interplay Productions|1997|loc=Scene: Intro. "'''Narrator''': 'In 2077, the storm of world war had come again. In two brief hours, most of the planet was reduced to cinders. And from the ashes of nuclear devastation, a new civilization would struggle to arise.'"}}<ref name="cgm" /> Oni koji su ostali na površini preživljavaju skupljajući ostatke starog svijeta.<ref name="cgm" /> Trezor 13 nalazi se duboko ispod planina južne Kalifornije.<ref name="cgm" /> Stanovnik Trezora može istraživati veća naselja uključujući Junktown, koji je rastrzan sukobom između lokalnog šerifa Killiana Darkwatera (glas mu daje [[Richard Dean Anderson]]) i kriminalca Gizma ([[Jim Cummings]]); zatim "The Hub", užurbani trgovački grad; te Necropolis, grad koji su osnovali Ghoulovi (ljudi strahovito mutirani uslijed radijacije) na ruševinama nekadašnjeg Bakersfielda, za koje se ispostavlja da su bivši stanovnici Trezora 12.<ref name="polytimeline" /> Putovanje Stanovnika Trezora ga također dovodi u kontakt s različitim frakcijama, uključujući Bratstvo čelika (Brotherhood of Steel), kvazi-religijski vojni red posvećen pronalasku i obnovi predratne tehnologije;<ref name="polytimeline" /><ref name="pcgamer-retrospective" /> Djecu Katedrale (Children of the Cathedral), optimistični vjerski kult;<ref name="gamesradar-locations" /> te armiju virtualno besmrtnih humanoida otpornih na radijaciju poznatih kao Super mutanti (Super Mutants), koje predvodi groteskno biće pod imenom "Gospodar" (The Master).<ref name="polytimeline" /> === Likovi === Igrač kontroliše Stanovnika Trezora koji je poslan u Pustoš (Wasteland) kako bi spasio svoj dom. Lik se može prilagoditi ili bazirati na jednom od tri unaprijed kreirana lika: Albertu Coleu, pregovaraču i harizmatičnom lideru sa pravnim obrazovanjem; Nataliji Dubrovhsky, talentovanoj akrobatkinji i inteligentnoj unuci ruskog diplomate iz predratnog sovjetskog konzulata u Los Angelesu; te Maxu Stoneu, najvećem čovjeku u Trezoru, poznatom po ogromnoj snazi, izdržljivosti i nedostatku inteligencije.{{sfn|Taylor|1997|pp=3{{hyphen}}1–3{{hyphen}}2}} Ova tri lika predstavljaju diplomatski, prevarantski ili borbeni pristup igri.<ref name="gamerev" /> Iako lik može biti muško ili žensko, u kanonu serijala Stanovnik Trezora je muškarac.{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}}<ref>{{cite video game|title=[[Fallout 2]]|developer=[[Black Isle Studios]]|publisher=[[Interplay Productions]]|date=October 29, 1998|scene=Intro|quote='''Narrator''': 'They hold that their founder and ancestor, one known as the "Vault Dweller," once saved the world from a great evil... Only through the bravery of this Vault Dweller was the evil destroyed... When at last he returned to the home he had fought so hard to protect, he was cast out. Exiled.'}}</ref> Četiri pratioca koje igrač može regrutovati su: Ian, plaćenik iz Shady Sandsa;<ref>{{cite magazine|url=https://www.pcgamesn.com/fallout/companion-ian|last=Yarwood|first=Jack|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201212924/https://www.pcgamesn.com/fallout/companion-ian|title=Remembering Ian, the greatest Fallout companion|magazine=[[PCGamesN]]|date=September 9, 2020|archive-date=February 1, 2022|access-date=July 16, 2022|url-status=live}}</ref> Tycho, pustinjski rendžer;{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} Dogmeat, neumorni i odani pas;<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/tenspot_sidekicks/page4.html|title=The Ten Best Sidekicks - Dogmeat|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20050420033433/http://www.gamespot.com/features/tenspot_sidekicks/page4.html|archive-date=April 20, 2005|access-date=July 16, 2022}}</ref> i Katja, članica organizacije "Sljedbenici Apokalipse" (Followers of the Apocalypse).<ref>{{cite magazine|url=https://www.pastemagazine.com/games/fallout/fallouts-best-companions/#3-katja-fallout|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213418/https://www.pastemagazine.com/games/fallout/fallouts-best-companions/|last=Gwaltney|first=Javy|title=''Fallout''{{'s}} Best Companions|magazine=[[Paste Magazine]]|date=November 5, 2015|archive-date=June 2, 2021|access-date=July 16, 2022}}</ref> Ostali ključni likovi uključuju [[Vault Boy|Vault Boya]], maskotu korporacije Vault-Tec koja je izgradila Trezore;<ref>{{cite web|url=https://www.denofgeek.com/games/loki-fallout-retrofuturism-design-references-style-influences/|title=How Loki and Fallout Use Retrofuturism to Unnerve Us|last=Byrd|first=Matthew|date=June 30, 2021|work=[[Den of Geek]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701005909/https://www.denofgeek.com/games/loki-fallout-retrofuturism-design-references-style-influences/|archive-date=July 1, 2021|access-date=July 19, 2021}}</ref> Killiana Darkwatera, gradonačelnika, šerifa i trgovca u Junktownu;<ref name="cgw" /><ref name="gamesdomain-retrospective" /> te Gospodara (glasovi Jim Cummings i Kath Soucie), vođu Super mutanata i glavnog antagoniste igre.<ref name="Kotaku">{{cite news|url=https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|last=Tieryas|first=Peter|title=How A Dark Time-Traveling Fantasy Game Became the Original ''Fallout''|work=[[Kotaku]]|date=December 26, 2020|access-date=April 18, 2021|archive-date=February 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203074108/https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|url-status=live}}</ref><ref name="gamespot_villains">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page7.html?tag=stitialclk|title=The Ten Best Computer Game Villains - The Master|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111033632/http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page7.html?tag=stitialclk|archive-date=November 11, 2011|access-date=June 7, 2022}}</ref> === Radnja === U Trezoru 13 kvari se Vodeni čip, esencijalna računarska komponenta zadužena za recikliranje i crpljenje vode. S obzirom na to da će rezerve vode presušiti za samo 150 dana, Nadzornik (Overseer) zadužuje Stanovnika Trezora da pronađe zamjenski čip. Opremljen PIP-Boyem 2000 i skromnom opremom, on napušta Trezor 13 i kreće prema najbližem skloništu, Trezoru 15, ali otkriva da je napušteno i u ruševinama.<ref>{{cite book|last1=Rollings|first1=Andrew|url=https://archive.org/details/andrewrollingser0000roll_s4t7/|title=Andrew Rollings and Ernest Adams on Game Design|last2=Adams|first2=Ernest|publisher=[[New Riders Press]]|year=2003|isbn=9781592730018|pages=357–358|author-link2=Ernest W. Adams}}</ref> Stanovnik Trezora zatim detaljno istražuje Pustoš i konačno pronalazi zamjenski čip ispod grada Necropolisa, u uništenom Trezoru 12. Nakon povratka, sistem za vodu biva popravljen. Ipak, Nadzornik postaje ozbiljno zabrinut zbog izvještaja o brojnim mutantima u Pustoši. Smatrajući da su mutacije previše rasprostranjene i ekstremne da bi bile prirodna pojava, daje Stanovniku Trezora novi zadatak: pronaći i uništiti izvor mutacija. Informacije otkrivaju da ljude otimaju i pretvaraju u Super mutante izlaganjem virusu "Forced Evolutionary Virus" (F.E.V.) u vojnoj bazi Mariposa. Mutante predvodi Poručnik (Lieutenant), inteligentni kibernetički poboljšani mutant, koji prima naređenja direktno od Gospodara (The Master). Gospodarov krajnji plan je pretvoriti cjelokupno čovječanstvo u Super mutante i tako stvoriti jedno "ujedinjeno" društvo (Unity). Frakcija "Djeca Katedrale" zapravo je kult pod kontrolom Gospodara, namijenjen mirnom potčinjavanju ljudi. Da bi zaustavio mutacije, igrač mora uništiti rezervoare s virusom u bazi Mariposa i eliminisati Gospodara (redoslijed rješavanja je prepušten igraču).<ref name="electricplayground" /> Da bi ubio Gospodara, igrač ulazi u katedralu kulta, spušta se u skriveni prototip Trezora ispod nje i suočava se s njim. Igrač ga može ubiti u borbi, uvjeriti ga da je njegov plan osuđen na propast jer su Super mutanti sterilni, ili jednostavno aktivirati samouništenje katedrale.<ref name="Kotaku" /> Kada se pobjedonosno vrati u Trezor 13, Nadzornik mu zabranjuje povratak unutra. Bojeći se da su ga iskustva promijenila i da će njegove herojske priče natjerati druge stanovnike da napuste sigurnost Trezora, Nadzornik ga teška srca protjeruje nazad u Pustoš.<ref name="fallout_2" /> Igra završava prikazom dugoročnih posljedica svih igračevih izbora na društva i naselja koja je susretao tokom putovanja.<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/awards97/ending.html|title=Best & Worst Awards 1997 - Best Ending|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20010210223942/http://www.gamespot.com/features/awards97/ending.html|archive-date=February 10, 2001|access-date=July 19, 2022}}</ref> Također, postoji alternativni završetak ako se igrač odluči pridružiti Gospodaru. U tom slučaju, lik biva ubačen u F.E.V. virus, pretvoren u Super mutanta, nakon čega predvodi vojsku na Trezor 13 i masakrira sve njegove stanovnike, što igrač posmatra kroz sigurnosne kamere. == Razvoj == [[Datoteka:Timothy-cain-gdc2010_cropped.jpg|mini|Tim Cain (uslikan 2010.) bio je kreator, producent i jedan od programera igre ''Fallout''.]] Razvoj na ''Falloutu'' započeo je početkom 1994. godine.{{sfn|Cain|2012|loc=0:41}}<ref name="poly">{{cite web|url=http://www.polygon.com/gaming/2012/3/8/2855595/fallout-gdc-black-isle-interplay-obsidian-bethesda|title=''Fallout'': The game that almost never was|last=Pitts|first=Russ|date=March 3, 2012|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020205109/http://www.polygon.com/gaming/2012/3/8/2855595/fallout-gdc-black-isle-interplay-obsidian-bethesda|archive-date=October 20, 2013|url-status=live|access-date=October 19, 2013}}</ref> U početku, kompanija Interplay mu nije posvećivala puno pažnje,<ref name="eurogamer_history">{{cite news|url=https://www.eurogamer.net/articles/2015-05-29-a-brief-history-of-fallout|last=Cobbett|first=Richard|title=A brief history of ''Fallout''|work=[[Eurogamer]]|date=June 5, 2015|access-date=April 20, 2021|archive-date=April 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420170637/https://www.eurogamer.net/articles/2015-05-29-a-brief-history-of-fallout|url-status=live}}</ref> i tokom prvih šest mjeseci programer Tim Cain je radio potpuno sam. Cain je vremenom dobijao pomoć drugih zaposlenika u njihovo slobodno vrijeme.<ref name="poly" /> Razvojni tim, predvođen Cainom, dizajnerom Christopherom Taylorom i art direktorom Leonardom Boyarskyjem,{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} dostigao je broj od 15 ljudi 1995. godine. Naredne godine, producent Feargus Urquhart regrutovao je dodatne radnike, povećavši tim na 30 članova.<ref name="poly" /> Cain je ovaj tim nazvao "nevjerovatnim" zbog njihove ogromne posvećenosti,{{sfn|Cain|2012|loc=48:35–49:05}} dok je Urquhart rad pod krovom Interplaya opisao kao "jedva kontrolisani haos".<ref name="pcgamesn">{{cite magazine|url=https://www.pcgamesn.com/fallout/making-of|last=Peel|first=Jeremy|title=How on Earth did ''Fallout'' ever get made?|magazine=[[PCGamesN]]|date=May 12, 2020|access-date=May 25, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512050850/https://www.pcgamesn.com/fallout/making-of|url-status=live}}</ref> Radni naslov igre, ''Vault-13: A GURPS Post-Nuclear Role-Playing Game'', odbačen je kao neadekvatan. Razmatran je naziv ''Armageddon'', ali je to ime već bilo zauzeto za drugi projekat (koji je kasnije otkazan).{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} Predsjednik kompanije, [[Brian Fargo]], tada je predložio naslov ''Fallout''.<ref name="poly" /> Razvojni tim je kao glavnu muzičku temu želio koristiti pjesmu "[[I Don't Want to Set the World on Fire]]" grupe [[the Ink Spots]], ali ih je spriječio problem s autorskim pravima, te su iskoristili drugu pjesmu iste grupe – "[[Maybe (1935 song)|Maybe]]".{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}}{{sfn|Cain|2012|loc=39:13–39:55}}<ref name="fallout_bible">{{cite book|last=Avellone|first=Chris|url=http://www.duckandcover.cx/index.php?id=5|title=''Fallout'' Bible #9|date=November 6, 2002|publisher=[[Black Isle Studios]]|pages=32–33|author-link=Chris Avellone|access-date=June 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502004909/http://www.duckandcover.cx/index.php?id=5|archive-date=May 2, 2013|url-status=live}}</ref> Razvoj je zvanično završen 1. oktobra 1997. godine,<ref>{{cite magazine|url=http://www.pcgamer.com/news/news092997.html|title=''Fallout'' is Finished|magazine=[[PC Gamer]]|date=October 3, 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19971012044818/http://www.pcgamer.com/news/news092997.html|archive-date=October 12, 1997|access-date=April 19, 2021}}</ref> nakon tri i po godine i utrošenih oko 3 miliona dolara.{{sfn|Cain|2012|loc=125; 209}}<ref>{{cite interview|url=http://www.rockpapershotgun.com/2012/04/02/back-to-black-isle-fargo-on-obsidian-joining-wasteland-2/#more-102357|last=Fargo|first=Brian|author-link=Brian Fargo|title=Back To Black Isle: Fargo On Obsidian Joining ''Wasteland 2''|website=[[Rock Paper Shotgun]]|interviewer=Alec Meer|date=April 2, 2012|access-date=August 28, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112142724/http://www.rockpapershotgun.com/2012/04/02/back-to-black-isle-fargo-on-obsidian-joining-wasteland-2/|archive-date=November 12, 2012}}</ref> === Pogon i dizajn === [[Datoteka:Fallout_camera_angles.png|lijevo|mini|Render koji oponaša "izometrijski" prikaz u ''Falloutu'' sa heksagonalnom mrežom.]] ''Fallout'' je započeo kao engine za igre koji je Cain razvijao u slobodno vrijeme, baziran na sistemu ''Generic Universal RolePlaying System'' (''GURPS''). Razvoj je ubrzan nakon što je Cain uspio ubijediti Farga u veliki potencijal projekta,{{sfn|Cain|2010a|loc=6:58–7:39}}{{sfn|Cain|2012|loc=12:43}} a Interplay je 1994. i formalno kupio prava za GURPS licencu.<ref name="NGen18">{{cite magazine|url=https://archive.org/details/NEXT_Generation_18/page/n75/mode/2up|title=G.U.R.P.S.|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=18|date=June 1996|pages=74–76|access-date=July 19, 2022}}</ref> Prvi prototip igre završen je iste godine.{{sfn|Cain|2012|loc=15:05}} Ekipa je razmatrala opciju da igru napravi iz [[Prvo lice (videoigre)|perspektive prvog lica]] u 3D-u, ali je to odbačeno jer tadašnji modeli ne bi mogli zadržati željeni nivo detalja.<ref name="pcgamesn" /><ref name="shacknews">{{cite interview|url=https://www.shacknews.com/article/114982/world-on-fire-the-oral-history-of-fallout-and-fallout-2|last1=Cain|first1=Tim|author-link1=Tim Cain|last2=Boyarsky|first2=Leonard|author-link2=Leonard Boyarsky|last3=Taylor|first3=Christopher|author-link3=Christopher Taylor (game designer)|last4=DeMilt|first4=Eric|last5=Everts|first5=Scott|display-authors=3|title=World on Fire: The Oral History of ''Fallout'' and ''Fallout 2''|interviewer=David Craddock|work=[[Shacknews]]|date=November 15, 2019|access-date=May 25, 2021|archive-date=May 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523032328/https://www.shacknews.com/article/114982/world-on-fire-the-oral-history-of-fallout-and-fallout-2|url-status=live}}</ref> Umjesto toga odabrana je trimetrijska perspektiva na heksagonalnoj mreži.<ref name="shacknews" /> Dizajniran da bude igra sa otvorenim svijetom,{{sfn|Cain|2012|loc=41:41}} ''Fallout'' je bio pažljivo balansiran tako da, iako su sporedni zadaci opcioni, igrač koji ne nadogradi svoje vještine ima jako male šanse da preživi kasniji dio igre.<ref name="NGen18" /> Ipak, Taylor je dodao ograničenje od 150 dana kako bi osigurao da igrači ostanu fokusirani na glavnu priču.<ref name="Kotaku" /> Krajem 1994. godine, igra je zamalo otkazana kada je Interplay kupio licence za bogate fantastične franšize ''[[Forgotten Realms]]'' i ''[[Planescape]]'', ali je Cain uvjerio upravu da ga puste da završi započeti posao.{{sfn|Cain|2012|loc=20:48—22:10}} Nakon planetarnog uspjeha akcionog RPG-a ''[[Diablo (videoigra)|Diablo]]'' 1997. godine,<ref>{{cite news|url=http://www.gamecenter.com/News/Item/0,3,0-419,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20001025141035/http://www.gamecenter.com/News/Item/0,3,0-419,00.html|last=Goble|first=Gordon|title=Diablo available now!|work=[[CNET Gamecenter]]|date=January 6, 1997|archive-date=October 25, 2000|access-date=June 6, 2022}}</ref> Cain se uspješno odupro pritisku izdavača da se ''Fallout'' pretvori u multiplayer igru sa borbom u stvarnom vremenu.<ref name="poly" /> U martu 1997. Interplay je odustao od GURPS licence zbog kreativnih neslaganja s kompanijom Steve Jackson Games. Prema riječima ljudi iz Interplaya, tvorcu sistema zasmetao je nivo "grafičkog nasilja" u igri.<ref name="poly" /><ref name="PCGamer">{{cite magazine|url=http://www.pcgamer.com/news/news0310.html#8|title=No GURPS License for Fallout|magazine=[[PC Gamer]]|date=March 13, 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19971012045200/http://www.pcgamer.com/news/news0310.html#8|archive-date=October 12, 1997|access-date=April 18, 2021}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://scans.roushimsx.com/PCGamer_1998_04_pg188.jpg|last=Wolf|first=Michael|title=Nobody's Perfect|magazine=[[PC Gamer]]|volume=5|number=4|page=188|date=April 1998|access-date=April 19, 2021|archive-date=April 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419212046/http://scans.roushimsx.com/PCGamer_1998_04_pg188.jpg|url-status=live}}</ref> Tim je zbog toga morao razviti potpuno novi sitem za napredovanje lika (S.P.E.C.I.A.L.); Taylor i Cain su dobili samo sedmicu dana da dizajniraju i programiraju cijeli sistem iz nule.<ref name="poly" />{{sfn|Cain|2010a|loc=8:42–9:20}} === Koncept i uticaji === [[Datoteka:Leonard_Boyarsky-_Fallout_20_year_reunion_dinner_(cropped).jpg|desno|mini|Leonard Boyarsky (slikan 2017. godine) bio je umjetnički direktor na prvoj igri.]] Dok se još bazirao na GURPS sistemu, razmatrale su se tradicionalne fantasy priče kao i putovanje kroz vrijeme, prije nego što su se developeri konačno odlučili za postapokaliptično okruženje.<ref name="Kotaku" /><ref name="poly" />{{sfn|Cain|2010a|loc=6:58–7:39; 7:56–8:09}} ''Fallout'' je kreiran kao direktni duhovni nasljednik kultnog Interplayevog RPG-a ''[[Wasteland (videoigra)|Wasteland]]'' (1988), koji je objavio [[Electronic Arts]].{{sfn|McLaughlin|2010|pages=1—2}} Skoro svi članovi tima igrali su ''Wasteland'', ali nisu mogli napraviti zvanični nastavak jer Electronic Arts nije želio prodati prava nazad.<ref name="Kotaku" /> Tim je vizuelnu inspiraciju pronašao u književnosti i kulturi Amerike 1950-ih, naročito iz filmova ''[[Zabranjena planeta]]'' (1956) i apokaliptičnih vizija iz ''Dječak i njegov pas'' (1975) i ''Pobješnjeli Max'' (1979). Poseban pečat ostavili su i lažno optimistični posteri i reklame iz doba [[Hladni rat|Hladnog rata]], koje je Boyarsky jako volio.<ref name="poly" /><ref>{{cite book|last=Melissinos|first=Chris Robert|url=https://archive.org/details/theartofvideogamestext/|title=The Art of Video Games|date=March 16, 2012|publisher=[[Smithsonian American Art Museum]]|isbn=9781599621098|page=101|author-link=Chris Melissinos}}</ref><ref name="Kotaku" /> Koncept ogromnih atomskih skloništa u potpunosti je bio podstaknut podzemnom bazom iz filma ''Dječak i njegov pas''.<ref name="poly" /> Cain je istakao da je sistem borbe uveliko bio inspirisan čuvenom igrom ''[[X-COM]]''.{{sfn|Cain|2012|loc=5:17–5:34}} Također, igra je prepuna raznih referenci na popularnu kulturu, pod jednim uslovom koji su dizajneri sami sebi postavili – referenca mora biti suptilna i uklopiti se u svijet. Na primjer, naziv sposobnosti "Slayer" bio je direktna posveta seriji ''[[Buffy ubojica vampira]]''.{{sfn|Cain|2012|loc=24:46–25:44}} === Likovi i pisanje === Razrađeni grafički sprajtovi u igri zahtijevali su znatnu količinu kompjuterske memorije za ono vrijeme.{{sfn|Cain|2012|loc=31:53–32:10}} Glasove za 21 glavnog NPC-a posudila je impresivna ekipa glumaca, među kojima su Richard Dean Anderson, [[Tony Shalhoub]], [[Keith David]], [[Clancy Brown]] i čuveni [[Ron Perlman]], koji ujedno i pripovijeda uvodni tekst.{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} Perlman se 2026. godine kroz smijeh prisjetio da je za svoj rad bio plaćen "40 dolara i jedan sendvič".<ref>{{cite web|url=https://www.eurogamer.net/fallout-veteran-ron-perlman-says-he-was-paid-40-dollars-and-a-sandwich-for-his-voiceover-work-in-the-original-game|title=Fallout veteran Ron Perlman says he was paid "40 dollars and a sandwich" for his voiceover work in the original game|website=eurogamer.net|access-date=15 January 2026}}</ref> Modeli lica za najbitnije likove poznati kao "govoreće glave" u početku su oblikovani ručno od gline i digitalizirani posebnom 3D tehnologijom.<ref name="NGen18" /> Pisanje tekstova povjereno je dizajneru Marku O'Greenu, kojeg su hvalili za brzinu i efikasnost.<ref name="shacknews" /> Priča i scenarij osmišljeni su sa posebnom namjerom da igrač i lik prolaze kroz proces učenja o Pustoši u isto vrijeme.<ref name="pcgamesn" /> Kreacija glavnog negativca, Gospodara (The Master), potekla je iz ideje šta bi se desilo da se u mutacijski virus baci više ljudi i kompjuterski ekran istovremeno. Gospodar je postao nezaboravan po svojim glasovima koji su se naizmjenično prebacivali između muškog, ženskog i elektronskog tona.<ref name="kotaku_development">{{cite web|url=https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|title=How A Dark Time-Traveling Fantasy Game Became the Original ''Fallout''|last=Tieryas|first=Peter|date=December 26, 2012|website=[[Kotaku]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203074108/https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|archive-date=February 3, 2021|url-status=live|access-date=August 11, 2022}}</ref> Misije su ciljano koncipirane tako da sadrže znatnu sivu zonu morala, ostavljajući igračima apsolutnu slobodu da odluče ko je zaista u pravu.{{sfn|Cain|2012|loc=43:21–43:50}} == Objavljivanje == Boyarsky i glavni umjetnik Jason D. Anderson<ref name="pcgamesn" /> dizajnirali su prve reklame za igru.<ref>{{cite interview|url=http://www.rpgcodex.net/content.php?id=10425|last=Boyarsky|first=Leonard|author-link=Leonard Boyarsky|title=RPG Codex Interview: Leonard Boyarsky on joining Obsidian, Fallout & Bloodlines cut content and more|interviewer=Jedi Master Raek|website=RPG Codex|date=September 30, 2016|access-date=May 24, 2021}}</ref> Igra nije imala video trailer,<ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2018/05/30/a-history-of-fallouts-trailers|title=A History of Fallout's Trailers|last=Campbell|first=Even|date=May 30, 2018|website=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417143721/https://www.ign.com/articles/2018/05/30/a-history-of-fallouts-trailers|archive-date=April 17, 2022|url-status=live|access-date=April 17, 2022}}</ref> ali je objavljen demo u aprilu 1997. Kutija igre dizajnirana je tako da vizuelno podsjeća na staromodne metalne kutije za užinu, a korisničko uputstvo na knjižicu s vodičem za preživljavanje.<ref name="poly" /> Zvanično, ''Fallout'' se našao na policama u Americi 10. oktobra 1997. godine za operativne sisteme MS-DOS i Windows.<ref name="Rel">{{cite magazine|url=http://www.pcgamer.com/news/news-1997-10-06.html|title=Now Shipping|date=October 10, 1997|magazine=[[PC Gamer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/19980218070450/http://www.pcgamer.com/news/news-1997-10-06.html|archive-date=February 18, 1998|url-status=dead|access-date=December 5, 2019}}</ref> Ubrzo je izdat patch verzije 1.1, koji je otklonio mnoštvo bugova i, najbitnije, skinuo limit od 500 dana s glavne priče. Prvobitno igra uopšte nije trebala izaći u Evropi jer je postojala mogućnost da igrač namjerno ubija djecu u igri, no nakon što je to uklonjeno, evropsko izdanje dobilo je zeleno svjetlo.{{sfn|Cain|2012|loc=40:27—41:06}} Igra je kasnije objavljena u raznim antologijama, kolekcijama, te distribuirana putem modernih servisa kao što je [[Steam (servis)|Steam]]. == Prijem == {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1em;" |+Prijem i recenzije ! colspan="2" style="text-align:center;" |Zbirne ocjene |- !Agregator !Ocjena |- |[[Metacritic]] |89/100<ref name="MCPC">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/game/pc/fallout|title=Fallout for PC Reviews|website=[[Metacritic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422174411/https://www.metacritic.com/game/pc/fallout|archive-date=April 22, 2022|url-status=live|access-date=April 25, 2021}}</ref> |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |Ocjene kritičara |- !Publikacija !Ocjena |- |''AllGame'' |4.5/5<ref name="allgame">{{cite web|url=http://www.allgame.com/game.php?id=6460&tab=review|title=Fallout – Review|last=Suciu|first=Peter|website=[[AllGame]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141114121443/http://www.allgame.com/game.php?id=6460&tab=review|archive-date=November 14, 2014|access-date=November 8, 2009}}</ref> |- |''Computer Games Strategy Plus'' |4.5/5<ref name="cgm" /> |- |''Computer Gaming World'' |4.5/5<ref name="cgw" /> |- |''[[GameSpot]]'' |8.7/10<ref name="gamespot" /> |- |''Next Generation'' |4/5<ref name="nextgen">{{cite magazine|url=https://retrocdn.net/images/f/fe/NextGeneration_US_38.pdf|title=Rating; ''Fallout''|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=38|date=February 1998|page=120|access-date=April 29, 2021|archive-date=April 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429044339/https://retrocdn.net/images/f/fe/NextGeneration_US_38.pdf|url-status=live}}</ref> |- |''PC Gamer UK'' |86%<ref name="pcgameruk" /> |- |''PC Gamer US'' |90%<ref name="pcgamerus" /> |- |''PC PowerPlay'' |89%<ref name="pcpowerplay" /> |} ''Fallout'' je pobrao priznanja i hvalospjeve medija širom svijeta,<ref name="gamespot_villians">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page7.html?tag=stitialclk|title=The Ten Best Computer Game Villains - The Master|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111033632/http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page7.html?tag=stitialclk|archive-date=November 11, 2011|access-date=June 7, 2022}}</ref>{{sfn|Barton|2019|p=389}} a kritičari su ga smatrali najboljim naslovom u svom žanru u tom periodu. Časopis ''PC PowerPlay'' predvidio je da će igra oživjeti pomalo usnuli žanr i oduševiti sve tipove igrača.<ref name="pcpowerplay" /> Platforma ''GameSpot'' izjavila je da fanovi napokon imaju dobar razlog za prestanak čekanja kvalitetnog RPG-a.<ref name="gamespot" /> Posebno su hvaljeni sistem kreiranja lika, pametan humor uklopljen sa brutalnošću postapokaliptičnog svijeta, muzička podloga i sloboda pristupa rješavanju misija.<ref name="gamesdomain" /><ref name="gamespot" /><ref name="electricplayground" /> Borbeni sistem dobio je nešto podijeljenije, ali i dalje pozitivne reakcije. Mnogi su hvalili taktički pristup usljed izvođenja bitaka na poteze, dok su drugi istakli frustraciju lošom vještačkom inteligencijom pratećih likova (koji su često, zbog lošeg pozicioniranja, znali nanijeti štetu glavnom liku).<ref name="pcgamerus" /> === Prodaja === ''Fallout'' je ostvario odličan komercijalni uspjeh iako nije oborio rekorde koje su postavljale franšize poput ''[[Baldur's Gate]]'' ili ''Diablo''. Do marta 2000. godine samo na području SAD-a prodato je preko 144.000 primjeraka, a pretpostavlja se da su globalne brojke bile i dvostruko veće.<ref name="desslocksales2">{{cite web|url=http://desslock.gamespot.com:80/archives/200005/20000511.html|title=Desslock's Ramblings – RPG Sales Figures|date=May 11, 2000|work=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20010203124200/http://desslock.gamespot.com/archives/200005/20000511.html|archive-date=February 3, 2001|url-status=dead|access-date=July 22, 2022|author=Desslock}}</ref> Ipak, interes u Ujedinjenom Kraljevstvu bio je vrlo nizak.<ref name="eurogamer">{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029123628/http://www.eurogamer.net/articles/fallout-retrospective-article|url=http://www.eurogamer.net:80/articles/fallout-retrospective-article|title=''Fallout'' Retrospective|work=[[Eurogamer]]|archive-date=October 29, 2009|date=October 27, 2008|author=MacDonald, Keza|url-status=live|access-date=August 16, 2019}}</ref> Brian Fargo je 2017. godine otkrio da je prva igra ukupno ostvarila oko 600.000 prodanih kopija.<ref name="600k">{{cite interview|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720173213/http://www.rpgcodex.net/content.php?id=10604|url=http://www.rpgcodex.net/content.php?id=10604|last=Fargo|first=Brian|author-link=Brian Fargo|title=RPG Codex Report: A Codexian Visit to inXile Entertainment|interviewer=Infinitron|date=April 13, 2017|archive-date=July 20, 2017|work=RPG Codex|url-status=live}}</ref> Nakon nevjerovatnog uspjeha TV adaptacije iz 2024. godine, baza igrača za originalni ''Fallout'' naglo je porasla za preko 160% na Steam platformi. === Nagrade i priznanja === Akademija interaktivnih umjetnosti i nauka (AIAS) nominovala je igru u više kategorija, dok je pobjedu za najbolji "RPG godine" igra odnijela na ceremonijama u organizaciji magazina ''Computer Games Magazine'', ''Computer Gaming World'' i samog GameSpota. == Naslijeđe == === Uticaj === Devedesete su bile obilježene padom popularnosti klasičnih kompjuterskih RPG naslova, ali pojava igara poput ''Fallouta'' i onih sličnih zaslužna je za pravu renesansu žanra.<ref name="gspy_hof" /><ref>{{cite news|url=http://www.1up.com/features/chasing-history-rpgs?pager.offset=1|last=Crigger|first=Lara|title=Chasing D&D;: A History of RPGs|work=[[1Up.com]]|year=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115133010/http://www.1up.com/features/chasing-history-rpgs?pager.offset=1|archive-date=January 15, 2013|access-date=July 17, 2021}}</ref> Rowan Kaiser iz ''Engadgeta'' često navodi ovu igru kao apsolutno "prvi istinski moderan RPG".<ref name="engadget">{{cite web|url=https://www.engadget.com/2012-03-16-fallout-the-first-modern-role-playing-game.html|title=Fallout: The first modern role-playing game|last=Kaiser|first=Rowan|date=March 17, 2012|website=[[Engadget]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502182902/https://www.engadget.com/2012-03-16-fallout-the-first-modern-role-playing-game.html|archive-date=May 2, 2021|url-status=live|access-date=May 2, 2021}}</ref> Odbacivanje klasičnih tolkinovskih, fantazijskih predložaka dalo je industriji osjećaj svježine, a uvođenje sistema gdje je svaki izbor igrača imao drastične konsekvence postavilo je novi standard razvoja videoigara. Kasniji kultni projekti drugih kompanija na kojima su radili Boyarsky i ekipa (poput ''[[Arcanum: Of Steamworks and Magick Obscura|Arcanuma]]'', te duhovnog sljedbenika ''[[The Outer Worlds]]'') uveliko su gradili na postulatima ustanovljenim u ''Falloutu''. Sličan mehanizam perkovima kasnije je posuđen i implementiran čak i u sam D&D te ogroman broj današnjih igara.<ref>{{cite interview|url=https://www.gog.com/news/the_outer_worlds_codesigners_our_games_never_take_themselves_too_seriously|last1=Cain|first1=Tim|author-link1=Tim Cain|last2=Boyarksy|first2=Leonard|author-link2=Leonard Boyarsky|title=The Outer Worlds Co-Developers: Our Games Never Take Themselves Too Seriously|website=[[GOG.com]]|date=October 30, 2020|access-date=May 15, 2022|archive-date=May 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510051752/https://www.gog.com/news/the_outer_worlds_codesigners_our_games_never_take_themselves_too_seriously|url-status=live}}</ref> === Retrospektivni prijem === Igra je redovno uvrštavana u "Kuće slavnih" najvećih svjetskih magazina o igrama.<ref name="ign_hof">{{cite web|url=http://games.ign.com/halloffame/fallout.html|title=IGN Videogame Hall Of Fame: Fallout|year=2008|website=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629144002/http://games.ign.com/halloffame/fallout.html|archive-date=June 29, 2011|url-status=dead|access-date=November 20, 2010}}</ref> Kritičari nerijetko posebno izdvajaju figuru Gospodara (The Master) kao jednog od najbolje napisanih negativaca i konačnih "bosseva" ikad napravljenih u svijetu igara.<ref name="gamespot_villains" /> Činjenica da igra dozvoljava pacifističko okončanje igre kroz običan razgovor s Gospodarom dokazala je industriji da je odlično napisan dijalog relevantan način prevazilaženja prepreka. === Serijal === Nakon ''Fallouta'' uslijedio je niz legendarnih nastavaka i srodnih igara. Cain nije direktno učestvovao ni u jednom nastavku, već je otišao u toku razvoja same druge igre.<ref name="pcgamerhistory">{{cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/the-complete-history-of-fallout/|last=Dransfield|first=Ian|title=The complete history of Fallout|magazine=[[PC Gamer]]|date=April 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143134/https://www.pcgamer.com/the-complete-history-of-fallout/|archive-date=April 4, 2019|url-status=live|access-date=May 2, 2021}}</ref> Bethesda Softworks otkupila je prava 2007. godine, te izdala svoj naslov – ''[[Fallout 3]]''. Glavna maskota igre (nasmijani dječak Vault Boy u prepoznatljivom plavo-žutom kombinezonu), moćni oklopi i sam format narukvice za praćenje podataka PIP-Boy prerasli su u trajne ikone globalne pop kulture.<ref>{{cite web|url=https://www.usgamer.net/articles/history-evolution-fallout-pip-boy-obsidian-interplay-bethesda|title=Behind the Creation and Evolution of Fallout's Iconic Pip-Boy|last=Chan|first=Khee Hoon|date=January 16, 2019|website=USGamer|archive-url=https://web.archive.org/web/20201003100433/https://www.usgamer.net/articles/history-evolution-fallout-pip-boy-obsidian-interplay-bethesda|archive-date=October 3, 2020|url-status=live|access-date=June 24, 2022}}</ref> === Ostali mediji === Godine 1998., Interplay je započeo rad na snimanju igranog filma baziranog na ''Falloutu'', no ta ideja se urušila zbog zatvaranja filijale zadužene za projekte te prirode u godini 2000. Chris Avellone, jedan od dizajnera naknadnih igara, izdao je nezvaničnu seriju kompilacija informacija zvanu ''Fallout Bible''. Najveći medijski iskorak u nekom drugom formatu uslijedio je decenijama kasnije izdavanjem višemilionske serije u produkciji [[Amazon Prime|Amazon Primev]] platforme 10. aprila 2024. godine. Serija, koju su napravili [[Lisa Joy]] i [[Jonathan Nolan]], primljena je sa neopisivim hvalospjevima i smatra se jednom od najvjernijih adaptacija u historiji.<ref>{{cite web|url=https://www.gamesradar.com/fallout-rotten-tomatoes-video-game-adapatation-best/|title=Fans are calling the Fallout TV show one of the best video game adaptations ever – and critics agree, judging by its near-perfect Rotten Tomatoes score|last=Garbutt|first=Emily|date=April 12, 2024|website=[[GamesRadar+]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240415183810/https://www.gamesradar.com/fallout-rotten-tomatoes-video-game-adapatation-best/|archive-date=April 15, 2024|url-status=live|access-date=April 22, 2024}}</ref> Originalni kreator, Tim Cain, izuzetno je nahvalio viziju u seriji. == Napomene == <references group="nap." /> == Reference == {{Reflist|30em}} == Izvori == * {{Cite book|last1=Barton|first1=Matt|url=https://books.google.com/books?id=k1OWDwAAQBAJ|title=Dungeons and Desktops: The History of Computer Role-Playing Games|last2=Stacks|first2=Shane|date=April 18, 2019|publisher=[[CRC Press]]|isbn=9781351273398|edition=2nd|ref={{SfnRef|Barton|2019}}}} * {{Cite AV media|title=''Fallout'' with Tim Cain, Pt. 1|url=https://www.youtube.com/watch?v=xgjd4i1o4UY|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422174414/https://www.youtube.com/watch?v=xgjd4i1o4UY|archive-date=April 22, 2022|url-status=live|last=Cain|first=Tim|author-link=Tim Cain|editor-first=Matt|editor-last=Barton|via=[[YouTube]]|date=June 27, 2010|access-date=April 30, 2022|ref={{SfnRef|Cain|2010a}}}} * {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=laq9ua5VjTs|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422174513/https://www.youtube.com/watch?v=laq9ua5VjTs|archive-date=April 22, 2022|url-status=live|last=Cain|first=Tim|author-link=Tim Cain|editor-last=Barton|editor-first=Matt|title=''Fallout'' with Tim Cain Pt. 2|via=[[YouTube]]|date=July 4, 2010|access-date=April 30, 2022|ref={{SfnRef|Cain|2010b}}}} * {{cite AV media|first=Tim|last=Cain|author-link=Tim Cain|date=March 9, 2012|title=Classic Game Postmortem: ''Fallout''|url=https://gdcvault.com/play/1015843/Classic-Game-Postmortem|publisher=[[Game Developers Conference]]|access-date=April 30, 2022|via=GDC Vault}} * {{cite video game|title=Fallout|developer=[[Interplay Productions]]|date=October 10, 1997}} * {{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2010/07/21/ign-presents-the-history-of-fallout|title=''IGN'' Presents the History of ''Fallout''|last1=McLaughlin|first1=Rus|last2=Kaiser|first2=Rowan|date=July 21, 2010|work=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318055249/http://www.ign.com/articles/2010/07/21/ign-presents-the-history-of-fallout|archive-date=March 18, 2016|access-date=April 28, 2022|ref={{SfnRef|McLaughlin|2010}}}} * {{cite book|last1=Pepe|first1=Felipe|url=https://archive.org/details/crpg_book_2.0/page/n225/mode/2up|title=The CRPG Book: A Guide to Computer Role-Playing Games|last2=Cain|first2=Tim|date=April 2019|publisher=Bitmap Books|isbn=9781999353308|editor-last=Pepe|editor-first=Felipe|version=2.0|ref={{SfnRef|Pepe|2019}}|author-link2=Tim Cain}} * {{cite book|last=Taylor|first=Christopher|url=http://cdn.akamai.steamstatic.com/steam/apps/38400/manuals/Fallout_manual_English.pdf|title=Vault Dweller's Survival Guide|date=October 10, 1997|publisher=[[Interplay Productions]]|author-link=Christopher Taylor (game designer)|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405070944/http://cdn.akamai.steamstatic.com/steam/apps/38400/manuals/Fallout_manual_English.pdf|archive-date=April 5, 2015|url-status=live}} == Vanjski linkovi == * {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970415010914/http://www.interplay.com/fallout/|date=April 15, 1997|title=Zvanična web stranica}} * [https://fallout.bethesda.net/games/fallout ''Fallout''] na Bethesda.net * [https://www.mobygames.com/game/fallout ''Fallout''] na [[MobyGames]] [[Kategorija:Videoigre američkih kompanija]] [[Kategorija:Videoigre]] av2jv3yxky81r2na456sugsnh89rqun 3902473 3902469 2026-07-07T21:19:26Z Akir-toj 182441 3902473 wikitext text/x-wiki {{Kratak opis|Videoigra iz 1997.}}{{Infokutija videoigra | naslov = Fallout | slika = Fallout omot.png | alt = Omot Windows verzije igre Fallout. | razvijač = [[Interplay Productions]] | izdavač = Interplay Productions | producent = [[Tim Cain]] | dizajner = [[Christopher Taylor (dizajner igara)|Christopher Taylor]] | programer = Tim Cain<br />[[Chris Jones (dizajner igara)|Chris Jones]] | umjetnik = [[Leonard Boyarsky]]<br />[[Jason D. Anderson]]<br />Gary Platner | pisac = Mark O'Green | kompozitor = [[Mark Morgan (kompozitor)|Mark Morgan]] | serijal = ''[[Fallout (franšiza)|Fallout]]'' | platforme = [[MS-DOS]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[Klasični Mac OS|Mac OS]], [[Mac OS X]] | objavljeno = '''MS-DOS, Windows'''<br />Sjeverna Amerika: 10. oktobar 1997.<br />Evropa: 1997.<br />'''Mac OS'''<br />Sjeverna Amerika: 1997.<br />'''Mac OS X'''<br />Svijet: 2002. | žanr = [[Akcioni RPG|RPG]] | načini_igranja = [[Jedan igrač]] }} '''''Fallout''''' (poznat i kao '''''Fallout: A Post Nuclear Role Playing Game''''') je [[RPG|RPG videoigra]] iz 1997. godine, koju je razvio i izdao [[Interplay Productions]]. Smještena je u sredinu 22. vijeka u postapokaliptični i retrofuturistički svijet, decenijama nakon globalnog [[Nuklearno oružje|nuklearnog rata]] između Sjedinjenih Američkih Država i Kine. Protagonista igre, Stanovnik Trezora (Vault Dweller), živi u podzemnom nuklearnom skloništu. Igrač mora istražiti okolnu pustoš kako bi pronašao kompjuterski čip koji može popraviti pokvareni sistem za snabdijevanje vodom u Trezoru. Tokom igre, igrač komunicira s drugim preživjelima, od kojih mu neki daju zadatke (questove), te se upušta u poteznu borbu. [[Tim Cain]] je počeo raditi na ''Falloutu'' 1994. godine. Igra je prvobitno konceptualizirana na osnovu sistema igranja uloga ''[[GURPS]]'', ali nakon što se izdavač ''GURPS-a'', [[Steve Jackson Games]], usprotivio količini nasilja u igri, Cain i dizajner [[Christopher Taylor (dizajner igara)|Christopher Taylor]] kreirali su novi sistem za prilagođavanje likova, nazvan S.P.E.C.I.A.L. Interplay isprva nije posvećivao veliku pažnju igri, ali je na kraju uložio oko 3 miliona dolara i zaposlio do trideset ljudi na njenom razvoju. Interplay je smatrao ''Fallout'' [[Duhovni nasljednik (videoigre)|duhovnim nasljednikom]] svoje RPG igre ''[[Wasteland (videoigra)|Wasteland]]'' iz 1988. godine, a umjetnička inspiracija crpljena je iz književnosti i medija 1950-ih godina, koji su simbolizirali Atomsko doba, kao i iz filmova ''[[Pobješnjeli Max]]'' (''Mad Max'') i ''Dječak i njegov pas'' (''A Boy and His Dog''). Zadaci su namjerno napravljeni tako da budu moralno dvosmisleni. Nakon tri i po godine razvoja, ''Fallout'' je izdat u Sjevernoj Americi u oktobru 1997. godine. ''Fallout'' je dobio priznanja kritičara zbog svog otvorenog gameplaya, sistema likova, zapleta i postavke svijeta. Osvojio je nagradu "RPG igra godine" od strane ''[[GameSpot|GameSpota]]'' i časopisa ''Computer Games Magazine'', a bio je nominovan i od strane Akademije interaktivnih umjetnosti i nauka (AIAS) na dodjeli Spotlight nagrada. ''Fallout'' je ostvario i komercijalni uspjeh, prodavši više od pola miliona primjeraka širom svijeta. Često se uvrštava među najbolje videoigre svih vremena, a zaslužan je za obnavljanje interesa potrošača za žanr RPG igara. Izrodio je izuzetno uspješnu ''[[Fallout (franšiza)|Fallout]]'' franšizu, čija je prava 2007. godine otkupila kompanija [[Bethesda Softworks]]. == Gameplay == === Stvaranje lika === ''Fallout'' je [[RPG|RPG videoigra]]. Igrač počinje odabirom jednog od tri unaprijed napravljena [[Lik igrača (videoigre)|lika]] ili kreiranjem lika sa vlastitim postavkama atributa.<ref name="pcgameruk">{{cite magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20010117050000/http://www.pcgamer.co.uk/games/gamefile_review_page.asp?item_id=402|url=http://www.pcgamer.co.uk/games/gamefile_review_page.asp?item_id=402|title=Glowing|issue=56|author=Butcher, Andy|magazine=[[PC Gamer UK]]|date=May 1998|access-date=July 22, 2022|archive-date=January 17, 2001|url-status=dead}}</ref> Protagonista, poznat kao Stanovnik Trezora (Vault Dweller), ima sedam primarnih statistika koje igrač može prilagoditi: snaga (Strength), percepcija (Perception), izdržljivost (Endurance), harizma (Charisma), inteligencija (Intelligence), agilnost (Agility) i sreća (Luck), što čini akronim S.P.E.C.I.A.L.{{sfn|Taylor|1997|page=3{{hyphen}}5}} Svaka statistika se kreće od jedan do deset, pod uslovom da njihov zbir ne prelazi 40.{{sfn|Taylor|1997|page=3{{hyphen}}6}} Dva dodatna elementa koja se biraju prilikom stvaranja lika su vještine (skills) i osobine (traits).<ref name="justadventure" /> Svih 18 vještina predstavljaju naučene sposobnosti, a njihova efikasnost je izražena u procentima. Početna efikasnost zavisi od primarnih statistika, ali igrač može izabrati tri "označene" (tagged) vještine koje dobijaju početni bonus od 20%.{{sfn|Taylor|1997|pp=3{{hyphen}}10 {{ndash}} 3{{hyphen}}14}} Osobine su kvaliteti lika koji donose i pozitivne i negativne efekte; igrač može izabrati do dvije osobine sa liste od šesnaest.<ref name="gamespot">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/reviews/fallout-review/1900-2535953/|title=Fallout Review|last=Desslock|date=November 21, 1997|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016150615/http://www.gamespot.com/reviews/fallout-review/1900-2535953/|archive-date=October 16, 2013|url-status=live|access-date=November 8, 2009}}</ref>{{sfn|Taylor|1997|pp=3{{hyphen}}14 {{ndash}} 3{{hyphen}}15}} Tokom igranja, igrač skuplja iskustvene poene kroz razne akcije. Prikupljanjem poena, igrač podiže nivo svog lika i dobija određeni broj poena za unapređenje vještina.<ref name="justadventure" /> Svaka tri (ili četiri, ukoliko se izabere osobina "Skilled") nivoa, igrač može izabrati posebnu sposobnost, poznatu kao "perk" (pogodnost).<ref name="gamerev">{{cite web|url=https://www.gamerevolution.com/review/32537-fallout-review|title=Fallout review for the MAC|date=June 5, 2004|website=[[Game Revolution]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505044259/https://www.gamerevolution.com/review/32537-fallout-review|archive-date=May 5, 2021|url-status=live|access-date=November 8, 2009}}</ref> Postoji ukupno 48 perkova (plus dva dodatna koja se dobijaju nošenjem specifičnog oklopa) i svaki ima preduslove koji se moraju ispuniti. Na primjer, perk "Prijatelj životinja", koji sprječava napade životinja, zahtijeva da igrač bude barem deveti nivo, ima inteligenciju pet ili višu, te vještinu preživljavanja u divljini od najmanje 25%.{{sfn|Barton|2019|p=386—387}} === Istraživanje i borba === U ''Falloutu'', igrač istražuje svijet igre iz trimetrijske perspektive (često zvane izometrijska) i komunicira sa NPC likovima (non-player characters). Likovi se razlikuju po količini teksta; neki izgovaraju kratke poruke, dok drugi daju opsežne dijaloge. Najvažniji likovi su tokom razgovora animirani pomoću 3D modela, poznatih kao "govoreće glave" (talking heads).<ref name="gamespot" />{{sfn|Cain|2012|loc=32:25–32:32}} Igrač može razmjenjivati robu s drugim likovima (barter) ili kupovati potrepštine koristeći čepove od Nuka-Cole (bottle caps) kao valutu.<ref name="electricplayground">{{cite web|url=http://www.elecplay.com/reviews/view/?article=8290&full=1|title=Fallout|website=The Electric Playground|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011070908/http://www.elecplay.com/reviews/view/?article=8290&full=1|archive-date=October 11, 2008|access-date=April 29, 2021|author=Jason}}</ref> Igra nudi i pratioce koje igrač može regrutovati za pomoć u istraživanju i borbi, iako ih igrač ne može direktno kontrolisati.<ref name="gamespot" /> Postoje tri glavna zadatka (questova) čije je rješavanje obavezno, a posljednja dva se otkrivaju nakon završetka prvog. Prvi glavni zadatak ima vremensko ograničenje od 150 dana u igri; ako ga igrač ne izvrši u tom roku, igra se završava porazom (Game Over).<ref name="cgm">{{cite web|url=http://www.cdmag.com/articles/006/158/fallout_review.html|title=Fallout|year=1997|work=[[Computer Games Strategy Plus]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20021217221627/http://www.cdmag.com/articles/006/158/fallout_review.html|archive-date=December 17, 2002|url-status=dead|access-date=July 22, 2022|author=Mayer, Robert}}</ref><ref name="pcgamerus">{{cite magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20000312175928/http://www.pcgamer.com/reviews/421.html|url=http://www.pcgamer.com/reviews/421.html|archive-date=March 12, 2000|title=Fallout|date=January 1998|last=Vaughn|first=Todd|magazine=[[PC Gamer US]]|access-date=April 14, 2010}}</ref><ref>Dodatno vremensko ograničenje od 500 dana za preostala dva glavna zadatka postojalo je u originalnoj verziji igre, ali je uklonjeno u verziji 1.1.</ref> Neki likovi daju sporedne zadatke; rješavanjem istih, igrač dobija iskustvene poene i povremeno nagradu u vidu novca i/ili predmeta.<ref name="justadventure" /><ref name="cgm" /> Igrač koristi "PIP-Boy 2000", prijenosni elektronski uređaj, za praćenje svih aktivnih zadataka.{{sfn|Taylor|1997|page=4{{hyphen}}21}} Mnogi zadaci imaju višestruka rješenja; često se mogu završiti putem diplomatije, borbe ili šuljanja, a neki omogućavaju nekonvencionalna rješenja suprotna originalnoj narudžbi.{{sfn|Pepe|2019|pages=225{{endash}}226}} Na osnovu načina na koji su riješili zadatke, igrači mogu zaraditi ili izgubiti poene karme (reputacije), što direktno utiče na to kako ih drugi likovi tretiraju.<ref name="gamespot" /> Potezi igrača diktiraju budući razvoj priče, opcije u igri, kao i sami završetak igre.<ref name="cgm" />{{sfn|Pepe|2019|page=226}}<ref name="justadventure" /> Borba je potezna (turn-based) i koristi sistem akcionih poena (action points). Broj dostupnih poena zavisi od perkova i agilnosti lika. Tokom svakog poteza, igrač može izvesti višestruke akcije dok mu ne ponestane akcionih poena.<ref name="cgw">{{cite magazine|author=Green, Jeff|author-link=Jeff Green (writer)|archive-url=https://web.archive.org/web/20000816005427/http://www.gamespot.com/rpg/fallout/review_cgw.html|url=http://www.gamespot.com/rpg/fallout/review_cgw.html|magazine=[[Computer Gaming World]]|archive-date=August 16, 2000|title=Fallout|date=November 19, 1997|access-date=July 22, 2022|url-status=dead}}</ref> Različite akcije poput napadanja, kretanja, punjenja oružja, interakcije s objektima i otvaranja inventara troše različit broj poena.{{sfn|Taylor|1997|p=5{{hyphen}}3}} Igrač može brzo mijenjati dva opremljena oružja,{{sfn|Taylor|1997|p=5{{hyphen}}2}} te nabaviti raznovrstan arsenal,<ref name="cgm" /> od kojih mnoga omogućavaju ciljanje specifičnih dijelova tijela neprijatelja.<ref name="pcpowerplay">{{cite magazine|url=https://archive.org/details/PCPowerplay018/page/n69/mode/2up|last=Stepnik|first=March|title=Fallout|magazine=[[PC PowerPlay]]|date=November 1997|access-date=July 17, 2021}}</ref> Sva oružja imaju jedan ili dva tipa napada; npr. hladna oružja (za borbu prsa u prsa) imaju mogućnost zamaha (swing) ili uboda (thrust), dok automatsko vatreno oružje ima opciju rafalne paljbe. Ako igrač nema opremljeno oružje, može udarati šakama ili nogama.{{sfn|Taylor|1997|p=5{{hyphen}}8{{endash}}5{{hyphen}}9}} == Priča == === Postavka === Dana 23. oktobra 2077. godine, svjetski [[Nuklearno oružje|nuklearni rat]] između [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i [[Kina|Kine]], izazvan globalnim sukobom oko oskudnih resursa, devastirao je planetu i uništio modernu civilizaciju. Događaji u igri ''Fallout'' odvijaju se skoro vijek kasnije, 2161. godine, i prate Stanovnika Trezora (Vault Dweller), čovjeka rođenog i odraslog u Trezoru 13 (Vault 13), jednom od mnogobrojnih visoko-tehnoloških podzemnih skloništa izgrađenih za zaštitu preživjelih.<ref name="polytimeline" />{{sfn|Interplay Productions|1997|loc=Scene: Intro. "'''Narrator''': 'In 2077, the storm of world war had come again. In two brief hours, most of the planet was reduced to cinders. And from the ashes of nuclear devastation, a new civilization would struggle to arise.'"}}<ref name="cgm" /> Oni koji su ostali na površini preživljavaju skupljajući ostatke starog svijeta.<ref name="cgm" /> Trezor 13 nalazi se duboko ispod planina južne Kalifornije.<ref name="cgm" /> Stanovnik Trezora može istraživati veća naselja uključujući Junktown, koji je rastrzan sukobom između lokalnog šerifa Killiana Darkwatera (glas mu daje [[Richard Dean Anderson]]) i kriminalca Gizma ([[Jim Cummings]]); zatim "The Hub", užurbani trgovački grad; te Necropolis, grad koji su osnovali Ghoulovi (ljudi strahovito mutirani uslijed radijacije) na ruševinama nekadašnjeg Bakersfielda, za koje se ispostavlja da su bivši stanovnici Trezora 12.<ref name="polytimeline" /> Putovanje Stanovnika Trezora ga također dovodi u kontakt s različitim frakcijama, uključujući Bratstvo čelika (Brotherhood of Steel), kvazi-religijski vojni red posvećen pronalasku i obnovi predratne tehnologije;<ref name="polytimeline" /><ref name="pcgamer-retrospective" /> Djecu Katedrale (Children of the Cathedral), optimistični vjerski kult;<ref name="gamesradar-locations" /> te armiju virtualno besmrtnih humanoida otpornih na radijaciju poznatih kao Super mutanti (Super Mutants), koje predvodi groteskno biće pod imenom "Gospodar" (The Master).<ref name="polytimeline" /> === Likovi === Igrač kontroliše Stanovnika Trezora koji je poslan u Pustoš (Wasteland) kako bi spasio svoj dom. Lik se može prilagoditi ili bazirati na jednom od tri unaprijed kreirana lika: Albertu Coleu, pregovaraču i harizmatičnom lideru sa pravnim obrazovanjem; Nataliji Dubrovhsky, talentovanoj akrobatkinji i inteligentnoj unuci ruskog diplomate iz predratnog sovjetskog konzulata u Los Angelesu; te Maxu Stoneu, najvećem čovjeku u Trezoru, poznatom po ogromnoj snazi, izdržljivosti i nedostatku inteligencije.{{sfn|Taylor|1997|pp=3{{hyphen}}1–3{{hyphen}}2}} Ova tri lika predstavljaju diplomatski, prevarantski ili borbeni pristup igri.<ref name="gamerev" /> Iako lik može biti muško ili žensko, u kanonu serijala Stanovnik Trezora je muškarac.{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}}<ref>{{cite video game|title=[[Fallout 2]]|developer=[[Black Isle Studios]]|publisher=[[Interplay Productions]]|date=October 29, 1998|scene=Intro|quote='''Narrator''': 'They hold that their founder and ancestor, one known as the "Vault Dweller," once saved the world from a great evil... Only through the bravery of this Vault Dweller was the evil destroyed... When at last he returned to the home he had fought so hard to protect, he was cast out. Exiled.'}}</ref> Četiri pratioca koje igrač može regrutovati su: Ian, plaćenik iz Shady Sandsa;<ref>{{cite magazine|url=https://www.pcgamesn.com/fallout/companion-ian|last=Yarwood|first=Jack|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201212924/https://www.pcgamesn.com/fallout/companion-ian|title=Remembering Ian, the greatest Fallout companion|magazine=[[PCGamesN]]|date=September 9, 2020|archive-date=February 1, 2022|access-date=July 16, 2022|url-status=live}}</ref> Tycho, pustinjski rendžer;{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} Dogmeat, neumorni i odani pas;<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/tenspot_sidekicks/page4.html|title=The Ten Best Sidekicks - Dogmeat|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20050420033433/http://www.gamespot.com/features/tenspot_sidekicks/page4.html|archive-date=April 20, 2005|access-date=July 16, 2022}}</ref> i Katja, članica organizacije "Sljedbenici Apokalipse" (Followers of the Apocalypse).<ref>{{cite magazine|url=https://www.pastemagazine.com/games/fallout/fallouts-best-companions/#3-katja-fallout|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213418/https://www.pastemagazine.com/games/fallout/fallouts-best-companions/|last=Gwaltney|first=Javy|title=''Fallout''{{'s}} Best Companions|magazine=[[Paste Magazine]]|date=November 5, 2015|archive-date=June 2, 2021|access-date=July 16, 2022}}</ref> Ostali ključni likovi uključuju [[Vault Boy|Vault Boya]], maskotu korporacije Vault-Tec koja je izgradila Trezore;<ref>{{cite web|url=https://www.denofgeek.com/games/loki-fallout-retrofuturism-design-references-style-influences/|title=How Loki and Fallout Use Retrofuturism to Unnerve Us|last=Byrd|first=Matthew|date=June 30, 2021|work=[[Den of Geek]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701005909/https://www.denofgeek.com/games/loki-fallout-retrofuturism-design-references-style-influences/|archive-date=July 1, 2021|access-date=July 19, 2021}}</ref> Killiana Darkwatera, gradonačelnika, šerifa i trgovca u Junktownu;<ref name="cgw" /><ref name="gamesdomain-retrospective" /> te Gospodara (glasovi Jim Cummings i Kath Soucie), vođu Super mutanata i glavnog antagoniste igre.<ref name="Kotaku">{{cite news|url=https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|last=Tieryas|first=Peter|title=How A Dark Time-Traveling Fantasy Game Became the Original ''Fallout''|work=[[Kotaku]]|date=December 26, 2020|access-date=April 18, 2021|archive-date=February 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203074108/https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|url-status=live}}</ref><ref name="gamespot_villains">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page7.html?tag=stitialclk|title=The Ten Best Computer Game Villains - The Master|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111033632/http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page7.html?tag=stitialclk|archive-date=November 11, 2011|access-date=June 7, 2022}}</ref> === Radnja === U Trezoru 13 kvari se Vodeni čip, esencijalna računarska komponenta zadužena za recikliranje i crpljenje vode. S obzirom na to da će rezerve vode presušiti za samo 150 dana, Nadzornik (Overseer) zadužuje Stanovnika Trezora da pronađe zamjenski čip. Opremljen PIP-Boyem 2000 i skromnom opremom, on napušta Trezor 13 i kreće prema najbližem skloništu, Trezoru 15, ali otkriva da je napušteno i u ruševinama.<ref>{{cite book|last1=Rollings|first1=Andrew|url=https://archive.org/details/andrewrollingser0000roll_s4t7/|title=Andrew Rollings and Ernest Adams on Game Design|last2=Adams|first2=Ernest|publisher=[[New Riders Press]]|year=2003|isbn=9781592730018|pages=357–358|author-link2=Ernest W. Adams}}</ref> Stanovnik Trezora zatim detaljno istražuje Pustoš i konačno pronalazi zamjenski čip ispod grada Necropolisa, u uništenom Trezoru 12. Nakon povratka, sistem za vodu biva popravljen. Ipak, Nadzornik postaje ozbiljno zabrinut zbog izvještaja o brojnim mutantima u Pustoši. Smatrajući da su mutacije previše rasprostranjene i ekstremne da bi bile prirodna pojava, daje Stanovniku Trezora novi zadatak: pronaći i uništiti izvor mutacija. Informacije otkrivaju da ljude otimaju i pretvaraju u Super mutante izlaganjem virusu "Forced Evolutionary Virus" (F.E.V.) u vojnoj bazi Mariposa. Mutante predvodi Poručnik (Lieutenant), inteligentni kibernetički poboljšani mutant, koji prima naređenja direktno od Gospodara (The Master). Gospodarov krajnji plan je pretvoriti cjelokupno čovječanstvo u Super mutante i tako stvoriti jedno "ujedinjeno" društvo (Unity). Frakcija "Djeca Katedrale" zapravo je kult pod kontrolom Gospodara, namijenjen mirnom potčinjavanju ljudi. Da bi zaustavio mutacije, igrač mora uništiti rezervoare s virusom u bazi Mariposa i eliminisati Gospodara (redoslijed rješavanja je prepušten igraču).<ref name="electricplayground" /> Da bi ubio Gospodara, igrač ulazi u katedralu kulta, spušta se u skriveni prototip Trezora ispod nje i suočava se s njim. Igrač ga može ubiti u borbi, uvjeriti ga da je njegov plan osuđen na propast jer su Super mutanti sterilni, ili jednostavno aktivirati samouništenje katedrale.<ref name="Kotaku" /> Kada se pobjedonosno vrati u Trezor 13, Nadzornik mu zabranjuje povratak unutra. Bojeći se da su ga iskustva promijenila i da će njegove herojske priče natjerati druge stanovnike da napuste sigurnost Trezora, Nadzornik ga teška srca protjeruje nazad u Pustoš.<ref name="fallout_2" /> Igra završava prikazom dugoročnih posljedica svih igračevih izbora na društva i naselja koja je susretao tokom putovanja.<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/awards97/ending.html|title=Best & Worst Awards 1997 - Best Ending|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20010210223942/http://www.gamespot.com/features/awards97/ending.html|archive-date=February 10, 2001|access-date=July 19, 2022}}</ref> Također, postoji alternativni završetak ako se igrač odluči pridružiti Gospodaru. U tom slučaju, lik biva ubačen u F.E.V. virus, pretvoren u Super mutanta, nakon čega predvodi vojsku na Trezor 13 i masakrira sve njegove stanovnike, što igrač posmatra kroz sigurnosne kamere. == Razvoj == [[Datoteka:Timothy-cain-gdc2010_cropped.jpg|mini|Tim Cain (uslikan 2010.) bio je kreator, producent i jedan od programera igre ''Fallout''.]] Razvoj na ''Falloutu'' započeo je početkom 1994. godine.{{sfn|Cain|2012|loc=0:41}}<ref name="poly">{{cite web|url=http://www.polygon.com/gaming/2012/3/8/2855595/fallout-gdc-black-isle-interplay-obsidian-bethesda|title=''Fallout'': The game that almost never was|last=Pitts|first=Russ|date=March 3, 2012|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020205109/http://www.polygon.com/gaming/2012/3/8/2855595/fallout-gdc-black-isle-interplay-obsidian-bethesda|archive-date=October 20, 2013|url-status=live|access-date=October 19, 2013}}</ref> U početku, kompanija Interplay mu nije posvećivala puno pažnje,<ref name="eurogamer_history">{{cite news|url=https://www.eurogamer.net/articles/2015-05-29-a-brief-history-of-fallout|last=Cobbett|first=Richard|title=A brief history of ''Fallout''|work=[[Eurogamer]]|date=June 5, 2015|access-date=April 20, 2021|archive-date=April 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420170637/https://www.eurogamer.net/articles/2015-05-29-a-brief-history-of-fallout|url-status=live}}</ref> i tokom prvih šest mjeseci programer Tim Cain je radio potpuno sam. Cain je vremenom dobijao pomoć drugih zaposlenika u njihovo slobodno vrijeme.<ref name="poly" /> Razvojni tim, predvođen Cainom, dizajnerom Christopherom Taylorom i art direktorom Leonardom Boyarskyjem,{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} dostigao je broj od 15 ljudi 1995. godine. Naredne godine, producent Feargus Urquhart regrutovao je dodatne radnike, povećavši tim na 30 članova.<ref name="poly" /> Cain je ovaj tim nazvao "nevjerovatnim" zbog njihove ogromne posvećenosti,{{sfn|Cain|2012|loc=48:35–49:05}} dok je Urquhart rad pod krovom Interplaya opisao kao "jedva kontrolisani haos".<ref name="pcgamesn">{{cite magazine|url=https://www.pcgamesn.com/fallout/making-of|last=Peel|first=Jeremy|title=How on Earth did ''Fallout'' ever get made?|magazine=[[PCGamesN]]|date=May 12, 2020|access-date=May 25, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512050850/https://www.pcgamesn.com/fallout/making-of|url-status=live}}</ref> Radni naslov igre, ''Vault-13: A GURPS Post-Nuclear Role-Playing Game'', odbačen je kao neadekvatan. Razmatran je naziv ''Armageddon'', ali je to ime već bilo zauzeto za drugi projekat (koji je kasnije otkazan).{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} Predsjednik kompanije, [[Brian Fargo]], tada je predložio naslov ''Fallout''.<ref name="poly" /> Razvojni tim je kao glavnu muzičku temu želio koristiti pjesmu "[[I Don't Want to Set the World on Fire]]" grupe [[the Ink Spots]], ali ih je spriječio problem s autorskim pravima, te su iskoristili drugu pjesmu iste grupe – "[[Maybe (1935 song)|Maybe]]".{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}}{{sfn|Cain|2012|loc=39:13–39:55}}<ref name="fallout_bible">{{cite book|last=Avellone|first=Chris|url=http://www.duckandcover.cx/index.php?id=5|title=''Fallout'' Bible #9|date=November 6, 2002|publisher=[[Black Isle Studios]]|pages=32–33|author-link=Chris Avellone|access-date=June 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502004909/http://www.duckandcover.cx/index.php?id=5|archive-date=May 2, 2013|url-status=live}}</ref> Razvoj je zvanično završen 1. oktobra 1997. godine,<ref>{{cite magazine|url=http://www.pcgamer.com/news/news092997.html|title=''Fallout'' is Finished|magazine=[[PC Gamer]]|date=October 3, 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19971012044818/http://www.pcgamer.com/news/news092997.html|archive-date=October 12, 1997|access-date=April 19, 2021}}</ref> nakon tri i po godine i utrošenih oko 3 miliona dolara.{{sfn|Cain|2012|loc=125; 209}}<ref>{{cite interview|url=http://www.rockpapershotgun.com/2012/04/02/back-to-black-isle-fargo-on-obsidian-joining-wasteland-2/#more-102357|last=Fargo|first=Brian|author-link=Brian Fargo|title=Back To Black Isle: Fargo On Obsidian Joining ''Wasteland 2''|website=[[Rock Paper Shotgun]]|interviewer=Alec Meer|date=April 2, 2012|access-date=August 28, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112142724/http://www.rockpapershotgun.com/2012/04/02/back-to-black-isle-fargo-on-obsidian-joining-wasteland-2/|archive-date=November 12, 2012}}</ref> === Pogon i dizajn === [[Datoteka:Fallout_camera_angles.png|lijevo|mini|Render koji oponaša "izometrijski" prikaz u ''Falloutu'' sa heksagonalnom mrežom.]] ''Fallout'' je započeo kao engine za igre koji je Cain razvijao u slobodno vrijeme, baziran na sistemu ''Generic Universal RolePlaying System'' (''GURPS''). Razvoj je ubrzan nakon što je Cain uspio ubijediti Farga u veliki potencijal projekta,{{sfn|Cain|2010a|loc=6:58–7:39}}{{sfn|Cain|2012|loc=12:43}} a Interplay je 1994. i formalno kupio prava za GURPS licencu.<ref name="NGen18">{{cite magazine|url=https://archive.org/details/NEXT_Generation_18/page/n75/mode/2up|title=G.U.R.P.S.|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=18|date=June 1996|pages=74–76|access-date=July 19, 2022}}</ref> Prvi prototip igre završen je iste godine.{{sfn|Cain|2012|loc=15:05}} Ekipa je razmatrala opciju da igru napravi iz [[Prvo lice (videoigre)|perspektive prvog lica]] u 3D-u, ali je to odbačeno jer tadašnji modeli ne bi mogli zadržati željeni nivo detalja.<ref name="pcgamesn" /><ref name="shacknews">{{cite interview|url=https://www.shacknews.com/article/114982/world-on-fire-the-oral-history-of-fallout-and-fallout-2|last1=Cain|first1=Tim|author-link1=Tim Cain|last2=Boyarsky|first2=Leonard|author-link2=Leonard Boyarsky|last3=Taylor|first3=Christopher|author-link3=Christopher Taylor (game designer)|last4=DeMilt|first4=Eric|last5=Everts|first5=Scott|display-authors=3|title=World on Fire: The Oral History of ''Fallout'' and ''Fallout 2''|interviewer=David Craddock|work=[[Shacknews]]|date=November 15, 2019|access-date=May 25, 2021|archive-date=May 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523032328/https://www.shacknews.com/article/114982/world-on-fire-the-oral-history-of-fallout-and-fallout-2|url-status=live}}</ref> Umjesto toga odabrana je trimetrijska perspektiva na heksagonalnoj mreži.<ref name="shacknews" /> Dizajniran da bude igra sa otvorenim svijetom,{{sfn|Cain|2012|loc=41:41}} ''Fallout'' je bio pažljivo balansiran tako da, iako su sporedni zadaci opcioni, igrač koji ne nadogradi svoje vještine ima jako male šanse da preživi kasniji dio igre.<ref name="NGen18" /> Ipak, Taylor je dodao ograničenje od 150 dana kako bi osigurao da igrači ostanu fokusirani na glavnu priču.<ref name="Kotaku" /> Krajem 1994. godine, igra je zamalo otkazana kada je Interplay kupio licence za bogate fantastične franšize ''[[Forgotten Realms]]'' i ''[[Planescape]]'', ali je Cain uvjerio upravu da ga puste da završi započeti posao.{{sfn|Cain|2012|loc=20:48—22:10}} Nakon planetarnog uspjeha akcionog RPG-a ''[[Diablo (videoigra)|Diablo]]'' 1997. godine,<ref>{{cite news|url=http://www.gamecenter.com/News/Item/0,3,0-419,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20001025141035/http://www.gamecenter.com/News/Item/0,3,0-419,00.html|last=Goble|first=Gordon|title=Diablo available now!|work=[[CNET Gamecenter]]|date=January 6, 1997|archive-date=October 25, 2000|access-date=June 6, 2022}}</ref> Cain se uspješno odupro pritisku izdavača da se ''Fallout'' pretvori u multiplayer igru sa borbom u stvarnom vremenu.<ref name="poly" /> U martu 1997. Interplay je odustao od GURPS licence zbog kreativnih neslaganja s kompanijom Steve Jackson Games. Prema riječima ljudi iz Interplaya, tvorcu sistema zasmetao je nivo "grafičkog nasilja" u igri.<ref name="poly" /><ref name="PCGamer">{{cite magazine|url=http://www.pcgamer.com/news/news0310.html#8|title=No GURPS License for Fallout|magazine=[[PC Gamer]]|date=March 13, 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19971012045200/http://www.pcgamer.com/news/news0310.html#8|archive-date=October 12, 1997|access-date=April 18, 2021}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://scans.roushimsx.com/PCGamer_1998_04_pg188.jpg|last=Wolf|first=Michael|title=Nobody's Perfect|magazine=[[PC Gamer]]|volume=5|number=4|page=188|date=April 1998|access-date=April 19, 2021|archive-date=April 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419212046/http://scans.roushimsx.com/PCGamer_1998_04_pg188.jpg|url-status=live}}</ref> Tim je zbog toga morao razviti potpuno novi sitem za napredovanje lika (S.P.E.C.I.A.L.); Taylor i Cain su dobili samo sedmicu dana da dizajniraju i programiraju cijeli sistem iz nule.<ref name="poly" />{{sfn|Cain|2010a|loc=8:42–9:20}} === Koncept i uticaji === [[Datoteka:Leonard_Boyarsky-_Fallout_20_year_reunion_dinner_(cropped).jpg|desno|mini|Leonard Boyarsky (slikan 2017. godine) bio je umjetnički direktor na prvoj igri.]] Dok se još bazirao na GURPS sistemu, razmatrale su se tradicionalne fantasy priče kao i putovanje kroz vrijeme, prije nego što su se developeri konačno odlučili za postapokaliptično okruženje.<ref name="Kotaku" /><ref name="poly" />{{sfn|Cain|2010a|loc=6:58–7:39; 7:56–8:09}} ''Fallout'' je kreiran kao direktni duhovni nasljednik kultnog Interplayevog RPG-a ''[[Wasteland (videoigra)|Wasteland]]'' (1988), koji je objavio [[Electronic Arts]].{{sfn|McLaughlin|2010|pages=1—2}} Skoro svi članovi tima igrali su ''Wasteland'', ali nisu mogli napraviti zvanični nastavak jer Electronic Arts nije želio prodati prava nazad.<ref name="Kotaku" /> Tim je vizuelnu inspiraciju pronašao u književnosti i kulturi Amerike 1950-ih, naročito iz filmova ''[[Zabranjena planeta]]'' (1956) i apokaliptičnih vizija iz ''Dječak i njegov pas'' (1975) i ''Pobješnjeli Max'' (1979). Poseban pečat ostavili su i lažno optimistični posteri i reklame iz doba [[Hladni rat|Hladnog rata]], koje je Boyarsky jako volio.<ref name="poly" /><ref>{{cite book|last=Melissinos|first=Chris Robert|url=https://archive.org/details/theartofvideogamestext/|title=The Art of Video Games|date=March 16, 2012|publisher=[[Smithsonian American Art Museum]]|isbn=9781599621098|page=101|author-link=Chris Melissinos}}</ref><ref name="Kotaku" /> Koncept ogromnih atomskih skloništa u potpunosti je bio podstaknut podzemnom bazom iz filma ''Dječak i njegov pas''.<ref name="poly" /> Cain je istakao da je sistem borbe uveliko bio inspirisan čuvenom igrom ''[[X-COM]]''.{{sfn|Cain|2012|loc=5:17–5:34}} Također, igra je prepuna raznih referenci na popularnu kulturu, pod jednim uslovom koji su dizajneri sami sebi postavili – referenca mora biti suptilna i uklopiti se u svijet. Na primjer, naziv sposobnosti "Slayer" bio je direktna posveta seriji ''[[Buffy ubojica vampira]]''.{{sfn|Cain|2012|loc=24:46–25:44}} === Likovi i pisanje === Razrađeni grafički sprajtovi u igri zahtijevali su znatnu količinu kompjuterske memorije za ono vrijeme.{{sfn|Cain|2012|loc=31:53–32:10}} Glasove za 21 glavnog NPC-a posudila je impresivna ekipa glumaca, među kojima su Richard Dean Anderson, [[Tony Shalhoub]], [[Keith David]], [[Clancy Brown]] i čuveni [[Ron Perlman]], koji ujedno i pripovijeda uvodni tekst.{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} Perlman se 2026. godine kroz smijeh prisjetio da je za svoj rad bio plaćen "40 dolara i jedan sendvič".<ref>{{cite web|url=https://www.eurogamer.net/fallout-veteran-ron-perlman-says-he-was-paid-40-dollars-and-a-sandwich-for-his-voiceover-work-in-the-original-game|title=Fallout veteran Ron Perlman says he was paid "40 dollars and a sandwich" for his voiceover work in the original game|website=eurogamer.net|access-date=15 January 2026}}</ref> Modeli lica za najbitnije likove poznati kao "govoreće glave" u početku su oblikovani ručno od gline i digitalizirani posebnom 3D tehnologijom.<ref name="NGen18" /> Pisanje tekstova povjereno je dizajneru Marku O'Greenu, kojeg su hvalili za brzinu i efikasnost.<ref name="shacknews" /> Priča i scenarij osmišljeni su sa posebnom namjerom da igrač i lik prolaze kroz proces učenja o Pustoši u isto vrijeme.<ref name="pcgamesn" /> Kreacija glavnog negativca, Gospodara (The Master), potekla je iz ideje šta bi se desilo da se u mutacijski virus baci više ljudi i kompjuterski ekran istovremeno. Gospodar je postao nezaboravan po svojim glasovima koji su se naizmjenično prebacivali između muškog, ženskog i elektronskog tona.<ref name="kotaku_development">{{cite web|url=https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|title=How A Dark Time-Traveling Fantasy Game Became the Original ''Fallout''|last=Tieryas|first=Peter|date=December 26, 2012|website=[[Kotaku]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203074108/https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|archive-date=February 3, 2021|url-status=live|access-date=August 11, 2022}}</ref> Misije su ciljano koncipirane tako da sadrže znatnu sivu zonu morala, ostavljajući igračima apsolutnu slobodu da odluče ko je zaista u pravu.{{sfn|Cain|2012|loc=43:21–43:50}} == Objavljivanje == Boyarsky i glavni umjetnik Jason D. Anderson<ref name="pcgamesn" /> dizajnirali su prve reklame za igru.<ref>{{cite interview|url=http://www.rpgcodex.net/content.php?id=10425|last=Boyarsky|first=Leonard|author-link=Leonard Boyarsky|title=RPG Codex Interview: Leonard Boyarsky on joining Obsidian, Fallout & Bloodlines cut content and more|interviewer=Jedi Master Raek|website=RPG Codex|date=September 30, 2016|access-date=May 24, 2021}}</ref> Igra nije imala video trailer,<ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2018/05/30/a-history-of-fallouts-trailers|title=A History of Fallout's Trailers|last=Campbell|first=Even|date=May 30, 2018|website=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417143721/https://www.ign.com/articles/2018/05/30/a-history-of-fallouts-trailers|archive-date=April 17, 2022|url-status=live|access-date=April 17, 2022}}</ref> ali je objavljen demo u aprilu 1997. Kutija igre dizajnirana je tako da vizuelno podsjeća na staromodne metalne kutije za užinu, a korisničko uputstvo na knjižicu s vodičem za preživljavanje.<ref name="poly" /> Zvanično, ''Fallout'' se našao na policama u Americi 10. oktobra 1997. godine za operativne sisteme MS-DOS i Windows.<ref name="Rel">{{cite magazine|url=http://www.pcgamer.com/news/news-1997-10-06.html|title=Now Shipping|date=October 10, 1997|magazine=[[PC Gamer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/19980218070450/http://www.pcgamer.com/news/news-1997-10-06.html|archive-date=February 18, 1998|url-status=dead|access-date=December 5, 2019}}</ref> Ubrzo je izdat patch verzije 1.1, koji je otklonio mnoštvo bugova i, najbitnije, skinuo limit od 500 dana s glavne priče. Prvobitno igra uopšte nije trebala izaći u Evropi jer je postojala mogućnost da igrač namjerno ubija djecu u igri, no nakon što je to uklonjeno, evropsko izdanje dobilo je zeleno svjetlo.{{sfn|Cain|2012|loc=40:27—41:06}} Igra je kasnije objavljena u raznim antologijama, kolekcijama, te distribuirana putem modernih servisa kao što je [[Steam (servis)|Steam]]. == Prijem == {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1em;" |+Prijem i recenzije ! colspan="2" style="text-align:center;" |Zbirne ocjene |- !Agregator !Ocjena |- |[[Metacritic]] |89/100<ref name="MCPC">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/game/pc/fallout|title=Fallout for PC Reviews|website=[[Metacritic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422174411/https://www.metacritic.com/game/pc/fallout|archive-date=April 22, 2022|url-status=live|access-date=April 25, 2021}}</ref> |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |Ocjene kritičara |- !Publikacija !Ocjena |- |''AllGame'' |4.5/5<ref name="allgame">{{cite web|url=http://www.allgame.com/game.php?id=6460&tab=review|title=Fallout – Review|last=Suciu|first=Peter|website=[[AllGame]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141114121443/http://www.allgame.com/game.php?id=6460&tab=review|archive-date=November 14, 2014|access-date=November 8, 2009}}</ref> |- |''Computer Games Strategy Plus'' |4.5/5<ref name="cgm" /> |- |''Computer Gaming World'' |4.5/5<ref name="cgw" /> |- |''[[GameSpot]]'' |8.7/10<ref name="gamespot" /> |- |''Next Generation'' |4/5<ref name="nextgen">{{cite magazine|url=https://retrocdn.net/images/f/fe/NextGeneration_US_38.pdf|title=Rating; ''Fallout''|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=38|date=February 1998|page=120|access-date=April 29, 2021|archive-date=April 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429044339/https://retrocdn.net/images/f/fe/NextGeneration_US_38.pdf|url-status=live}}</ref> |- |''PC Gamer UK'' |86%<ref name="pcgameruk" /> |- |''PC Gamer US'' |90%<ref name="pcgamerus" /> |- |''PC PowerPlay'' |89%<ref name="pcpowerplay" /> |} ''Fallout'' je pobrao priznanja i hvalospjeve medija širom svijeta,<ref name="gamespot_villians">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page7.html?tag=stitialclk|title=The Ten Best Computer Game Villains - The Master|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111033632/http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page7.html?tag=stitialclk|archive-date=November 11, 2011|access-date=June 7, 2022}}</ref>{{sfn|Barton|2019|p=389}} a kritičari su ga smatrali najboljim naslovom u svom žanru u tom periodu. Časopis ''PC PowerPlay'' predvidio je da će igra oživjeti pomalo usnuli žanr i oduševiti sve tipove igrača.<ref name="pcpowerplay" /> Platforma ''GameSpot'' izjavila je da fanovi napokon imaju dobar razlog za prestanak čekanja kvalitetnog RPG-a.<ref name="gamespot" /> Posebno su hvaljeni sistem kreiranja lika, pametan humor uklopljen sa brutalnošću postapokaliptičnog svijeta, muzička podloga i sloboda pristupa rješavanju misija.<ref name="gamesdomain" /><ref name="gamespot" /><ref name="electricplayground" /> Borbeni sistem dobio je nešto podijeljenije, ali i dalje pozitivne reakcije. Mnogi su hvalili taktički pristup usljed izvođenja bitaka na poteze, dok su drugi istakli frustraciju lošom vještačkom inteligencijom pratećih likova (koji su često, zbog lošeg pozicioniranja, znali nanijeti štetu glavnom liku).<ref name="pcgamerus" /> === Prodaja === ''Fallout'' je ostvario odličan komercijalni uspjeh iako nije oborio rekorde koje su postavljale franšize poput ''[[Baldur's Gate]]'' ili ''Diablo''. Do marta 2000. godine samo na području SAD-a prodato je preko 144.000 primjeraka, a pretpostavlja se da su globalne brojke bile i dvostruko veće.<ref name="desslocksales2">{{cite web|url=http://desslock.gamespot.com:80/archives/200005/20000511.html|title=Desslock's Ramblings – RPG Sales Figures|date=May 11, 2000|work=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20010203124200/http://desslock.gamespot.com/archives/200005/20000511.html|archive-date=February 3, 2001|url-status=dead|access-date=July 22, 2022|author=Desslock}}</ref> Ipak, interes u Ujedinjenom Kraljevstvu bio je vrlo nizak.<ref name="eurogamer">{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029123628/http://www.eurogamer.net/articles/fallout-retrospective-article|url=http://www.eurogamer.net:80/articles/fallout-retrospective-article|title=''Fallout'' Retrospective|work=[[Eurogamer]]|archive-date=October 29, 2009|date=October 27, 2008|author=MacDonald, Keza|url-status=live|access-date=August 16, 2019}}</ref> Brian Fargo je 2017. godine otkrio da je prva igra ukupno ostvarila oko 600.000 prodanih kopija.<ref name="600k">{{cite interview|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720173213/http://www.rpgcodex.net/content.php?id=10604|url=http://www.rpgcodex.net/content.php?id=10604|last=Fargo|first=Brian|author-link=Brian Fargo|title=RPG Codex Report: A Codexian Visit to inXile Entertainment|interviewer=Infinitron|date=April 13, 2017|archive-date=July 20, 2017|work=RPG Codex|url-status=live}}</ref> Nakon nevjerovatnog uspjeha TV adaptacije iz 2024. godine, baza igrača za originalni ''Fallout'' naglo je porasla za preko 160% na Steam platformi. === Nagrade i priznanja === Akademija interaktivnih umjetnosti i nauka (AIAS) nominovala je igru u više kategorija, dok je pobjedu za najbolji "RPG godine" igra odnijela na ceremonijama u organizaciji magazina ''Computer Games Magazine'', ''Computer Gaming World'' i samog GameSpota. == Naslijeđe == === Uticaj === Devedesete su bile obilježene padom popularnosti klasičnih kompjuterskih RPG naslova, ali pojava igara poput ''Fallouta'' i onih sličnih zaslužna je za pravu renesansu žanra.<ref name="gspy_hof" /><ref>{{cite news|url=http://www.1up.com/features/chasing-history-rpgs?pager.offset=1|last=Crigger|first=Lara|title=Chasing D&D;: A History of RPGs|work=[[1Up.com]]|year=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115133010/http://www.1up.com/features/chasing-history-rpgs?pager.offset=1|archive-date=January 15, 2013|access-date=July 17, 2021}}</ref> Rowan Kaiser iz ''Engadgeta'' često navodi ovu igru kao apsolutno "prvi istinski moderan RPG".<ref name="engadget">{{cite web|url=https://www.engadget.com/2012-03-16-fallout-the-first-modern-role-playing-game.html|title=Fallout: The first modern role-playing game|last=Kaiser|first=Rowan|date=March 17, 2012|website=[[Engadget]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502182902/https://www.engadget.com/2012-03-16-fallout-the-first-modern-role-playing-game.html|archive-date=May 2, 2021|url-status=live|access-date=May 2, 2021}}</ref> Odbacivanje klasičnih tolkinovskih, fantazijskih predložaka dalo je industriji osjećaj svježine, a uvođenje sistema gdje je svaki izbor igrača imao drastične konsekvence postavilo je novi standard razvoja videoigara. Kasniji kultni projekti drugih kompanija na kojima su radili Boyarsky i ekipa (poput ''[[Arcanum: Of Steamworks and Magick Obscura|Arcanuma]]'', te duhovnog sljedbenika ''[[The Outer Worlds]]'') uveliko su gradili na postulatima ustanovljenim u ''Falloutu''. Sličan mehanizam perkovima kasnije je posuđen i implementiran čak i u sam D&D te ogroman broj današnjih igara.<ref>{{cite interview|url=https://www.gog.com/news/the_outer_worlds_codesigners_our_games_never_take_themselves_too_seriously|last1=Cain|first1=Tim|author-link1=Tim Cain|last2=Boyarksy|first2=Leonard|author-link2=Leonard Boyarsky|title=The Outer Worlds Co-Developers: Our Games Never Take Themselves Too Seriously|website=[[GOG.com]]|date=October 30, 2020|access-date=May 15, 2022|archive-date=May 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510051752/https://www.gog.com/news/the_outer_worlds_codesigners_our_games_never_take_themselves_too_seriously|url-status=live}}</ref> === Retrospektivni prijem === Igra je redovno uvrštavana u "Kuće slavnih" najvećih svjetskih magazina o igrama.<ref name="ign_hof">{{cite web|url=http://games.ign.com/halloffame/fallout.html|title=IGN Videogame Hall Of Fame: Fallout|year=2008|website=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629144002/http://games.ign.com/halloffame/fallout.html|archive-date=June 29, 2011|url-status=dead|access-date=November 20, 2010}}</ref> Kritičari nerijetko posebno izdvajaju figuru Gospodara (The Master) kao jednog od najbolje napisanih negativaca i konačnih "bosseva" ikad napravljenih u svijetu igara.<ref name="gamespot_villains" /> Činjenica da igra dozvoljava pacifističko okončanje igre kroz običan razgovor s Gospodarom dokazala je industriji da je odlično napisan dijalog relevantan način prevazilaženja prepreka. === Serijal === Nakon ''Fallouta'' uslijedio je niz legendarnih nastavaka i srodnih igara. Cain nije direktno učestvovao ni u jednom nastavku, već je otišao u toku razvoja same druge igre.<ref name="pcgamerhistory">{{cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/the-complete-history-of-fallout/|last=Dransfield|first=Ian|title=The complete history of Fallout|magazine=[[PC Gamer]]|date=April 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143134/https://www.pcgamer.com/the-complete-history-of-fallout/|archive-date=April 4, 2019|url-status=live|access-date=May 2, 2021}}</ref> Bethesda Softworks otkupila je prava 2007. godine, te izdala svoj naslov – ''[[Fallout 3]]''. Glavna maskota igre (nasmijani dječak Vault Boy u prepoznatljivom plavo-žutom kombinezonu), moćni oklopi i sam format narukvice za praćenje podataka PIP-Boy prerasli su u trajne ikone globalne pop kulture.<ref>{{cite web|url=https://www.usgamer.net/articles/history-evolution-fallout-pip-boy-obsidian-interplay-bethesda|title=Behind the Creation and Evolution of Fallout's Iconic Pip-Boy|last=Chan|first=Khee Hoon|date=January 16, 2019|website=USGamer|archive-url=https://web.archive.org/web/20201003100433/https://www.usgamer.net/articles/history-evolution-fallout-pip-boy-obsidian-interplay-bethesda|archive-date=October 3, 2020|url-status=live|access-date=June 24, 2022}}</ref> === Ostali mediji === Godine 1998., Interplay je započeo rad na snimanju igranog filma baziranog na ''Falloutu'', no ta ideja se urušila zbog zatvaranja filijale zadužene za projekte te prirode u godini 2000. Chris Avellone, jedan od dizajnera naknadnih igara, izdao je nezvaničnu seriju kompilacija informacija zvanu ''Fallout Bible''. Najveći medijski iskorak u nekom drugom formatu uslijedio je decenijama kasnije izdavanjem višemilionske serije u produkciji [[Amazon Prime|Amazon Primev]] platforme 10. aprila 2024. godine. Serija, koju su napravili [[Lisa Joy]] i [[Jonathan Nolan]], primljena je sa neopisivim hvalospjevima i smatra se jednom od najvjernijih adaptacija u historiji.<ref>{{cite web|url=https://www.gamesradar.com/fallout-rotten-tomatoes-video-game-adapatation-best/|title=Fans are calling the Fallout TV show one of the best video game adaptations ever – and critics agree, judging by its near-perfect Rotten Tomatoes score|last=Garbutt|first=Emily|date=April 12, 2024|website=[[GamesRadar+]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240415183810/https://www.gamesradar.com/fallout-rotten-tomatoes-video-game-adapatation-best/|archive-date=April 15, 2024|url-status=live|access-date=April 22, 2024}}</ref> Originalni kreator, Tim Cain, izuzetno je nahvalio viziju u seriji. == Napomene == <references group="nap." /> == Reference == {{Reflist|30em}} == Izvori == * {{Cite book|last1=Barton|first1=Matt|url=https://books.google.com/books?id=k1OWDwAAQBAJ|title=Dungeons and Desktops: The History of Computer Role-Playing Games|last2=Stacks|first2=Shane|date=April 18, 2019|publisher=[[CRC Press]]|isbn=9781351273398|edition=2nd|ref={{SfnRef|Barton|2019}}}} * {{Cite AV media|title=''Fallout'' with Tim Cain, Pt. 1|url=https://www.youtube.com/watch?v=xgjd4i1o4UY|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422174414/https://www.youtube.com/watch?v=xgjd4i1o4UY|archive-date=April 22, 2022|url-status=live|last=Cain|first=Tim|author-link=Tim Cain|editor-first=Matt|editor-last=Barton|via=[[YouTube]]|date=June 27, 2010|access-date=April 30, 2022|ref={{SfnRef|Cain|2010a}}}} * {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=laq9ua5VjTs|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422174513/https://www.youtube.com/watch?v=laq9ua5VjTs|archive-date=April 22, 2022|url-status=live|last=Cain|first=Tim|author-link=Tim Cain|editor-last=Barton|editor-first=Matt|title=''Fallout'' with Tim Cain Pt. 2|via=[[YouTube]]|date=July 4, 2010|access-date=April 30, 2022|ref={{SfnRef|Cain|2010b}}}} * {{cite AV media|first=Tim|last=Cain|author-link=Tim Cain|date=March 9, 2012|title=Classic Game Postmortem: ''Fallout''|url=https://gdcvault.com/play/1015843/Classic-Game-Postmortem|publisher=[[Game Developers Conference]]|access-date=April 30, 2022|via=GDC Vault}} * {{cite video game|title=Fallout|developer=[[Interplay Productions]]|date=October 10, 1997}} * {{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2010/07/21/ign-presents-the-history-of-fallout|title=''IGN'' Presents the History of ''Fallout''|last1=McLaughlin|first1=Rus|last2=Kaiser|first2=Rowan|date=July 21, 2010|work=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318055249/http://www.ign.com/articles/2010/07/21/ign-presents-the-history-of-fallout|archive-date=March 18, 2016|access-date=April 28, 2022|ref={{SfnRef|McLaughlin|2010}}}} * {{cite book|last1=Pepe|first1=Felipe|url=https://archive.org/details/crpg_book_2.0/page/n225/mode/2up|title=The CRPG Book: A Guide to Computer Role-Playing Games|last2=Cain|first2=Tim|date=April 2019|publisher=Bitmap Books|isbn=9781999353308|editor-last=Pepe|editor-first=Felipe|version=2.0|ref={{SfnRef|Pepe|2019}}|author-link2=Tim Cain}} * {{cite book|last=Taylor|first=Christopher|url=http://cdn.akamai.steamstatic.com/steam/apps/38400/manuals/Fallout_manual_English.pdf|title=Vault Dweller's Survival Guide|date=October 10, 1997|publisher=[[Interplay Productions]]|author-link=Christopher Taylor (game designer)|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405070944/http://cdn.akamai.steamstatic.com/steam/apps/38400/manuals/Fallout_manual_English.pdf|archive-date=April 5, 2015|url-status=live}} == Vanjski linkovi == * {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970415010914/http://www.interplay.com/fallout/|date=April 15, 1997|title=Zvanična web stranica}} * [https://fallout.bethesda.net/games/fallout ''Fallout''] na Bethesda.net * [https://www.mobygames.com/game/fallout ''Fallout''] na [[MobyGames]] [[Kategorija:Videoigre američkih kompanija]] [[Kategorija:Videoigre]] cwze7mf4b55e4wezseckxdk6092hcf2 6 535797 3902476 2026-07-07T21:27:15Z Akir-toj 182441 {{Informacije o mediju | Opis = Omot za videoigru Age of Empires | Izvor = [http://www.mobygames.com MobyGames] ili [http://www.gamefaqs.com GameFAQs] (navedi izvor gdje si našao sliku) | Datum = 1997. | Autor = [[Ensemble Studios]] | Dozvola = {{Poštena upotreba|omota videoigre}} }} 3902476 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Informacije o mediju | Opis = Omot za videoigru Age of Empires | Izvor = [http://www.mobygames.com MobyGames] ili [http://www.gamefaqs.com GameFAQs] (navedi izvor gdje si našao sliku) | Datum = 1997. | Autor = [[Ensemble Studios]] | Dozvola = {{Poštena upotreba|omota videoigre}} }} == Licenciranje == {{Okvir igre}} 6m80pgcidpve4htd1l2r7e3t1psgw5r 0 535798 3902477 2026-07-07T21:35:11Z Akir-toj 182441 Nova stranica: {{Infokutija videoigra | naslov = Age of Empires | slika = Age of Empires Omot.jpg | opis = Omot za Windows verziju | razvijač = {{ubl|[[Ensemble Studios]]|'''Definitive Edition''': {{Plainlist| * [[Forgotten Empires]] * [[Tantalus Media]]}}}} | izdavač = {{ubl|[[Microsoft]]|'''Definitive Edition''': [[Xbox Game Studios|Microsoft Studios]]}} | režiser = [[Bruce Shelley]]<ref>{{cite web|url=http://www.ign.com/lists/top-100-game... 3902477 wikitext text/x-wiki {{Infokutija videoigra | naslov = Age of Empires | slika = Age of Empires Omot.jpg | opis = Omot za Windows verziju | razvijač = {{ubl|[[Ensemble Studios]]|'''Definitive Edition''': {{Plainlist| * [[Forgotten Empires]] * [[Tantalus Media]]}}}} | izdavač = {{ubl|[[Microsoft]]|'''Definitive Edition''': [[Xbox Game Studios|Microsoft Studios]]}} | režiser = [[Bruce Shelley]]<ref>{{cite web|url=http://www.ign.com/lists/top-100-game-creators#/57 |title=57. Bruce Shelley |website=ign.com |access-date=4. april 2017. |url-status=live}}</ref> | dizajner = {{plainlist| * [[Brian Sullivan (dizajner igara)|Brian Sullivan]]<ref name="AoETech">{{cite web|url=http://uk.gamespot.com/pc/strategy/ageofempires/tech_info.html|title=Age of Empires - Tech Info|work=[[GameSpot]]|publisher=[[CBS Interactive]]|access-date=1. januar 2009. |url-status=dead}}</ref> * [[Rick Goodman]]}} | kompozitor = {{plainlist| * [[Stephen Rippy]] * David Rippy}} | programer = {{ubl|Angelo Laudon|Matt Pritchard}} | umjetnik = Brad Crow | serijal = ''[[Age of Empires]]'' | pogon = [[Genie (engine za igre)|Genie]] | načini_igranja = [[Jedan igrač]], [[više igrača]] | platforme = [[Microsoft Windows]], [[Windows Mobile]], [[Macintosh]] | tekst = Omot izdanja za Windows }} '''''Age of Empires''''' je [[strategija u realnom vremenu]] (videoigra) iz 1997. godine zasnovana na [[Antički svijet|antičkom svijetu]], koju je razvio [[Ensemble Studios]], a objavio [[Microsoft]]. To je prva igra u serijalu ''[[Age of Empires]]''. Igra koristi "Genie Engine", 2D sprajt engine za igre. Igra omogućava korisniku da djeluje kao vođa antičke civilizacije napredujući kroz četiri doba (kameno, bronzano, željezno i doba alata), čime dobija pristup novim i poboljšanim jedinicama sa svakim napretkom. Igra je dobila pozitivne kritike, a ekspanzija pod naslovom ''[[Age of Empires: The Rise of Rome|The Rise of Rome]]'' objavljena je 1998. godine. Igra se danas uglavnom smatra jednom od [[Spisak videoigara koje se smatraju najboljim|najboljih videoigara]] ikada napravljenih. I originalni ''Age of Empires'' i ekspanzija kasnije su objavljeni kao "The Gold Edition". Prvi nastavak, ''[[Age of Empires II]]'', objavljen je 1999. godine. ''[[Age of Empires: Definitive Edition]]'', remasterovana verzija igre, objavljena je 20. februara 2018. == Gameplay == ''Age of Empires'' zahtijeva od igrača da razvije civilizaciju od šačice lovaca-sakupljača do ekspanzivnog carstva [[Željezno doba|željeznog doba]].<ref>{{cite news|url=https://www.lifewire.com/age-of-empires-series-812456|title=Age of Empires Series|first=Michael|last=Klappenbach|date=24. juni 2019.|access-date=22. august 2019.|work=[[Lifewire]]|publisher=[[Dotdash]]}}</ref> Kako bi osigurao pobjedu, igrač mora sakupljati resurse kako bi platio nove jedinice, građevine i napredniju tehnologiju. Resursi se moraju čuvati jer novi resursi ne postaju dostupni kako igra napreduje; na primjer, drveće koje se posječe neće ponovo izrasti.<ref name="GameRevolution">{{cite web|url=http://www.gamerevolution.com/oldsite/games/pc/strategy/ageofempires.htm|title=Build an Empire to Surpass Microsoft's|last=Gies|first=Daniel|date=novembar 1997.|publisher=[[Game Revolution]]|url-status=dead|access-date=24. februar 2008.}}</ref><ref name="GSPreview">{{cite news|url=http://uk.gamespot.com/age-of-empires/previews/age-of-empires-preview-2554687/|title=''Age of Empires'' preview|access-date=6. juli 2008.|website=[[GameSpot]]|publisher=[[CBS Interactive]]|date=14. februar 1997.|url-status=dead}}</ref> Dostupno je dvanaest [[civilizacija]], svaka sa pojedinačnim skupovima atributa, uključujući različit broj dostupnih tehnologija i jedinica. Svaka civilizacija ima tehnologije jedinstvene za nju, tako da nijedna civilizacija ne posjeduje sve tehnologije moguće u igri.<ref name="Ensemble">{{cite web|url=http://www.ensemblestudios.com/Games/AgeOfEmpires/Default.aspx|title=''Age of Empires''|publisher=[[Ensemble Studios]]|url-status=dead|access-date=13. oktobar 2008.}}</ref> Glavna komponenta igre je napredovanje kroz četiri doba. To su kameno doba (mezolitsko/nomadsko/paleolitsko), doba alata (neolitsko/halkolitsko), bronzano doba i željezno doba. Napredovanje između doba istražuje se u Gradskom centru (Town Center), a svaki napredak donosi igraču nove tehnologije, oružje i jedinice.<ref name="GSPreview" /><ref name="CVGReview">{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=2701|title=PC Review: Age Of Empires|last=Anderson|first=Chris|date=13. august 2001.|url-status=dead|access-date=24. februar 2008.|magazine=[[Computer and Video Games]]}}</ref> === Modovi === Igra sadrži četiri single-player kampanje u kojima igrač mora ispuniti određene ciljeve. Kampanje su zbirka scenarija koji se dovršavaju linearnim redoslijedom. Kampanje prate historiju [[Stari Egipat|egipatske]], [[Stara Grčka|grčke]], [[Babilonija|babilonske]] i [[Japanske civilizacije|Jamato]] civilizacije; postoji i potpuna kampanja posebno napravljena za demo verziju koja se odvija u [[Hetiti|Hetitskom]] carstvu.<ref>{{cite web|url=http://aoe.heavengames.com/academy/SinglePlayerMenu.shtml|title=Single Player Help|work=Age of Empires Heaven|publisher=HeavenGames|url-status=live|access-date=25. februar 2008.}}</ref> Osim kampanja, postoji način igre pod nazivom "slučajna mapa", u kojem se za svaku novu igru generiše drugačija mapa. Dostupne su i varijacije slučajne mape, poput "death match" moda bogatog resursima.<ref name="GSPreview" /><ref>{{cite web|url=http://www.mobiletechreview.com/games/age_of_empires.htm|title=Review: Age of Empires|publisher=MobileTechReview.com|url-status=dead|access-date=25. februar 2008.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.insanely-great.com/reviews/aoe.html|title=Age of Empires|last=Hecht|first=Brent|date=19. august 1999.|url-status=dead|access-date=25. februar 2008.}}</ref> ''Age of Empires'' je omogućavao [[Online igra|online]] i [[Računarska mreža|mrežno]] igranje za do 8 osoba istovremeno. Budući da je mrežno igranje manje sofisticirano nego u modernim igrama, često se pojavljuju [[Lag (videoigre)|lag]] i prekidi veze.<ref>{{cite web|url=http://artho.com/age/lag.html|title=Age of Empires tips - lag|website=artho.com|url-status=live|access-date=26. februar 2008.}}</ref> Do 19. juna 2006. godine, multiplayer igranje bilo je podržano od strane [[Microsoft Gaming Zone]]. Tada je Zone napustila podršku za većinu CD-ROM igara, uključujući ''Age of Empires'' i ''[[Age of Empires II|Age of Empires II: The Age of Kings]]''.<ref>{{cite web|url=http://zone.msn.com/en/general/article/genbeyondthezone.htm|title=Beyond the Zone – MSN Games Looks to the Future|date=19. juni 2006.|publisher=[[MSN Games]]|url-status=dead|access-date=26. februar 2008.}}</ref> Stvaranje scenarija ili serija scenarija (kampanja) koje su napravili korisnici omogućeno je pomoću "Scenario Buildera". Ovaj alat je jednostavniji i lakši za učenje od uporedivih uređivača koji se koriste u modernijim igrama, ali kao rezultat ima manje mogućnosti. [[Ensemble Studios]] je koristio Scenario Builder za izradu kampanja za jednog igrača koje su se isporučivale uz maloprodajnu igru. Postoje razne neslužbene stranice na kojima se prilagođeni scenariji mogu slati i preuzimati. Krajem 2005. godine otkriveno je da se izmjenom raznih datoteka podataka, jedinice prisutne u [[Beta verzija|beta verzijama]] igre mogu učiniti dostupnima u uređivaču. Neke opskurne jedinice uključuju [[Svemirska letjelica|svemirski brod]] i heroja koji mijenja vlasništvo kada se jedinice kreću u blizini. Kroz uređivanje podataka mogu se izmijeniti i pravila postavljanja jedinica. To omogućava postavljanje jedinica na bilo koji teren i na vrh drugih jedinica, što stvara nove mogućnosti za dizajn. Ostala značajna otkrića uključuju nove predloške terena, mod za utrostručenje hitpointa svake jedinice i alat za uređivanje veličina mapa.<ref>{{cite web|url=http://www.tribulationdesigns.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=8|title=The "Glitch" Template|date=24. oktobar 2005.|publisher=Tribulation Designs|url-status=dead|access-date=6. juli 2008.}}</ref> === Civilizacije === Igrači biraju jednu od 12 civilizacija: [[Asirija|Asirce]], [[Babilon|Babilonce]], [[Gojoseon|Joseon]] (Koreja), [[Stari Egipat|Egipćane]], [[Stara Grčka|Grke]], [[Hetite]], [[Minoanci|Minoance]], [[Perzijsko Carstvo|Perzijance]] (Iran), [[Feničani|Feničane]], [[Dinastija Shang|Shang]] (Kina), [[Sumer|Sumerane]] i [[Jamato period|Jamato]] (Japan). Civilizacije su razvrstane u četiri različita arhitektonska stila, bazirana na [[Istočna Azija|istočnoazijskoj]], [[Mezopotamija|mezopotamskoj]], [[Stari Egipat|egipatskoj]] i [[Stara Grčka|grčkoj]] arhitekturi, koje određuju njihov izgled u igri.<ref name="FeaturesHistorical">{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/empires/features_historical.htm|title=Age of Empires presents you with an opportunity to shape history|publisher=[[Microsoft]]|url-status=dead|access-date=24. februar 2008.}}</ref> === Tehnologija === Tehnologija se istražuje u određenim zgradama, s kojima su uglavnom povezane; na primjer, religijska istraživanja se vrše u hramovima, a poboljšani oklop se istražuje u jami za skladištenje.<ref name="GSPreview" /> Tehnološki napredak dolazi u mnogim kategorijama, kao što su vojna nadogradnja (bolje oružje i oklop za jedinice), ekonomska nadogradnja (povećanje efikasnosti sakupljanja resursa), religijska nadogradnja (brže stope preobraćenja i više sposobnosti za sveštenike) i infrastrukturna nadogradnja (jače utvrde i otpornije zgrade). Kako se osnovna istraživanja tehnologije dovršavaju, postaju dostupne naprednije tehnologije. Neke tehnologije nisu dostupne određenim civilizacijama.<ref name="GSPreview" /> Tehnologija igra vrlo važnu ulogu u strategiji igre.<ref name="Allgame">{{cite web|url=http://www.allgame.com/cg/agg.dll?p=agg&sql=1:714|title=Age of Empires - Overview|website=AllGame|url-status=dead|access-date=31. oktobar 2008.}}</ref> Kako civilizacija napreduje kroz doba, tehnologija postaje sve skuplja, što otežava sakupljanje potrebnih resursa za njihovo istraživanje.<ref name="Allgame" /> Kao posljedica toga, balansiranje radne snage seljaka oko različitih resursa može značiti razliku između pobjede i poraza.<ref name="Allgame" /> ==== Jedinice ==== Igrači kontrolišu razne civilne i vojne jedinice.<ref name="Allgame" /> Većina jedinica može se nadograditi istraživanjem (npr. brže sakupljanje za seljake, jači oklop za vojne jedinice i veći domet za strijelce).<ref name="Allgame" /> Kopnene jedinice su najčešće u igri. Seljaci su najosnovnije jedinice u ''Age of Empires''. Njihova primarna funkcija je sakupljanje resursa, sječa drveća za drvo, rudarenje kamena i zlata, te lov, sakupljanje hrane, poljoprivreda ili ribolov kako bi se pribavila hrana.<ref name="Allgame" /> Seljaci mogu graditi objekte i popravljati zgrade i pomorska plovila, te su sposobni za borbu prsa u prsa kada je to potrebno. Sveštenici su neborbene jedinice koje mogu liječiti savezničke jedinice ili "pretvoriti" neprijateljske jedinice (u tom slučaju ciljana jedinica mijenja vjernost). Pješadijske jedinice, kao što su kopljanici, mačevaoci i hopliti koriste borbu prsa u prsa za napad na maloj udaljenosti. Konjičke jedinice uključuju kočije, konjicu i ratne slonove. Strijelci, konjički ili pješaci, napadaju s daljine. Opsadne jedinice su dvije vrste: katapulti i baliste. Katapulti bacaju kamenje koje stvara udarnu štetu, pogađajući sve jedinice u malom području, a posebno su efikasni protiv zgrada i grupa jedinica. Balista je manje štetna protiv zgrada i jedinica, ali puca brže i jeftinija je od katapulta. Pomorske jedinice često imaju sporednu ulogu, ali mogu biti ključne za pobjedu. Ribarski čamci su slični seljacima po tome što mogu sakupljati ribu. Trgovački brodovi trguju resursima iz skladišta i razmjenjuju ih za zlato u doku drugog igrača, pri čemu je količina zarađenog zlata relativna u odnosu na udaljenost između oba doka. Transportni brodovi prevoze kopnene jedinice s jednog područja na drugo. Osim napada na neprijateljske brodove, ratni brodovi mogu biti vrlo efikasni u napadu na kopnene jedinice blizu obale (jer se pješadijske jedinice ne mogu braniti). Ratni brodovi dolaze ili kao galeje koje ispaljuju strijele ili kao trireme koje lansiraju vijke ili kamenje (vrlo efikasno protiv zgrada blizu obale). Vrste jedinica su identične, bez obzira na civilizaciju (iako neke civilizacije mogu imati poboljšane varijacije ovih jedinica). Tako je, na primjer, korejski broad mačevalac identičan perzijskom ili feničanskom, kao i strijelci, sjekiraši, mačevaoci, konjica i tako dalje. Neki oklopi i odjeća su historijski netačni. Neke jedinice su također bile dostupne u igri civilizacijama koje ih historijski nikada nisu imale; hoplite može obučavati svaka civilizacija osim Perzije, a neke srednjoazijske civilizacije mogu obučavati legije i centurione, dok japanski Jamato može graditi trireme. ==== Građevine ==== Gradski centar je jedna od najvažnijih zgrada u igri. Ovdje se stvaraju seljaci i istražuje napredovanje doba.<ref name="Allgame" /> Većina scenarija ima svakog igrača koji počinje s jednim Gradskim centrom; sposobnost izgradnje više Gradskih centara otključava se izgradnjom Vladinog centra tokom bronzanog doba.<ref name="Allgame" /> Gradski centar pruža podršku za populaciju od četiri jedinice. Kako bi izgradili više jedinica, moraju se izgraditi kuće. Svaka kuća podržava četiri jedinice, i iako se može izgraditi bilo koji broj kuća, one mogu podržati maksimalno pedeset jedinica.<ref name="Allgame" /> Vojne jedinice se proizvode u specifičnim zgradama relevantnim za njihovo područje. Sve pomorske jedinice stvaraju se u dokovima. Zidovi i tornjevi su odbrambene utvrde (''Age of Empires'' je bila jedna od prvih igara strategije u realnom vremenu koja je uključivala zidove dovoljno jake da čine izvodljiv način odbrane). Farme se koriste za proizvodnju hrane. Žitnice, jame za skladištenje i Gradski centar koriste se za skladištenje resursa koje polažu seljaci. Čuda su ogromni spomenici koji predstavljaju arhitektonska dostignuća tog vremena, poput egipatskih piramida. Za njihovu izgradnju su potrebne ogromne količine resursa i grade se vrlo sporo. Čuda ne mogu proizvoditi jedinice niti vršiti istraživanja. U scenarijima sa standardnim uslovima pobjede, igrač može pobijediti izgradnjom čuda i njegovim očuvanjem od uništenja tokom 2.000 godina (oko 10 minuta u stvarnom svijetu). Izgradnja čuda također uveliko povećava igračev rezultat, što je korisno u igrama "rezultata". Igrači obično postavljaju uništavanje neprijateljskih čuda kao glavni prioritet, posebno u standardnim uslovima pobjede. Iz tog razloga, i zato što je čudo relativno lako uništiti, čudo mora biti dobro čuvano u svakom trenutku.<ref name="FeaturesHistorical" /> == Razvoj == ''Age of Empires'' (pod radnim naslovom ''Dawn of Man'')<ref>{{cite book|last=Grossman|first=Austin|title=Postmortems from Game Developer|publisher=Focal Press|year=2003|isbn=1-57820-214-0}}</ref> bila je prva igra koju je razvio [[Ensemble Studios]]. Njena historijska postavka odabrana je da bude uvjerljivija i pristupačnija, posebno povremenim igračima, od postojećih igara.<ref>{{cite web|url=http://www.gamasutra.com/features/20031126/carless_01.shtml|title=Interview: Bruce Shelley - The Mythology of Empires|last=Carless|first=Simon|date=26. novembar 2003.|website=Gamasutra|url-status=dead|access-date=2. septembar 2008.}}</ref> U to vrijeme, druge strategije u realnom vremenu imale su naučnofantastične i fantastične postavke, pa je historijska postavka ''Age of Empiresa'' omogućila da se istakne.<ref name="BehindBruce">{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/empires/behind_bruce.htm|title=Behind the Scenes: Bruce Shelly|publisher=Microsoft|url-status=dead|access-date=2. septembar 2008.}}</ref> Dizajneri su mnogo inspiracije dobili iz igre ''[[Civilization (videoigra)|Civilization]]'', sa njenom dokazanom historijskom postavkom; to je među kritičarima zabilježeno kao nešto pozitivno.<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/empires/behind.htm|title=Behind the Scenes|publisher=Microsoft|url-status=dead|access-date=2. septembar 2008.}}</ref> Igra je najavljena u junu 1996. godine na [[Electronic Entertainment Expo]].<ref name="announcement">{{cite web|url=http://www.cdmag.com:80/news/oldnews1.html|title=E3 News; ''Age of Empires''|date=3. juni 1996.|work=[[Computer Games Magazine|Computer Games Strategy Plus]]|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.|author=Staff}}</ref> ''Age of Empires'' su dizajnirali [[Bruce Shelley]],<ref name="BehindBruce" /> [[Rick Goodman]], [[Tony Goodman]] (zadužen za umjetnički rad igre),<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/empires/behind_tony.htm|title=Behind the Scenes: Tony Goodman|publisher=Microsoft.com|url-status=dead|access-date=2. septembar 2008.}}</ref> i [[Dave Pottinger]] (zadužen za [[Umjetna inteligencija|umjetnu inteligenciju]] igre).<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/empires/behind_dave.htm|title=Behind the Scenes: Dave Pottinger|publisher=Microsoft|url-status=dead|access-date=2. septembar 2008.}}</ref> [[Stephen Rippy]] bio je muzički direktor (uloga koju je zadržao kroz serijal), uz povremenu pomoć svog brata, Davida Rippyja.<ref name="m4g">{{cite web|url=http://www.music4games.net/Features_Display.aspx?id=64|title=Interview with Age of Empires III lead composer Stephen Rippy|date=1. februar 2006.|publisher=[[Music4Games]]|access-date=23. januar 2008.}}</ref> Kreirao je originalnu muziku u ''Age of Empires'' koristeći zvukove stvarnih instrumenata iz perioda u igri, kao i njihove [[Digitalni sempl|digitalne semplove]].<ref name="AoEH">{{cite web|url=http://aoe.heavengames.com/town/esteam/chat1.shtml|title=Ensemble Studios Chat 16Oct97|date=16. oktobar 1997.|work=Age of Empires Heaven|publisher=HeavenGames|url-status=live|access-date=24. januar 2008.}}</ref> Melodije su bile rezultat opsežnog istraživanja kultura, stilova i korištenih instrumenata.<ref name="AoEH" /> Angelo Laudon bio je voditelj kodiranja, a Matt Pritchard voditelj grafike i optimizacije.<ref name="PC Gamer Stanton">{{Cite news|author1=Rich Stanton|date=8. januar 2024.|title=Age of Empires developer confirms the game is mostly written in low-level Assembly code because 'we could scroll the screen and fill it with sprites as fast or faster' than competitors like Starcraft 'even though we had twice as many pixels'|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-developer-confirms-the-game-is-mostly-written-in-low-level-assembly-code-because-we-could-scroll-the-screen-and-fill-it-with-sprites-as-fast-or-faster-than-competitors-like-starcraft-even-though-we-had-twice-as-many-pixels/|access-date=12. maj 2024.|work=[[PC Gamer]]}}</ref> Iako je razvijan uglavnom u [[Visual C++]], jezgro za crtanje ''Age of Empiresa'' sastojalo se od otprilike 13.000 linija ručno pisanog x86 [[32-bitni|32-bitnog]] [[Asemblerski jezik|asemblerskog koda]].<ref name="PC Gamer Stanton" /> To je urađeno kako bi se sprajtovi mogli brže učitavati, što je bilo brže od ostalih RTS rivala kao što je ''[[StarCraft (videoigra)|StarCraft]]''.<ref name="PC Gamer Stanton" /> Igra je razvijana dvije i po godine od strane 25 ljudi.<ref>{{cite web|url=http://www.gameweek.com/feature/february1/3.htm|title=Game Producer Bruce Shelley discusses Age of Empires|last=Rich|first=Jason|accessdate=4. decembar 2024.|magazine=[[GameWeek Magazine|GameWeek]]}}</ref> === ''The Rise of Rome'' === ''[[Age of Empires: The Rise of Rome]]'' je ekspanzija za ''Age of Empires''. Temelji se na usponu [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] i dodaje Rimsko Carstvo i tri druge igrive civilizacije u ''Age of Empires''. Službeno je objavljena 22. oktobra 1998. godine.<ref>{{cite web|url=http://www.gamecenter.com/News/Item/0,3,0-2190,00.html|title=What's in Stores This Week|last=Gentry|first=Perry|date=16. oktobar 1998.|website=[[CNET#Gamecenter|CNET Gamecenter]]|url-status=dead|access-date=6. decembar 2019.}}</ref> Što se tiče gameplaya, ekspanzija je uvela brojna poboljšanja interfejsa, kao što su red čekanja za jedinice, mogućnost dvostrukog klika na jednu jedinicu i označavanje drugih iste vrste, balansiranje štete koju nanose katapulti i opciju povećanja populacijskog limita iznad 50 (samo u [[Više igrača|multiplayer]] igrama). Instalacijom ažuriranja 1.0a iz 1999. godine, također je moguće koristiti taster [[Tačka|tačke]] za kruženje kroz besposlene seljake.<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/aoeexpansion/downloads.htm#update|title=Microsoft Age of Empires Expansion Update 1.0a|date=1999|publisher=Microsoft.com|access-date=21. mart 2012.}}</ref> ''The Rise of Rome'' također sadrži novi [[Rimska arhitektura|rimski arhitektonski dizajn]], koji dijele sve četiri nove civilizacije: [[Rimljani]], [[Palmyra|Palmirci]], [[Makedonci]] i [[Kartaga|Kartažani]]. Dodane su četiri nove istražive tehnologije. Dodatne nove funkcije uključuju pet novih jedinica, četiri nova tipa slučajnih mapa i opciju veće veličine mape.<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/aoeexpansion/features.htm|title=Rise of Rome feature set|publisher=Microsoft.com|url-status=dead|access-date=21. mart 2012.}}</ref> [[Pronalaženje puta|Pathfinding]] za sve jedinice je također znatno poboljšan. Za ovu ekspanziju komponovana je nova muzika, koja je u potpunosti zamijenila originalnu partituru. Nakon posljednjeg službenog [[Zakrpa|patcha]] od strane programera, [[Zajednica igrača|zajednica igre]] nastavila je podršku putem [[Neslužbena zakrpa|neslužbene zakrpe]] (fan-made) kako bi se riješili preostali [[Softverska greška|problemi]] i poboljšala kompatibilnost sa modernim hardverom i OS-ovima.<ref>{{cite web|url=http://aoe.heavengames.com/cgi-bin/aoecgi/display.cgi?action=ct&f=17,6327,,365|title=UPatch - unofficial patch for Age of Empires: The Rise of Rome|date=17. septembar 2014.|publisher=aoe.heavengames.com|url-status=live|access-date=21. septembar 2014.|quote=''UPatch is unofficial update (user patch) for Age of Empires: The Rise of Rome. A solid improvement over the original game, UPatch includes custom game resolutions (up to 1920x1200), over 150 bug fixes, new gameplay options and other enhancements.''|author=aoe_scout}}</ref> Prema Microsoftu, demo ''The Rise of Rome'' dobio je milion preuzimanja samo sa njihove službene web stranice do aprila 1999. godine,<ref>{{Cite web|url=http://pc.ign.com/news/7605.html|title=Archived copy|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.}}</ref> i još 350.000 sa CNET-ovog Download.com.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamedaily.com/news/april_99/4_5/index.shtml|title=GameDaily April 5th, 1999|url-status=live|access-date=24. maj 2001.}}</ref> Prodaja igre dosegla je 1,2 miliona primjeraka do juna 2001. godine.<ref name="cgwsales2">{{cite magazine|title=''Computer Gaming World''{{'}}s Hall of Fame|author=Staff|issue=203|date=juni 2001.|pages=80, 81|magazine=[[Computer Gaming World]]}}</ref> ''The Rise of Rome'' osvojio je nagradu "Add-On of the Year" časopisa ''[[Computer Games Magazine]]'' za 1998. godinu. Urednici su napisali da je "dodao potpuno nove kampanje, dorađena pravila i svježe novo iskustvo igranja za naslov koji je već bio visoko cijenjen."<ref name="cgmawards1998">{{cite web|url=http://cdmag.com:80/articles/017/163/best_of_year.html|title=The Best of 1998|date=11. februar 1999.|work=[[Computer Games Magazine|Computer Games Strategy Plus]]|url-status=dead|author=Staff}}</ref> === Age of Empires II - The Return of Rome === [[DLC]] ekspanzija za [[Age of Empires II: Definitive Edition|remasterovanu verziju nastavka igre]] dobila je ekspanziju 16. maja 2023. godine pod nazivom ''The Return of Rome''. Ovo je omogućilo alternativni način igre u kojem se mogle igrati civilizacije i tehnologije originalne igre, koristeći sistem i mehaniku "kvaliteta života" nastavka.<ref>{{Cite web|url=https://news.xbox.com/en-us/2023/05/15/age-of-empires-ii-return-of-rome/|title=The Return of Rome Expansion Turns Age of Empires II: Definitive Edition Into The Game From Your Nostalgic Memories|last=Partis|first=Danielle|date=15. maj 2023.|website=Xbox Wire|language=en-US|url-status=live|access-date=22. maj 2023.}}</ref> == Prijem == === Prodaja === U Sjedinjenim Američkim Državama, ''Age of Empires'' debitovao je na 7. mjestu rang-liste prodaje PC igara firme [[PC Data]] za oktobar 1997. godine.<ref name="oct1997">{{cite web|url=http://www.next-generation.com:80/news/120497e.chtml|title=''MS Flight Sim'' Tops PC Data Charts|date=4. decembar 1997.|work=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.|author=Staff}}</ref> Sljedeća dva mjeseca zauzeo je osmo, odnosno 13. mjesto.<ref name="nov1997">{{cite web|url=http://www.next-generation.com:80/news/123097a.chtml|title=Cyan Takes Top Two|date=30. decembar 1997.|work=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.|author=Staff}}</ref><ref name="dec1997">{{cite web|url=http://www.cdmag.com:80/articles/009/198/top_20_december.html|title=December's hottest games|date=20. januar 1998.|work=[[Computer Games Magazine|Computer Games Strategy Plus]]|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.|author=Ocampo, Jason}}</ref> Do kraja 1997. godine, ''Age of Empires'' je u toj zemlji ostvario prodaju iznad 178.000 primjeraka, uz prihode veće od 8 miliona dolara. Zahvaljujući ovim rezultatima, postao je najuspješnija igra strategije u realnom vremenu u SAD-u krajem 1997. godine: autor za ''[[PC Gamer US]]'' zabilježio je da je njena prodaja nadmašila kombinovane ukupne rezultate rivala ''[[Total Annihilation]]'' i ''[[Dark Reign: The Future of War|Dark Reign]]'' u istom periodu, i bila je preko četiri puta veća od prodaje igre ''[[Myth: The Fallen Lords]]''.<ref name="strategysellers">{{cite web|url=http://www.pcgamer.com:80/news/news-1998-01-19.html|title=Retail Strategy Games|date=22. januar 1998.|work=[[PC Gamer US]]|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.|author=Staff}}</ref> ''Age of Empires'' bio je uspješan i širom svijeta, prema Microsoftu. Objavljen je u 55 zemalja tokom prva četiri mjeseca,<ref name="850k">{{cite press release|url=http://www.microsoft.com:80/presspass/press/1998/feb98/worldpr.htm|title=''Age of Empires'' Tops Worldwide PC Game Best-Seller Lists|date=5. februar 1998.|publisher=[[Microsoft]]|location=[[Redmond, Washington]]|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.}}</ref> a do 12. decembra isporučeno je više od 650.000 kopija širom svijeta.<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/news/news-1997-12-08.html|title=News: Week of December 8, 1997|website=[[PC Gamer]]|access-date=4. oktobar 2018.}}</ref><ref name="650k">{{cite web|url=http://headline.gamespot.com:80/news/97_12/12_age/index.html|title=Coming of Age|date=12. decembar 1997.|work=[[GameSpot]]|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.|author=Staff}}</ref> Microsoft je izvijestio da je dosljedno bila najprodavaniji kompjuterski strateški naslov u Sjedinjenim Američkim Državama, Francuskoj, Njemačkoj i Ujedinjenom Kraljevstvu tokom januara 1998. godine.<ref name="850k" /> Globalno, igra je prodala 850.000 jedinica do februara iste godine.<ref name="850k" /> ''Age of Empires'' bio je hit na njemačkom tržištu,<ref name="focus">{{cite web|url=https://www.focus.de/finanzen/news/unterhaltung-die-spassmaschine_aid_174129.html|title=Die Spaßmaschine|author2=Canibol, Hans-Peter|date=23. novembar 1998.|work=[[Focus (German magazine)|Focus]]|language=de|url-status=live|author=Müller, Eva|issue=48}}</ref> gdje je debitovao na 1. mjestu Media Control rang-liste prodaje za drugu polovinu oktobra 1997. godine.<ref name="oct1997-de">{{cite journal|author=Staff|date=januar 1998.|title=Verkaufs-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=72}}</ref> Nakon zadržavanja ove pozicije u prvoj polovini novembra, ostao je u Media Control top 5 do kraja 1997. godine.<ref name="nov1997-de">{{cite journal|author=Staff|date=februar 1998.|title=Verkaufs-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=68}}</ref><ref name="dec1997-de">{{cite journal|author=Staff|date=mart 1998.|title=Spiele-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=54}}</ref> Sljedeće godine, ''Age of Empires'' se dosljedno plasirao u top 3 do marta, kada se ponovo popeo na 1. mjesto u posljednje dvije sedmice mjeseca.<ref name="jan1998-de">{{cite journal|author=Staff|date=april 1998.|title=Spiele-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=64}}</ref><ref name="feb1998-de">{{cite journal|author=Staff|date=maj 1998.|title=Spiele-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=76}}</ref><ref name="mar1998-de">{{cite journal|author=Staff|date=juni 1998.|title=Spiele-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=76}}</ref> Do kraja maja, proveo je 28 uzastopnih sedmica na Media Control rang-listama, sa plasmanima na petom i osmom mjestu tog mjeseca.<ref name="charts2">{{cite web|url=http://www.vud.de:80/charts/chart1.html|title=Charts: CD-ROM Spiele über DM 55,--|publisher=Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland|language=de|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.}}</ref><ref name="may1998">{{cite journal|author=Staff|date=august 1998.|title=Spiele-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=96}}</ref> ''Age of Empires'' je postao četvrta najprodavanija kompjuterska igra na njemačkom tržištu tokom prvih devet mjeseci 1998. godine.<ref name="focus" /> Dobila je "Gold" nagradu od Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland (VUD) u augustu,<ref name="vud1998">{{cite press release|url=http://www.vud.de:80/infopres/cebit98.htm|title=Uhr TCM Hannover – ein glänzender Event auf der CebitHome|date=26. august 1998.|publisher=Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland|language=de|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.}}</ref> za prodaju od najmanje 100.000 primjeraka širom Njemačke, Austrije i Švicarske.<ref name="gameprogold">{{cite magazine|url=https://www.gamepro.de/artikel/vud-gold-awards-2003,1290773.html|title=VUD-Gold-Awards 2003|author=Horn, Andre|date=14. januar 2004.|magazine=[[GamePro|GamePro Germany]]|language=de|url-status=live}}</ref> Prodaja na njemačkom tržištu ukupno je iznosila 115.000 primjeraka do kraja septembra,<ref name="focus" /> a VUD je podigao ''Age of Empires'' na "Platinum" status, za 200.000 prodanih primjeraka, do novembra.<ref name="vud1998-2">{{cite press release|url=http://www.vud.de:80/infopres/PM-271198.htm|title=Neues aus der Verbandsgeschäftstelle|location=[[Paderborn]]|date=27. novembar 1998.|publisher=Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland|language=de|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.}}</ref> Na festivalu Milia u Cannesu 1999. godine, ''Age of Empires'' je osvojio "Gold" nagradu za prihode iznad 15 miliona eura u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] tokom 1998. godine.<ref name="eccsell">{{cite web|url=http://www.gamespot.com:80/milia/0212/ecc/index.html|title=Milia News; ECCSELL Awards Name Winners|date=12. februar 1999.|work=[[GameSpot]]|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.|author=Staff}}</ref> Zadržala se na 14. mjestu Media Control ljestvica za njemačku regiju do januara 1999. godine, nastavljajući niz od 60 sedmica na listama.<ref name="jancharts">{{cite web|url=http://www.vud.de:80/charts/chart1.html|title=CD-ROM Spiele über DM 55,--; Stand 2. Hälfte Januar 1999|publisher=Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland|language=de|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.}}</ref> Prodaja igre samo u Južnoj Koreji dosegla je otprilike 150.000 primjeraka do 2000. godine.<ref name="pcxl">{{cite journal|author=Staff|date=april 2000.|title=And in the third installment, Blizzard created... ''WarCraft III''; Korean ''StarCraft'' Mania|journal=[[PC Accelerator]]|issue=20|pages=17–19, 22–28}}</ref> Prema PC Data, to je bila 10. najprodavanija kompjuterska igra u Sjedinjenim Državama tokom perioda januar–novembar 1998. godine.<ref name="jannov">{{cite web|url=http://pc.ign.com:80/news/6269.html|title=Best Selling Games of 1998|date=4. januar 1999.|work=[[IGN]]|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.|author=IGN Staff}}</ref> ''Age of Empires'' je bio komercijalni uspjeh, prodavši 3 miliona kopija do 2000. godine i ostvarivši 120 miliona dolara prihoda.<ref>{{cite web|url=https://www.newspapers.com/clip/91951403/florida-today/|title=Game industry lures top programmers|last=Weinstein|first=Bob|date=5. januar 2000.|page=44|accessdate=7. januar 2022.|newspaper=[[Florida Today]]|via=[[Newspapers.com]]}}</ref> === Kritičke recenzije === {{Video game reviews|GR=87%<ref name=GameRankings/>|MC=83/100<ref name=Metacritic/>|Allgame=4.5/5<ref name=Allgamerev>{{cite web|url=http://www.allgame.com/cg/agg.dll?p=agg&sql=1:714~T1 |title=Age of Empires > Review|publisher=[[Allgame]]|first=Chris|last=Couper|access-date=23. juni 2008.|url-status=dead}}</ref>|CGW=4.5/5<ref name=cgw>{{cite magazine|url=http://www.gamespot.com/strategy/ageof/review_cgw.html |title=Age of Empires |date=21. novembar 1997. |first=Elliott |last=Chin |magazine=[[Computer Gaming World]] |access-date=14. april 2010. |url-status=dead }}</ref>|CVG=9/10<ref name=CVGrev>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=8065 |title=The best news for Megalomaniacs all year |work=[[Computer and Video Games]] |date=15. august 2001. |first=Kim |last=Randell |access-date=23. juni 2008. |url-status=dead }}</ref>|GameRev=B+<ref name=GameRevRev>{{cite web|url=http://www.gamerevolution.com/review/pc/age_of_empires |title=Build an Empire to Surpass Microsoft's |website=[[Game Revolution]] |first=Daniel |last=Gies |access-date=23. juni 2008. |url-status=dead }}</ref>|GSpot=6.8/10<ref name=GameSpotRev>{{cite web|url=https://www.gamespot.com/reviews/age-of-empires-review/1900-2537895/ |title=This is not quite the game you hoped for. Even worse, it has some definite problems. |work=[[GameSpot]] |publisher=[[CBS Interactive]] |author=T. Liam McDonald |date=27. oktobar 1999. |access-date=23. juni 2008. |url-status=live }}</ref>|IGN=7/10<ref name=IGNMac>{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2002/06/07/age-of-empires |title=Real time strategy meets empire building |website=[[IGN]] |first=Rich |last=Sanchez |date=2. juni 2002. |access-date=6. juli 2016. |url-status=live }}</ref>|NGen=4/5<ref name="NG"/>|PCZone=9.4/10<ref name=PCZrev>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=2701 |title=PC Review: Age Of Empires |work=[[PC Zone]] |date=13. august 2001. |access-date=23. juni 2008. |url-status=dead }}</ref>|rev1=PC Gameworld|rev1Score=91%<ref name=PCGameworld>{{cite web|url=http://pcgames.gwn.com/reviews/gamereview.php/id/21/p/0/title/Age_of_Empires.html |title=Age of Empires is a "must have" for any real-time strategy fan |publisher=PC Gameworld |first=James |last=Holland |access-date=23. juni 2008. |url-status=dead }}</ref>|rev2=''Coming Soon Magazine''|rev2Score=90%<ref name=ComingSoon>{{cite web|url=http://www.csoon.com/issue31/aoe.htm |title=Age of Empires review |first=Daniel |last=Roth |magazine=Coming Soon Magazine |access-date=23. juni 2008. |url-status=live }}</ref>|rev3=''Game Vortex''|rev3Score=75%<ref name=GameVortex>{{cite web|url=http://www.gamevortex.com/gamevortex/soft_rev.php/316 |title=Age of Empires review |first=Phil |last=Bordelon |publisher=GameVortex |access-date=23. juni 2008. |url-status=live }}</ref>}}''Age of Empires'' je uglavnom bio dobro prihvaćen od strane kritičara i postigao je visoke rezultate na web-stranicama za agregator recenzija<ref>{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/pc/90380-age-of-empires/index.html|title=Age of Empires - PC|publisher=[[GameRankings]]|url-status=live|access-date=6. juli 2016.}}</ref> uključujući 83 od 100 na [[Metacritic]],<ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/game/age-of-empires/critic-reviews/?platform=pc|title=Age of Empires (pc: 1997)|website=[[Metacritic]]|url-status=live|access-date=6. juli 2016.}}</ref> 87% na [[GameRankings]],<ref name="GameRankings">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/htmlpages2/90380.asp|title=Age of Empires Reviews|publisher=[[GameRankings]]|url-status=live|access-date=23. juni 2008.}}</ref> i 85 od 100 na [[MobyGames]].<ref name="MobyGames">{{cite web|url=http://www.mobygames.com/game/windows/age-of-empires/mobyrank|title=Age of Empires for Windows|website=[[MobyGames]]|url-status=live|access-date=23. juni 2008.}}</ref> ''[[Game Informer]]'' ga je rangirao kao 81. najbolju igru ikada napravljenu u svom 100. izdanju 2001. godine. Nazvali su je mješavinom ''[[Warcraft|Warcrafta]]'' i ''[[SimCity|SimCityja]]'' i pohvalili njen multiplayer i popularnost među igračima.<ref>{{cite magazine|title=Game Informer's Top 100 Games Of All Time (Circa Issue 100)|url=https://www.gameinformer.com/b/features/archive/2009/11/16/game-informer-s-top-100-games-of-all-time-circa-issue-100.aspx|magazine=[[Game Informer]]|last=Cork|first=Jeff|date=16. novembar 2009.|access-date=2. decembar 2013.|url-status=live}}</ref> ''[[Game Revolution]]'' je kategorizovao igru kao "mješavinu ''[[Civilization II]]'' i ''[[Warcraft II: Tides of Darkness]]''",<ref name="GameRevolution" /> dok je ''[[GameSpot]]'' žalio da je to "jednostavna borbena igra, a ne veličanstveni graditelj carstva", opisujući je kao "''Warcraft'' sa primjesom ''Civilizacije''."<ref name="gamespot">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/pc/strategy/ageofempires/review.html?om_act=convert&om_clk=gssummary&tag=summary;review|title=PC Age of Empires Review|date=27. oktobar 1997.|work=[[GameSpot]]|publisher=[[CBS Interactive]]|url-status=live|author=T. Liam McDonald}}</ref> Dok je Elliott Chin iz ''[[Computer Gaming World]]'' opsežno upoređivao igru s ''Warcraftom II'', rekao je da ima "veliku dubinu, i kada se uporedi sa svojom braćom u realnom vremenu, mora biti najsofisticiranija u grupi".<ref name="cgw" /> ''GameVortex'' je želio manje gameplaya orijentisanog na borbu, ali je pohvalio modove igranja, komentarišući da "generisanje slučajnih mapa [...] zaista održava igru začinjenom."<ref name="gamevortex">{{cite web|url=http://www.gamevortex.com/gamevortex/soft_rev.php/316|title=Age of Empires|last=Bordelon|first=Phil|publisher=GameVortex|url-status=live}}</ref> ''GameSpot'' je osudio nivo [[Mikromanadžment (igre)|mikromanadžmenta]] potrebnog za kontrolu igre (što je bilo zbog odsustva proizvodnih redova i niske [[Umjetna inteligencija|AI]] jedinica igrača) nazivajući to "lošom idejom", koja "ozbiljno umanjuje uživanje u [''Age of Empiresu'']."<ref name="gamespot" /> ''GameVortex'' je ponovio ovu kritiku,<ref name="gamevortex" /> dok je ''PC Gameworld'' istakao naknadno objavljene [[Zakrpa|patcheve]] koji su poboljšali neke od grešaka u programiranju AI-a.<ref name="pcgameworld">{{cite web|url=http://pcgames.gwn.com/reviews/gamereview.php/id/21/p/0/title/Age_of_Empires.html|title=Age of Empires|last=Holland|first=James|work=PC Gameworld|url-status=dead}}</ref> Elliott Chin je kritikovao ograničenje populacije u igri, za koje je smatrao da je "najozbiljnija zamjerka".<ref name="cgw" /> Dok je primijetio sličnosti s ''Warcraftom II'', ''PC Gameworld'' je pohvalio jedinstvenost svake igrive civilizacije i primijetio da su "grafike izuzetno detaljne i imaju osjećaj ručnog oslikavanja. Rijetkost je vidjeti ovako lijepu igru sa tako detaljnim pokretima jedinica."<ref name="pcgameworld" /> ''Game Revolution'' je bio impresioniran količinom različitih jedinica u igri i primijetio da su programeri "očito uradili [svoje] istraživanje ovdje, a rezultat je dobro zaokružen, historijski tačan proizvod (barem za igru)".<ref name="GameRevolution" /> Zvučni pejzaž igre je također kritikovan, uz ''GameVortex'' koji navodi da "usmeni tragovi jednostavno nisu dovoljni da vam omoguće da razlikujete šta se dešava."<ref name="gamevortex" /> S pogledom na budućnost igre, ''Game Revolution'' je naglasio uređivač scenarija, koji "omogućava potpunu kontrolu u dizajnu scenarija i kampanja", alat "na raspolaganju za kreiranje scenarija tačno po vašoj želji."<ref name="GameRevolution" /> ''[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]'' recenzirao je PC verziju igre, ocijenivši je sa četiri zvjezdice od pet i naveo: "Budući da je u razvoju bila gotovo cijelu vječnost, ''Age of Empires'' je uglavnom isporučio ono što je obećao suosnivač ''Civilizacije'', [[Bruce Shelley]], i njegov tim u [[Ensemble Studios|Ensembleu]]."<ref name="NG">{{cite magazine|title=Finals|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=37|publisher=[[Future US|Imagine Media]]|date=januar 1998.|page=158}}</ref> Igra je osvojila brojne nagrade, uključujući "Igru godine" 1997. godine po izboru [[Gamecenter]],<ref>{{cite web|url=http://artho.com/age/AoE_1.html|title=Age of Empires Receives Worldwide Praise|website=Artho.com|url-status=live|access-date=19. januar 2008.}}</ref> i izjednačila se sa ''[[StarCraft (videoigra)|StarCraftom]]'' za "[[D.I.C.E. nagrada za strategiju/simulaciju godine|PC stratešku igru godine]]" na [[Akademija interaktivnih umjetnosti i nauka|AIAS-ovim]] [[1. godišnja dodjela Interactive Achievement Awards|prvim godišnjim Interactive Achievement Awards]] (također je dobila nominacije za "Kompjuterski zabavni naslov godine" i "[[D.I.C.E. nagrada za igru godine|Interaktivni naslov godine]]").<ref name="Finalists1998">{{cite web|url=http://www.interactive.org/html/award/awardupdate.htm|title=The Award - Updates|website=Interactive.org|publisher=Academy of Interactive Arts & Sciences|url-status=dead|access-date=8. april 2023.}}</ref><ref name="Winners1998">{{cite web|url=http://www.interactive.org/html/award/awardwin98.htm|title=The Award - Winners|website=Academy of Interactive Arts & Sciences|url-status=dead|access-date=8. april 2023.}}</ref> ''Age of Empires'' je bio drugoplasirani za nagradu "Strateška igra godine" časopisa ''[[Computer Gaming World]]'' 1997. godine, koja je na kraju pripala igri ''[[Myth: The Fallen Lords]]''.<ref name="cgwpremier1997">{{cite magazine|author=Staff|magazine=[[Computer Gaming World]]|title=''CGW'' Presents The Best & Worst of 1997|date=mart 1998.|issue=164|pages=74–77, 80, 84, 88, 89}}</ref> == ''Definitive Edition'' == U junu 2017. godine, Adam Isgreen, kreativni direktor Microsoft Studiosa najavio je ''Age of Empires: Definitive Edition'' na [[Electronic Entertainment Expo 2017]]. Nove funkcije uključuju remontovanu grafiku sa podrškom za 4K rezoluciju, remasterovan soundtrack, online multiplayer putem [[Xbox Live]] servera i druga poboljšanja gameplaya, kao što je bolje pronalaženje puta. Prvobitno je planirano da bude objavljen 19. oktobra 2017. godine, ali je odgođen do 20. februara 2018.<ref name="pcgamer_definitive">{{cite web|url=http://www.pcgamer.com/the-original-age-of-empires-is-being-remastered-in-the-definitive-edition/|title=The original Age of Empires is being remastered in the Definitive Edition|last=Livingston|first=Christopher|date=12. juni 2017.|work=[[PC Gamer]]|url-status=live|access-date=12. juni 2017.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/age-of-empire-definitive-edition-remasters-release/1100-6452720/|title=Age Of Empire: Definitive Edition Remaster's Release Date Announced|last1=Pereira|first1=Chris|website=GameSpot|url-status=live|access-date=21. august 2017.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/pcs-age-of-empires-definitive-edition-gets-new-rel/1100-6456207/|title=PC's Age Of Empires: Definitive Edition Gets New Release Date After Delay|last1=Makuch|first1=Eddie|website=GameSpot|url-status=live|access-date=19. januar 2018.}}</ref> Razvoj igre vođen je u partnerstvu sa [[Forgotten Empires]] i [[Tantalus Media]].<ref>{{cite web|url=https://store.steampowered.com/app/1017900/|title=Age of Empires: Definitive Edition|work=[[Steam (servis)|Steam]]|publisher=[[Valve Corporation|Valve]]|access-date=12. februar 2023.}}</ref> ''Age of Empires: Definitive Edition'' je u početku objavljen ekskluzivno putem [[Windows Storea]] i susreo se sa mješovitim ili prosječnim kritikama, uz ponderisani rezultat od 69 od 100 na [[Metacritic]].<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/game/age-of-empires-definitive-edition/critic-reviews/?platform=pc|title=Age of Empires: Definitive Edition|website=Metacritic|url-status=live|access-date=23. februar 2018.}}</ref> ''[[PC Gamer]]'' je igri dao 60/100, nazivajući je "solidnim rimejkom igre čije je vrijeme prošlo".<ref>{{Cite news|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-definitive-edition-review/|title=Age of Empires: Definitive Edition review|work=[[PC Gamer]]|access-date=23. februar 2018.|language=en|url-status=live}}</ref> ''[[GameSpot]]'' je igri dao 6/10, hvaleći njenu 4K grafiku i nadograđeni soundtrack, ali kritikujući stare probleme koji su i dalje prisutni.<ref>{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/reviews/age-of-empires-definitive-edition-review-antique-r/1900-6416862/|title=Age Of Empires: Definitive Edition Review: Antique Revival|last=Starkey|first=Daniel|date=22. februar 2018.|website=GameSpot|language=en-US|url-status=live|access-date=23. februar 2018.}}</ref> U maju 2019. godine, [[Phil Spencer (poslovni direktor)|Phil Spencer]], glavni rukovodilac Microsoftovog [[Xbox]] odjela, najavio je preokret odluke o ekskluzivnom objavljivanju proizvoda ''Age of Empires'' putem Windows Storea i obavezao se na njihovo objavljivanje i na [[Steam (servis)|Steamu]].<ref>{{Cite web|url=https://news.xbox.com/en-us/2019/05/30/microsoft-approach-to-pc-gaming/|title=Our Approach to PC Gaming|last=Spencer|first=Phil|date=30. maj 2019.|website=Xbox Wire|language=en-US|url-status=live|access-date=12. februar 2023.}}</ref> Dana 19. augusta 2019. godine, ''Age of Empires: Definitive Edition'' objavljen je sa novim klijentom na Windows Storeu i Steamu, uz dostupnu cross-play opciju između dvije platforme. Postojeći igrači na Windows Storeu morali su ručno preuzeti novi klijent kako bi primali ažuriranja igre i kompatibilnost za više igrača. U isto vrijeme, ''Age of Empires: Definitive Edition'' je također postao dostupan putem [[Xbox Game Pass]] za PC.<ref>{{Cite web|url=https://news.xbox.com/en-us/2019/08/19/age-of-empires-de-cross-play-steam-age-ii-de-coming-november-14/|title=Age of Empires: DE Cross Play Now Live with Steam, Age II: DE Coming November 14 to Xbox Game Pass|last=Isgreen|first=Adam|date=19. august 2019.|website=Xbox Wire|language=en-US|access-date=12. februar 2023.}}</ref> == Reference == {{Reflist}} == Dodatna literatura == * {{Cite magazine|title=Age of Empires|url=https://archive.org/details/backstab-magazine-french-07/page/n47/mode/2up|language=fr|magazine=[[Backstab (magazine)|Backstab]]|issue=7|p=49}} * {{Cite magazine|last=Carnes|first=Shawn F.|date=april 1998.|title=How I Learned to Love Nuke Trooper|magazine=[[The Duelist (magazine)|The Duelist]]|issue=24|publisher=[[Wizards of the Coast]]|page=86}} == Vanjski linkovi == * {{Moby game|id=/age-of-empires|name=''Age of Empires''}} * [http://www.ageofempires.com/ Službena web stranica] {{DEFAULTSORT:Age of Empires 1}} [[Kategorija:Videoigre iz 1997.]] [[Kategorija:Age of Empires]] [[Kategorija:Windows igre]] [[Kategorija:Videoigre američkih kompanija]] [[Kategorija:Videoigre]] 5rnyfv1za4xf0eu4rpnwuzicd5v23y5 3902478 3902477 2026-07-07T21:36:44Z Akir-toj 182441 3902478 wikitext text/x-wiki {{Infokutija videoigra | naslov = Age of Empires | slika = Age of Empires Omot.jpg | opis = Omot za Windows verziju | razvijač = {{ubl|[[Ensemble Studios]]|'''Definitive Edition''': {{Plainlist| * [[Forgotten Empires]] * [[Tantalus Media]]}}}} | izdavač = {{ubl|[[Microsoft]]|'''Definitive Edition''': [[Xbox Game Studios|Microsoft Studios]]}} | režiser = [[Bruce Shelley]]<ref>{{cite web|url=http://www.ign.com/lists/top-100-game-creators#/57 |title=57. Bruce Shelley |website=ign.com |access-date=4. april 2017. |url-status=live}}</ref> | dizajner = {{plainlist| * [[Brian Sullivan (dizajner igara)|Brian Sullivan]]<ref name="AoETech">{{cite web|url=http://uk.gamespot.com/pc/strategy/ageofempires/tech_info.html|title=Age of Empires - Tech Info|work=[[GameSpot]]|publisher=[[CBS Interactive]]|access-date=1. januar 2009. |url-status=dead}}</ref> * [[Rick Goodman]]}} | kompozitor = {{plainlist| * [[Stephen Rippy]] * David Rippy}} | programer = {{ubl|Angelo Laudon|Matt Pritchard}} | umjetnik = Brad Crow | serijal = ''[[Age of Empires]]'' | pogon = [[Genie (engine za igre)|Genie]] | načini_igranja = [[Jedan igrač]], [[više igrača]] | platforme = [[Microsoft Windows]], [[Windows Mobile]], [[Macintosh]] | tekst = Omot izdanja za Windows }} '''''Age of Empires''''' je [[strategija u realnom vremenu]] (videoigra) iz 1997. godine zasnovana na antičkom svijetu, koju je razvio [[Ensemble Studios]], a objavio [[Microsoft]]. To je prva igra u serijalu ''[[Age of Empires]]''. Igra koristi "Genie Engine", 2D sprajt engine za igre. Igra omogućava korisniku da djeluje kao vođa antičke civilizacije napredujući kroz četiri doba (kameno, bronzano, željezno i doba alata), čime dobija pristup novim i poboljšanim jedinicama sa svakim napretkom. Igra je dobila pozitivne kritike, a ekspanzija pod naslovom ''[[Age of Empires: The Rise of Rome|The Rise of Rome]]'' objavljena je 1998. godine. Igra se danas uglavnom smatra jednom od najboljih videoigara ikada napravljenih. I originalni ''Age of Empires'' i ekspanzija kasnije su objavljeni kao "The Gold Edition". Prvi nastavak, ''[[Age of Empires II]]'', objavljen je 1999. godine. ''[[Age of Empires: Definitive Edition]]'', remasterovana verzija igre, objavljena je 20. februara 2018. == Gameplay == ''Age of Empires'' zahtijeva od igrača da razvije civilizaciju od šačice lovaca-sakupljača do ekspanzivnog carstva [[Željezno doba|željeznog doba]].<ref>{{cite news|url=https://www.lifewire.com/age-of-empires-series-812456|title=Age of Empires Series|first=Michael|last=Klappenbach|date=24. juni 2019.|access-date=22. august 2019.|work=[[Lifewire]]|publisher=[[Dotdash]]}}</ref> Kako bi osigurao pobjedu, igrač mora sakupljati resurse kako bi platio nove jedinice, građevine i napredniju tehnologiju. Resursi se moraju čuvati jer novi resursi ne postaju dostupni kako igra napreduje; na primjer, drveće koje se posječe neće ponovo izrasti.<ref name="GameRevolution">{{cite web|url=http://www.gamerevolution.com/oldsite/games/pc/strategy/ageofempires.htm|title=Build an Empire to Surpass Microsoft's|last=Gies|first=Daniel|date=novembar 1997.|publisher=[[Game Revolution]]|url-status=dead|access-date=24. februar 2008.}}</ref><ref name="GSPreview">{{cite news|url=http://uk.gamespot.com/age-of-empires/previews/age-of-empires-preview-2554687/|title=''Age of Empires'' preview|access-date=6. juli 2008.|website=[[GameSpot]]|publisher=[[CBS Interactive]]|date=14. februar 1997.|url-status=dead}}</ref> Dostupno je dvanaest [[civilizacija]], svaka sa pojedinačnim skupovima atributa, uključujući različit broj dostupnih tehnologija i jedinica. Svaka civilizacija ima tehnologije jedinstvene za nju, tako da nijedna civilizacija ne posjeduje sve tehnologije moguće u igri.<ref name="Ensemble">{{cite web|url=http://www.ensemblestudios.com/Games/AgeOfEmpires/Default.aspx|title=''Age of Empires''|publisher=[[Ensemble Studios]]|url-status=dead|access-date=13. oktobar 2008.}}</ref> Glavna komponenta igre je napredovanje kroz četiri doba. To su kameno doba (mezolitsko/nomadsko/paleolitsko), doba alata (neolitsko/halkolitsko), bronzano doba i željezno doba. Napredovanje između doba istražuje se u Gradskom centru (Town Center), a svaki napredak donosi igraču nove tehnologije, oružje i jedinice.<ref name="GSPreview" /><ref name="CVGReview">{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=2701|title=PC Review: Age Of Empires|last=Anderson|first=Chris|date=13. august 2001.|url-status=dead|access-date=24. februar 2008.|magazine=[[Computer and Video Games]]}}</ref> === Modovi === Igra sadrži četiri single-player kampanje u kojima igrač mora ispuniti određene ciljeve. Kampanje su zbirka scenarija koji se dovršavaju linearnim redoslijedom. Kampanje prate historiju [[Stari Egipat|egipatske]], [[Stara Grčka|grčke]], [[Babilonija|babilonske]] i [[Japanske civilizacije|Jamato]] civilizacije; postoji i potpuna kampanja posebno napravljena za demo verziju koja se odvija u [[Hetiti|Hetitskom]] carstvu.<ref>{{cite web|url=http://aoe.heavengames.com/academy/SinglePlayerMenu.shtml|title=Single Player Help|work=Age of Empires Heaven|publisher=HeavenGames|url-status=live|access-date=25. februar 2008.}}</ref> Osim kampanja, postoji način igre pod nazivom "slučajna mapa", u kojem se za svaku novu igru generiše drugačija mapa. Dostupne su i varijacije slučajne mape, poput "death match" moda bogatog resursima.<ref name="GSPreview" /><ref>{{cite web|url=http://www.mobiletechreview.com/games/age_of_empires.htm|title=Review: Age of Empires|publisher=MobileTechReview.com|url-status=dead|access-date=25. februar 2008.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.insanely-great.com/reviews/aoe.html|title=Age of Empires|last=Hecht|first=Brent|date=19. august 1999.|url-status=dead|access-date=25. februar 2008.}}</ref> ''Age of Empires'' je omogućavao [[Online igra|online]] i [[Računarska mreža|mrežno]] igranje za do 8 osoba istovremeno. Budući da je mrežno igranje manje sofisticirano nego u modernim igrama, često se pojavljuju lag i prekidi veze.<ref>{{cite web|url=http://artho.com/age/lag.html|title=Age of Empires tips - lag|website=artho.com|url-status=live|access-date=26. februar 2008.}}</ref> Do 19. juna 2006. godine, multiplayer igranje bilo je podržano od strane [[Microsoft Gaming Zone]]. Tada je Zone napustila podršku za većinu CD-ROM igara, uključujući ''Age of Empires'' i ''[[Age of Empires II|Age of Empires II: The Age of Kings]]''.<ref>{{cite web|url=http://zone.msn.com/en/general/article/genbeyondthezone.htm|title=Beyond the Zone – MSN Games Looks to the Future|date=19. juni 2006.|publisher=[[MSN Games]]|url-status=dead|access-date=26. februar 2008.}}</ref> Stvaranje scenarija ili serija scenarija (kampanja) koje su napravili korisnici omogućeno je pomoću "Scenario Buildera". Ovaj alat je jednostavniji i lakši za učenje od uporedivih uređivača koji se koriste u modernijim igrama, ali kao rezultat ima manje mogućnosti. [[Ensemble Studios]] je koristio Scenario Builder za izradu kampanja za jednog igrača koje su se isporučivale uz maloprodajnu igru. Postoje razne neslužbene stranice na kojima se prilagođeni scenariji mogu slati i preuzimati. Krajem 2005. godine otkriveno je da se izmjenom raznih datoteka podataka, jedinice prisutne u beta verzijama igre mogu učiniti dostupnima u uređivaču. Neke opskurne jedinice uključuju [[Svemirska letjelica|svemirski brod]] i heroja koji mijenja vlasništvo kada se jedinice kreću u blizini. Kroz uređivanje podataka mogu se izmijeniti i pravila postavljanja jedinica. To omogućava postavljanje jedinica na bilo koji teren i na vrh drugih jedinica, što stvara nove mogućnosti za dizajn. Ostala značajna otkrića uključuju nove predloške terena, mod za utrostručenje hitpointa svake jedinice i alat za uređivanje veličina mapa.<ref>{{cite web|url=http://www.tribulationdesigns.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=8|title=The "Glitch" Template|date=24. oktobar 2005.|publisher=Tribulation Designs|url-status=dead|access-date=6. juli 2008.}}</ref> === Civilizacije === Igrači biraju jednu od 12 civilizacija: [[Asirija|Asirce]], [[Babilon|Babilonce]], [[Gojoseon|Joseon]] (Koreja), [[Stari Egipat|Egipćane]], [[Stara Grčka|Grke]], [[Hetite]], [[Minoanci|Minoance]], [[Perzijsko Carstvo|Perzijance]] (Iran), [[Feničani|Feničane]], [[Dinastija Shang|Shang]] (Kina), [[Sumer|Sumerane]] i [[Jamato period|Jamato]] (Japan). Civilizacije su razvrstane u četiri različita arhitektonska stila, bazirana na [[Istočna Azija|istočnoazijskoj]], [[Mezopotamija|mezopotamskoj]], [[Stari Egipat|egipatskoj]] i [[Stara Grčka|grčkoj]] arhitekturi, koje određuju njihov izgled u igri.<ref name="FeaturesHistorical">{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/empires/features_historical.htm|title=Age of Empires presents you with an opportunity to shape history|publisher=[[Microsoft]]|url-status=dead|access-date=24. februar 2008.}}</ref> === Tehnologija === Tehnologija se istražuje u određenim zgradama, s kojima su uglavnom povezane; na primjer, religijska istraživanja se vrše u hramovima, a poboljšani oklop se istražuje u jami za skladištenje.<ref name="GSPreview" /> Tehnološki napredak dolazi u mnogim kategorijama, kao što su vojna nadogradnja (bolje oružje i oklop za jedinice), ekonomska nadogradnja (povećanje efikasnosti sakupljanja resursa), religijska nadogradnja (brže stope preobraćenja i više sposobnosti za sveštenike) i infrastrukturna nadogradnja (jače utvrde i otpornije zgrade). Kako se osnovna istraživanja tehnologije dovršavaju, postaju dostupne naprednije tehnologije. Neke tehnologije nisu dostupne određenim civilizacijama.<ref name="GSPreview" /> Tehnologija igra vrlo važnu ulogu u strategiji igre.<ref name="Allgame">{{cite web|url=http://www.allgame.com/cg/agg.dll?p=agg&sql=1:714|title=Age of Empires - Overview|website=AllGame|url-status=dead|access-date=31. oktobar 2008.}}</ref> Kako civilizacija napreduje kroz doba, tehnologija postaje sve skuplja, što otežava sakupljanje potrebnih resursa za njihovo istraživanje.<ref name="Allgame" /> Kao posljedica toga, balansiranje radne snage seljaka oko različitih resursa može značiti razliku između pobjede i poraza.<ref name="Allgame" /> ==== Jedinice ==== Igrači kontrolišu razne civilne i vojne jedinice.<ref name="Allgame" /> Većina jedinica može se nadograditi istraživanjem (npr. brže sakupljanje za seljake, jači oklop za vojne jedinice i veći domet za strijelce).<ref name="Allgame" /> Kopnene jedinice su najčešće u igri. Seljaci su najosnovnije jedinice u ''Age of Empires''. Njihova primarna funkcija je sakupljanje resursa, sječa drveća za drvo, rudarenje kamena i zlata, te lov, sakupljanje hrane, poljoprivreda ili ribolov kako bi se pribavila hrana.<ref name="Allgame" /> Seljaci mogu graditi objekte i popravljati zgrade i pomorska plovila, te su sposobni za borbu prsa u prsa kada je to potrebno. Sveštenici su neborbene jedinice koje mogu liječiti savezničke jedinice ili "pretvoriti" neprijateljske jedinice (u tom slučaju ciljana jedinica mijenja vjernost). Pješadijske jedinice, kao što su kopljanici, mačevaoci i hopliti koriste borbu prsa u prsa za napad na maloj udaljenosti. Konjičke jedinice uključuju kočije, konjicu i ratne slonove. Strijelci, konjički ili pješaci, napadaju s daljine. Opsadne jedinice su dvije vrste: katapulti i baliste. Katapulti bacaju kamenje koje stvara udarnu štetu, pogađajući sve jedinice u malom području, a posebno su efikasni protiv zgrada i grupa jedinica. Balista je manje štetna protiv zgrada i jedinica, ali puca brže i jeftinija je od katapulta. Pomorske jedinice često imaju sporednu ulogu, ali mogu biti ključne za pobjedu. Ribarski čamci su slični seljacima po tome što mogu sakupljati ribu. Trgovački brodovi trguju resursima iz skladišta i razmjenjuju ih za zlato u doku drugog igrača, pri čemu je količina zarađenog zlata relativna u odnosu na udaljenost između oba doka. Transportni brodovi prevoze kopnene jedinice s jednog područja na drugo. Osim napada na neprijateljske brodove, ratni brodovi mogu biti vrlo efikasni u napadu na kopnene jedinice blizu obale (jer se pješadijske jedinice ne mogu braniti). Ratni brodovi dolaze ili kao galeje koje ispaljuju strijele ili kao trireme koje lansiraju vijke ili kamenje (vrlo efikasno protiv zgrada blizu obale). Vrste jedinica su identične, bez obzira na civilizaciju (iako neke civilizacije mogu imati poboljšane varijacije ovih jedinica). Tako je, na primjer, korejski broad mačevalac identičan perzijskom ili feničanskom, kao i strijelci, sjekiraši, mačevaoci, konjica i tako dalje. Neki oklopi i odjeća su historijski netačni. Neke jedinice su također bile dostupne u igri civilizacijama koje ih historijski nikada nisu imale; hoplite može obučavati svaka civilizacija osim Perzije, a neke srednjoazijske civilizacije mogu obučavati legije i centurione, dok japanski Jamato može graditi trireme. ==== Građevine ==== Gradski centar je jedna od najvažnijih zgrada u igri. Ovdje se stvaraju seljaci i istražuje napredovanje doba.<ref name="Allgame" /> Većina scenarija ima svakog igrača koji počinje s jednim Gradskim centrom; sposobnost izgradnje više Gradskih centara otključava se izgradnjom Vladinog centra tokom bronzanog doba.<ref name="Allgame" /> Gradski centar pruža podršku za populaciju od četiri jedinice. Kako bi izgradili više jedinica, moraju se izgraditi kuće. Svaka kuća podržava četiri jedinice, i iako se može izgraditi bilo koji broj kuća, one mogu podržati maksimalno pedeset jedinica.<ref name="Allgame" /> Vojne jedinice se proizvode u specifičnim zgradama relevantnim za njihovo područje. Sve pomorske jedinice stvaraju se u dokovima. Zidovi i tornjevi su odbrambene utvrde (''Age of Empires'' je bila jedna od prvih igara strategije u realnom vremenu koja je uključivala zidove dovoljno jake da čine izvodljiv način odbrane). Farme se koriste za proizvodnju hrane. Žitnice, jame za skladištenje i Gradski centar koriste se za skladištenje resursa koje polažu seljaci. Čuda su ogromni spomenici koji predstavljaju arhitektonska dostignuća tog vremena, poput egipatskih piramida. Za njihovu izgradnju su potrebne ogromne količine resursa i grade se vrlo sporo. Čuda ne mogu proizvoditi jedinice niti vršiti istraživanja. U scenarijima sa standardnim uslovima pobjede, igrač može pobijediti izgradnjom čuda i njegovim očuvanjem od uništenja tokom 2.000 godina (oko 10 minuta u stvarnom svijetu). Izgradnja čuda također uveliko povećava igračev rezultat, što je korisno u igrama "rezultata". Igrači obično postavljaju uništavanje neprijateljskih čuda kao glavni prioritet, posebno u standardnim uslovima pobjede. Iz tog razloga, i zato što je čudo relativno lako uništiti, čudo mora biti dobro čuvano u svakom trenutku.<ref name="FeaturesHistorical" /> == Razvoj == ''Age of Empires'' (pod radnim naslovom ''Dawn of Man'')<ref>{{cite book|last=Grossman|first=Austin|title=Postmortems from Game Developer|publisher=Focal Press|year=2003|isbn=1-57820-214-0}}</ref> bila je prva igra koju je razvio [[Ensemble Studios]]. Njena historijska postavka odabrana je da bude uvjerljivija i pristupačnija, posebno povremenim igračima, od postojećih igara.<ref>{{cite web|url=http://www.gamasutra.com/features/20031126/carless_01.shtml|title=Interview: Bruce Shelley - The Mythology of Empires|last=Carless|first=Simon|date=26. novembar 2003.|website=Gamasutra|url-status=dead|access-date=2. septembar 2008.}}</ref> U to vrijeme, druge strategije u realnom vremenu imale su naučnofantastične i fantastične postavke, pa je historijska postavka ''Age of Empiresa'' omogućila da se istakne.<ref name="BehindBruce">{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/empires/behind_bruce.htm|title=Behind the Scenes: Bruce Shelly|publisher=Microsoft|url-status=dead|access-date=2. septembar 2008.}}</ref> Dizajneri su mnogo inspiracije dobili iz igre ''[[Civilization (videoigra)|Civilization]]'', sa njenom dokazanom historijskom postavkom; to je među kritičarima zabilježeno kao nešto pozitivno.<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/empires/behind.htm|title=Behind the Scenes|publisher=Microsoft|url-status=dead|access-date=2. septembar 2008.}}</ref> Igra je najavljena u junu 1996. godine na [[Electronic Entertainment Expo]].<ref name="announcement">{{cite web|url=http://www.cdmag.com:80/news/oldnews1.html|title=E3 News; ''Age of Empires''|date=3. juni 1996.|work=[[Computer Games Magazine|Computer Games Strategy Plus]]|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.|author=Staff}}</ref> ''Age of Empires'' su dizajnirali [[Bruce Shelley]],<ref name="BehindBruce" /> [[Rick Goodman]], [[Tony Goodman]] (zadužen za umjetnički rad igre),<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/empires/behind_tony.htm|title=Behind the Scenes: Tony Goodman|publisher=Microsoft.com|url-status=dead|access-date=2. septembar 2008.}}</ref> i [[Dave Pottinger]] (zadužen za [[Umjetna inteligencija|umjetnu inteligenciju]] igre).<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/empires/behind_dave.htm|title=Behind the Scenes: Dave Pottinger|publisher=Microsoft|url-status=dead|access-date=2. septembar 2008.}}</ref> [[Stephen Rippy]] bio je muzički direktor (uloga koju je zadržao kroz serijal), uz povremenu pomoć svog brata, Davida Rippyja.<ref name="m4g">{{cite web|url=http://www.music4games.net/Features_Display.aspx?id=64|title=Interview with Age of Empires III lead composer Stephen Rippy|date=1. februar 2006.|publisher=[[Music4Games]]|access-date=23. januar 2008.}}</ref> Kreirao je originalnu muziku u ''Age of Empires'' koristeći zvukove stvarnih instrumenata iz perioda u igri, kao i njihove [[Digitalni sempl|digitalne semplove]].<ref name="AoEH">{{cite web|url=http://aoe.heavengames.com/town/esteam/chat1.shtml|title=Ensemble Studios Chat 16Oct97|date=16. oktobar 1997.|work=Age of Empires Heaven|publisher=HeavenGames|url-status=live|access-date=24. januar 2008.}}</ref> Melodije su bile rezultat opsežnog istraživanja kultura, stilova i korištenih instrumenata.<ref name="AoEH" /> Angelo Laudon bio je voditelj kodiranja, a Matt Pritchard voditelj grafike i optimizacije.<ref name="PC Gamer Stanton">{{Cite news|author1=Rich Stanton|date=8. januar 2024.|title=Age of Empires developer confirms the game is mostly written in low-level Assembly code because 'we could scroll the screen and fill it with sprites as fast or faster' than competitors like Starcraft 'even though we had twice as many pixels'|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-developer-confirms-the-game-is-mostly-written-in-low-level-assembly-code-because-we-could-scroll-the-screen-and-fill-it-with-sprites-as-fast-or-faster-than-competitors-like-starcraft-even-though-we-had-twice-as-many-pixels/|access-date=12. maj 2024.|work=[[PC Gamer]]}}</ref> Iako je razvijan uglavnom u [[Visual C++]], jezgro za crtanje ''Age of Empiresa'' sastojalo se od otprilike 13.000 linija ručno pisanog x86 [[32-bitni|32-bitnog]] [[Asemblerski jezik|asemblerskog koda]].<ref name="PC Gamer Stanton" /> To je urađeno kako bi se sprajtovi mogli brže učitavati, što je bilo brže od ostalih RTS rivala kao što je ''[[StarCraft (videoigra)|StarCraft]]''.<ref name="PC Gamer Stanton" /> Igra je razvijana dvije i po godine od strane 25 ljudi.<ref>{{cite web|url=http://www.gameweek.com/feature/february1/3.htm|title=Game Producer Bruce Shelley discusses Age of Empires|last=Rich|first=Jason|accessdate=4. decembar 2024.|magazine=[[GameWeek Magazine|GameWeek]]}}</ref> === ''The Rise of Rome'' === ''[[Age of Empires: The Rise of Rome]]'' je ekspanzija za ''Age of Empires''. Temelji se na usponu [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] i dodaje Rimsko Carstvo i tri druge igrive civilizacije u ''Age of Empires''. Službeno je objavljena 22. oktobra 1998. godine.<ref>{{cite web|url=http://www.gamecenter.com/News/Item/0,3,0-2190,00.html|title=What's in Stores This Week|last=Gentry|first=Perry|date=16. oktobar 1998.|website=[[CNET#Gamecenter|CNET Gamecenter]]|url-status=dead|access-date=6. decembar 2019.}}</ref> Što se tiče gameplaya, ekspanzija je uvela brojna poboljšanja interfejsa, kao što su red čekanja za jedinice, mogućnost dvostrukog klika na jednu jedinicu i označavanje drugih iste vrste, balansiranje štete koju nanose katapulti i opciju povećanja populacijskog limita iznad 50 (samo u [[Više igrača|multiplayer]] igrama). Instalacijom ažuriranja 1.0a iz 1999. godine, također je moguće koristiti taster [[Tačka|tačke]] za kruženje kroz besposlene seljake.<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/aoeexpansion/downloads.htm#update|title=Microsoft Age of Empires Expansion Update 1.0a|date=1999|publisher=Microsoft.com|access-date=21. mart 2012.}}</ref> ''The Rise of Rome'' također sadrži novi [[Rimska arhitektura|rimski arhitektonski dizajn]], koji dijele sve četiri nove civilizacije: [[Rimljani]], [[Palmyra|Palmirci]], [[Makedonci]] i [[Kartaga|Kartažani]]. Dodane su četiri nove istražive tehnologije. Dodatne nove funkcije uključuju pet novih jedinica, četiri nova tipa slučajnih mapa i opciju veće veličine mape.<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/games/aoeexpansion/features.htm|title=Rise of Rome feature set|publisher=Microsoft.com|url-status=dead|access-date=21. mart 2012.}}</ref> [[Pronalaženje puta|Pathfinding]] za sve jedinice je također znatno poboljšan. Za ovu ekspanziju komponovana je nova muzika, koja je u potpunosti zamijenila originalnu partituru. Nakon posljednjeg službenog [[Zakrpa|patcha]] od strane programera, [[Zajednica igrača|zajednica igre]] nastavila je podršku putem [[Neslužbena zakrpa|neslužbene zakrpe]] (fan-made) kako bi se riješili preostali [[Softverska greška|problemi]] i poboljšala kompatibilnost sa modernim hardverom i OS-ovima.<ref>{{cite web|url=http://aoe.heavengames.com/cgi-bin/aoecgi/display.cgi?action=ct&f=17,6327,,365|title=UPatch - unofficial patch for Age of Empires: The Rise of Rome|date=17. septembar 2014.|publisher=aoe.heavengames.com|url-status=live|access-date=21. septembar 2014.|quote=''UPatch is unofficial update (user patch) for Age of Empires: The Rise of Rome. A solid improvement over the original game, UPatch includes custom game resolutions (up to 1920x1200), over 150 bug fixes, new gameplay options and other enhancements.''|author=aoe_scout}}</ref> Prema Microsoftu, demo ''The Rise of Rome'' dobio je milion preuzimanja samo sa njihove službene web stranice do aprila 1999. godine,<ref>{{Cite web|url=http://pc.ign.com/news/7605.html|title=Archived copy|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.}}</ref> i još 350.000 sa CNET-ovog Download.com.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamedaily.com/news/april_99/4_5/index.shtml|title=GameDaily April 5th, 1999|url-status=live|access-date=24. maj 2001.}}</ref> Prodaja igre dosegla je 1,2 miliona primjeraka do juna 2001. godine.<ref name="cgwsales2">{{cite magazine|title=''Computer Gaming World''{{'}}s Hall of Fame|author=Staff|issue=203|date=juni 2001.|pages=80, 81|magazine=[[Computer Gaming World]]}}</ref> ''The Rise of Rome'' osvojio je nagradu "Add-On of the Year" časopisa ''[[Computer Games Magazine]]'' za 1998. godinu. Urednici su napisali da je "dodao potpuno nove kampanje, dorađena pravila i svježe novo iskustvo igranja za naslov koji je već bio visoko cijenjen."<ref name="cgmawards1998">{{cite web|url=http://cdmag.com:80/articles/017/163/best_of_year.html|title=The Best of 1998|date=11. februar 1999.|work=[[Computer Games Magazine|Computer Games Strategy Plus]]|url-status=dead|author=Staff}}</ref> === Age of Empires II - The Return of Rome === [[DLC]] ekspanzija za [[Age of Empires II: Definitive Edition|remasterovanu verziju nastavka igre]] dobila je ekspanziju 16. maja 2023. godine pod nazivom ''The Return of Rome''. Ovo je omogućilo alternativni način igre u kojem se mogle igrati civilizacije i tehnologije originalne igre, koristeći sistem i mehaniku "kvaliteta života" nastavka.<ref>{{Cite web|url=https://news.xbox.com/en-us/2023/05/15/age-of-empires-ii-return-of-rome/|title=The Return of Rome Expansion Turns Age of Empires II: Definitive Edition Into The Game From Your Nostalgic Memories|last=Partis|first=Danielle|date=15. maj 2023.|website=Xbox Wire|language=en-US|url-status=live|access-date=22. maj 2023.}}</ref> == Prijem == === Prodaja === U Sjedinjenim Američkim Državama, ''Age of Empires'' debitovao je na 7. mjestu rang-liste prodaje PC igara firme [[PC Data]] za oktobar 1997. godine.<ref name="oct1997">{{cite web|url=http://www.next-generation.com:80/news/120497e.chtml|title=''MS Flight Sim'' Tops PC Data Charts|date=4. decembar 1997.|work=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.|author=Staff}}</ref> Sljedeća dva mjeseca zauzeo je osmo, odnosno 13. mjesto.<ref name="nov1997">{{cite web|url=http://www.next-generation.com:80/news/123097a.chtml|title=Cyan Takes Top Two|date=30. decembar 1997.|work=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.|author=Staff}}</ref><ref name="dec1997">{{cite web|url=http://www.cdmag.com:80/articles/009/198/top_20_december.html|title=December's hottest games|date=20. januar 1998.|work=[[Computer Games Magazine|Computer Games Strategy Plus]]|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.|author=Ocampo, Jason}}</ref> Do kraja 1997. godine, ''Age of Empires'' je u toj zemlji ostvario prodaju iznad 178.000 primjeraka, uz prihode veće od 8 miliona dolara. Zahvaljujući ovim rezultatima, postao je najuspješnija igra strategije u realnom vremenu u SAD-u krajem 1997. godine: autor za ''[[PC Gamer US]]'' zabilježio je da je njena prodaja nadmašila kombinovane ukupne rezultate rivala ''[[Total Annihilation]]'' i ''[[Dark Reign: The Future of War|Dark Reign]]'' u istom periodu, i bila je preko četiri puta veća od prodaje igre ''[[Myth: The Fallen Lords]]''.<ref name="strategysellers">{{cite web|url=http://www.pcgamer.com:80/news/news-1998-01-19.html|title=Retail Strategy Games|date=22. januar 1998.|work=[[PC Gamer US]]|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.|author=Staff}}</ref> ''Age of Empires'' bio je uspješan i širom svijeta, prema Microsoftu. Objavljen je u 55 zemalja tokom prva četiri mjeseca,<ref name="850k">{{cite press release|url=http://www.microsoft.com:80/presspass/press/1998/feb98/worldpr.htm|title=''Age of Empires'' Tops Worldwide PC Game Best-Seller Lists|date=5. februar 1998.|publisher=[[Microsoft]]|location=[[Redmond, Washington]]|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.}}</ref> a do 12. decembra isporučeno je više od 650.000 kopija širom svijeta.<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/news/news-1997-12-08.html|title=News: Week of December 8, 1997|website=[[PC Gamer]]|access-date=4. oktobar 2018.}}</ref><ref name="650k">{{cite web|url=http://headline.gamespot.com:80/news/97_12/12_age/index.html|title=Coming of Age|date=12. decembar 1997.|work=[[GameSpot]]|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.|author=Staff}}</ref> Microsoft je izvijestio da je dosljedno bila najprodavaniji kompjuterski strateški naslov u Sjedinjenim Američkim Državama, Francuskoj, Njemačkoj i Ujedinjenom Kraljevstvu tokom januara 1998. godine.<ref name="850k" /> Globalno, igra je prodala 850.000 jedinica do februara iste godine.<ref name="850k" /> ''Age of Empires'' bio je hit na njemačkom tržištu,<ref name="focus">{{cite web|url=https://www.focus.de/finanzen/news/unterhaltung-die-spassmaschine_aid_174129.html|title=Die Spaßmaschine|author2=Canibol, Hans-Peter|date=23. novembar 1998.|work=[[Focus (German magazine)|Focus]]|language=de|url-status=live|author=Müller, Eva|issue=48}}</ref> gdje je debitovao na 1. mjestu Media Control rang-liste prodaje za drugu polovinu oktobra 1997. godine.<ref name="oct1997-de">{{cite journal|author=Staff|date=januar 1998.|title=Verkaufs-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=72}}</ref> Nakon zadržavanja ove pozicije u prvoj polovini novembra, ostao je u Media Control top 5 do kraja 1997. godine.<ref name="nov1997-de">{{cite journal|author=Staff|date=februar 1998.|title=Verkaufs-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=68}}</ref><ref name="dec1997-de">{{cite journal|author=Staff|date=mart 1998.|title=Spiele-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=54}}</ref> Sljedeće godine, ''Age of Empires'' se dosljedno plasirao u top 3 do marta, kada se ponovo popeo na 1. mjesto u posljednje dvije sedmice mjeseca.<ref name="jan1998-de">{{cite journal|author=Staff|date=april 1998.|title=Spiele-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=64}}</ref><ref name="feb1998-de">{{cite journal|author=Staff|date=maj 1998.|title=Spiele-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=76}}</ref><ref name="mar1998-de">{{cite journal|author=Staff|date=juni 1998.|title=Spiele-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=76}}</ref> Do kraja maja, proveo je 28 uzastopnih sedmica na Media Control rang-listama, sa plasmanima na petom i osmom mjestu tog mjeseca.<ref name="charts2">{{cite web|url=http://www.vud.de:80/charts/chart1.html|title=Charts: CD-ROM Spiele über DM 55,--|publisher=Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland|language=de|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.}}</ref><ref name="may1998">{{cite journal|author=Staff|date=august 1998.|title=Spiele-Charts|journal=[[PC Player (German magazine)|PC Player]]|language=de|page=96}}</ref> ''Age of Empires'' je postao četvrta najprodavanija kompjuterska igra na njemačkom tržištu tokom prvih devet mjeseci 1998. godine.<ref name="focus" /> Dobila je "Gold" nagradu od Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland (VUD) u augustu,<ref name="vud1998">{{cite press release|url=http://www.vud.de:80/infopres/cebit98.htm|title=Uhr TCM Hannover – ein glänzender Event auf der CebitHome|date=26. august 1998.|publisher=Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland|language=de|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.}}</ref> za prodaju od najmanje 100.000 primjeraka širom Njemačke, Austrije i Švicarske.<ref name="gameprogold">{{cite magazine|url=https://www.gamepro.de/artikel/vud-gold-awards-2003,1290773.html|title=VUD-Gold-Awards 2003|author=Horn, Andre|date=14. januar 2004.|magazine=[[GamePro|GamePro Germany]]|language=de|url-status=live}}</ref> Prodaja na njemačkom tržištu ukupno je iznosila 115.000 primjeraka do kraja septembra,<ref name="focus" /> a VUD je podigao ''Age of Empires'' na "Platinum" status, za 200.000 prodanih primjeraka, do novembra.<ref name="vud1998-2">{{cite press release|url=http://www.vud.de:80/infopres/PM-271198.htm|title=Neues aus der Verbandsgeschäftstelle|location=[[Paderborn]]|date=27. novembar 1998.|publisher=Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland|language=de|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.}}</ref> Na festivalu Milia u Cannesu 1999. godine, ''Age of Empires'' je osvojio "Gold" nagradu za prihode iznad 15 miliona eura u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] tokom 1998. godine.<ref name="eccsell">{{cite web|url=http://www.gamespot.com:80/milia/0212/ecc/index.html|title=Milia News; ECCSELL Awards Name Winners|date=12. februar 1999.|work=[[GameSpot]]|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.|author=Staff}}</ref> Zadržala se na 14. mjestu Media Control ljestvica za njemačku regiju do januara 1999. godine, nastavljajući niz od 60 sedmica na listama.<ref name="jancharts">{{cite web|url=http://www.vud.de:80/charts/chart1.html|title=CD-ROM Spiele über DM 55,--; Stand 2. Hälfte Januar 1999|publisher=Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland|language=de|url-status=dead|access-date=8. maj 2019.}}</ref> Prodaja igre samo u Južnoj Koreji dosegla je otprilike 150.000 primjeraka do 2000. godine.<ref name="pcxl">{{cite journal|author=Staff|date=april 2000.|title=And in the third installment, Blizzard created... ''WarCraft III''; Korean ''StarCraft'' Mania|journal=[[PC Accelerator]]|issue=20|pages=17–19, 22–28}}</ref> Prema PC Data, to je bila 10. najprodavanija kompjuterska igra u Sjedinjenim Državama tokom perioda januar–novembar 1998. godine.<ref name="jannov">{{cite web|url=http://pc.ign.com:80/news/6269.html|title=Best Selling Games of 1998|date=4. januar 1999.|work=[[IGN]]|url-status=dead|access-date=4. oktobar 2018.|author=IGN Staff}}</ref> ''Age of Empires'' je bio komercijalni uspjeh, prodavši 3 miliona kopija do 2000. godine i ostvarivši 120 miliona dolara prihoda.<ref>{{cite web|url=https://www.newspapers.com/clip/91951403/florida-today/|title=Game industry lures top programmers|last=Weinstein|first=Bob|date=5. januar 2000.|page=44|accessdate=7. januar 2022.|newspaper=[[Florida Today]]|via=[[Newspapers.com]]}}</ref> === Kritičke recenzije === {{Video game reviews|GR=87%<ref name=GameRankings/>|MC=83/100<ref name=Metacritic/>|Allgame=4.5/5<ref name=Allgamerev>{{cite web|url=http://www.allgame.com/cg/agg.dll?p=agg&sql=1:714~T1 |title=Age of Empires > Review|publisher=[[Allgame]]|first=Chris|last=Couper|access-date=23. juni 2008.|url-status=dead}}</ref>|CGW=4.5/5<ref name=cgw>{{cite magazine|url=http://www.gamespot.com/strategy/ageof/review_cgw.html |title=Age of Empires |date=21. novembar 1997. |first=Elliott |last=Chin |magazine=[[Computer Gaming World]] |access-date=14. april 2010. |url-status=dead }}</ref>|CVG=9/10<ref name=CVGrev>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=8065 |title=The best news for Megalomaniacs all year |work=[[Computer and Video Games]] |date=15. august 2001. |first=Kim |last=Randell |access-date=23. juni 2008. |url-status=dead }}</ref>|GameRev=B+<ref name=GameRevRev>{{cite web|url=http://www.gamerevolution.com/review/pc/age_of_empires |title=Build an Empire to Surpass Microsoft's |website=[[Game Revolution]] |first=Daniel |last=Gies |access-date=23. juni 2008. |url-status=dead }}</ref>|GSpot=6.8/10<ref name=GameSpotRev>{{cite web|url=https://www.gamespot.com/reviews/age-of-empires-review/1900-2537895/ |title=This is not quite the game you hoped for. Even worse, it has some definite problems. |work=[[GameSpot]] |publisher=[[CBS Interactive]] |author=T. Liam McDonald |date=27. oktobar 1999. |access-date=23. juni 2008. |url-status=live }}</ref>|IGN=7/10<ref name=IGNMac>{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2002/06/07/age-of-empires |title=Real time strategy meets empire building |website=[[IGN]] |first=Rich |last=Sanchez |date=2. juni 2002. |access-date=6. juli 2016. |url-status=live }}</ref>|NGen=4/5<ref name="NG"/>|PCZone=9.4/10<ref name=PCZrev>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=2701 |title=PC Review: Age Of Empires |work=[[PC Zone]] |date=13. august 2001. |access-date=23. juni 2008. |url-status=dead }}</ref>|rev1=PC Gameworld|rev1Score=91%<ref name=PCGameworld>{{cite web|url=http://pcgames.gwn.com/reviews/gamereview.php/id/21/p/0/title/Age_of_Empires.html |title=Age of Empires is a "must have" for any real-time strategy fan |publisher=PC Gameworld |first=James |last=Holland |access-date=23. juni 2008. |url-status=dead }}</ref>|rev2=''Coming Soon Magazine''|rev2Score=90%<ref name=ComingSoon>{{cite web|url=http://www.csoon.com/issue31/aoe.htm |title=Age of Empires review |first=Daniel |last=Roth |magazine=Coming Soon Magazine |access-date=23. juni 2008. |url-status=live }}</ref>|rev3=''Game Vortex''|rev3Score=75%<ref name=GameVortex>{{cite web|url=http://www.gamevortex.com/gamevortex/soft_rev.php/316 |title=Age of Empires review |first=Phil |last=Bordelon |publisher=GameVortex |access-date=23. juni 2008. |url-status=live }}</ref>}}''Age of Empires'' je uglavnom bio dobro prihvaćen od strane kritičara i postigao je visoke rezultate na web-stranicama za agregator recenzija<ref>{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/pc/90380-age-of-empires/index.html|title=Age of Empires - PC|publisher=[[GameRankings]]|url-status=live|access-date=6. juli 2016.}}</ref> uključujući 83 od 100 na [[Metacritic]],<ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/game/age-of-empires/critic-reviews/?platform=pc|title=Age of Empires (pc: 1997)|website=[[Metacritic]]|url-status=live|access-date=6. juli 2016.}}</ref> 87% na [[GameRankings]],<ref name="GameRankings">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/htmlpages2/90380.asp|title=Age of Empires Reviews|publisher=[[GameRankings]]|url-status=live|access-date=23. juni 2008.}}</ref> i 85 od 100 na [[MobyGames]].<ref name="MobyGames">{{cite web|url=http://www.mobygames.com/game/windows/age-of-empires/mobyrank|title=Age of Empires for Windows|website=[[MobyGames]]|url-status=live|access-date=23. juni 2008.}}</ref> ''[[Game Informer]]'' ga je rangirao kao 81. najbolju igru ikada napravljenu u svom 100. izdanju 2001. godine. Nazvali su je mješavinom ''[[Warcraft|Warcrafta]]'' i ''[[SimCity|SimCityja]]'' i pohvalili njen multiplayer i popularnost među igračima.<ref>{{cite magazine|title=Game Informer's Top 100 Games Of All Time (Circa Issue 100)|url=https://www.gameinformer.com/b/features/archive/2009/11/16/game-informer-s-top-100-games-of-all-time-circa-issue-100.aspx|magazine=[[Game Informer]]|last=Cork|first=Jeff|date=16. novembar 2009.|access-date=2. decembar 2013.|url-status=live}}</ref> ''[[Game Revolution]]'' je kategorizovao igru kao "mješavinu ''[[Civilization II]]'' i ''[[Warcraft II: Tides of Darkness]]''",<ref name="GameRevolution" /> dok je ''[[GameSpot]]'' žalio da je to "jednostavna borbena igra, a ne veličanstveni graditelj carstva", opisujući je kao "''Warcraft'' sa primjesom ''Civilizacije''."<ref name="gamespot">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/pc/strategy/ageofempires/review.html?om_act=convert&om_clk=gssummary&tag=summary;review|title=PC Age of Empires Review|date=27. oktobar 1997.|work=[[GameSpot]]|publisher=[[CBS Interactive]]|url-status=live|author=T. Liam McDonald}}</ref> Dok je Elliott Chin iz ''[[Computer Gaming World]]'' opsežno upoređivao igru s ''Warcraftom II'', rekao je da ima "veliku dubinu, i kada se uporedi sa svojom braćom u realnom vremenu, mora biti najsofisticiranija u grupi".<ref name="cgw" /> ''GameVortex'' je želio manje gameplaya orijentisanog na borbu, ali je pohvalio modove igranja, komentarišući da "generisanje slučajnih mapa [...] zaista održava igru začinjenom."<ref name="gamevortex">{{cite web|url=http://www.gamevortex.com/gamevortex/soft_rev.php/316|title=Age of Empires|last=Bordelon|first=Phil|publisher=GameVortex|url-status=live}}</ref> ''GameSpot'' je osudio nivo [[Mikromanadžment (igre)|mikromanadžmenta]] potrebnog za kontrolu igre (što je bilo zbog odsustva proizvodnih redova i niske [[Umjetna inteligencija|AI]] jedinica igrača) nazivajući to "lošom idejom", koja "ozbiljno umanjuje uživanje u [''Age of Empiresu'']."<ref name="gamespot" /> ''GameVortex'' je ponovio ovu kritiku,<ref name="gamevortex" /> dok je ''PC Gameworld'' istakao naknadno objavljene [[Zakrpa|patcheve]] koji su poboljšali neke od grešaka u programiranju AI-a.<ref name="pcgameworld">{{cite web|url=http://pcgames.gwn.com/reviews/gamereview.php/id/21/p/0/title/Age_of_Empires.html|title=Age of Empires|last=Holland|first=James|work=PC Gameworld|url-status=dead}}</ref> Elliott Chin je kritikovao ograničenje populacije u igri, za koje je smatrao da je "najozbiljnija zamjerka".<ref name="cgw" /> Dok je primijetio sličnosti s ''Warcraftom II'', ''PC Gameworld'' je pohvalio jedinstvenost svake igrive civilizacije i primijetio da su "grafike izuzetno detaljne i imaju osjećaj ručnog oslikavanja. Rijetkost je vidjeti ovako lijepu igru sa tako detaljnim pokretima jedinica."<ref name="pcgameworld" /> ''Game Revolution'' je bio impresioniran količinom različitih jedinica u igri i primijetio da su programeri "očito uradili [svoje] istraživanje ovdje, a rezultat je dobro zaokružen, historijski tačan proizvod (barem za igru)".<ref name="GameRevolution" /> Zvučni pejzaž igre je također kritikovan, uz ''GameVortex'' koji navodi da "usmeni tragovi jednostavno nisu dovoljni da vam omoguće da razlikujete šta se dešava."<ref name="gamevortex" /> S pogledom na budućnost igre, ''Game Revolution'' je naglasio uređivač scenarija, koji "omogućava potpunu kontrolu u dizajnu scenarija i kampanja", alat "na raspolaganju za kreiranje scenarija tačno po vašoj želji."<ref name="GameRevolution" /> ''[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]'' recenzirao je PC verziju igre, ocijenivši je sa četiri zvjezdice od pet i naveo: "Budući da je u razvoju bila gotovo cijelu vječnost, ''Age of Empires'' je uglavnom isporučio ono što je obećao suosnivač ''Civilizacije'', [[Bruce Shelley]], i njegov tim u [[Ensemble Studios|Ensembleu]]."<ref name="NG">{{cite magazine|title=Finals|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=37|publisher=[[Future US|Imagine Media]]|date=januar 1998.|page=158}}</ref> Igra je osvojila brojne nagrade, uključujući "Igru godine" 1997. godine po izboru [[Gamecenter]],<ref>{{cite web|url=http://artho.com/age/AoE_1.html|title=Age of Empires Receives Worldwide Praise|website=Artho.com|url-status=live|access-date=19. januar 2008.}}</ref> i izjednačila se sa ''[[StarCraft (videoigra)|StarCraftom]]'' za "[[D.I.C.E. nagrada za strategiju/simulaciju godine|PC stratešku igru godine]]" na [[Akademija interaktivnih umjetnosti i nauka|AIAS-ovim]] [[1. godišnja dodjela Interactive Achievement Awards|prvim godišnjim Interactive Achievement Awards]] (također je dobila nominacije za "Kompjuterski zabavni naslov godine" i "[[D.I.C.E. nagrada za igru godine|Interaktivni naslov godine]]").<ref name="Finalists1998">{{cite web|url=http://www.interactive.org/html/award/awardupdate.htm|title=The Award - Updates|website=Interactive.org|publisher=Academy of Interactive Arts & Sciences|url-status=dead|access-date=8. april 2023.}}</ref><ref name="Winners1998">{{cite web|url=http://www.interactive.org/html/award/awardwin98.htm|title=The Award - Winners|website=Academy of Interactive Arts & Sciences|url-status=dead|access-date=8. april 2023.}}</ref> ''Age of Empires'' je bio drugoplasirani za nagradu "Strateška igra godine" časopisa ''[[Computer Gaming World]]'' 1997. godine, koja je na kraju pripala igri ''[[Myth: The Fallen Lords]]''.<ref name="cgwpremier1997">{{cite magazine|author=Staff|magazine=[[Computer Gaming World]]|title=''CGW'' Presents The Best & Worst of 1997|date=mart 1998.|issue=164|pages=74–77, 80, 84, 88, 89}}</ref> == ''Definitive Edition'' == U junu 2017. godine, Adam Isgreen, kreativni direktor Microsoft Studiosa najavio je ''Age of Empires: Definitive Edition'' na [[Electronic Entertainment Expo 2017]]. Nove funkcije uključuju remontovanu grafiku sa podrškom za 4K rezoluciju, remasterovan soundtrack, online multiplayer putem [[Xbox Live]] servera i druga poboljšanja gameplaya, kao što je bolje pronalaženje puta. Prvobitno je planirano da bude objavljen 19. oktobra 2017. godine, ali je odgođen do 20. februara 2018.<ref name="pcgamer_definitive">{{cite web|url=http://www.pcgamer.com/the-original-age-of-empires-is-being-remastered-in-the-definitive-edition/|title=The original Age of Empires is being remastered in the Definitive Edition|last=Livingston|first=Christopher|date=12. juni 2017.|work=[[PC Gamer]]|url-status=live|access-date=12. juni 2017.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/age-of-empire-definitive-edition-remasters-release/1100-6452720/|title=Age Of Empire: Definitive Edition Remaster's Release Date Announced|last1=Pereira|first1=Chris|website=GameSpot|url-status=live|access-date=21. august 2017.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/pcs-age-of-empires-definitive-edition-gets-new-rel/1100-6456207/|title=PC's Age Of Empires: Definitive Edition Gets New Release Date After Delay|last1=Makuch|first1=Eddie|website=GameSpot|url-status=live|access-date=19. januar 2018.}}</ref> Razvoj igre vođen je u partnerstvu sa [[Forgotten Empires]] i [[Tantalus Media]].<ref>{{cite web|url=https://store.steampowered.com/app/1017900/|title=Age of Empires: Definitive Edition|work=[[Steam (servis)|Steam]]|publisher=[[Valve Corporation|Valve]]|access-date=12. februar 2023.}}</ref> ''Age of Empires: Definitive Edition'' je u početku objavljen ekskluzivno putem [[Windows Storea]] i susreo se sa mješovitim ili prosječnim kritikama, uz ponderisani rezultat od 69 od 100 na [[Metacritic]].<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/game/age-of-empires-definitive-edition/critic-reviews/?platform=pc|title=Age of Empires: Definitive Edition|website=Metacritic|url-status=live|access-date=23. februar 2018.}}</ref> ''[[PC Gamer]]'' je igri dao 60/100, nazivajući je "solidnim rimejkom igre čije je vrijeme prošlo".<ref>{{Cite news|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-definitive-edition-review/|title=Age of Empires: Definitive Edition review|work=[[PC Gamer]]|access-date=23. februar 2018.|language=en|url-status=live}}</ref> ''[[GameSpot]]'' je igri dao 6/10, hvaleći njenu 4K grafiku i nadograđeni soundtrack, ali kritikujući stare probleme koji su i dalje prisutni.<ref>{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/reviews/age-of-empires-definitive-edition-review-antique-r/1900-6416862/|title=Age Of Empires: Definitive Edition Review: Antique Revival|last=Starkey|first=Daniel|date=22. februar 2018.|website=GameSpot|language=en-US|url-status=live|access-date=23. februar 2018.}}</ref> U maju 2019. godine, [[Phil Spencer (poslovni direktor)|Phil Spencer]], glavni rukovodilac Microsoftovog [[Xbox]] odjela, najavio je preokret odluke o ekskluzivnom objavljivanju proizvoda ''Age of Empires'' putem Windows Storea i obavezao se na njihovo objavljivanje i na [[Steam (servis)|Steamu]].<ref>{{Cite web|url=https://news.xbox.com/en-us/2019/05/30/microsoft-approach-to-pc-gaming/|title=Our Approach to PC Gaming|last=Spencer|first=Phil|date=30. maj 2019.|website=Xbox Wire|language=en-US|url-status=live|access-date=12. februar 2023.}}</ref> Dana 19. augusta 2019. godine, ''Age of Empires: Definitive Edition'' objavljen je sa novim klijentom na Windows Storeu i Steamu, uz dostupnu cross-play opciju između dvije platforme. Postojeći igrači na Windows Storeu morali su ručno preuzeti novi klijent kako bi primali ažuriranja igre i kompatibilnost za više igrača. U isto vrijeme, ''Age of Empires: Definitive Edition'' je također postao dostupan putem [[Xbox Game Pass]] za PC.<ref>{{Cite web|url=https://news.xbox.com/en-us/2019/08/19/age-of-empires-de-cross-play-steam-age-ii-de-coming-november-14/|title=Age of Empires: DE Cross Play Now Live with Steam, Age II: DE Coming November 14 to Xbox Game Pass|last=Isgreen|first=Adam|date=19. august 2019.|website=Xbox Wire|language=en-US|access-date=12. februar 2023.}}</ref> == Reference == {{Reflist}} == Dodatna literatura == * {{Cite magazine|title=Age of Empires|url=https://archive.org/details/backstab-magazine-french-07/page/n47/mode/2up|language=fr|magazine=[[Backstab (magazine)|Backstab]]|issue=7|p=49}} * {{Cite magazine|last=Carnes|first=Shawn F.|date=april 1998.|title=How I Learned to Love Nuke Trooper|magazine=[[The Duelist (magazine)|The Duelist]]|issue=24|publisher=[[Wizards of the Coast]]|page=86}} == Vanjski linkovi == * {{Moby game|id=/age-of-empires|name=''Age of Empires''}} * [http://www.ageofempires.com/ Službena web stranica] {{DEFAULTSORT:Age of Empires 1}} [[Kategorija:Videoigre iz 1997.]] [[Kategorija:Age of Empires]] [[Kategorija:Windows igre]] [[Kategorija:Videoigre američkih kompanija]] [[Kategorija:Videoigre]] ps1lv4r5dmtrj2hi2ciqj9vx3lp9ada 3 535799 3902480 2026-07-07T22:06:48Z KWiki 9400 /* Račun */ novi odlomak 3902480 wikitext text/x-wiki == Račun == Zašto ovaj račun kad "Genetičar" nije blokiran? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 00:06, 8 juli 2026 (CEST) jplcpjlwe2yle2u9mgm2fdckztc0wmp 0 535800 3902483 2026-07-07T23:22:29Z Astrameri 151645 novi članak 3902483 wikitext text/x-wiki '''Antropomorfizam'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Anthropomorphism {{!}} Communication and Mass Media {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-07-07}}</ref> jeste pripisivanje ljudskih osobina, emocija i namjera neljudskim entitetima kao što su [[životinje]], [[biljke]], predmeti, božanstva ili polubožanstva. Ovaj koncept nosi sa sobom duboke historijske korijene i prisutan je u različitim kulturama širom svijeta, gdje se često koristio kao sredstvo za objašnjavanje božanskih ili prirodnih pojava. Obično se koristi u nekim oblicima [[Umjetnost|umjetnosti]] kroz simboliku, a najčešće u [[Književnost|književnosti]] i [[Slikarstvo|slikarstvu]].<ref>{{Cite web|url=https://apastyle.apa.org/style-grammar-guidelines/grammar/anthropomorphism|title=Antropomorfizam|website=apastyle.apa.org|access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lešić|first=Zdenko|title=Teorija Književnosti|publisher=Sarajevo publishing|year=2005|isbn=|location=BiH}}</ref> [[Književne vrste]] koje u savremenom svijetu umnogo sadrže elemente antropomorfizma (personifikacije) jesu [[Basna|basne]] i druge priče za djecu. == Etimologija == Riječ antropomorfizam izveden je iz [[Grčki jezik|grčkih]] riječi ''anthropos,'' što znači čovjek, i ''morphe,'' što znači oblik. Ova stilska figura se prvobitno koristila za opisivanje i pripisivanje ljudskih osobina bogovima i mitološkim bićima. Do 19. vijeka poprimio je šire značenje. Obuhvatao je ne samo vjersku sferu, već i sva područja ljudskog djelovanja, emocija i razmišljanja.<ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/anthropomorphism|title=Anthropomorphism - Etymology, Origin & Meaning|website=etymonline|language=en-US|access-date=2026-07-07}}</ref> == Historija == Iako je antropomorfizam prvobitno podrazumijevao prikazivanje bogova u ljudskom obliku, kasnije se njegovo značenje proširilo i obuhvatilo širi spektar ljudskih karakteristika koje se pripisuju raznovrsnim predmetima i pojavama.<ref>{{Cite web|url=https://poets.org/glossary/anthropomorphism|title=Anthropomorphism|last=Poets|first=Academy of American|website=poets.org|language=en|access-date=2026-07-07}}</ref> Najstariji danas poznati zapis o antropomorfizmu potječe od grčkog pjesnika [[Ksenofan|Ksenofana]] (oko 560. – oko 478. godine p. n. e.), koji je kriitkovao ljudsku sklonost da bogove zamišlja u ljudskom obličju. Mnogi teolozi također su se bavili raširenošću antropomorfizma u [[Religija|religiji]]. Ipak, savremeni teolozi uglavnom smatraju da je antropomorfizam neizostavan dio religijske prakse jer vjernicima omogućava da uspostave dublju povezanost sa predmetom svog duhovnog štovanja. Naprimjer, da bi im se ljudi mogli moliti i komunicirati, božanstva se moraju moći služiti ljudskim jezikom i razumjeti ljudski govor.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal|last=Horowitz|first=Alexandra C.|last2=Bekoff|first2=Marc|date=2007|title=Naturalizing Anthropomorphism: Behavioral Prompts to Our Humanizing of Animals|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2752/089279307780216650|journal=Anthrozoös|language=en|volume=20|issue=1|pages=23–35|doi=10.2752/089279307780216650|issn=0892-7936}}</ref> Kroz historiju je antropomorfizam bio predmet kritika zbog potencijalnog zamagljivanja stvarnosti, ali je istovremeno prepoznat i kao faktor koji podstiče empatiju i moralno uvažavanje, a naročito prema životinjama. U književnosti i umjetnosti ova se praksa često primjenjuje kroz [[Personifikacija|personifikaciju]],<ref>{{Cite web|url=https://www.grammarly.com/blog/literary-devices/anthropomorphism/|title=What Is Anthropomorphism in Writing?|date=2022-10-24|website=What Is Anthropomorphism in Writing? {{!}} Grammarly|language=en|access-date=2026-07-07}}</ref> pri čemu se apstraktnim pojmovima ili prirodnim elementima pridaju ljudske osobine. Razumijevanje antropomorfizma može djelimično dati uvid u složeni odnos društva, kako prema prirodnom svijetu, tako i prema vlastitim društvenim konstruktima. U 17. vijeku, mnogi učenjaci postigli su konsenzus da ljudska sklonost ka antropomorfiziranju onemogućava jasnije razumijevanje svijeta. Ipak, u dvadeset prvom vijeku mnogi priznaju da ona ljudima također omogućava da osjete i intenziviraju empatiju, te da prošire moralno uvažavanje i etičku brigu za životinje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Anthropomorphism in Graphic Novels {{!}} Literature and Writing {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-07-07}}</ref> == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == * https://proleksis.lzmk.hr/9021/ * {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Stilske figure]] [[Kategorija:Grčka mitologija]] [[Kategorija:Književni pojmovi]] [[Kategorija:Književnost]] msqk7oba0ind5ihnizdw6x2a8eyi2lp 10 535801 3902500 2026-07-08T07:15:32Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Manchester Cityja | ime_ekipe = Manchester City FC | ime_ekipe_genitiv = Manchester Cityja | lista_trenera = Spisak trenera Manchester Cityja | bgcolor = #6CADDF | textcolor = #001B40 | bordercolor = #001B40 | lista = * Hopkinson (1880–1882) * Kitchen (1884–1887) * Chew (1887–1889) * [[Lawrence Furniss|Furniss]] (1889–1893) * [[Joshua Parlby|Parlby]] (1893–18... 3902500 wikitext text/x-wiki {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Manchester Cityja | ime_ekipe = Manchester City FC | ime_ekipe_genitiv = Manchester Cityja | lista_trenera = Spisak trenera Manchester Cityja | bgcolor = #6CADDF | textcolor = #001B40 | bordercolor = #001B40 | lista = * Hopkinson (1880–1882) * Kitchen (1884–1887) * Chew (1887–1889) * [[Lawrence Furniss|Furniss]] (1889–1893) * [[Joshua Parlby|Parlby]] (1893–1895) * [[Sam Ormerod|Ormerod]] (1895–1902) * [[Tom Maley|Maley]] (1902–1906) * [[Harry Newbould|Newbould]] (1906–1912) * Odbor (1912) * [[Ernest Mangnall|Mangnall]] (1912–1924) * [[David Ashworth|Ashworth]] (1924–1925) * Odbor (nadzornik: [[Albert Alexander Sr.]]) (1925–1926) * [[Peter Hodge|Hodge]] (1926–1932) * [[Wilf Wild|Wild]] (1932–1946) * [[Sam Cowan|Cowan]] (1946–1947) * [[Wilf Wild|Wild]]^p (1947) * [[Jock Thomson|Thomson]] (1947–1950) * [[Les McDowall|McDowall]] (1950–1963) * [[George Poyser|Poyser]] (1963–1965) * Odbor (1965) * [[Joe Mercer|Mercer]] (1965–1971) * [[Malcolm Allison|Allison]] (1971–1973) * [[Johnny Hart (engleski nogometaš)|Hart]] (1973) * [[Tony Book|Book]]^p (1973) * [[Ron Saunders|Saunders]] (1973–1974) * [[Tony Book|Book]] (1974–1979) * [[Malcolm Allison|Allison]] (1979–1980) * [[Tony Book|Book]]^p (1980) * [[John Bond (nogometaš)|Bond]] (1980–1983) * [[John Benson (nogometaš, (1942)|Benson]] (1983) * [[Billy McNeill|McNeill]] (1983–1986) * [[Jimmy Frizzell|Frizzell]] (1986–1987) * [[Mel Machin|Machin]] (1987–1989) * [[Tony Book|Book]]^p (1989) * [[Howard Kendall|Kendall]] (1989–1990) * [[Peter Reid|Reid]] (1990–1993) * [[Tony Book|Book]]^p (1993) * [[Brian Horton|Horton]] (1993–1995) * [[Asa Hartford|Hartford]]^p (1996) * [[Alan Ball Jr.|Ball]] (1995–1996) * [[Steve Coppell|Coppell]] (1996) * [[Phil Neal|Neal]]^p (1996) * [[Frank Clark (nogometaš)|Clark]] (1996–1998) * [[Joe Royle|Royle]] (1998–2001) * [[Kevin Keegan|Keegan]] (2001–2005) * [[Stuart Pearce|Pearce]] (2005–2007) * [[Sven-Göran Eriksson|Eriksson]] (2007–2008) * [[Mark Hughes|Hughes]] (2008–2009) * [[Roberto Mancini|Mancini]] (2009–2013) * [[Brian Kidd|Kidd]]^p (2013) * [[Manuel Pellegrini|Pellegrini]] (2013–2016) * [[Pep Guardiola|Guardiola]] (2016–2026) * [[Enzo Maresca|Maresca]] (2026–) |note = (p) = privremeni }}<noinclude> * [[Kategorija:Šabloni za Manchester City FC|Treneri]] * [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere engleskih nogometnih klubova|Manchester City]] </noinclude> mhg0bi65ph09aa2fr3iqz66gb13a8yx 3902514 3902500 2026-07-08T08:45:37Z KWiki 9400 3902514 wikitext text/x-wiki {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Manchester Cityja | ime_ekipe = Manchester City FC | ime_ekipe_genitiv = Manchester Cityja | lista_trenera = Spisak trenera Manchester Cityja | bgcolor = #6CADDF | textcolor = #001B40 | bordercolor = #001B40 | lista = * Hopkinson (1880–1882) * Kitchen (1884–1887) * Chew (1887–1889) * [[Lawrence Furniss|Furniss]] (1889–1893) * [[Joshua Parlby|Parlby]] (1893–1895) * [[Sam Ormerod|Ormerod]] (1895–1902) * [[Tom Maley|Maley]] (1902–1906) * [[Harry Newbould|Newbould]] (1906–1912) * Odbor (1912) * [[Ernest Mangnall|Mangnall]] (1912–1924) * [[David Ashworth|Ashworth]] (1924–1925) * Odbor (nadzornik: [[Albert Alexander Sr.]]) (1925–1926) * [[Peter Hodge|Hodge]] (1926–1932) * [[Wilf Wild|Wild]] (1932–1946) * [[Sam Cowan|Cowan]] (1946–1947) * [[Wilf Wild|Wild]]^p (1947) * [[Jock Thomson|Thomson]] (1947–1950) * [[Les McDowall|McDowall]] (1950–1963) * [[George Poyser|Poyser]] (1963–1965) * Odbor (1965) * [[Joe Mercer|Mercer]] (1965–1971) * [[Malcolm Allison|Allison]] (1971–1973) * [[Johnny Hart (engleski nogometaš)|Hart]] (1973) * [[Tony Book|Book]]^p (1973) * [[Ron Saunders|Saunders]] (1973–1974) * [[Tony Book|Book]] (1974–1979) * [[Malcolm Allison|Allison]] (1979–1980) * [[Tony Book|Book]]^p (1980) * [[John Bond (nogometaš)|Bond]] (1980–1983) * [[John Benson (nogometaš, (1942)|Benson]] (1983) * [[Billy McNeill|McNeill]] (1983–1986) * [[Jimmy Frizzell|Frizzell]] (1986–1987) * [[Mel Machin|Machin]] (1987–1989) * [[Tony Book|Book]]^p (1989) * [[Howard Kendall|Kendall]] (1989–1990) * [[Peter Reid|Reid]] (1990–1993) * [[Tony Book|Book]]^p (1993) * [[Brian Horton|Horton]] (1993–1995) * [[Asa Hartford|Hartford]]^p (1996) * [[Alan Ball Jr.|Ball]] (1995–1996) * [[Steve Coppell|Coppell]] (1996) * [[Phil Neal|Neal]]^p (1996) * [[Frank Clark (nogometaš)|Clark]] (1996–1998) * [[Joe Royle|Royle]] (1998–2001) * [[Kevin Keegan|Keegan]] (2001–2005) * [[Stuart Pearce|Pearce]] (2005–2007) * [[Sven-Göran Eriksson|Eriksson]] (2007–2008) * [[Mark Hughes|Hughes]] (2008–2009) * [[Roberto Mancini|Mancini]] (2009–2013) * [[Brian Kidd|Kidd]]^p (2013) * [[Manuel Pellegrini|Pellegrini]] (2013–2016) * [[Pep Guardiola|Guardiola]] (2016–2026) * [[Enzo Maresca|Maresca]] (2026–) |ispod = (p) = privremeni }}<noinclude> * [[Kategorija:Šabloni za Manchester City FC|Treneri]] * [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere engleskih nogometnih klubova|Manchester City]] </noinclude> e1a1l7mcynu6m6cjn1cexkz4r23oup6 6 535803 3902507 2026-07-08T08:27:23Z Akir-toj 182441 {{Infoslika |Opis= portret Mice Todorović |Izvor= https://awarewomenartists.com/en/artiste/mileva-todorovic/ |Datum= nepoznat |Autor= nepoznat |Objašnjenje= Slika se koristi za identifikaciju osobe na početku članka }} 3902507 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= portret Mice Todorović |Izvor= https://awarewomenartists.com/en/artiste/mileva-todorovic/ |Datum= nepoznat |Autor= nepoznat |Objašnjenje= Slika se koristi za identifikaciju osobe na početku članka }} 558nj8tviy7lx3urjltihwmq5aq2ng2 0 535804 3902513 2026-07-08T08:41:55Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en 3902513 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} U psihologiji se primjenjuje širok spektar [[Metodologija|istraživačkih metoda]]. One se razlikuju prema izvorima podataka, načinu njihovog prikupljanja i uzorkovanja te vrstama istraživačkih instrumenata koji se koriste za prikupljanje podataka. Metode se također razlikuju po tome da li se njima prikupljaju [[Kvalitativna istraživanja|kvalitativni]], [[Kvantitativna istraživanja|kvantitativni]] podaci ili kombinacija obiju vrsta. U [[Kvalitativna psihološka istraživanja|kvalitativnim psihološkim istraživanjima]] zaključci se ne izvode primjenom statističkih ili drugih kvantitativnih postupaka. Nasuprot tome, u [[Kvantitativna psihološka istraživanja|kvantitativnim psihološkim istraživanjima]] zaključci su izvode na osnovu matematičkog modeliranja i statističke procjene ili statističkog zaključivanja. Kvalitativna i kvantitativna istraživanja razlikuju se prvenstveno po metodološkom pristupu, a ne po istraživačkim pitanjima ili temama koje proučavaju. Psihološka istraživanja najčešće se razvrstavaju na: * [[Korelacija|Korelacijska istraživanja]] * [[Deskriptivna istraživanja]] * [[Eksperimentalna psihologija|Eksperimentalna istraživanja]] == Istraživačke metode i nacrti == Uobičajeni istraživački nacrti i metode prikupljanja podataka uključuju: * [[Arhivsko istraživanje]] * [[Studija slučaja]] – u okviru jednog ili manjeg broja slučajeva mogu se primijeniti različite metode prikupljanja podataka (npr. intervju, posmatranje ili upitnik samoprocjene). * [[Klaster-randomizirano kontrolisano ispitivanje]] * [[Računarska simulacija]] i modeliranje * [[Etnografija]] * [[Metodologija uzorkovanja događaja]], poznata i kao metodologija uzorkovanja iskustva, dnevnička studija ili ekološka trenutna procjena. * [[Eksperiment]] – često uključuje [[Eksperimentalna i kontrolna grupa|eksperimentalnu i kontrolnu grupu]] (vidi [[Naučna kontrola]] i [[Nacrt eksperimenta]]). Više detalja može se pronaći u članku [[Eksperimentalna psihologija]]. * [[Terenski eksperiment]] * [[Fokusna grupa]] * [[Intervju]] – može biti [[Strukturirani intervju|strukturirani]], polustruktuirani ili [[Nestrukturirani intervju|nestrukturirani]]. * [[Metaanaliza]] * [[Neurooslikavanje]] i druge [[Psihofiziologija|psihofiziološke]] metode. * [[Posmatračko istraživanje]] – može biti naturalističko (vidi [[Prirodni eksperiment]]), posmatranje s učestvovanjem ili kontrolisano posmatranje. * [[Evaluacija programa]] * [[Kvazieksperiment]] * [[Randomizirano kontrolisano ispitivanje]] * [[Inventar samoprocjene]] * [[Anketa (statistika)|Anketa]] – često se provodi na [[Slučajni uzorak|slučajno odabranom uzorku]] (vidi [[Uzorkovanje (statistika)|uzorkovanje]]). * [[Studija blizanaca]] Istraživački nacrti mogu se razlikovati i prema vremenskom okviru u kojem se podaci prikupljaju: * [[Retrospektivna kohortna studija]]: Učesnici se odabiru na osnovu sadašnjih karakteristika, nakon čega se prikupljaju podaci o njihovim ranijim iskustvima ili izloženostima. * [[Prospektivna kohortna studija]]: Učesnici se odabiru prije nastanka pretpostavljenih ishoda koji se proučavaju te se prate tokom određenog vremenskog perioda. * [[Studija presjeka]]: Uzorak populacije ispituje se u jednoj vremenskoj tački pri čemu se sve relevantne varijable mjere u jednom trenutku. * [[Longitudinalna studija]]: Učesnici se prate u više vremenskih tačaka. Ovakav istraživački nacrt omogućava praćenje promjena tokom vremena i može olakšati razlikovanje razvojnih promjena od utjecaja [[Kohortni efekat|kohortnog efekta]], kao i utvrđivanje vremenskog slijeda između pojava. * [[Unakrsno-sekvencijalna studija]]: Grupe različitih uzrasta proučavaju se u više vremenskih tačaka; ova metoda kombinuje karakteristike studije presjeka i longitudinalne studije. Psihološka istraživanja mogu se provoditi na ljudima ili na životinjama, u zavisnosti od cilja istraživanja i etičkih zahtjeva: * [[Istraživanja na životinjama]] * [[Istraživanja na ljudima]] == Reference == * {{cite book |last=Stangor |first=Charles |date=2004 |title=Research Methods for the Behavioral Sciences |publisher=Houghton Mifflin |url=https://books.google.ba/books/about/Research_Methods_for_the_Behavioral_Scie.html?id=NU7uAAAAMAAJ |isbn=978-0-618-31287-0}} * {{cite book |last1=Weathington |first1=Bart L. |last2=Cunningham |first2=Christopher J. L. |last3=Pittenger |first3=David J. |date=2017 |title=Research Methods for the Behavioral and Social Sciences |publisher=Wiley |url=https://books.google.ba/books/about/Research_Methods_for_the_Behavioral_and.html?id=SLg1DwAAQBAJ |isbn=978-1-119-47007-6}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Metode psiholoških istraživanja}} [[Kategorija:Eksperimentalna psihologija|*]] [[Kategorija:Spiskovi u psihologiji|Metode istraživanja]] [[Kategorija:Spiskovi u kognitivnoj nauci]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za istraživanja]] [[Kategorija:Kvantitativna psihologija]] mz252td136gtq0ng9rky7r9o6v57ksy 6 535805 3902515 2026-07-08T08:45:43Z Akir-toj 182441 {{Infoslika |Opis= Portret Voje Dimitrijevića |Izvor= ANU BiH https://www.anubih.ba/vojo-dimitrijevic/ |Datum= nepoznat |Autor= nepoznat |Objašnjenje= Koristiti za identifikaciju osobe na početku članka }} 3902515 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Portret Voje Dimitrijevića |Izvor= ANU BiH https://www.anubih.ba/vojo-dimitrijevic/ |Datum= nepoznat |Autor= nepoznat |Objašnjenje= Koristiti za identifikaciju osobe na početku članka }} bpl2rhml3ugdn0ole7lwdylzi5bsiqg 10 535806 3902517 2026-07-08T08:46:17Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Manchester Uniteda | ime_ekipe = Manchester United FC | ime_ekipe_genitiv = Manchester Uniteda | lista_trenera = Spisak trenera Manchester Uniteda | bgcolor = #DA020E | textcolor = #FFF | bordercolor = #000 | lista = * [[A. H. Albut|Albut]]^s (1892–1900) * [[James West (nogometni trener)|West]]^s (1900–1903) * [[Ernest Mangnall|Mangnall]]<sup>s<... 3902517 wikitext text/x-wiki {{Historija nogometnih trenera | ime = Treneri Manchester Uniteda | ime_ekipe = Manchester United FC | ime_ekipe_genitiv = Manchester Uniteda | lista_trenera = Spisak trenera Manchester Uniteda | bgcolor = #DA020E | textcolor = #FFF | bordercolor = #000 | lista = * [[A. H. Albut|Albut]]^s (1892–1900) * [[James West (nogometni trener)|West]]^s (1900–1903) * [[Ernest Mangnall|Mangnall]]^s (1903–1912) * [[John Bentley (nogometni trener)|Bentley]]^s (1912–1914) * [[Jack Robson (nogometni trener)|Robson]] (1914–1921) * [[John Chapman (nogometni trener)|Chapman]] (1921–1926) * [[Lal Hilditch|Hilditch]]^i-t (1926–1927) * [[Herbert Bamlett|Bamlett]] (1927–1931) * [[Walter Crickmer|Crickmer]] (1931–1932) * [[Scott Duncan (nogometaš)|Duncan]] (1932–1937) * [[Walter Crickmer|Crickmer]] (1937–1945) * [[Matt Busby|Busby]] (1945–1958) * [[Jimmy Murphy (nogometaš)|Murphy]]^c (1958) * [[Matt Busby|Busby]] (1958–1969) * [[Wilf McGuinness|McGuinness]] (1969–1970) * [[Matt Busby|Busby]] (1970–1971) * [[Frank O'Farrell|O'Farrell]] (1971–1972) * [[Tommy Docherty|Docherty]] (1972–1977) * [[Dave Sexton|Sexton]] (1977–1981) * [[Ron Atkinson|Atkinson]] (1981–1986) * [[Alex Ferguson|Ferguson]] (1986–2013) * [[David Moyes|Moyes]] (2013–2014) * [[Ryan Giggs|Giggs]]^{i-t, p} (2014) * [[Louis van Gaal|Van Gaal]] (2014–2016) * [[José Mourinho|Mourinho]] (2016–2018) * [[Ole Gunnar Solskjær|Solskjær]] (2018–2021) * [[Michael Carrick|Carrick]]^p (2021) * [[Ralf Rangnick|Rangnick]]^p (2021–2022) * [[Erik ten Hag|Ten Hag]] (2022–2024) * [[Ruud van Nistelrooy|Van Nistelrooy]]^p (2024) * [[Ruben Amorim|Amorim]] (2024–2026) * [[Darren Fletcher|Fletcher]]^p (2026) * [[Michael Carrick|Carrick]] (2026–) |ispod = (s) = sekretar; (i-t) = igrač-trener; (p) = privremeni }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni za Manchester United FC|Treneri]] [[Kategorija:Navigacijske kutije za trenere engleskih nogometnih klubova|Manchester United]] </noinclude> 7mhpiaawqog7kmzv7unxt86gc95tlx4 14 535807 3902519 2026-07-08T08:47:49Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en 3902519 wikitext text/x-wiki {{Portal|Psihologija}} {{Objašnjenje kategorije|spiskove koji se odnose na [[Psihologija|psihologiju]]}} [[Kategorija:Psihologija|*Spiskovi]] [[Kategorija:Spiskovi u društvenim naukama]] a4kgwbpk0dsiyvpcmv4xmm7wi9pfuyd 3902526 3902519 2026-07-08T09:01:36Z Bosancica by MK 173186 Bosancica by MK premjestio je stranicu [[Kategorija:Spiskovi vezani za psihologiju]] na [[Kategorija:Spiskovi u psihologiji]]: Standardizacija 3902519 wikitext text/x-wiki {{Portal|Psihologija}} {{Objašnjenje kategorije|spiskove koji se odnose na [[Psihologija|psihologiju]]}} [[Kategorija:Psihologija|*Spiskovi]] [[Kategorija:Spiskovi u društvenim naukama]] a4kgwbpk0dsiyvpcmv4xmm7wi9pfuyd 14 535808 3902522 2026-07-08T08:51:31Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en 3902522 wikitext text/x-wiki {{Portal|Nauka|Društvo}} {{Objašnjenje kategorije|spiskove koji se odnose na [[Društvene nauke]]}} [[Kategorija:Društvene nauke|*Spiskovi]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za nauku]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za društvo]] n5k5elsf5s65bzgra94qlubq87nla25 3 535809 3902524 2026-07-08T08:52:59Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3902524 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 14 535810 3902525 2026-07-08T08:56:30Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en 3902525 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Kognitivna nauka|*Spiskovi]] kqcos881rft4dcc3va3tcs9ba7gp045 14 535811 3902527 2026-07-08T09:01:36Z Bosancica by MK 173186 Bosancica by MK premjestio je stranicu [[Kategorija:Spiskovi vezani za psihologiju]] na [[Kategorija:Spiskovi u psihologiji]]: Standardizacija 3902527 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[:Kategorija:Spiskovi u psihologiji]] qq0ko6o9kxybgona571b8dce3xiwmpc 0 535812 3902529 2026-07-08T09:18:59Z ~2026-38761-11 183392 Nova stranica: '''Degeneracija''' ili '''redundancija'''<ref>{{Cite web|title=The Information in DNA Determines Cellular Function via Translation {{!}} Learn Science at Scitable|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-information-in-dna-determines-cellular-function-6523228/|access-date=2021-07-14|website=www.nature.com}}</ref> je [[kodon]]a ili [[degeneracija genetičkog koda]] jeste redundancija [[genetičli kod|genetičkog koda]], koja se manifestuje kao mnoštvo kombinacija kod... 3902529 wikitext text/x-wiki '''Degeneracija''' ili '''redundancija'''<ref>{{Cite web|title=The Information in DNA Determines Cellular Function via Translation {{!}} Learn Science at Scitable|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-information-in-dna-determines-cellular-function-6523228/|access-date=2021-07-14|website=www.nature.com}}</ref> je [[kodon]]a ili [[degeneracija genetičkog koda]] jeste redundancija [[genetičli kod|genetičkog koda]], koja se manifestuje kao mnoštvo kombinacija kodona od tri bazna para koje specificiraju aminokiselinu. Degeneracija genetičkog koda je ono što objašnjava postojanje [[sinonimna mutacija|sinonimnih mutacija]].<ref name="MBG"/>{{rp|Chp 15}} == Pozadina== Degeneraciju genetičkog koda identificirao je Lagerkvist.<ref>Lagerkvist, U. (1978.) "[http://www.pnas.org/content/75/4/1759.short Two out of three: An alternative method for codon reading]", ''PNAS'', 75:1759-62.</ref> Naprimjer, kodoni GAA i GAG oba specificiraju [[glutamat|glutaminsku kiselinu]] i pokazuju redundanciju; ali nijedan ne specificira nijednu drugu aminokiselinu i stoga nisu dvosmisleni niti pokazuju dvosmislenost. [[Kodon]]i koji kodiraju jednu aminokiselinu mogu se razlikovati u bilo kojoj od svoje tri pozicije; međutim, najčešće se ta razlika nalazi u drugoj ili trećoj poziciji.<ref>{{cite journal|last1=Lehmann|first1=J|last2=Libchaber|first2=A|title=Degeneracy of the genetic code and stability of the base pair at the second position of the anticodon.|journal=RNA|date=July 2008|volume=14|issue=7|pages=1264–9|pmid=18495942|doi=10.1261/rna.1029808|pmc=2441979}}</ref> Naprimjer, [[aminokiselina]] [[glutaminska kiselina]] specificirana je kodonima GAA i GAG (razlika na trećoj poziciji); aminokiselina [[leucin]] je specificirana kodonima UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG (razlika na prvoj ili trećoj poziciji); a aminokiselina [[serin]] specificirana je kodonima UCA, UCG, UCC, UCU, AGU, AGC (razlika na prvoj, drugoj ili trećoj poziciji).<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} Degeneracija nastaje jer postoji više kodona nego aminokiselina koje se mogu kodirati. Naprimjer, ako postoje dvije baze po kodonu, tada se može kodirati samo 16 aminokiselina (4²=16). Budući da je potreban najmanje 21 kod (20 aminokiselina plus [[stop kpdon]]) i sljedeći najveći broj baza je tri, tada 4³ daje 64 moguća kodona, što znači da mora postojati neka degeneracija.<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} ==Terminologija== {{glavni|Svi primjeri se odnose na standardni kod.}} Pozicija kodona se naziva ''n''-struko degenerirano mjesto ako samo ''n'' od četiri moguća nukleotida (A, C, G, T) na toj poziciji specificira istu aminokiselinu. Nukleotidna zamjena na 4-struko degeneriranom mjestu je uvijek [[sinonimna mutacija]] bez promjene na aminokiselini.<ref name="MBG">{{cite book |vauthors=Watson JD, Baker TA, Bell SP, Gann A, Levine M, Oosick R | title = Molecular Biology of the Gene | publisher = Pearson/Benjamin Cummings | location = San Francisco | year = 2008 | isbn = 978-0-8053-9592-1 }}</ref>{{rp|521–522}} Manje degenerirano mjesto bi proizvelo [[nesinonimna mutacija nesinonimnu mutaciju]] na nekim od supstitucija. Primjer (i jedini) trostruko degeneriranog mjesta je treća pozicija kodona za [[izoleucin]]. AUU, AUC ili AUA svi kodiraju izoleucin, ali AUG kodira [[metionin]]. U računanju, ova pozicija se često tretira kao dvostruko degenerirano mjesto.<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} Pozicija se naziva nedegeneriranom ako bilo koja mutacija na toj poziciji promijeni aminokiselinu. Naprimjer, sve tri pozicije [[metionin]]skog AUG su nedegenerirane, jer je jedini kodon koji kodira metionin AUG. Isto važi i za [[triptofan]]ov UGG.<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} Postoje tri [[aminokiseline]] kodirane sa šest različitih kodona: [[serin]], [[leucin]] i [[arginin]]. Samo dvije aminokiseline su određene po jednim kodonom. Jedna od njih je aminokiselina [[metionin]], određena kodonom AUG, koji također određuje početak translacije; druga je [[triptofan]], određena kodonom UGG. {{Inverzna tabela kodona|T=U}} ==Implikacije== Ova svojstva genetskog koda čine ga otpornijim na greške za [[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]. Naprimjer, u teoriji, četverostruko degenerirani kodoni mogu tolerisati bilo koju tačkastu mutaciju na trećoj poziciji, iako [[pristrasnost u korištenju kodona]] to ograničava u praksi kod mnogih organizama; dvostruko degenerirani kodoni mogu izdržati mutaciju tišine, a ne [[misens mutacja|misens]] ili [[nonsens mutacija|nonsens]] tačkaste mutacije na trećoj poziciji. Budući da su [[tranzicija (genetika)|tranzicijske]] mutacije (mutacije [[purin]]a u purin ili [[pirimidin]]a u pirimidin) vjerovatnije od [[tansverzija (genetika)|transverzijskih]] mutacija (purina u pirimidin ili obrnuto), ekvivalencija purina ili pirimidina na dvostruko degeneriranim mjestima dodaje dodatnu toleranciju na greške.<ref name="MBG"/>{{rp|531–532}} [[Slika:ELLIPTICAL_GENETIC_CODE_Ian.png|thumb|Grupiranje kodona prema molarnom volumenu aminokiselinskih ostataka i [[indeks hidropatije|hidropatija]].]] Praktična posljedica redundancije je da neke greške u genetičkom kodu uzrokuju samo sinonimnu mutaciju ili grešku koja ne bi uticala na protein jer se [[hidrofilnost]] ili [[hidrofobnost]] održava ekvivalentnom supstitucijom aminokiselina ([[konzervativna mutacija]]). Naprimjer, kodon NUN (gdje je N = bilo koji [[nukleotid]]) obično kodira hidrofobne aminokiseline, NCN daje aminokiselinske ostatke koji su male veličine i umjerene hidropatije, a NAN kodira hidrofilne ostatke prosječne veličine.<ref>{{cite book |author=Yang |editor=Michel-Beyerle, M. E. |title=Reaction centers of photosynthetic bacteria: Feldafing-II-Meeting |publisher=Springer-Verlag |location=Berlin |year=1990 |pages=209–18 |isbn=3-540-53420-2 |volume=6|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Füllen G, Youvan DC |title=Genetic Algorithms and Recursive Ensemble Mutagenesis in Protein Engineering |journal=Complexity International |volume=1 |year=1994 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol01/fullen01/html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315071748/http://www.complexity.org.au/ci/vol01/fullen01/html/ |archive-date=2011-03-15 }}</ref> Ove tendencije mogu biti rezultat zajedničkog porijekla [[aminoacil tRNK-sintetaza]] povezanih s ovim kodonima. Ovi varijabilni kodovi za aminokiseline su dozvoljeni zbog modificiranih baza u prvoj bazi [[antikodon]]a [[tRNK]], a formirani [[bazni par]] naziva se [[voljutavi bazni par]]. Modificirane baze uključuju [[inozin]] i ne-Watson-Crick U-G bazni par.<ref name="pmid11256617">{{cite journal |vauthors=Varani G, McClain WH | title = The G x U wobble base pair. A fundamental building block of RNA structure crucial to RNA function in diverse biological systems | journal = EMBO Rep. | volume = 1 | issue = 1 | pages = 18–23 |date=July 2000 | pmid = 11256617 | pmc = 1083677 | doi = 10.1093/embo-reports/kvd001 }}</ref> ==Također pogledajte== *[[Neutralna teorija molekularne evolucije]] ==Reference== {{Reflist}} ==Vanjsli linkovi== {{Commonscat Codon degeneracy}} {{MolBioGeneExp}} {{DEFAULTSORT:Codon degeneracy}} [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:Ekspresija gena]] [[Kategorija:Biosinteza proteina]] erueivytuueze0ubjiqgrtd3zzfqisb 3902530 3902529 2026-07-08T09:20:06Z ~2026-38761-11 183392 3902530 wikitext text/x-wiki '''Degeneracija''' ili '''redundancija'''<ref>{{Cite web|title=The Information in DNA Determines Cellular Function via Translation {{!}} Learn Science at Scitable|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-information-in-dna-determines-cellular-function-6523228/|access-date=2021-07-14|website=www.nature.com}}</ref> [[kodon]]a ili [[degeneracija genetičkog koda]] jeste redundancija [[genetičli kod|genetičkog koda]], koja se manifestuje kao mnoštvo kombinacija kodona od tri bazna para koje specificiraju aminokiselinu. Degeneracija genetičkog koda je ono što objašnjava postojanje [[sinonimna mutacija|sinonimnih mutacija]].<ref name="MBG"/>{{rp|Chp 15}} == Pozadina== Degeneraciju genetičkog koda identificirao je Lagerkvist.<ref>Lagerkvist, U. (1978.) "[http://www.pnas.org/content/75/4/1759.short Two out of three: An alternative method for codon reading]", ''PNAS'', 75:1759-62.</ref> Naprimjer, kodoni GAA i GAG oba specificiraju [[glutamat|glutaminsku kiselinu]] i pokazuju redundanciju; ali nijedan ne specificira nijednu drugu aminokiselinu i stoga nisu dvosmisleni niti pokazuju dvosmislenost. [[Kodon]]i koji kodiraju jednu aminokiselinu mogu se razlikovati u bilo kojoj od svoje tri pozicije; međutim, najčešće se ta razlika nalazi u drugoj ili trećoj poziciji.<ref>{{cite journal|last1=Lehmann|first1=J|last2=Libchaber|first2=A|title=Degeneracy of the genetic code and stability of the base pair at the second position of the anticodon.|journal=RNA|date=July 2008|volume=14|issue=7|pages=1264–9|pmid=18495942|doi=10.1261/rna.1029808|pmc=2441979}}</ref> Naprimjer, [[aminokiselina]] [[glutaminska kiselina]] specificirana je kodonima GAA i GAG (razlika na trećoj poziciji); aminokiselina [[leucin]] je specificirana kodonima UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG (razlika na prvoj ili trećoj poziciji); a aminokiselina [[serin]] specificirana je kodonima UCA, UCG, UCC, UCU, AGU, AGC (razlika na prvoj, drugoj ili trećoj poziciji).<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} Degeneracija nastaje jer postoji više kodona nego aminokiselina koje se mogu kodirati. Naprimjer, ako postoje dvije baze po kodonu, tada se može kodirati samo 16 aminokiselina (4²=16). Budući da je potreban najmanje 21 kod (20 aminokiselina plus [[stop kpdon]]) i sljedeći najveći broj baza je tri, tada 4³ daje 64 moguća kodona, što znači da mora postojati neka degeneracija.<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} ==Terminologija== {{glavni|Svi primjeri se odnose na standardni kod.}} Pozicija kodona se naziva ''n''-struko degenerirano mjesto ako samo ''n'' od četiri moguća nukleotida (A, C, G, T) na toj poziciji specificira istu aminokiselinu. Nukleotidna zamjena na 4-struko degeneriranom mjestu je uvijek [[sinonimna mutacija]] bez promjene na aminokiselini.<ref name="MBG">{{cite book |vauthors=Watson JD, Baker TA, Bell SP, Gann A, Levine M, Oosick R | title = Molecular Biology of the Gene | publisher = Pearson/Benjamin Cummings | location = San Francisco | year = 2008 | isbn = 978-0-8053-9592-1 }}</ref>{{rp|521–522}} Manje degenerirano mjesto bi proizvelo [[nesinonimna mutacija nesinonimnu mutaciju]] na nekim od supstitucija. Primjer (i jedini) trostruko degeneriranog mjesta je treća pozicija kodona za [[izoleucin]]. AUU, AUC ili AUA svi kodiraju izoleucin, ali AUG kodira [[metionin]]. U računanju, ova pozicija se često tretira kao dvostruko degenerirano mjesto.<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} Pozicija se naziva nedegeneriranom ako bilo koja mutacija na toj poziciji promijeni aminokiselinu. Naprimjer, sve tri pozicije [[metionin]]skog AUG su nedegenerirane, jer je jedini kodon koji kodira metionin AUG. Isto važi i za [[triptofan]]ov UGG.<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} Postoje tri [[aminokiseline]] kodirane sa šest različitih kodona: [[serin]], [[leucin]] i [[arginin]]. Samo dvije aminokiseline su određene po jednim kodonom. Jedna od njih je aminokiselina [[metionin]], određena kodonom AUG, koji također određuje početak translacije; druga je [[triptofan]], određena kodonom UGG. {{Inverzna tabela kodona|T=U}} ==Implikacije== Ova svojstva genetskog koda čine ga otpornijim na greške za [[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]. Naprimjer, u teoriji, četverostruko degenerirani kodoni mogu tolerisati bilo koju tačkastu mutaciju na trećoj poziciji, iako [[pristrasnost u korištenju kodona]] to ograničava u praksi kod mnogih organizama; dvostruko degenerirani kodoni mogu izdržati mutaciju tišine, a ne [[misens mutacja|misens]] ili [[nonsens mutacija|nonsens]] tačkaste mutacije na trećoj poziciji. Budući da su [[tranzicija (genetika)|tranzicijske]] mutacije (mutacije [[purin]]a u purin ili [[pirimidin]]a u pirimidin) vjerovatnije od [[tansverzija (genetika)|transverzijskih]] mutacija (purina u pirimidin ili obrnuto), ekvivalencija purina ili pirimidina na dvostruko degeneriranim mjestima dodaje dodatnu toleranciju na greške.<ref name="MBG"/>{{rp|531–532}} [[Slika:ELLIPTICAL_GENETIC_CODE_Ian.png|thumb|Grupiranje kodona prema molarnom volumenu aminokiselinskih ostataka i [[indeks hidropatije|hidropatija]].]] Praktična posljedica redundancije je da neke greške u genetičkom kodu uzrokuju samo sinonimnu mutaciju ili grešku koja ne bi uticala na protein jer se [[hidrofilnost]] ili [[hidrofobnost]] održava ekvivalentnom supstitucijom aminokiselina ([[konzervativna mutacija]]). Naprimjer, kodon NUN (gdje je N = bilo koji [[nukleotid]]) obično kodira hidrofobne aminokiseline, NCN daje aminokiselinske ostatke koji su male veličine i umjerene hidropatije, a NAN kodira hidrofilne ostatke prosječne veličine.<ref>{{cite book |author=Yang |editor=Michel-Beyerle, M. E. |title=Reaction centers of photosynthetic bacteria: Feldafing-II-Meeting |publisher=Springer-Verlag |location=Berlin |year=1990 |pages=209–18 |isbn=3-540-53420-2 |volume=6|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Füllen G, Youvan DC |title=Genetic Algorithms and Recursive Ensemble Mutagenesis in Protein Engineering |journal=Complexity International |volume=1 |year=1994 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol01/fullen01/html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315071748/http://www.complexity.org.au/ci/vol01/fullen01/html/ |archive-date=2011-03-15 }}</ref> Ove tendencije mogu biti rezultat zajedničkog porijekla [[aminoacil tRNK-sintetaza]] povezanih s ovim kodonima. Ovi varijabilni kodovi za aminokiseline su dozvoljeni zbog modificiranih baza u prvoj bazi [[antikodon]]a [[tRNK]], a formirani [[bazni par]] naziva se [[voljutavi bazni par]]. Modificirane baze uključuju [[inozin]] i ne-Watson-Crick U-G bazni par.<ref name="pmid11256617">{{cite journal |vauthors=Varani G, McClain WH | title = The G x U wobble base pair. A fundamental building block of RNA structure crucial to RNA function in diverse biological systems | journal = EMBO Rep. | volume = 1 | issue = 1 | pages = 18–23 |date=July 2000 | pmid = 11256617 | pmc = 1083677 | doi = 10.1093/embo-reports/kvd001 }}</ref> ==Također pogledajte== *[[Neutralna teorija molekularne evolucije]] ==Reference== {{Reflist}} ==Vanjsli linkovi== {{Commonscat Codon degeneracy}} {{MolBioGeneExp}} {{DEFAULTSORT:Codon degeneracy}} [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:Ekspresija gena]] [[Kategorija:Biosinteza proteina]] 40m2objv5zka31fpdu9mqxm9rtorz0j 3902531 3902530 2026-07-08T09:22:25Z ~2026-38761-11 183392 /* Također pogledajte */ 3902531 wikitext text/x-wiki '''Degeneracija''' ili '''redundancija'''<ref>{{Cite web|title=The Information in DNA Determines Cellular Function via Translation {{!}} Learn Science at Scitable|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-information-in-dna-determines-cellular-function-6523228/|access-date=2021-07-14|website=www.nature.com}}</ref> [[kodon]]a ili [[degeneracija genetičkog koda]] jeste redundancija [[genetičli kod|genetičkog koda]], koja se manifestuje kao mnoštvo kombinacija kodona od tri bazna para koje specificiraju aminokiselinu. Degeneracija genetičkog koda je ono što objašnjava postojanje [[sinonimna mutacija|sinonimnih mutacija]].<ref name="MBG"/>{{rp|Chp 15}} == Pozadina== Degeneraciju genetičkog koda identificirao je Lagerkvist.<ref>Lagerkvist, U. (1978.) "[http://www.pnas.org/content/75/4/1759.short Two out of three: An alternative method for codon reading]", ''PNAS'', 75:1759-62.</ref> Naprimjer, kodoni GAA i GAG oba specificiraju [[glutamat|glutaminsku kiselinu]] i pokazuju redundanciju; ali nijedan ne specificira nijednu drugu aminokiselinu i stoga nisu dvosmisleni niti pokazuju dvosmislenost. [[Kodon]]i koji kodiraju jednu aminokiselinu mogu se razlikovati u bilo kojoj od svoje tri pozicije; međutim, najčešće se ta razlika nalazi u drugoj ili trećoj poziciji.<ref>{{cite journal|last1=Lehmann|first1=J|last2=Libchaber|first2=A|title=Degeneracy of the genetic code and stability of the base pair at the second position of the anticodon.|journal=RNA|date=July 2008|volume=14|issue=7|pages=1264–9|pmid=18495942|doi=10.1261/rna.1029808|pmc=2441979}}</ref> Naprimjer, [[aminokiselina]] [[glutaminska kiselina]] specificirana je kodonima GAA i GAG (razlika na trećoj poziciji); aminokiselina [[leucin]] je specificirana kodonima UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG (razlika na prvoj ili trećoj poziciji); a aminokiselina [[serin]] specificirana je kodonima UCA, UCG, UCC, UCU, AGU, AGC (razlika na prvoj, drugoj ili trećoj poziciji).<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} Degeneracija nastaje jer postoji više kodona nego aminokiselina koje se mogu kodirati. Naprimjer, ako postoje dvije baze po kodonu, tada se može kodirati samo 16 aminokiselina (4²=16). Budući da je potreban najmanje 21 kod (20 aminokiselina plus [[stop kpdon]]) i sljedeći najveći broj baza je tri, tada 4³ daje 64 moguća kodona, što znači da mora postojati neka degeneracija.<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} ==Terminologija== {{glavni|Svi primjeri se odnose na standardni kod.}} Pozicija kodona se naziva ''n''-struko degenerirano mjesto ako samo ''n'' od četiri moguća nukleotida (A, C, G, T) na toj poziciji specificira istu aminokiselinu. Nukleotidna zamjena na 4-struko degeneriranom mjestu je uvijek [[sinonimna mutacija]] bez promjene na aminokiselini.<ref name="MBG">{{cite book |vauthors=Watson JD, Baker TA, Bell SP, Gann A, Levine M, Oosick R | title = Molecular Biology of the Gene | publisher = Pearson/Benjamin Cummings | location = San Francisco | year = 2008 | isbn = 978-0-8053-9592-1 }}</ref>{{rp|521–522}} Manje degenerirano mjesto bi proizvelo [[nesinonimna mutacija nesinonimnu mutaciju]] na nekim od supstitucija. Primjer (i jedini) trostruko degeneriranog mjesta je treća pozicija kodona za [[izoleucin]]. AUU, AUC ili AUA svi kodiraju izoleucin, ali AUG kodira [[metionin]]. U računanju, ova pozicija se često tretira kao dvostruko degenerirano mjesto.<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} Pozicija se naziva nedegeneriranom ako bilo koja mutacija na toj poziciji promijeni aminokiselinu. Naprimjer, sve tri pozicije [[metionin]]skog AUG su nedegenerirane, jer je jedini kodon koji kodira metionin AUG. Isto važi i za [[triptofan]]ov UGG.<ref name="MBG"/>{{rp|521–522}} Postoje tri [[aminokiseline]] kodirane sa šest različitih kodona: [[serin]], [[leucin]] i [[arginin]]. Samo dvije aminokiseline su određene po jednim kodonom. Jedna od njih je aminokiselina [[metionin]], određena kodonom AUG, koji također određuje početak translacije; druga je [[triptofan]], određena kodonom UGG. {{Inverzna tabela kodona|T=U}} ==Implikacije== Ova svojstva genetskog koda čine ga otpornijim na greške za [[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]. Naprimjer, u teoriji, četverostruko degenerirani kodoni mogu tolerisati bilo koju tačkastu mutaciju na trećoj poziciji, iako [[pristrasnost u korištenju kodona]] to ograničava u praksi kod mnogih organizama; dvostruko degenerirani kodoni mogu izdržati mutaciju tišine, a ne [[misens mutacja|misens]] ili [[nonsens mutacija|nonsens]] tačkaste mutacije na trećoj poziciji. Budući da su [[tranzicija (genetika)|tranzicijske]] mutacije (mutacije [[purin]]a u purin ili [[pirimidin]]a u pirimidin) vjerovatnije od [[tansverzija (genetika)|transverzijskih]] mutacija (purina u pirimidin ili obrnuto), ekvivalencija purina ili pirimidina na dvostruko degeneriranim mjestima dodaje dodatnu toleranciju na greške.<ref name="MBG"/>{{rp|531–532}} [[Slika:ELLIPTICAL_GENETIC_CODE_Ian.png|thumb|Grupiranje kodona prema molarnom volumenu aminokiselinskih ostataka i [[indeks hidropatije|hidropatija]].]] Praktična posljedica redundancije je da neke greške u genetičkom kodu uzrokuju samo sinonimnu mutaciju ili grešku koja ne bi uticala na protein jer se [[hidrofilnost]] ili [[hidrofobnost]] održava ekvivalentnom supstitucijom aminokiselina ([[konzervativna mutacija]]). Naprimjer, kodon NUN (gdje je N = bilo koji [[nukleotid]]) obično kodira hidrofobne aminokiseline, NCN daje aminokiselinske ostatke koji su male veličine i umjerene hidropatije, a NAN kodira hidrofilne ostatke prosječne veličine.<ref>{{cite book |author=Yang |editor=Michel-Beyerle, M. E. |title=Reaction centers of photosynthetic bacteria: Feldafing-II-Meeting |publisher=Springer-Verlag |location=Berlin |year=1990 |pages=209–18 |isbn=3-540-53420-2 |volume=6|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Füllen G, Youvan DC |title=Genetic Algorithms and Recursive Ensemble Mutagenesis in Protein Engineering |journal=Complexity International |volume=1 |year=1994 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol01/fullen01/html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315071748/http://www.complexity.org.au/ci/vol01/fullen01/html/ |archive-date=2011-03-15 }}</ref> Ove tendencije mogu biti rezultat zajedničkog porijekla [[aminoacil tRNK-sintetaza]] povezanih s ovim kodonima. Ovi varijabilni kodovi za aminokiseline su dozvoljeni zbog modificiranih baza u prvoj bazi [[antikodon]]a [[tRNK]], a formirani [[bazni par]] naziva se [[voljutavi bazni par]]. Modificirane baze uključuju [[inozin]] i ne-Watson-Crick U-G bazni par.<ref name="pmid11256617">{{cite journal |vauthors=Varani G, McClain WH | title = The G x U wobble base pair. A fundamental building block of RNA structure crucial to RNA function in diverse biological systems | journal = EMBO Rep. | volume = 1 | issue = 1 | pages = 18–23 |date=July 2000 | pmid = 11256617 | pmc = 1083677 | doi = 10.1093/embo-reports/kvd001 }}</ref> ==Također pogledajte== *[[Teorija neutralnosti molekularne evolucije]] ==Reference== {{Reflist}} ==Vanjsli linkovi== {{Commonscat Codon degeneracy}} {{MolBioGeneExp}} {{DEFAULTSORT:Codon degeneracy}} [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:Ekspresija gena]] [[Kategorija:Biosinteza proteina]] 5woaj0nlhvk28iu2kn9ls1tck8wfrlk 0 535813 3902532 2026-07-08T09:28:33Z ~2026-38761-11 183392 Nova stranica: {{Evolucija}} [[Slika:The Neutral Theory of Molecular Evolution.jpg|frameless|right]] '''Teorija neutralnnosti molekularne evolucije''' smatra da se većina [[evolucija|evolucijskih]] promjena događa na molekularnom nivou, a većina varijacija unutar i između [[vrsta]] posljedica je slučajnog [[genetički drift|genetičkog drifta]] [[mutacija|mutantnih] [[alel]]a, koji su selektivno [[Neutralna mutacija|neutralni]]. Teorija se primjenjuje samo na evoluciju na molekularnom... 3902532 wikitext text/x-wiki {{Evolucija}} [[Slika:The Neutral Theory of Molecular Evolution.jpg|frameless|right]] '''Teorija neutralnnosti molekularne evolucije''' smatra da se većina [[evolucija|evolucijskih]] promjena događa na molekularnom nivou, a većina varijacija unutar i između [[vrsta]] posljedica je slučajnog [[genetički drift|genetičkog drifta]] [[mutacija|mutantnih] [[alel]]a, koji su selektivno [[Neutralna mutacija|neutralni]]. Teorija se primjenjuje samo na evoluciju na molekularnom nivou i kompatibilna je s [[Fenotip|fenotipskom]] evolucijom oblikovanom [[prirodno odabiranje|prirodnom selekcijom]] kako je postulirao [[Charles Darwin]]. Teorija neutralnosti dopušta mogućnost da je većina mutacija štetna, ali smatra da, budući da se one brzo uklanjaju [[pročišćavajuća selekcija|prirodnom selekcijom]], ne daju značajan doprinos varijacijama unutar i između [[vrsta]] na molekularnom nivou. [[Neutralna mutacija]] je ona koja ne utiče na sposobnost organizma da preživi i razmnožava se. Teorija neutralnnosti pretpostavlja da je većina mutacija koje nisu štetne neutralna, a ne korisna. Budući da se u svakoj [[generacija|generaciji]] vrste uzorkuje samo dio [[gamet]]a, ova teorija sugerira da se mutantni alel može pojaviti unutar populacije i dosegnuti fiksaciju slučajno, a ne [[adaptivna vrijednost|selektivnom prednošću]].<ref name=Kimura83>{{cite book |last=Kimura |first=Motoo |author-link=Motoo Kimura |date=1983 |title=The neutral theory of molecular evolution |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-31793-1 }}</ref> Teoriju jeste predstavio japanski biolog [[Motoo Kimura]] 1968. godine, a nezavisno od njega i dva američka biologa [[Jack Lester King]] i [[Thomas H. Jukes|Thomas Hughes Jukes]] 1969. godine, a Kimura ju je detaljno opisao u svojoj monografiji iz 1983. godine ''teorija neutralnnosti molekularne evolucije''. Prijedlog teorije neutralnosti pratila je opsežna "neutralistička-selekcionistička" kontroverza oko tumačenja obrazaca molekularne divergencije i [[genetički polimorfizam|genskog polimorfizma]], koja je kulminirala 1970-ih i 1980-ih. Teorija neutralnnosti često se koristi kao [[nulta hipoteza]], za razliku od [[adaptacija|adaptivnih]] objašnjenja, za opisivanje pojave morfoloških ili genetičkih karakteristika u organizmima i [[populacija]]ma. Ovo je predloženo u brojnim područjima, uključujući i objašnjenje genetičkih varijacija između populacija jedne nominalne vrste,<ref>{{Cite journal |last=Fenchel |first=Tom |date=2005-11-11 |title=Cosmopolitan microbes and their 'cryptic' species |url=https://www.int-res.com/abstracts/ame/v41/n1/p49-54/ |journal=Aquatic Microbial Ecology |language=en |volume=41 |issue=1 |pages=49–54 |doi=10.3354/ame041049 |issn=0948-3055|doi-access=free }}</ref> pojava složenih subćelijskih mašinerija,<ref name=":2"/> i konvergentnih pojava nekoliko tipičnih [[mikrob]]nih [[morfologija]].<ref>{{Cite journal |last1=Lahr |first1=Daniel J. G. |last2=Laughinghouse |first2=Haywood Dail |last3=Oliverio |first3=Angela M. |last4=Gao |first4=Feng |last5=Katz |first5=Laura A. |date=2014 |title=How discordant morphological and molecular evolution among microorganisms can revise our notions of biodiversity on Earth: Prospects & Overviews |journal=BioEssays |language=en |volume=36 |issue=10 |pages=950–959 |doi=10.1002/bies.201400056 |pmc=4288574 |pmid=25156897}}</ref> ==Porijeklo== Dok neki naučnici, poput Freesea (1962)<ref>{{cite journal |last=Freese |first=E. |title=On the evolution of the base composition of DNA. |journal=Journal of Theoretical Biology |date=July 1962 |volume=3 |issue=1 |pages=82–101 |doi=10.1016/S0022-5193(62)80005-8 |bibcode=1962JThBi...3...82F }}</ref> i Freesea i Yoshide (1965),<ref>{{cite book |last1=Freese |first1=E. |last2=Yoshida |first2=A. |date=1965 |chapter=The role of mutations in evolution. |editor1=Bryson, V. |editor2=Vogel, H. J. |title=Evolving Genes and Proteins |pages=341–355 |publisher=Academic |location=New York }}</ref> sugeriraju da su neutralne mutacije vjerovatno široko rasprostranjene, originalni matematički izvod teorije objavio je [[R.A. Fisher]] 1930. godine.<ref>Fisher R.A. 1930. The distribution of gene ratios for rare mutations. ''Proceedings of the Royal Society of Edinburgh'' volume 50, pages 205-230.</ref> Fisher je, međutim, dao razuman argument za uvjerenje da bi u praksi neutralne genske supstitucije bile vrlo rijetke.<ref>R.J. Berry, T.J. Crawford, G.M. Hewitt 1992. ''Genes in Ecology.'' Blackwell Scientific Publications, Oxford. pp.29-54 J.R.G.Turner: Stochastic processes in populations: the horse behind the cart?.</ref> Koherentnu teoriju neutralne evolucije prvi predložio je [[Motoo Kimura]], 1968.<ref name="pmid5637732">{{cite journal |last=Kimura |first=Motoo |author-link=Motoo Kimura |title=Evolutionary rate at the molecular level |journal=Nature |volume=217 |issue=5129 |pages=624–6 |date=February 1968 |pmid=5637732 |doi=10.1038/217624a0 |bibcode=1968Natur.217..624K |s2cid=4161261 }}</ref> i od strane Kinga i Jukesa, nezavisno 1969. godine.<ref name="pmid5767777">{{cite journal |last1=King |first1=J. L. |last2=Jukes |first2=T. H. |title=Non-Darwinian evolution |journal=Science |volume=164 |issue=3881 |pages=788–98 |date=May 1969 |pmid=5767777 |doi=10.1126/science.164.3881.788 |bibcode=1969Sci...164..788L }}</ref> Kimura se u početku fokusirao na razlike među [[vrsta]]ma; King i Jukes su se fokusirali na razlike unutar vrsta. Mnogi [[molekularna biologija|molekularni biolozi]] i [[populacijska genetika|populacijski genetičari]] također su doprinijeli razvoju teorije neutralnosti.<ref name="Kimura83"/><ref name="Nei2005">{{cite journal |last=Nei |first=Masatoshi |author-link=Masatoshi Nei |title=Selectionism and neutralism in molecular evolution |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=22 |issue=12 |pages=2318–2342 |date=December 2005 |pmid=16120807 |pmc=1513187 |doi=10.1093/molbev/msi242 }}</ref><ref name="Nei2013">{{cite book |last=Nei |first=Masatoshi |date=2013 |title=Mutation-driven evolution |publisher=Oxford University Press}}</ref> Principi [[populacijska genetika|populacijske genetike]], koje su uspostavili [[J. B. S. Haldane|J.B.S. Haldane]], [[Ronald Fisher|R.A. Fisher]] i [[Sewall Wright]], stvorili su matematički pristup analizi [[frekvencija alela|učestalosti gena]] koji je doprinio razvoju Kimurine teorije. Kimura je koristio [[Haldaneova dilema|Haldaneovu dilemu]] u vezi s [[genetičko opterećenje|cijenom selekcije]] kao motivaciju. Haldane procijenio je da je potrebno oko 300 [[generacija]] da se korisna mutacija fiksira u sisarskoj lozi, što znači da je broj supstitucija (1,5 godišnje) u [[evolucija|evoluciji]] između [[ljudi]] i [[čimpanze|čimpanzi]] bio previsok da bi se objasnio korisnim mutacijama. == Funkcionalno ograničenje == Teorija neutralnnosti tvrdi da kako se funkcionalno ograničenje smanjuje, [[vjerovatnoća]] da je mutacija neutralna raste, a time bi trebala rasti i stopa divergencije sekvenci. Prilikom poređenja različitih proteina, uočene su izuzetno visoke stope evolucije kod proteina kao što su fibrinopeptidi i C-lanac molekule pro[[insulin]]a, koji oba imaju malo ili nimalo funkcionalnosti u poređenju sa svojim aktivnim molekulama. Kimura i Tomoko Ohta su također procijenili da lanci [[hemoglobin]]ske podjedinice alfa i beta na površini proteina hemoglobina evoluiraju brzinom gotovo deset puta većom od unutrašnjih džepova, što bi značilo da je ukupna molekularna struktura hemoglobina manje značajna od unutrašnjosti, gdje se nalaze [[hem]] grupe, koje sadrže [[željezo]].<ref>{{Cite journal|last=Kimura|first=M.|title=The Rate of Molecular Evolution Considered from the Standpoint of Population Genetics|date=1969-08-01|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=63|issue=4|pages=1181–1188|doi=10.1073/pnas.63.4.1181|pmid=5260917|pmc=223447|bibcode=1969PNAS...63.1181K |issn=0027-8424|doi-access=free}}</ref> Postoje dokazi da su stope supstitucije [[nukleotid]]a posebno visoke na trećoj poziciji [[kodon]]a, gdje postoji malo funkcionalnog ograničenja.<ref>{{Cite journal|last1=Bofkin|first1=L.|last2=Goldman|first2=N.|date=2006-11-13|title=Variation in Evolutionary Processes at Different Codon Positions|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=24|issue=2|pages=513–521|doi=10.1093/molbev/msl178|pmid=17119011|issn=0737-4038|doi-access=free}}</ref> Ovo gledište se dijelom zasniva na [[degeneracija kodona|degeneriranom genetičkom kodu]], u kojem se sekvence od tri nukleotida ([[kodon]]) mogu razlikovati, a ipak kodirati istu [[aminokiselina|aminokiselinu]] (naprimjer, i ''GCC'' i ''GCA'' kodiraju [[alanin]]). Posljedično, mnoge potencijalne promjene jednog nukleotida su zapravo "tihe" ili "neeksprimirane" (vidi [[sinonimna supstitucija|sinonimna ili tiha supstitucija]]). Pretpostavlja se da takve promjene imaju mali ili nikakav biološki učinak.<ref>{{Citation|last=Crick|first=F.H.C.|chapter=Codon—Anticodon Pairing: The Wobble Hypothesis|date=1989|title=Molecular Biology|pages=370–377|publisher=Elsevier|doi=10.1016/b978-0-12-131200-8.50026-5|isbn=978-0-12-131200-8}}</ref> == Teorija kvantitativnosti == [[Motoo Kimura|Kimura]] je također razvio [[model beskonačnih mjesta]] (ISM) kako bi pružio uvid u evolucijske stope [[mutacija|mutantnih]] [[alel]]a. Ako bi <math>v</math> predstavljao stopu mutacije [[gamet]]a po generaciji <math>N</math> jedinki, svaka sa dva [[hromosom]]ska seta, ukupan broj novih mutanata u svakoj generaciji je <math>2Nv</math>. Neka sada <math>k</math> predstavlja stopu evolucije u smislu mutantnog alela <math>\mu</math> koji postaje fiksiran u populaciji.<ref name=":0">{{cite journal |last=Kimura |first=Motoo |author-link=Motoo Kimura |title=The neutral theory of molecular evolution |journal=Scientific American|volume=241 |issue=5 |pages=98–100, 102, 108 passim |date=November 1979 |pmid=504979 |doi=10.1038/scientificamerican1179-98 |bibcode=1979SciAm.241e..98K |jstor=24965339 |s2cid=5119551 }}</ref> :<math>k=2Nv\mu</math> Prema ISM-u, selektivno neutralne mutacije se pojavljuju brzinom <math>\mu</math> u svakoj od <math>2N</math> kopija [[gen|gena]] i fiksiraju se s vjerojatnoćom <math>1/(2N)</math>. Budući da bilo koji od <math>2N</math> gena ima sposobnost da se fiksira u populaciji, <math>1/2N</math> jednako je <math>\mu</math>, što rezultira jednadžbom brzine evolucijske brzine: :<math>k=v</math> To znači da ako bi sve mutacije bile neutralne, predviđa se da će brzina kojom se fiksne razlike akumuliraju između divergentnih populacija biti jednaka stopi mutacija po jedinki, neovisno o veličini populacije. Kada je udio mutacija koje su neutralne konstantan, takva je i stopa divergencije između populacija. Ovo pruža opravdanje za [[molekularni sat]], koji je prethodio teoriji neutralnosti.<ref name="Zuckerkand62">{{cite book |last1=Zuckerkandl |first1=Emile |author1-link=Emile Zuckerkandl |last2=Pauling |first2=Linus B. |author2-link=Linus Pauling |year=1962 |title=Horizons in Biochemistry |chapter-url=https://archive.org/details/horizonsinbioche0000kash |chapter-url-access=registration |chapter=Molecular disease, evolution, and genetic heterogeneity |editor1=Kasha, M. |editor2=Pullman, B. |pages=[https://archive.org/details/horizonsinbioche0000kash/page/189 189–225] |publisher=Academic Press}}</ref> ISM također pokazuje konstantnost koja se opaža u molekularnim [[genetička loza|lozama]]. Pretpostavlja se da ovaj stohastički proces poštuje jednačine koje opisuju slučajni [[genetički drift]] putem slučajnosti uzorkovanja, a ne na primjer [[genetičko stopiranje]] neutralnog [[alel]]a zbog [[genetička veza|genetičke veze]] s neneutralnim [[alel]]ima. Nakon što se pojavi mutacijom, neutralni alel može postati češći unutar populacije putem [[genetički drift| genetičkog drifta]]. Obično će biti izgubljen ili u rijetkim slučajevima može postati [[Fiksacija (genetika)|fiksiran]], što znači da novi alel postaje standard u populaciji. Prema teoriji neutralnnosti molekularne evolucije, količina [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] unutar vrste trebala bi biti [[Proporcionalnost (matematika)|proporcionalna]] [[efektivna veličina populacije|efektivnoj veličini populacije]]. ==Debata "neutralista i selekcionista"== {{Glavni|Historija evolucijske misli|Historija molekularne evolucije}} Žustra debata nastala je kada je objavljena Kimurina teorija, koja se uglavnom vrtjela oko relativnih postotaka polimorfnih i fiksnih [[alel]]a koji su "neutralni" naspram "neneutralnih". [[Genetički polimorfizam]] znači da različiti oblici određenih gena, a time i [[protein]]a koje oni proizvode, koegzistiraju unutar vrste. Selekcionisti su tvrdili da se takvi polimorfizmi održavaju [[uravnotežavanje selekcije| uravnotežavanjem selekcije]], dok neutralisti smatraju varijaciju proteina prolaznom fazom [[molekularna evolucija|molekularne evolucije]].<ref name="Kimura83"/> Studije Richarda K. Koehna i W. F. Eanesa pokazale su [[korelacija|korelaciju]] između polimorfizma i [[Molekularna masa|molekularne težine]] njihovih molekularnih [[Proteinska podjedinica|podjedinica]].<ref>{{cite journal |last=Eanes |first=Walter F. |date=November 1999 |title=Analysis of Selection on Enzyme Polymorphisms |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=30 |issue=1 |pages=301–326 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.30.1.301|bibcode=1999AnRES..30..301E }}</ref> Ovo je u skladu s pretpostavkom teorije neutralnosti da veće podjedinice trebaju imati veće stope neutralnih mutacija. Selekcionisti, s druge strane, doprinose uvjetima okoline kao glavnim determinantama polimorfizama, a ne strukturnim i funkcionalnim faktorima.<ref name=":0"/> Prema teoriji neutralnoti molekularne evolucije, količina [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] unutar vrste trebala bi biti [[Proporcionalnost (matematika)|proporcionalna]] [[efektivna veličina populacije|efektivnoj veličini populacije]]. Nivoi genetičke raznolikosti variraju mnogo manje od veličina popisnih populacija, što dovodi do "paradoksa varijacije".<ref>{{cite book |last=Lewontin |first=Richard C. |author-link=Richard Lewontin |title=The genetic basis of evolutionary change |date=1973 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-03392-3 |edition=4th printing |url-access=registration |url=https://archive.org/details/geneticbasisofev00lewo}}</ref> Dok su visoki nivoi genetičke raznolikosti bili jedan od prvobitnih argumenata u korist teorije neutralnosti, paradoks varijacije bio je jedan od najjačih argumenata protiv te teorije. Postoji veliki broj statističkih metoda za testiranje da li je teorija neutralnosti dobar opis evolucije (npr. [[McDonald-Kreitmanov test]]<ref>{{cite journal |last=Kreitman |first=M. |title=Methods to detect selection in populations with applications to the human |journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics |volume=1 |issue=1 |pages=539–59 |year=2000 |pmid=11701640 |doi=10.1146/annurev.genom.1.1.539 |doi-access=free }}</ref>), a mnogi autori tvrdili su da je detekcija selekcije.<ref name="pmid11875569">{{cite journal |last1=Fay |first1=J. C. |last2=Wyckoff |first2=G. J. |last3=Wu |first3=C. I. |title=Testing the neutral theory of molecular evolution with genomic data from Drosophila |journal=Nature |volume=415 |issue=6875 |pages=1024–6 |date=February 2002 |pmid=11875569 |doi=10.1038/4151024a |bibcode=2002Natur.415.1024F |s2cid=4420010 }}</ref><ref name="pmid17988176">{{cite journal |last=Begun |first=D. J. |author2=Holloway, A. K. |author3=Stevens, K. |author4=Hillier, L. W. |author5=Poh, Y. P. |author6=Hahn, M. W. |author7=Nista, P. M. |author8=Jones, C. D. |author9=Kern, A. D. |author10=Dewey, C. N. |author11=Pachter, L. |author12=Myers, E. |author13=Langley, C. H. |title=Population genomics: whole-genome analysis of polymorphism and divergence in Drosophila simulans |journal=PLOS Biology |volume=5 |issue=11 |date=November 2007 |pmid=17988176 |pmc=2062478 |doi=10.1371/journal.pbio.0050310 |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid17284599">{{cite journal |last1=Shapiro |first1=J. A. |author2=Huang, W. |author3=Zhang, C. |author4=Hubisz, M. J. |author5=Lu, J. |author6=Turissini, D. A. |author7=Fang, S. |author8=Wang, H. Y. |author9=Hudson, RR |author10=Nielsen, R. |author11=Chen, Z. |author12=Wu, C. I. |title=Adaptive genic evolution in the Drosophila genomes |journal=PNAS |volume=104 |issue=7 |pages=2271–6 |date=February 2007 |pmid=17284599 |pmc=1892965 |doi=10.1073/pnas.0610385104 |bibcode=2007PNAS..104.2271S|doi-access=free }}</ref><ref name="Hahn">{{cite journal |last=Hahn |first=M. W. |title=Toward a selection theory of molecular evolution |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=62 |issue=2 |pages=255–65 |date=February 2008 |pmid=18302709 |doi=10.1111/j.1558-5646.2007.00308.x |bibcode=2008Evolu..62..255H |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid19411596">{{cite journal |last=Akey |first=J. M. |title=Constructing genomic maps of positive selection in humans: where do we go from here? |journal=Genome Research |volume=19 |issue=5 |pages=711–22 |date=May 2009 |pmid=19411596 |pmc=3647533 |doi=10.1101/gr.086652.108 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kern |first1=A. D. |last2=Hahn |first2=M. W. |title=The Neutral Theory in Light of Natural Selection |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=35 |issue=6 |pages=1366–1371 |date=June 2018 |pmid=29722831 |pmc=5967545 |doi=10.1093/molbev/msy092 }}</ref> Neki istraživači ipak tvrde da teorija neutralnosti i dalje stoji, dok istovremeno proširuju definiciju ove teorije, kako bi uključila pozadine selekcije na povezanim lokacijama.<ref>{{cite journal |last=Jensen |first=J.D. |author2=Payseur, B. A. |author3=Stephan, W. |author4=Aquadro C. F. |author5=Lynch, M. Charlesworth, D. |author6=Charlesworth, B. |title=The importance of the Neutral Theory in 1968 and 50 years on: A response to Kern and Hahn 2018 |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=73 |issue=1 |pages=111–114 |date=January 2019 |pmid=30460993 |pmc=6496948 |doi=10.1111/evo.13650 |bibcode=2019Evolu..73..111J }}</ref> == Teorija gotovo neutralnosti== [[Tomoko Ohta]] također je naglasila važnost [[teorija gotovo neutralne molekularne evolucije|gotovo neutralnih]] mutacija, posebno kod blago štetnih mutacija.<ref name="Ohta2002">{{cite journal |last=Ohta |first=T. |title=Near-neutrality in evolution of genes and gene regulation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=25 |pages=16134–7 |date=December 2002 |pmid=12461171 |pmc=138577 |doi=10.1073/pnas.252626899 |bibcode=2002PNAS...9916134O |doi-access=free }}</ref> Teorija gotovo neutralne molekularne evolucije proizilazi iz predviđanja teorije neutralnosti da ravnoteža između selekcije i genetičkog drifta zavisi od efektivne veličine populacije.<ref>{{Cite journal |last=Ohta |first=Tomoko |date=1973 |title=Slightly Deleterious Mutant Substitutions in Evolution |url=https://www.nature.com/articles/246096a0 |journal=[[Nature]] |language= |volume=246 |issue=5428 |pages=96–98 |doi=10.1038/246096a0 |pmid=4585855 |bibcode=1973Natur.246...96O |s2cid=4226804 |issn=1476-4687|url-access=subscription }}</ref> Gotovo neutralne [[mutacije]] jesu one koje nose [[koeficijent selekcije|koeficijente selekcije]] manje od inverzne vrijednosti dvostruke efektivne veličine populacije.<ref name="Kimura833">{{cite book |last=Kimura |first=Motoo |title=The neutral theory of molecular evolution |date=1983 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-31793-1}}</ref> [[Populacijska dinamika]] p gotovo neutralnih mutacija samo se neznatno razlikuje od dinamike neutralnih mutacija, osim ako apsolutna veličina koeficijenta selekcije nije veća od <math>1/N</math>, gdje je <math>N</math> [[efektivna veličina populacije]] u odnosu na selekciju.<ref name="Kimura83" /><ref name="Nei2005" /><ref name="Nei2013" /> Efektivna veličina populacije utiče na to da li se blago štetne mutacije mogu tretirati kao neutralne ili kao štetne.<ref name=":05">{{Cite journal |last=Hughes |first=Austin L. |date=2008 |title=Near Neutrality: the leading edge of the Neutral Theory of Molecular Evolution |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1133 |issue=1 |pages=162–179 |doi=10.1196/annals.1438.001 |pmid=18559820 |issn=0077-8923|pmc=2707937 |bibcode=2008NYASA1133..162H }}</ref> U velikim populacijama, selekcija može smanjiti učestalost blago štetnih mutacija, te se stoga ponašati kao da su štetne. Međutim, u malim populacijama, [[genetički drift]]] može lakše nadvladati selekciju, uzrokujući da se blago štetne mutacije ponašaju kao da su neutralne i da se kreću prema fiksaciji ili gubitku.<ref name=":05"/> == Konstruktivna neutralna evolucija == {{Glavni|Konstruktivna neutralna evolucija}} Temelje za teoriju [[Konstruktivna neutralna evolucija|konstruktivne neutralne evolucije]] (KNE) postavila su dva rada 1990-ih.<ref>{{Cite journal|last1=Covello|first1=Patrick S.|last2=Gray|first2=MichaelW.|date=1993|title=On the evolution of RNA editing|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0168952593900116|journal=Trends in Genetics|language=en|volume=9|issue=8|pages=265–268|doi=10.1016/0168-9525(93)90011-6|pmid=8379005 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Stoltzfus|first=Arlin|date=1999|title=On the Possibility of Constructive Neutral Evolution|url=http://link.springer.com/10.1007/PL00006540|journal=Journal of Molecular Evolution|language=en|volume=49|issue=2|pages=169–181|doi=10.1007/PL00006540|pmid=10441669 |bibcode=1999JMolE..49..169S |s2cid=1743092 |issn=0022-2844|url-access=subscription}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Muñoz-Gómez|first1=Sergio A.|last2=Bilolikar|first2=Gaurav|last3=Wideman|first3=Jeremy G.|last4=Geiler-Samerotte|first4=Kerry|date=2021-04-01|title=Constructive Neutral Evolution 20 Years Later|journal=Journal of Molecular Evolution|language=en|volume=89|issue=3|pages=172–182|doi=10.1007/s00239-021-09996-y|issn=1432-1432|pmc=7982386|pmid=33604782|bibcode=2021JMolE..89..172M }}</ref> Konstruktivna neutralna evolucija teorija je koja sugerira da se složene strukture i procesi mogu pojaviti kroz neutralne tranzicije. Iako je potpuno zasebna teorija, naglasak na neutralnosti kao procesu u kojem se neutralni aleli nasumično fiksiraju [[genetički drift|genetičkim driftom]] pronalazi inspiraciju u ranijem pokušaju teorije neutralnosti da se pozove na njen značaj u evoluciji.<ref name=":1"/> Konceptualno, postoje dvije komponente i <math>B</math> (koje mogu predstavljati dva proteina) koje međusobno djeluju. <math>A</math> , koja obavlja funkciju za sistem, ne zavisi od interakcije sa <math>B</math> za svoju funkcionalnost, a sama interakcija se mogla nasumično pojaviti kod jedinke sa sposobnošću da nestane bez utjecaja na sposobnost <math>A</math> . Ova prisutna, ali trenutno nepotrebna interakcija se stoga naziva "višak kapaciteta" sistema. Međutim, može doći do mutacije koja ugrožava sposobnost <math>A</math> da samostalno obavlja svoju funkciju. Međutim, interakcija <math>A</math>:<math>B</math> koja se već pojavila održava sposobnost <math>A</math> da obavlja svoju početnu funkciju. Stoga, pojava <math>A</math>:<math>B</math> interakcije "pretpostavlja" štetnu prirodu mutacije, čineći je neutralnom promjenom u genomu koja se može širiti kroz populaciju putem slučajnog genetičkog drifta. Stoga je <math>A</math> stekao zavisnost od svoje interakcije sa <math>B</math>.<ref>{{Cite journal|last=Speijer|first=Dave|date=2011|title=Does constructive neutral evolution play an important role in the origin of cellular complexity?: Making sense of the origins and uses of biological complexity|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bies.201100010|journal=BioEssays|language=en|volume=33|issue=5|pages=344–349|doi=10.1002/bies.201100010|pmid=21381061 |s2cid=205470421 |url-access=subscription}}</ref> U ovom slučaju, gubitak <math>B</math> ili <math>A</math>:<math>B</math> interreakcije bi imao negativan učinak na sposobnost prilagođavanja, te bi pročišćavajuća selekcija eliminirala jedinke kod kojih se to dogodi. Iako je svaki od ovih koraka pojedinačno reverzibilan (naprimjer, <math>A</math> može povratiti sposobnost samostalnog funkcioniranja ili se <math>A</math>:<math>B</math> interreakcija može izgubiti), slučajni niz mutacija teži daljem smanjenju sposobnosti <math>A</math> da funkcionira samostalno, a slučajno kretanje kroz prostor ovisnosti može vrlo lako rezultirati konfiguracijom u kojoj je povratak funkcionalnoj nezavisnosti <math>A</math> previše malo vjerojatan, što CNE čini jednosmjernim ili "zupčastim" procesom.<ref>{{Cite journal|last=Stoltzfus|first=Arlin|date=2012-10-13|title=Constructive neutral evolution: exploring evolutionary theory's curious disconnect|journal=Biology Direct|volume=7|issue=1|page=35|doi=10.1186/1745-6150-7-35|issn=1745-6150|pmc=3534586|pmid=23062217 |doi-access=free }}</ref> CNE, koja ne poziva na adaptacionističke mehanizme za porijeklo složenijih sistema (koji uključuju više dijelova i interakcija koje doprinose cjelini), našla je primjenu u razumijevanju evolucijskog porijekla [[splajsosom]]nog eukariotskog kompleksa, [[editirenje RNK|editiranja RNK]], dodatnih [[ribosom]]skih proteina izvan jedra, pojave duge [[nekodirajuća RNK|nekodirajuće RNK]] iz neželjene [[DNK]] i tako dalje.<ref>{{Cite journal|last1=Gray|first1=Michael W.|last2=Lukeš|first2=Julius|last3=Archibald|first3=John M.|last4=Keeling|first4=Patrick J.|last5=Doolittle|first5=W. Ford|date=2010-11-12|title=Irremediable Complexity?|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1198594|journal=Science|language=en|volume=330|issue=6006|pages=920–921|doi=10.1126/science.1198594|pmid=21071654 |bibcode=2010Sci...330..920G |s2cid=206530279 |issn=0036-8075|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lukeš|first1=Julius|last2=Archibald|first2=John M.|last3=Keeling|first3=Patrick J.|last4=Doolittle|first4=W. Ford|last5=Gray|first5=Michael W.|date=2011|title=How a neutral evolutionary ratchet can build cellular complexity|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/iub.489|journal=IUBMB Life|language=en|volume=63|issue=7|pages=528–537|doi=10.1002/iub.489|pmid=21698757 |s2cid=7306575 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lamech|first1=Lilian T.|last2=Mallam|first2=Anna L.|last3=Lambowitz|first3=Alan M.|date=2014-12-23|editor-last=Herschlag|editor-first=Daniel|title=Evolution of RNA-Protein Interactions: Non-Specific Binding Led to RNA Splicing Activity of Fungal Mitochondrial Tyrosyl-tRNA Synthetases|journal=PLOS Biology|language=en|volume=12|issue=12|doi=10.1371/journal.pbio.1002028|issn=1545-7885|pmc=4275181|pmid=25536042 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Palazzo|first1=Alexander F.|last2=Koonin|first2=Eugene V.|date=2020-11-25|title=Functional Long Non-coding RNAs Evolve from Junk Transcripts|journal=Cell|language=en|volume=183|issue=5|pages=1151–1161|doi=10.1016/j.cell.2020.09.047|pmid=33068526 |s2cid=222815635 |doi-access=free}}</ref> U nekim slučajevima, tehnike [[rekonstrukcija predačke sekvence]] omogućile su eksperimentalnu demonstraciju nekih predloženih primjera CNE, kao što je slučaj sa heterooligomernim kompleksima prstenastih proteina u nekim gljivičnim lozama.<ref>{{Cite journal|last1=Finnigan|first1=Gregory C.|last2=Hanson-Smith|first2=Victor|last3=Stevens|first3=Tom H.|last4=Thornton|first4=Joseph W.|date=2012-01-09|title=Evolution of increased complexity in a molecular machine|journal=[[Nature]]|language=en|volume=481|issue=7381|pages=360–364|doi=10.1038/nature10724|issn=0028-0836|pmc=3979732|pmid=22230956|bibcode=2012Natur.481..360F }}</ref> CNE je također predložena kao nulta hipoteza za objašnjenje složenih struktura, te stoga adaptacionistička objašnjenja za nastanak složenosti moraju biti rigorozno testirana, od slučaja do slučaja, u odnosu na ovu nultu hipotezu prije prihvatanja. Razlozi za pozivanje na CNE kao nultu hipotezu uključuju to da se ne pretpostavlja da su promjene ponudile adaptivnu korist domaćinu ili da su bile usmjereno odabrane, a istovremeno održava se važnost rigoroznijih demonstracija adaptacije kada se pozivaju kako bi se izbjegli pretjerani nedostaci adaptacionizma koje kritiziraju Gould i Lewontin.<ref>{{Cite journal|last1=Gould|first1=S. J.|last2=Lewontin|first2=R. C.|last3=Maynard Smith|first3=J.|last4=Holliday|first4=Robin|date=1979-09-21|title=The spandrels of San Marco and the Panglossian paradigm: a critique of the adaptationist programme|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rspb.1979.0086|journal=Proceedings of the Royal Society of London. Series B. Biological Sciences|volume=205|issue=1161|pages=581–598|doi=10.1098/rspb.1979.0086|pmid=42062 |bibcode=1979RSPSB.205..581G |s2cid=2129408 |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Koonin|first=Eugene V.|date=2016|title=Splendor and misery of adaptation, or the importance of neutral null for understanding evolution|journal=BMC Biology|language=en|volume=14|issue=1|doi=10.1186/s12915-016-0338-2|issn=1741-7007|pmc=5180405|pmid=28010725 |bibcode=2016BMCB...14..114K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Brunet|first1=T. D. P.|last2=Doolittle|first2=W. Ford|date=2018-03-19|title=The generality of Constructive Neutral Evolution|journal=Biology & Philosophy|language=en|volume=33|issue=1|page=2|doi=10.1007/s10539-018-9614-6|s2cid=90290787 |issn=1572-8404}}</ref> == Empirijski dokazi za teoriju neutralnosti == Predviđanja izvedena iz teorije neutralnosti uglavnom su podržana u studijama molekularne evolucije.<ref name=":27">{{Cite journal |last1=Nei |first1=Masatoshi |last2=Suzuki |first2=Yoshiyuki |last3=Nozawa |first3=Masafumi |date=2010-09-01 |title=The Neutral Theory of Molecular Evolution in the Genomic Era |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-genom-082908-150129 |journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics |language=en |volume=11 |issue=1 |pages=265–289 |doi=10.1146/annurev-genom-082908-150129 |pmid=20565254 |issn=1527-8204|url-access=subscription }}</ref> Jedna od posljedica teorije neutralnosti jest da je efikasnost pozitivne selekcije veća u [[populacija]]ma ili [[vrsta]]ma s većom [[efektivna veličina populacije|efektivnom veličinom populacije]].<ref name=":32">{{Cite journal |last1=Bakewell |first1=Margaret A. |last2=Shi |first2=Peng |last3=Zhang |first3=Jianzhi |date=May 2007 |title=More genes underwent positive selection in chimpanzee evolution than in human evolution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=104 |issue=18 |pages=7489–7494 |bibcode=2007PNAS..104.7489B |doi=10.1073/pnas.0701705104 |issn=0027-8424 |pmc=1863478 |pmid=17449636 |doi-access=free}}</ref> Ovaj odnos između efektivne veličine populacije i efikasnosti selekcije dokazan je [[genom]]skim studijama vrsta, uključujući [[čimpanze]] i [[ljudi|ljude]], te domaćih vrsta..<ref>{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jianhai |last2=Ni |first2=Pan |last3=Li |first3=Xinyun |last4=Han |first4=Jianlin |last5=Jakovlić |first5=Ivan |last6=Zhang |first6=Chengjun |last7=Zhao |first7=Shuhong |date=2018-01-19 |title=Population size may shape the accumulation of functional mutations following domestication |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=18 |issue=1 |page=4 |doi=10.1186/s12862-018-1120-6 |issn=1471-2148 |pmc=5775542 |pmid=29351740 |doi-access=free |bibcode=2018BMCEE..18....4C }}</ref> U malim populacijama (npr. [[populacijsko usko grlo]] tokom [[specijacija|specijacijskog]] događaja), trebale bi se akumulirati blago štetne mutacije. Podaci iz različitih vrsta podržavaju ovo predviđanje po tome što odnos nesinonimnih i sinonimnih [[nukleotid]]nih supstitucija između vrsta uglavnom premašuje onaj unutar vrste.<ref name=":05"/> Osim toga, nukleotidne i aminokiselinske supstitucije uglavnom se akumuliraju tokom vremena na linearan način, što je u skladu s teorijom neutralnosti.<ref name=":27"/> Argumenti protiv te teorije navode dokaze o široko rasprostranjenoj pozitivnoj selekciji i selektivnim transferima u genomskim podacima.<ref>{{Cite journal |last1=Kern |first1=Andrew D |last2=Hahn |first2=Matthew W |date=2018-06-01 |editor-last=Kumar |editor-first=Sudhir |title=The Neutral Theory in Light of Natural Selection |url=https://academic.oup.com/mbe/article/35/6/1366/4990884 |journal=Molecular Biology and Evolution |language=en |volume=35 |issue=6 |pages=1366–1371 |doi=10.1093/molbev/msy092 |issn=0737-4038|doi-access=free |pmid=29722831 |pmc=5967545 }}</ref> Empirijska podrška za teoriju neutralnosti može varirati ovisno o vrsti proučavanih genomskih podataka i statističkim alatima koji se koriste za detekciju pozitivne selekcije.<ref name=":27"/> Naprimjer, Bayesove metode za detekciju odabranih mjesta [[kodon]]a i [[McDonald-Kreitmanov test|McDonald-Kreitmanovi testovi]] kritikovani su zbog stope pogrešne identifikacije pozitivne selekcije.<ref name=":05"/><ref name=":27"/> == Također pogledajte== * [[Adaptivna evolucija u ljudskom genomu]] * [[Evolucija biološke složenosti]] * [[Molekularna evolucija]] ==Reference<!-- ZoolRes26:225. -->== {{reflist|30em}} == Vanjski linkovi == * [http://www.evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/misconcep_08 Misconceptions about natural selection and adaptation: the neutral theory] at http://evolution.berkeley.edu. * {{Cite journal|date=July 2018|title=Celebrating 50 years of the Neutral Theory|url=https://academic.oup.com/mbe/pages/neutral_theory|journal=Molecular Biology and Evolution}} {{Populacijska genetika}} [[Kategorija:Populacijska genetika]] [[Kategorija:Molekularna evolucija]] [[Kategorija:Teorija neutralnosti]] 09lh78p1ei4lzhuj7hr0pj31i6qyyck 3902533 3902532 2026-07-08T09:30:40Z ~2026-38761-11 183392 /* Vanjski linkovi */ 3902533 wikitext text/x-wiki {{Evolucija}} [[Slika:The Neutral Theory of Molecular Evolution.jpg|frameless|right]] '''Teorija neutralnnosti molekularne evolucije''' smatra da se većina [[evolucija|evolucijskih]] promjena događa na molekularnom nivou, a većina varijacija unutar i između [[vrsta]] posljedica je slučajnog [[genetički drift|genetičkog drifta]] [[mutacija|mutantnih] [[alel]]a, koji su selektivno [[Neutralna mutacija|neutralni]]. Teorija se primjenjuje samo na evoluciju na molekularnom nivou i kompatibilna je s [[Fenotip|fenotipskom]] evolucijom oblikovanom [[prirodno odabiranje|prirodnom selekcijom]] kako je postulirao [[Charles Darwin]]. Teorija neutralnosti dopušta mogućnost da je većina mutacija štetna, ali smatra da, budući da se one brzo uklanjaju [[pročišćavajuća selekcija|prirodnom selekcijom]], ne daju značajan doprinos varijacijama unutar i između [[vrsta]] na molekularnom nivou. [[Neutralna mutacija]] je ona koja ne utiče na sposobnost organizma da preživi i razmnožava se. Teorija neutralnnosti pretpostavlja da je većina mutacija koje nisu štetne neutralna, a ne korisna. Budući da se u svakoj [[generacija|generaciji]] vrste uzorkuje samo dio [[gamet]]a, ova teorija sugerira da se mutantni alel može pojaviti unutar populacije i dosegnuti fiksaciju slučajno, a ne [[adaptivna vrijednost|selektivnom prednošću]].<ref name=Kimura83>{{cite book |last=Kimura |first=Motoo |author-link=Motoo Kimura |date=1983 |title=The neutral theory of molecular evolution |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-31793-1 }}</ref> Teoriju jeste predstavio japanski biolog [[Motoo Kimura]] 1968. godine, a nezavisno od njega i dva američka biologa [[Jack Lester King]] i [[Thomas H. Jukes|Thomas Hughes Jukes]] 1969. godine, a Kimura ju je detaljno opisao u svojoj monografiji iz 1983. godine ''teorija neutralnnosti molekularne evolucije''. Prijedlog teorije neutralnosti pratila je opsežna "neutralistička-selekcionistička" kontroverza oko tumačenja obrazaca molekularne divergencije i [[genetički polimorfizam|genskog polimorfizma]], koja je kulminirala 1970-ih i 1980-ih. Teorija neutralnnosti često se koristi kao [[nulta hipoteza]], za razliku od [[adaptacija|adaptivnih]] objašnjenja, za opisivanje pojave morfoloških ili genetičkih karakteristika u organizmima i [[populacija]]ma. Ovo je predloženo u brojnim područjima, uključujući i objašnjenje genetičkih varijacija između populacija jedne nominalne vrste,<ref>{{Cite journal |last=Fenchel |first=Tom |date=2005-11-11 |title=Cosmopolitan microbes and their 'cryptic' species |url=https://www.int-res.com/abstracts/ame/v41/n1/p49-54/ |journal=Aquatic Microbial Ecology |language=en |volume=41 |issue=1 |pages=49–54 |doi=10.3354/ame041049 |issn=0948-3055|doi-access=free }}</ref> pojava složenih subćelijskih mašinerija,<ref name=":2"/> i konvergentnih pojava nekoliko tipičnih [[mikrob]]nih [[morfologija]].<ref>{{Cite journal |last1=Lahr |first1=Daniel J. G. |last2=Laughinghouse |first2=Haywood Dail |last3=Oliverio |first3=Angela M. |last4=Gao |first4=Feng |last5=Katz |first5=Laura A. |date=2014 |title=How discordant morphological and molecular evolution among microorganisms can revise our notions of biodiversity on Earth: Prospects & Overviews |journal=BioEssays |language=en |volume=36 |issue=10 |pages=950–959 |doi=10.1002/bies.201400056 |pmc=4288574 |pmid=25156897}}</ref> ==Porijeklo== Dok neki naučnici, poput Freesea (1962)<ref>{{cite journal |last=Freese |first=E. |title=On the evolution of the base composition of DNA. |journal=Journal of Theoretical Biology |date=July 1962 |volume=3 |issue=1 |pages=82–101 |doi=10.1016/S0022-5193(62)80005-8 |bibcode=1962JThBi...3...82F }}</ref> i Freesea i Yoshide (1965),<ref>{{cite book |last1=Freese |first1=E. |last2=Yoshida |first2=A. |date=1965 |chapter=The role of mutations in evolution. |editor1=Bryson, V. |editor2=Vogel, H. J. |title=Evolving Genes and Proteins |pages=341–355 |publisher=Academic |location=New York }}</ref> sugeriraju da su neutralne mutacije vjerovatno široko rasprostranjene, originalni matematički izvod teorije objavio je [[R.A. Fisher]] 1930. godine.<ref>Fisher R.A. 1930. The distribution of gene ratios for rare mutations. ''Proceedings of the Royal Society of Edinburgh'' volume 50, pages 205-230.</ref> Fisher je, međutim, dao razuman argument za uvjerenje da bi u praksi neutralne genske supstitucije bile vrlo rijetke.<ref>R.J. Berry, T.J. Crawford, G.M. Hewitt 1992. ''Genes in Ecology.'' Blackwell Scientific Publications, Oxford. pp.29-54 J.R.G.Turner: Stochastic processes in populations: the horse behind the cart?.</ref> Koherentnu teoriju neutralne evolucije prvi predložio je [[Motoo Kimura]], 1968.<ref name="pmid5637732">{{cite journal |last=Kimura |first=Motoo |author-link=Motoo Kimura |title=Evolutionary rate at the molecular level |journal=Nature |volume=217 |issue=5129 |pages=624–6 |date=February 1968 |pmid=5637732 |doi=10.1038/217624a0 |bibcode=1968Natur.217..624K |s2cid=4161261 }}</ref> i od strane Kinga i Jukesa, nezavisno 1969. godine.<ref name="pmid5767777">{{cite journal |last1=King |first1=J. L. |last2=Jukes |first2=T. H. |title=Non-Darwinian evolution |journal=Science |volume=164 |issue=3881 |pages=788–98 |date=May 1969 |pmid=5767777 |doi=10.1126/science.164.3881.788 |bibcode=1969Sci...164..788L }}</ref> Kimura se u početku fokusirao na razlike među [[vrsta]]ma; King i Jukes su se fokusirali na razlike unutar vrsta. Mnogi [[molekularna biologija|molekularni biolozi]] i [[populacijska genetika|populacijski genetičari]] također su doprinijeli razvoju teorije neutralnosti.<ref name="Kimura83"/><ref name="Nei2005">{{cite journal |last=Nei |first=Masatoshi |author-link=Masatoshi Nei |title=Selectionism and neutralism in molecular evolution |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=22 |issue=12 |pages=2318–2342 |date=December 2005 |pmid=16120807 |pmc=1513187 |doi=10.1093/molbev/msi242 }}</ref><ref name="Nei2013">{{cite book |last=Nei |first=Masatoshi |date=2013 |title=Mutation-driven evolution |publisher=Oxford University Press}}</ref> Principi [[populacijska genetika|populacijske genetike]], koje su uspostavili [[J. B. S. Haldane|J.B.S. Haldane]], [[Ronald Fisher|R.A. Fisher]] i [[Sewall Wright]], stvorili su matematički pristup analizi [[frekvencija alela|učestalosti gena]] koji je doprinio razvoju Kimurine teorije. Kimura je koristio [[Haldaneova dilema|Haldaneovu dilemu]] u vezi s [[genetičko opterećenje|cijenom selekcije]] kao motivaciju. Haldane procijenio je da je potrebno oko 300 [[generacija]] da se korisna mutacija fiksira u sisarskoj lozi, što znači da je broj supstitucija (1,5 godišnje) u [[evolucija|evoluciji]] između [[ljudi]] i [[čimpanze|čimpanzi]] bio previsok da bi se objasnio korisnim mutacijama. == Funkcionalno ograničenje == Teorija neutralnnosti tvrdi da kako se funkcionalno ograničenje smanjuje, [[vjerovatnoća]] da je mutacija neutralna raste, a time bi trebala rasti i stopa divergencije sekvenci. Prilikom poređenja različitih proteina, uočene su izuzetno visoke stope evolucije kod proteina kao što su fibrinopeptidi i C-lanac molekule pro[[insulin]]a, koji oba imaju malo ili nimalo funkcionalnosti u poređenju sa svojim aktivnim molekulama. Kimura i Tomoko Ohta su također procijenili da lanci [[hemoglobin]]ske podjedinice alfa i beta na površini proteina hemoglobina evoluiraju brzinom gotovo deset puta većom od unutrašnjih džepova, što bi značilo da je ukupna molekularna struktura hemoglobina manje značajna od unutrašnjosti, gdje se nalaze [[hem]] grupe, koje sadrže [[željezo]].<ref>{{Cite journal|last=Kimura|first=M.|title=The Rate of Molecular Evolution Considered from the Standpoint of Population Genetics|date=1969-08-01|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=63|issue=4|pages=1181–1188|doi=10.1073/pnas.63.4.1181|pmid=5260917|pmc=223447|bibcode=1969PNAS...63.1181K |issn=0027-8424|doi-access=free}}</ref> Postoje dokazi da su stope supstitucije [[nukleotid]]a posebno visoke na trećoj poziciji [[kodon]]a, gdje postoji malo funkcionalnog ograničenja.<ref>{{Cite journal|last1=Bofkin|first1=L.|last2=Goldman|first2=N.|date=2006-11-13|title=Variation in Evolutionary Processes at Different Codon Positions|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=24|issue=2|pages=513–521|doi=10.1093/molbev/msl178|pmid=17119011|issn=0737-4038|doi-access=free}}</ref> Ovo gledište se dijelom zasniva na [[degeneracija kodona|degeneriranom genetičkom kodu]], u kojem se sekvence od tri nukleotida ([[kodon]]) mogu razlikovati, a ipak kodirati istu [[aminokiselina|aminokiselinu]] (naprimjer, i ''GCC'' i ''GCA'' kodiraju [[alanin]]). Posljedično, mnoge potencijalne promjene jednog nukleotida su zapravo "tihe" ili "neeksprimirane" (vidi [[sinonimna supstitucija|sinonimna ili tiha supstitucija]]). Pretpostavlja se da takve promjene imaju mali ili nikakav biološki učinak.<ref>{{Citation|last=Crick|first=F.H.C.|chapter=Codon—Anticodon Pairing: The Wobble Hypothesis|date=1989|title=Molecular Biology|pages=370–377|publisher=Elsevier|doi=10.1016/b978-0-12-131200-8.50026-5|isbn=978-0-12-131200-8}}</ref> == Teorija kvantitativnosti == [[Motoo Kimura|Kimura]] je također razvio [[model beskonačnih mjesta]] (ISM) kako bi pružio uvid u evolucijske stope [[mutacija|mutantnih]] [[alel]]a. Ako bi <math>v</math> predstavljao stopu mutacije [[gamet]]a po generaciji <math>N</math> jedinki, svaka sa dva [[hromosom]]ska seta, ukupan broj novih mutanata u svakoj generaciji je <math>2Nv</math>. Neka sada <math>k</math> predstavlja stopu evolucije u smislu mutantnog alela <math>\mu</math> koji postaje fiksiran u populaciji.<ref name=":0">{{cite journal |last=Kimura |first=Motoo |author-link=Motoo Kimura |title=The neutral theory of molecular evolution |journal=Scientific American|volume=241 |issue=5 |pages=98–100, 102, 108 passim |date=November 1979 |pmid=504979 |doi=10.1038/scientificamerican1179-98 |bibcode=1979SciAm.241e..98K |jstor=24965339 |s2cid=5119551 }}</ref> :<math>k=2Nv\mu</math> Prema ISM-u, selektivno neutralne mutacije se pojavljuju brzinom <math>\mu</math> u svakoj od <math>2N</math> kopija [[gen|gena]] i fiksiraju se s vjerojatnoćom <math>1/(2N)</math>. Budući da bilo koji od <math>2N</math> gena ima sposobnost da se fiksira u populaciji, <math>1/2N</math> jednako je <math>\mu</math>, što rezultira jednadžbom brzine evolucijske brzine: :<math>k=v</math> To znači da ako bi sve mutacije bile neutralne, predviđa se da će brzina kojom se fiksne razlike akumuliraju između divergentnih populacija biti jednaka stopi mutacija po jedinki, neovisno o veličini populacije. Kada je udio mutacija koje su neutralne konstantan, takva je i stopa divergencije između populacija. Ovo pruža opravdanje za [[molekularni sat]], koji je prethodio teoriji neutralnosti.<ref name="Zuckerkand62">{{cite book |last1=Zuckerkandl |first1=Emile |author1-link=Emile Zuckerkandl |last2=Pauling |first2=Linus B. |author2-link=Linus Pauling |year=1962 |title=Horizons in Biochemistry |chapter-url=https://archive.org/details/horizonsinbioche0000kash |chapter-url-access=registration |chapter=Molecular disease, evolution, and genetic heterogeneity |editor1=Kasha, M. |editor2=Pullman, B. |pages=[https://archive.org/details/horizonsinbioche0000kash/page/189 189–225] |publisher=Academic Press}}</ref> ISM također pokazuje konstantnost koja se opaža u molekularnim [[genetička loza|lozama]]. Pretpostavlja se da ovaj stohastički proces poštuje jednačine koje opisuju slučajni [[genetički drift]] putem slučajnosti uzorkovanja, a ne na primjer [[genetičko stopiranje]] neutralnog [[alel]]a zbog [[genetička veza|genetičke veze]] s neneutralnim [[alel]]ima. Nakon što se pojavi mutacijom, neutralni alel može postati češći unutar populacije putem [[genetički drift| genetičkog drifta]]. Obično će biti izgubljen ili u rijetkim slučajevima može postati [[Fiksacija (genetika)|fiksiran]], što znači da novi alel postaje standard u populaciji. Prema teoriji neutralnnosti molekularne evolucije, količina [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] unutar vrste trebala bi biti [[Proporcionalnost (matematika)|proporcionalna]] [[efektivna veličina populacije|efektivnoj veličini populacije]]. ==Debata "neutralista i selekcionista"== {{Glavni|Historija evolucijske misli|Historija molekularne evolucije}} Žustra debata nastala je kada je objavljena Kimurina teorija, koja se uglavnom vrtjela oko relativnih postotaka polimorfnih i fiksnih [[alel]]a koji su "neutralni" naspram "neneutralnih". [[Genetički polimorfizam]] znači da različiti oblici određenih gena, a time i [[protein]]a koje oni proizvode, koegzistiraju unutar vrste. Selekcionisti su tvrdili da se takvi polimorfizmi održavaju [[uravnotežavanje selekcije| uravnotežavanjem selekcije]], dok neutralisti smatraju varijaciju proteina prolaznom fazom [[molekularna evolucija|molekularne evolucije]].<ref name="Kimura83"/> Studije Richarda K. Koehna i W. F. Eanesa pokazale su [[korelacija|korelaciju]] između polimorfizma i [[Molekularna masa|molekularne težine]] njihovih molekularnih [[Proteinska podjedinica|podjedinica]].<ref>{{cite journal |last=Eanes |first=Walter F. |date=November 1999 |title=Analysis of Selection on Enzyme Polymorphisms |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=30 |issue=1 |pages=301–326 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.30.1.301|bibcode=1999AnRES..30..301E }}</ref> Ovo je u skladu s pretpostavkom teorije neutralnosti da veće podjedinice trebaju imati veće stope neutralnih mutacija. Selekcionisti, s druge strane, doprinose uvjetima okoline kao glavnim determinantama polimorfizama, a ne strukturnim i funkcionalnim faktorima.<ref name=":0"/> Prema teoriji neutralnoti molekularne evolucije, količina [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] unutar vrste trebala bi biti [[Proporcionalnost (matematika)|proporcionalna]] [[efektivna veličina populacije|efektivnoj veličini populacije]]. Nivoi genetičke raznolikosti variraju mnogo manje od veličina popisnih populacija, što dovodi do "paradoksa varijacije".<ref>{{cite book |last=Lewontin |first=Richard C. |author-link=Richard Lewontin |title=The genetic basis of evolutionary change |date=1973 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-03392-3 |edition=4th printing |url-access=registration |url=https://archive.org/details/geneticbasisofev00lewo}}</ref> Dok su visoki nivoi genetičke raznolikosti bili jedan od prvobitnih argumenata u korist teorije neutralnosti, paradoks varijacije bio je jedan od najjačih argumenata protiv te teorije. Postoji veliki broj statističkih metoda za testiranje da li je teorija neutralnosti dobar opis evolucije (npr. [[McDonald-Kreitmanov test]]<ref>{{cite journal |last=Kreitman |first=M. |title=Methods to detect selection in populations with applications to the human |journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics |volume=1 |issue=1 |pages=539–59 |year=2000 |pmid=11701640 |doi=10.1146/annurev.genom.1.1.539 |doi-access=free }}</ref>), a mnogi autori tvrdili su da je detekcija selekcije.<ref name="pmid11875569">{{cite journal |last1=Fay |first1=J. C. |last2=Wyckoff |first2=G. J. |last3=Wu |first3=C. I. |title=Testing the neutral theory of molecular evolution with genomic data from Drosophila |journal=Nature |volume=415 |issue=6875 |pages=1024–6 |date=February 2002 |pmid=11875569 |doi=10.1038/4151024a |bibcode=2002Natur.415.1024F |s2cid=4420010 }}</ref><ref name="pmid17988176">{{cite journal |last=Begun |first=D. J. |author2=Holloway, A. K. |author3=Stevens, K. |author4=Hillier, L. W. |author5=Poh, Y. P. |author6=Hahn, M. W. |author7=Nista, P. M. |author8=Jones, C. D. |author9=Kern, A. D. |author10=Dewey, C. N. |author11=Pachter, L. |author12=Myers, E. |author13=Langley, C. H. |title=Population genomics: whole-genome analysis of polymorphism and divergence in Drosophila simulans |journal=PLOS Biology |volume=5 |issue=11 |date=November 2007 |pmid=17988176 |pmc=2062478 |doi=10.1371/journal.pbio.0050310 |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid17284599">{{cite journal |last1=Shapiro |first1=J. A. |author2=Huang, W. |author3=Zhang, C. |author4=Hubisz, M. J. |author5=Lu, J. |author6=Turissini, D. A. |author7=Fang, S. |author8=Wang, H. Y. |author9=Hudson, RR |author10=Nielsen, R. |author11=Chen, Z. |author12=Wu, C. I. |title=Adaptive genic evolution in the Drosophila genomes |journal=PNAS |volume=104 |issue=7 |pages=2271–6 |date=February 2007 |pmid=17284599 |pmc=1892965 |doi=10.1073/pnas.0610385104 |bibcode=2007PNAS..104.2271S|doi-access=free }}</ref><ref name="Hahn">{{cite journal |last=Hahn |first=M. W. |title=Toward a selection theory of molecular evolution |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=62 |issue=2 |pages=255–65 |date=February 2008 |pmid=18302709 |doi=10.1111/j.1558-5646.2007.00308.x |bibcode=2008Evolu..62..255H |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid19411596">{{cite journal |last=Akey |first=J. M. |title=Constructing genomic maps of positive selection in humans: where do we go from here? |journal=Genome Research |volume=19 |issue=5 |pages=711–22 |date=May 2009 |pmid=19411596 |pmc=3647533 |doi=10.1101/gr.086652.108 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kern |first1=A. D. |last2=Hahn |first2=M. W. |title=The Neutral Theory in Light of Natural Selection |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=35 |issue=6 |pages=1366–1371 |date=June 2018 |pmid=29722831 |pmc=5967545 |doi=10.1093/molbev/msy092 }}</ref> Neki istraživači ipak tvrde da teorija neutralnosti i dalje stoji, dok istovremeno proširuju definiciju ove teorije, kako bi uključila pozadine selekcije na povezanim lokacijama.<ref>{{cite journal |last=Jensen |first=J.D. |author2=Payseur, B. A. |author3=Stephan, W. |author4=Aquadro C. F. |author5=Lynch, M. Charlesworth, D. |author6=Charlesworth, B. |title=The importance of the Neutral Theory in 1968 and 50 years on: A response to Kern and Hahn 2018 |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=73 |issue=1 |pages=111–114 |date=January 2019 |pmid=30460993 |pmc=6496948 |doi=10.1111/evo.13650 |bibcode=2019Evolu..73..111J }}</ref> == Teorija gotovo neutralnosti== [[Tomoko Ohta]] također je naglasila važnost [[teorija gotovo neutralne molekularne evolucije|gotovo neutralnih]] mutacija, posebno kod blago štetnih mutacija.<ref name="Ohta2002">{{cite journal |last=Ohta |first=T. |title=Near-neutrality in evolution of genes and gene regulation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=25 |pages=16134–7 |date=December 2002 |pmid=12461171 |pmc=138577 |doi=10.1073/pnas.252626899 |bibcode=2002PNAS...9916134O |doi-access=free }}</ref> Teorija gotovo neutralne molekularne evolucije proizilazi iz predviđanja teorije neutralnosti da ravnoteža između selekcije i genetičkog drifta zavisi od efektivne veličine populacije.<ref>{{Cite journal |last=Ohta |first=Tomoko |date=1973 |title=Slightly Deleterious Mutant Substitutions in Evolution |url=https://www.nature.com/articles/246096a0 |journal=[[Nature]] |language= |volume=246 |issue=5428 |pages=96–98 |doi=10.1038/246096a0 |pmid=4585855 |bibcode=1973Natur.246...96O |s2cid=4226804 |issn=1476-4687|url-access=subscription }}</ref> Gotovo neutralne [[mutacije]] jesu one koje nose [[koeficijent selekcije|koeficijente selekcije]] manje od inverzne vrijednosti dvostruke efektivne veličine populacije.<ref name="Kimura833">{{cite book |last=Kimura |first=Motoo |title=The neutral theory of molecular evolution |date=1983 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-31793-1}}</ref> [[Populacijska dinamika]] p gotovo neutralnih mutacija samo se neznatno razlikuje od dinamike neutralnih mutacija, osim ako apsolutna veličina koeficijenta selekcije nije veća od <math>1/N</math>, gdje je <math>N</math> [[efektivna veličina populacije]] u odnosu na selekciju.<ref name="Kimura83" /><ref name="Nei2005" /><ref name="Nei2013" /> Efektivna veličina populacije utiče na to da li se blago štetne mutacije mogu tretirati kao neutralne ili kao štetne.<ref name=":05">{{Cite journal |last=Hughes |first=Austin L. |date=2008 |title=Near Neutrality: the leading edge of the Neutral Theory of Molecular Evolution |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1133 |issue=1 |pages=162–179 |doi=10.1196/annals.1438.001 |pmid=18559820 |issn=0077-8923|pmc=2707937 |bibcode=2008NYASA1133..162H }}</ref> U velikim populacijama, selekcija može smanjiti učestalost blago štetnih mutacija, te se stoga ponašati kao da su štetne. Međutim, u malim populacijama, [[genetički drift]]] može lakše nadvladati selekciju, uzrokujući da se blago štetne mutacije ponašaju kao da su neutralne i da se kreću prema fiksaciji ili gubitku.<ref name=":05"/> == Konstruktivna neutralna evolucija == {{Glavni|Konstruktivna neutralna evolucija}} Temelje za teoriju [[Konstruktivna neutralna evolucija|konstruktivne neutralne evolucije]] (KNE) postavila su dva rada 1990-ih.<ref>{{Cite journal|last1=Covello|first1=Patrick S.|last2=Gray|first2=MichaelW.|date=1993|title=On the evolution of RNA editing|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0168952593900116|journal=Trends in Genetics|language=en|volume=9|issue=8|pages=265–268|doi=10.1016/0168-9525(93)90011-6|pmid=8379005 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Stoltzfus|first=Arlin|date=1999|title=On the Possibility of Constructive Neutral Evolution|url=http://link.springer.com/10.1007/PL00006540|journal=Journal of Molecular Evolution|language=en|volume=49|issue=2|pages=169–181|doi=10.1007/PL00006540|pmid=10441669 |bibcode=1999JMolE..49..169S |s2cid=1743092 |issn=0022-2844|url-access=subscription}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Muñoz-Gómez|first1=Sergio A.|last2=Bilolikar|first2=Gaurav|last3=Wideman|first3=Jeremy G.|last4=Geiler-Samerotte|first4=Kerry|date=2021-04-01|title=Constructive Neutral Evolution 20 Years Later|journal=Journal of Molecular Evolution|language=en|volume=89|issue=3|pages=172–182|doi=10.1007/s00239-021-09996-y|issn=1432-1432|pmc=7982386|pmid=33604782|bibcode=2021JMolE..89..172M }}</ref> Konstruktivna neutralna evolucija teorija je koja sugerira da se složene strukture i procesi mogu pojaviti kroz neutralne tranzicije. Iako je potpuno zasebna teorija, naglasak na neutralnosti kao procesu u kojem se neutralni aleli nasumično fiksiraju [[genetički drift|genetičkim driftom]] pronalazi inspiraciju u ranijem pokušaju teorije neutralnosti da se pozove na njen značaj u evoluciji.<ref name=":1"/> Konceptualno, postoje dvije komponente i <math>B</math> (koje mogu predstavljati dva proteina) koje međusobno djeluju. <math>A</math> , koja obavlja funkciju za sistem, ne zavisi od interakcije sa <math>B</math> za svoju funkcionalnost, a sama interakcija se mogla nasumično pojaviti kod jedinke sa sposobnošću da nestane bez utjecaja na sposobnost <math>A</math> . Ova prisutna, ali trenutno nepotrebna interakcija se stoga naziva "višak kapaciteta" sistema. Međutim, može doći do mutacije koja ugrožava sposobnost <math>A</math> da samostalno obavlja svoju funkciju. Međutim, interakcija <math>A</math>:<math>B</math> koja se već pojavila održava sposobnost <math>A</math> da obavlja svoju početnu funkciju. Stoga, pojava <math>A</math>:<math>B</math> interakcije "pretpostavlja" štetnu prirodu mutacije, čineći je neutralnom promjenom u genomu koja se može širiti kroz populaciju putem slučajnog genetičkog drifta. Stoga je <math>A</math> stekao zavisnost od svoje interakcije sa <math>B</math>.<ref>{{Cite journal|last=Speijer|first=Dave|date=2011|title=Does constructive neutral evolution play an important role in the origin of cellular complexity?: Making sense of the origins and uses of biological complexity|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bies.201100010|journal=BioEssays|language=en|volume=33|issue=5|pages=344–349|doi=10.1002/bies.201100010|pmid=21381061 |s2cid=205470421 |url-access=subscription}}</ref> U ovom slučaju, gubitak <math>B</math> ili <math>A</math>:<math>B</math> interreakcije bi imao negativan učinak na sposobnost prilagođavanja, te bi pročišćavajuća selekcija eliminirala jedinke kod kojih se to dogodi. Iako je svaki od ovih koraka pojedinačno reverzibilan (naprimjer, <math>A</math> može povratiti sposobnost samostalnog funkcioniranja ili se <math>A</math>:<math>B</math> interreakcija može izgubiti), slučajni niz mutacija teži daljem smanjenju sposobnosti <math>A</math> da funkcionira samostalno, a slučajno kretanje kroz prostor ovisnosti može vrlo lako rezultirati konfiguracijom u kojoj je povratak funkcionalnoj nezavisnosti <math>A</math> previše malo vjerojatan, što CNE čini jednosmjernim ili "zupčastim" procesom.<ref>{{Cite journal|last=Stoltzfus|first=Arlin|date=2012-10-13|title=Constructive neutral evolution: exploring evolutionary theory's curious disconnect|journal=Biology Direct|volume=7|issue=1|page=35|doi=10.1186/1745-6150-7-35|issn=1745-6150|pmc=3534586|pmid=23062217 |doi-access=free }}</ref> CNE, koja ne poziva na adaptacionističke mehanizme za porijeklo složenijih sistema (koji uključuju više dijelova i interakcija koje doprinose cjelini), našla je primjenu u razumijevanju evolucijskog porijekla [[splajsosom]]nog eukariotskog kompleksa, [[editirenje RNK|editiranja RNK]], dodatnih [[ribosom]]skih proteina izvan jedra, pojave duge [[nekodirajuća RNK|nekodirajuće RNK]] iz neželjene [[DNK]] i tako dalje.<ref>{{Cite journal|last1=Gray|first1=Michael W.|last2=Lukeš|first2=Julius|last3=Archibald|first3=John M.|last4=Keeling|first4=Patrick J.|last5=Doolittle|first5=W. Ford|date=2010-11-12|title=Irremediable Complexity?|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1198594|journal=Science|language=en|volume=330|issue=6006|pages=920–921|doi=10.1126/science.1198594|pmid=21071654 |bibcode=2010Sci...330..920G |s2cid=206530279 |issn=0036-8075|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lukeš|first1=Julius|last2=Archibald|first2=John M.|last3=Keeling|first3=Patrick J.|last4=Doolittle|first4=W. Ford|last5=Gray|first5=Michael W.|date=2011|title=How a neutral evolutionary ratchet can build cellular complexity|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/iub.489|journal=IUBMB Life|language=en|volume=63|issue=7|pages=528–537|doi=10.1002/iub.489|pmid=21698757 |s2cid=7306575 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lamech|first1=Lilian T.|last2=Mallam|first2=Anna L.|last3=Lambowitz|first3=Alan M.|date=2014-12-23|editor-last=Herschlag|editor-first=Daniel|title=Evolution of RNA-Protein Interactions: Non-Specific Binding Led to RNA Splicing Activity of Fungal Mitochondrial Tyrosyl-tRNA Synthetases|journal=PLOS Biology|language=en|volume=12|issue=12|doi=10.1371/journal.pbio.1002028|issn=1545-7885|pmc=4275181|pmid=25536042 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Palazzo|first1=Alexander F.|last2=Koonin|first2=Eugene V.|date=2020-11-25|title=Functional Long Non-coding RNAs Evolve from Junk Transcripts|journal=Cell|language=en|volume=183|issue=5|pages=1151–1161|doi=10.1016/j.cell.2020.09.047|pmid=33068526 |s2cid=222815635 |doi-access=free}}</ref> U nekim slučajevima, tehnike [[rekonstrukcija predačke sekvence]] omogućile su eksperimentalnu demonstraciju nekih predloženih primjera CNE, kao što je slučaj sa heterooligomernim kompleksima prstenastih proteina u nekim gljivičnim lozama.<ref>{{Cite journal|last1=Finnigan|first1=Gregory C.|last2=Hanson-Smith|first2=Victor|last3=Stevens|first3=Tom H.|last4=Thornton|first4=Joseph W.|date=2012-01-09|title=Evolution of increased complexity in a molecular machine|journal=[[Nature]]|language=en|volume=481|issue=7381|pages=360–364|doi=10.1038/nature10724|issn=0028-0836|pmc=3979732|pmid=22230956|bibcode=2012Natur.481..360F }}</ref> CNE je također predložena kao nulta hipoteza za objašnjenje složenih struktura, te stoga adaptacionistička objašnjenja za nastanak složenosti moraju biti rigorozno testirana, od slučaja do slučaja, u odnosu na ovu nultu hipotezu prije prihvatanja. Razlozi za pozivanje na CNE kao nultu hipotezu uključuju to da se ne pretpostavlja da su promjene ponudile adaptivnu korist domaćinu ili da su bile usmjereno odabrane, a istovremeno održava se važnost rigoroznijih demonstracija adaptacije kada se pozivaju kako bi se izbjegli pretjerani nedostaci adaptacionizma koje kritiziraju Gould i Lewontin.<ref>{{Cite journal|last1=Gould|first1=S. J.|last2=Lewontin|first2=R. C.|last3=Maynard Smith|first3=J.|last4=Holliday|first4=Robin|date=1979-09-21|title=The spandrels of San Marco and the Panglossian paradigm: a critique of the adaptationist programme|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rspb.1979.0086|journal=Proceedings of the Royal Society of London. Series B. Biological Sciences|volume=205|issue=1161|pages=581–598|doi=10.1098/rspb.1979.0086|pmid=42062 |bibcode=1979RSPSB.205..581G |s2cid=2129408 |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Koonin|first=Eugene V.|date=2016|title=Splendor and misery of adaptation, or the importance of neutral null for understanding evolution|journal=BMC Biology|language=en|volume=14|issue=1|doi=10.1186/s12915-016-0338-2|issn=1741-7007|pmc=5180405|pmid=28010725 |bibcode=2016BMCB...14..114K |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Brunet|first1=T. D. P.|last2=Doolittle|first2=W. Ford|date=2018-03-19|title=The generality of Constructive Neutral Evolution|journal=Biology & Philosophy|language=en|volume=33|issue=1|page=2|doi=10.1007/s10539-018-9614-6|s2cid=90290787 |issn=1572-8404}}</ref> == Empirijski dokazi za teoriju neutralnosti == Predviđanja izvedena iz teorije neutralnosti uglavnom su podržana u studijama molekularne evolucije.<ref name=":27">{{Cite journal |last1=Nei |first1=Masatoshi |last2=Suzuki |first2=Yoshiyuki |last3=Nozawa |first3=Masafumi |date=2010-09-01 |title=The Neutral Theory of Molecular Evolution in the Genomic Era |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-genom-082908-150129 |journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics |language=en |volume=11 |issue=1 |pages=265–289 |doi=10.1146/annurev-genom-082908-150129 |pmid=20565254 |issn=1527-8204|url-access=subscription }}</ref> Jedna od posljedica teorije neutralnosti jest da je efikasnost pozitivne selekcije veća u [[populacija]]ma ili [[vrsta]]ma s većom [[efektivna veličina populacije|efektivnom veličinom populacije]].<ref name=":32">{{Cite journal |last1=Bakewell |first1=Margaret A. |last2=Shi |first2=Peng |last3=Zhang |first3=Jianzhi |date=May 2007 |title=More genes underwent positive selection in chimpanzee evolution than in human evolution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=104 |issue=18 |pages=7489–7494 |bibcode=2007PNAS..104.7489B |doi=10.1073/pnas.0701705104 |issn=0027-8424 |pmc=1863478 |pmid=17449636 |doi-access=free}}</ref> Ovaj odnos između efektivne veličine populacije i efikasnosti selekcije dokazan je [[genom]]skim studijama vrsta, uključujući [[čimpanze]] i [[ljudi|ljude]], te domaćih vrsta..<ref>{{Cite journal |last1=Chen |first1=Jianhai |last2=Ni |first2=Pan |last3=Li |first3=Xinyun |last4=Han |first4=Jianlin |last5=Jakovlić |first5=Ivan |last6=Zhang |first6=Chengjun |last7=Zhao |first7=Shuhong |date=2018-01-19 |title=Population size may shape the accumulation of functional mutations following domestication |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=18 |issue=1 |page=4 |doi=10.1186/s12862-018-1120-6 |issn=1471-2148 |pmc=5775542 |pmid=29351740 |doi-access=free |bibcode=2018BMCEE..18....4C }}</ref> U malim populacijama (npr. [[populacijsko usko grlo]] tokom [[specijacija|specijacijskog]] događaja), trebale bi se akumulirati blago štetne mutacije. Podaci iz različitih vrsta podržavaju ovo predviđanje po tome što odnos nesinonimnih i sinonimnih [[nukleotid]]nih supstitucija između vrsta uglavnom premašuje onaj unutar vrste.<ref name=":05"/> Osim toga, nukleotidne i aminokiselinske supstitucije uglavnom se akumuliraju tokom vremena na linearan način, što je u skladu s teorijom neutralnosti.<ref name=":27"/> Argumenti protiv te teorije navode dokaze o široko rasprostranjenoj pozitivnoj selekciji i selektivnim transferima u genomskim podacima.<ref>{{Cite journal |last1=Kern |first1=Andrew D |last2=Hahn |first2=Matthew W |date=2018-06-01 |editor-last=Kumar |editor-first=Sudhir |title=The Neutral Theory in Light of Natural Selection |url=https://academic.oup.com/mbe/article/35/6/1366/4990884 |journal=Molecular Biology and Evolution |language=en |volume=35 |issue=6 |pages=1366–1371 |doi=10.1093/molbev/msy092 |issn=0737-4038|doi-access=free |pmid=29722831 |pmc=5967545 }}</ref> Empirijska podrška za teoriju neutralnosti može varirati ovisno o vrsti proučavanih genomskih podataka i statističkim alatima koji se koriste za detekciju pozitivne selekcije.<ref name=":27"/> Naprimjer, Bayesove metode za detekciju odabranih mjesta [[kodon]]a i [[McDonald-Kreitmanov test|McDonald-Kreitmanovi testovi]] kritikovani su zbog stope pogrešne identifikacije pozitivne selekcije.<ref name=":05"/><ref name=":27"/> == Također pogledajte== * [[Adaptivna evolucija u ljudskom genomu]] * [[Evolucija biološke složenosti]] * [[Molekularna evolucija]] ==Reference<!-- ZoolRes26:225. -->== {{reflist|30em}} == Vanjski linkovi == * [http://www.evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/misconcep_08 Misconceptions about natural selection and adaptation: the neutral theory] at http://evolution.berkeley.edu. * {{Cite journal|date=July 2018|title=Celebrating 50 years of the Neutral Theory|url=https://academic.oup.com/mbe/pages/neutral_theory|journal=Molecular Biology and Evolution}} {{genetika}} [[Kategorija:Populacijska genetika]] [[Kategorija:Molekularna evolucija]] [[Kategorija:Teorija neutralnosti]] pshdozgnce0dvxa4wx88orfjbaig8am 0 535815 3902573 2026-07-08T10:12:27Z Genetičar-10 183396 Nova stranica: Hipoteza '''jedan [[gen]] – jedan [[enzim]]''' ideja je da geni djeluju putem proizvodnje [[enzim]]a, pri čemu je svaki gen odgovoran za proizvodnju jednog enzima, koji zauzvrat utiče na jedan korak u metaboličkom putu. Koncept su predložili [[George Beadle]] i [[Edward Tatum]] u uticajnom radu iz 1941. godine.<ref name="PNAS 1941"> {{Cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |date = 15 November 1941 |title = Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora... 3902573 wikitext text/x-wiki Hipoteza '''jedan [[gen]] – jedan [[enzim]]''' ideja je da geni djeluju putem proizvodnje [[enzim]]a, pri čemu je svaki gen odgovoran za proizvodnju jednog enzima, koji zauzvrat utiče na jedan korak u metaboličkom putu. Koncept su predložili [[George Beadle]] i [[Edward Tatum]] u uticajnom radu iz 1941. godine.<ref name="PNAS 1941"> {{Cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |date = 15 November 1941 |title = Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal = PNAS |volume = 27 | issue = 11 | pages = 499–506 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |pmc=1078370 |pmid=16588492 |bibcode = 1941PNAS...27..499B |url=http://authors.library.caltech.edu/13093/1/BEApnas41.pdf|doi-access = free }}</ref> o genetičkim mutacijama u plijesni ''[[Neurospora crassa]]'', a njihov saradnik [[Norman Horowitz]] ju je potom nazvao "hipotezom o jednom genu i jednom enzimu".<ref name="Fruton, p. 434">{{Cite journal|last=Horowitz|first=Norman|date=1948|title=The one gene-one enzyme hypothesis.|journal=Genetics|volume=33|issue=6|pages=612–613|pmid=18207813}}</ref> U 2004., Horowitz se prisjetio da su "ovi eksperimenti utemeljili nauku o onome što su Beadle i Tatum nazvali '[[biohemijska genetika]]'. U stvari, oni su se pokazali kao početni udarac u onome što je postalo molekularna genetika i sav razvoj koji je iz toga uslijedio."<ref>{{cite journal |vauthors=Horowitz NH, Berg P, Singer M, etal |title=A centennial: George W. Beadle, 1903-1989 |journal=Genetics |volume=166 |issue=1 |pages=1–10 |date=January 2004 |pmid=15020400 |pmc=1470705 |doi= 10.1534/genetics.166.1.1}}</ref> Razvoj hipoteze jedan gen – jednan enzim često se smatra prvim značajnim rezultatom u onome što je kasnije nazvano [[molekularna biologija]].<ref>Morange, str. 21</ref> Iako je bila izuzetno utjecajna, hipoteza je ubrzo nakon svog prijedloga prepoznata kao [[pretjerano pojednostavljenje]]. Čak se i naknadna reformulacija hipoteze o "jedan gen – jedan polipeptid" sada smatra previše jednostavnom da bi opisala odnos između gena i proteina. <ref> {{cite journal |author=Bussard AE |year=2005 |title=A scientific revolution? The prion anomaly may challenge the central dogma of molecular biology |journal=EMBO Reports |volume=6 |issue=8 |pages=691–694 |pmid=16065057 |pmc=1369155 |doi=10.1038/sj.embor.7400497 }}</ref> ==Porijeklo== [[File:File-AMNHBeadletatum.jpg|350px|thumb|right| Spominjanje Nobelove nagrade [[George Beadle|Beadlea]] i [[Edward Lawrie Tatum|Tatuma]] za 1958. godinu na spomeniku u [[Američki muzej prirodne historije|Američkom muzeju prirodne historije]] u [[New York City]]ju.]] Iako su neki slučajevi [[urođene greške metabolizma|grešaka u metabolizmu]] koji slijede [[Mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskog nasljeđivanja]] bili poznati ranije, počevši od identifikacije [[alkaptonurija|alkaptonurije]] kao mendelovake [[recesivbi gen|recesivne]] osobine od strane [[Archibald Garrod|Archibalda Garroda]] 1902. godine, [[genetika]] se uglavnom nije mogla primijeniti na [[metabolizam,]] do kasnih 1930-ih. Još jedan izuzetak bio je rad [[Borisa Ephrussi| Borisa Ephrussija]] i Georgea Beadlea, dva [[genetičar]]a koji su radili na [[pigment]]ima [[boja očiju|boje očiju]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' voćnih mušica u [[Caltech]] laboratoriji [[Thomas Hunt Morgan|Thomasa Hunta Morgana]]. Sredinom 1930-ih otkrili su da geni koji utiču na boju očiju izgledaju serijski zavisni i da su normalne crvene oči u "Drosophila" rezultat pigmenata koji su prošli kroz niz transformacija; različite mutacije gena za boju očiju poremetile su transformacije na različitim tačkama u nizu. Stoga je Beadle zaključio da je svaki gen odgovoran za enzim koji djeluje u metaboličkom putu sinteze pigmenata. Međutim, budući da je to bio relativno površinski put, a ne onaj koji je široko rasprostranjen među različitim organizmima, malo se znalo o biohemijskim detaljima metabolizma očnih pigmenta voćne mušice. Detaljnije proučavanje tog puta zahtijevalo je izolaciju pigmenata iz očiju muha, što je izuzetno mukotrpan proces.<ref>Morange, str. 21-24</ref> Nakon preseljenja na [[Univerzitet Stanford]] 1937. godine, Beadle je počeo raditi s biohemičarom [[Edward Tatum|Edwardom Tatumom]], kako bi izolovao pigmente oka muha. Nakon određenog uspjeha s ovim pristupom - identificirali su jedan od intermedijarnih pigmenata ubrzo nakon što ih je drugi istraživač, [[Adolf Butenandt]], pretekao u otkriću – Beadle i Tatum su preusmjerili svoju pažnju na organizam koji je znatno olakšao genetičke studije biohemijskih osobina: krušna plijesan ''[[Neurospora crassa]]'', koja je nedavno bila podvrgnuta genetičkom istraživanju jednog od istraživača Thomasa Hunta Morgana, [[Carl C. Lingegren|Carla C. Lingegrena]]. ''Neurospora'' je imala nekoliko prednosti: zahtijevala je jednostavan [[medij za rast]], brzo je rasla, a zbog proizvodnje [[askospora]] tokom reprodukcije bilo je lahko izolirati genetičke mutante za analizu. Proizveli su mutacije izlaganjem gljivice [[X-zračenje| X-zracima]], a zatim identificirali sojeve koji su imali metaboličke defekte, mijenjajući medij za rast. Ovaj rad Beadlea i Tatuma gotovo je odmah doveo do važne generalizacije. To je bilo zato što većina mutanata koji nisu mogli rasti na minimalnom mediju, ali su mogli rasti na "kompletnom" mediju, zahtijeva dodatak samo jednog određenog dodatka za rast na minimalnom mediju. Ako je sinteza određenog [[nutrijent]]a (kao što je [[aminokiselina]] ili [[vitamin]]) poremećena mutacijom, taj mutantni soj mogao bi se uzgajati dodavanjem potrebnog nutrijenta u medij. Ovo otkriće sugerira da većina mutacija utoče samo na jedan metabolički put. Daljnji dokazi dobiveni ubrzo nakon početnih otkrića pokazivali su da je općenito blokiran samo jedan korak u tom putu. Nakon svog prvog izvještaja o tri takva ''[[aksotrof]]na'' mutanta 1941. godine, Beadle i Tatum koristili su ovu metodu za stvaranje serije srodnih mutanata i odredili redoslijed kojim su aminokiseline i neki drugi [[metabolit]]i sintetizirani u nekoliko metaboličkih puteva.<ref>Fruton, pp. 432-434</ref> Očigledan zaključak iz ovih eksperimenata bio je da svaka genska mutacija utiče na aktivnost jednog enzima. To je direktno dovelo do hipoteze o jednom genu - jednom enzimu, koja je, uz određene kvalifikacije i poboljšanja, u suštini ostala važeća do danas. Kao što su podsjetili Horowitz et al.,<ref name=Horowitz>{{cite journal |author=Horowitz NH |title=The sixtieth anniversary of biochemical genetics |journal=Genetics |volume=143 |issue=1 |pages=1–4 |date=May 1996 |doi=10.1093/genetics/143.1.1 |pmid=8722756 |pmc=1207243 }}</ref> Rad Beadlea i Tatuma pokazao je također da geni imaju bitnu ulogu u biosintezi. U vrijeme eksperimenata (1941.), ne[[genetičar]]i su i dalje uglavnom vjerovali da geni upravljaju samo trivijalnim biološkim osobinama, poput boje očiju i rasporeda čekinja kod voćnih mušica, dok je osnovna biohemija određena u citoplazmi nepoznatim procesima. Također, mnogi ugledni genetičari smatrali su da je djelovanje gena previše komplicirano da bi se riješilo bilo kojim jednostavnim eksperimentom. Tako su Beadle i Tatum doveli do fundamentalne revolucije u razumijevanju genetike, za koju su 1958. godine nagrađeni [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu| Nobelovom nagradpm za fiziologiju ili medicinu]]. Nutritivni mutanti ''Neurospora'' također su se pokazali praktičnima; u jednom od ranih, iako indirektnih, primjera [[vojno finansiranje nauke|vojnog finansiranja nauke]] u biološkim naukama, Beadle je dobio dodatna sredstva za istraživanje (od [[Rockefeller fondacija|Rockefeller fondacije]] i udruženja proizvođača vojnih obroka), kako bi razvio sojeve koji bi se mogli koristiti za [[testiranje]] nutrijentnog sadržaja u namirnicama, kako bi se osigurala adekvatna ishrana za trupe u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]].<ref>Kay, str. 204-205.</ref> ==Hipoteza i alternativna tumačenja== U svom prvom radu o „Neurospora“, objavljenom u izdanju „[[Zbornik radova Nacionalne akademije nauka|Zbornika radova Nacionalne akademije nauka]]“ od 15. novembra 1941. godine, Beadle i Tatum primijetili su da je „potpuno održivo pretpostaviti da ovi geni, koji su sami dio sistema, kontrolišu ili regulišu specifične reakcije u sistemu bilo djelovanjem direktno kao enzimi ili određivanjem specifičnosti enzima“, ideja koja je predložena, iako s ograničenom eksperimentalnom podrškom, još 1917. godine; ponudili su nove dokaze koji podržavaju taj stav i predstavili istraživački program koji bi omogućio njegovo potpunije istraživanje.<ref name="PNAS 1941"/> Do 1945. ]godine, Beadle, Tatum i drugi, radeći s ''Neurospora'' i drugim [[modelni organizam|modelnim organizmima]] kao što je ''[[E. coli]]'', proizveli su značajne eksperimentalne dokaze da svaki korak u metaboličkom putu kontrolira jedan gen. U pregledu iz 1945. godine, Beadle je sugerirao da se "gen može vizualizirati kao onaj koji usmjerava konačnu konfiguraciju molekule proteina i tako određuje njegovu specifičnost." Također je tvrdio da se "iz razloga ekonomičnosti u evolucijskom procesu može očekivati da će, uz nekoliko izuzetaka, konačnu specifičnost određenog enzima nametnuti samo jedan gen." U to vrijeme, široko se smatralo da se geni sastoje od [[protein]]a ili [[nukleoprotein]]a (iako je [[Avery-MacLeod-McCartyjev eksperiment]] i srodni radovi počeli dovoditi u sumnju tu ideju). Međutim, predložena veza između jednog gena i jednog proteinskog enzima nadživjela je teoriju proteinske strukture gena. U radu iz 1948. godine, Norman Horowitz nazvao je koncept "hipotezom jedan gen – jedan enzim".<ref name="Fruton, pp. 434"/> Iako uticajna, hipoteza jedan gen – jedan enzim nije bila neosporna. Između ostalih, [[Max Delbrück]] bio je skeptičan da je u svakom koraku metaboličkih puteva zapravo uključen samo jedan enzim. Za mnoge koji su prihvatili rezultate, to je ojačalo vezu između gena i enzima, tako da su neki biohemičari mislili da su geni ''jesu'' enzimi; ovo je bilo u skladu s drugim radovima, kao što su studije reprodukcije [[virus mozaika duhana|virusa mozaika duhana]] (za koji je bilo poznato da ima nasljedne varijacije i koji je slijedio isti obrazac [[autokataliza|autokatalize]] kao i mnoge enzimske reakcije) i [[kristalizacija|kristalizacije]] tog virusa kao naizgled čistog proteina. Početkom 1950-ih, nalazi neurospore bili su široko prihvaćeni, ali prevladavajući stav 1951. godine bio je da je zaključak koji je Beadle iz njih izvukao bio veliko pojednostavljenje.<ref name=Horowitz /> Beadle je 1966. godine napisao da je nakon čitanja Simpozija o genima i mutacijama u Cold Spring Harboru iz 1951. godine stekao utisak da se pristalice hipoteze o jednom genu i jednom enzimu "mogu nabrojati na prste jedne ruke, s još nekoliko preostalih prstiju".<ref>Beadle, G. W. (1966) "Biochemical genetics: some recollections", pp. 23-32 in ''Phage and the Origins of Molecular Biology'', edited by J. Cairns, G. S. Stent and J. D. Watson. Cold Spring Harbor Symposia, Cold Spring Harbor Laboratory of Quantitative Biology, NY. ASIN: B005F08IQ8</ref> Do početka 1950-ih, većina biohemičara i [[genetičar]]a smatrala je [[DNK]] najvjerovatnijim kandidatom za fizičku osnovu gena, a hipoteza o jedan gen – jedan enzim shodno tome je reinterpretirana.<ref>Morange, str. 27-28</ref> ===Jedan gen – jedan polipeptid=== Pripisujući instruktivnu ulogu genima, Beadle i Tatum su im implicitno dodijelili informativnu sposobnost genima. Ovaj uvid pružio je osnovu za koncept [[genetički kod|genetičkog koda]]. Međutim, tek nakon što su izvedeni eksperimenti koji su pokazali da je [[DNK]] genetički materijal, da se proteini sastoje od definiranog linearnog niza [[aminokiselina]] i da struktura DNK sadrži linearni niz [[bazni par|baznih parova]], postojala je jasna osnova za rješavanje genetičkog koda. Do početka 1950-ih, napredak u biohemijskoj genetici – dijelom podstaknut originalnom hipotezom – učinio je hipotezu o jednom genu i jednom enzimu vrlo malo vjerovatnom (barem u svom izvornom obliku). Počevši od 1957. godine, [[Vernon Ingram]] i drugi su putem [[elektroforeza|elektroforeze]] i [[Dvodimenzijska elektroforeza|2D elektroforeze]] pokazali da genetičke varijacije u proteinima (kao što je [[anemija srpastih eritrocita|hemoglobin srpastih ćelija]]) mogu biti ograničene na razlike u samo jednom polipeptidnom lancu u [[multimerni protein|multimernom proteinu]], što je umjesto toga dovelo do hipoteze "jedan gen – jedan polipeptid".<ref>Berg P, Singer M. [https://books.google.com/books?id=XsyJXxHaDPQC&dq=history+%22one+gene+one+polypeptide%22&pg=PA307 George Beadle, an uncommon farmer: the emergence of genetics in the 20th century], CSHL Press, 2003. {{ISBN|0-87969-688-5}}, {{ISBN|978-0-87969-688-7}}</ref> Prema [[genetičar]]u [[Rowland H. Davis|Rowlandu H. Davisu]], "do 1958. – zapravo, čak i do 1948. – jedan gen, jedan enzim više nije bila hipoteza koju treba odlučno braniti; to je jednostavno bio naziv istraživačkog programa."<ref>{{cite journal |author=Davis R. H. |year=2007 |url=http://www.ias.ac.in/jbiosci/mar2007/197.pdf |title=Beadle's progeny: Innocence rewarded, innocence lost |journal=Journal of Biosciences |volume=32 |issue=2 |pages=197–205 [202] |doi=10.1007/s12038-007-0020-5 |pmid=17435312 |s2cid=11263056 }}</ref> Trenutno, perspektiva pretpostavke jedan gen – jedan polipeptida+ ne može objasniti različite verzije [[alternativna prerada|splajsovanja]] kod mnogih eukariotskih organizama koji koriste [[splajsosom]] za individualnu pripremu [[RNK]] transkripta, ovisno o različitim inter– i intraćelijskim signalima iz okoline. Ovo splajsovanje je otkriveno 1977. godine od strane [[Phillip Sharp| Phillipa Sharpa i [[Richard J. Roberts| Richarda J. Robertsa]]<ref>Chow, Louise T., Richard E. Gelinas, Thomas R. Broker, and Richard J. Roberts. "An amazing sequence arrangement at the 5' ends of adenovirus 2 messenger RNA." ''Cell'' 12, no. 1 (September 1977): 1-8.</ref> ==Moguća anticipacija rezultata Beadlea i Tatuma== Historičar [[Jan Sapp]] proučavao je kontroverzu u vezi s njemačkim [[genetičar]]em [[Franz Moewus| Franzom Moewusom]] koji je, kako su tvrdili neki vodeći genetičari 1940-ih i 50-ih, postigao slične rezultate prije proslavljenog rada Beadlea i Tatuma iz 1941. godine.<ref>Jan Sapp (1990), Where the Truth Lies: Franz Moewus and the Origins of Molecular biology, New York: Oxford University Press.</ref> Radeći na algi ''[[Chlamydomonas]]'', Moewus je 1930-ih objavio rezultate koji su pokazali da su različiti [[gen]]i odgovorni za različite [[enzim]]ske reakcije u proizvodnji [[hormon]]a koji kontroliraju [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, kako Sapp vješto detaljno opisuje, te rezultate su osporili drugi koji su statistički smatrali podatke 'previše dobrim da bi bili istiniti', te se rezultati nisu mogli ponoviti. ==Također pogledajte== *[[Edward Lawrie Tatum]] *[[George Wells Beadle]] *''[[Neurospora crassa]]'' *[[Norman Horowitz (genetičar)]] *[[Centralna dogma molekularne biologije]] ==Reference== *{{cite book |author=Fruton JS |year=1999 |title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology |location=New Haven |publisher=Yale University Press] |isbn=0-300-07608-8 }} *{{cite book |author=Kay LE |year=1993 |title=The Molecular Vision of Life: Caltech, The Rockefeller Foundation, and the Rise of the New Biology |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-511143-5 }} *{{cite book |author=Morange M |others=Cobb M (trans.) |year=1998 |title=A History of Molecular Biology |location=Cambridge |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-39855-6 }} {{reflist}} ==Dodatni izvori== *{{cite journal |vauthors = Hickman M, Cairns J |year = 2003 |title = The Centenary of the One-Gene One-Enzyme Hypothesis |journal = Genetics |volume = 163 | issue = 3 | pages = 839–841 |doi = 10.1093/genetics/163.3.839 |pmid = 12663526 |pmc = 1462495 }} *{{cite journal |author= Horowitz NH |year = 1995 |title = One-Gene-One-Enzyme: Remembering Biochemical Genetics |journal = Protein Science |volume = 4 | issue = 5 | pages = 1017–1019 |pmid=7663338 |pmc= 2143113 |doi= 10.1002/pro.5560040524 }} {{DEFAULTSORT:One gene-one enzyme hypothesis}} [[Kategorija:Historija biologije]] [[Kategorija:Historija genetike]] [[Kategorija:Klasična genetika]] 4sbdbnnheeilx8guhs0m7ofqxl876t0 3902575 3902573 2026-07-08T10:13:49Z Genetičar-10 183396 /* Hipoteza i alternativna tumačenja */ 3902575 wikitext text/x-wiki Hipoteza '''jedan [[gen]] – jedan [[enzim]]''' ideja je da geni djeluju putem proizvodnje [[enzim]]a, pri čemu je svaki gen odgovoran za proizvodnju jednog enzima, koji zauzvrat utiče na jedan korak u metaboličkom putu. Koncept su predložili [[George Beadle]] i [[Edward Tatum]] u uticajnom radu iz 1941. godine.<ref name="PNAS 1941"> {{Cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |date = 15 November 1941 |title = Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal = PNAS |volume = 27 | issue = 11 | pages = 499–506 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |pmc=1078370 |pmid=16588492 |bibcode = 1941PNAS...27..499B |url=http://authors.library.caltech.edu/13093/1/BEApnas41.pdf|doi-access = free }}</ref> o genetičkim mutacijama u plijesni ''[[Neurospora crassa]]'', a njihov saradnik [[Norman Horowitz]] ju je potom nazvao "hipotezom o jednom genu i jednom enzimu".<ref name="Fruton, p. 434">{{Cite journal|last=Horowitz|first=Norman|date=1948|title=The one gene-one enzyme hypothesis.|journal=Genetics|volume=33|issue=6|pages=612–613|pmid=18207813}}</ref> U 2004., Horowitz se prisjetio da su "ovi eksperimenti utemeljili nauku o onome što su Beadle i Tatum nazvali '[[biohemijska genetika]]'. U stvari, oni su se pokazali kao početni udarac u onome što je postalo molekularna genetika i sav razvoj koji je iz toga uslijedio."<ref>{{cite journal |vauthors=Horowitz NH, Berg P, Singer M, etal |title=A centennial: George W. Beadle, 1903-1989 |journal=Genetics |volume=166 |issue=1 |pages=1–10 |date=January 2004 |pmid=15020400 |pmc=1470705 |doi= 10.1534/genetics.166.1.1}}</ref> Razvoj hipoteze jedan gen – jednan enzim često se smatra prvim značajnim rezultatom u onome što je kasnije nazvano [[molekularna biologija]].<ref>Morange, str. 21</ref> Iako je bila izuzetno utjecajna, hipoteza je ubrzo nakon svog prijedloga prepoznata kao [[pretjerano pojednostavljenje]]. Čak se i naknadna reformulacija hipoteze o "jedan gen – jedan polipeptid" sada smatra previše jednostavnom da bi opisala odnos između gena i proteina. <ref> {{cite journal |author=Bussard AE |year=2005 |title=A scientific revolution? The prion anomaly may challenge the central dogma of molecular biology |journal=EMBO Reports |volume=6 |issue=8 |pages=691–694 |pmid=16065057 |pmc=1369155 |doi=10.1038/sj.embor.7400497 }}</ref> ==Porijeklo== [[File:File-AMNHBeadletatum.jpg|350px|thumb|right| Spominjanje Nobelove nagrade [[George Beadle|Beadlea]] i [[Edward Lawrie Tatum|Tatuma]] za 1958. godinu na spomeniku u [[Američki muzej prirodne historije|Američkom muzeju prirodne historije]] u [[New York City]]ju.]] Iako su neki slučajevi [[urođene greške metabolizma|grešaka u metabolizmu]] koji slijede [[Mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskog nasljeđivanja]] bili poznati ranije, počevši od identifikacije [[alkaptonurija|alkaptonurije]] kao mendelovake [[recesivbi gen|recesivne]] osobine od strane [[Archibald Garrod|Archibalda Garroda]] 1902. godine, [[genetika]] se uglavnom nije mogla primijeniti na [[metabolizam,]] do kasnih 1930-ih. Još jedan izuzetak bio je rad [[Borisa Ephrussi| Borisa Ephrussija]] i Georgea Beadlea, dva [[genetičar]]a koji su radili na [[pigment]]ima [[boja očiju|boje očiju]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' voćnih mušica u [[Caltech]] laboratoriji [[Thomas Hunt Morgan|Thomasa Hunta Morgana]]. Sredinom 1930-ih otkrili su da geni koji utiču na boju očiju izgledaju serijski zavisni i da su normalne crvene oči u "Drosophila" rezultat pigmenata koji su prošli kroz niz transformacija; različite mutacije gena za boju očiju poremetile su transformacije na različitim tačkama u nizu. Stoga je Beadle zaključio da je svaki gen odgovoran za enzim koji djeluje u metaboličkom putu sinteze pigmenata. Međutim, budući da je to bio relativno površinski put, a ne onaj koji je široko rasprostranjen među različitim organizmima, malo se znalo o biohemijskim detaljima metabolizma očnih pigmenta voćne mušice. Detaljnije proučavanje tog puta zahtijevalo je izolaciju pigmenata iz očiju muha, što je izuzetno mukotrpan proces.<ref>Morange, str. 21-24</ref> Nakon preseljenja na [[Univerzitet Stanford]] 1937. godine, Beadle je počeo raditi s biohemičarom [[Edward Tatum|Edwardom Tatumom]], kako bi izolovao pigmente oka muha. Nakon određenog uspjeha s ovim pristupom - identificirali su jedan od intermedijarnih pigmenata ubrzo nakon što ih je drugi istraživač, [[Adolf Butenandt]], pretekao u otkriću – Beadle i Tatum su preusmjerili svoju pažnju na organizam koji je znatno olakšao genetičke studije biohemijskih osobina: krušna plijesan ''[[Neurospora crassa]]'', koja je nedavno bila podvrgnuta genetičkom istraživanju jednog od istraživača Thomasa Hunta Morgana, [[Carl C. Lingegren|Carla C. Lingegrena]]. ''Neurospora'' je imala nekoliko prednosti: zahtijevala je jednostavan [[medij za rast]], brzo je rasla, a zbog proizvodnje [[askospora]] tokom reprodukcije bilo je lahko izolirati genetičke mutante za analizu. Proizveli su mutacije izlaganjem gljivice [[X-zračenje| X-zracima]], a zatim identificirali sojeve koji su imali metaboličke defekte, mijenjajući medij za rast. Ovaj rad Beadlea i Tatuma gotovo je odmah doveo do važne generalizacije. To je bilo zato što većina mutanata koji nisu mogli rasti na minimalnom mediju, ali su mogli rasti na "kompletnom" mediju, zahtijeva dodatak samo jednog određenog dodatka za rast na minimalnom mediju. Ako je sinteza određenog [[nutrijent]]a (kao što je [[aminokiselina]] ili [[vitamin]]) poremećena mutacijom, taj mutantni soj mogao bi se uzgajati dodavanjem potrebnog nutrijenta u medij. Ovo otkriće sugerira da većina mutacija utoče samo na jedan metabolički put. Daljnji dokazi dobiveni ubrzo nakon početnih otkrića pokazivali su da je općenito blokiran samo jedan korak u tom putu. Nakon svog prvog izvještaja o tri takva ''[[aksotrof]]na'' mutanta 1941. godine, Beadle i Tatum koristili su ovu metodu za stvaranje serije srodnih mutanata i odredili redoslijed kojim su aminokiseline i neki drugi [[metabolit]]i sintetizirani u nekoliko metaboličkih puteva.<ref>Fruton, pp. 432-434</ref> Očigledan zaključak iz ovih eksperimenata bio je da svaka genska mutacija utiče na aktivnost jednog enzima. To je direktno dovelo do hipoteze o jednom genu - jednom enzimu, koja je, uz određene kvalifikacije i poboljšanja, u suštini ostala važeća do danas. Kao što su podsjetili Horowitz et al.,<ref name=Horowitz>{{cite journal |author=Horowitz NH |title=The sixtieth anniversary of biochemical genetics |journal=Genetics |volume=143 |issue=1 |pages=1–4 |date=May 1996 |doi=10.1093/genetics/143.1.1 |pmid=8722756 |pmc=1207243 }}</ref> Rad Beadlea i Tatuma pokazao je također da geni imaju bitnu ulogu u biosintezi. U vrijeme eksperimenata (1941.), ne[[genetičar]]i su i dalje uglavnom vjerovali da geni upravljaju samo trivijalnim biološkim osobinama, poput boje očiju i rasporeda čekinja kod voćnih mušica, dok je osnovna biohemija određena u citoplazmi nepoznatim procesima. Također, mnogi ugledni genetičari smatrali su da je djelovanje gena previše komplicirano da bi se riješilo bilo kojim jednostavnim eksperimentom. Tako su Beadle i Tatum doveli do fundamentalne revolucije u razumijevanju genetike, za koju su 1958. godine nagrađeni [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu| Nobelovom nagradpm za fiziologiju ili medicinu]]. Nutritivni mutanti ''Neurospora'' također su se pokazali praktičnima; u jednom od ranih, iako indirektnih, primjera [[vojno finansiranje nauke|vojnog finansiranja nauke]] u biološkim naukama, Beadle je dobio dodatna sredstva za istraživanje (od [[Rockefeller fondacija|Rockefeller fondacije]] i udruženja proizvođača vojnih obroka), kako bi razvio sojeve koji bi se mogli koristiti za [[testiranje]] nutrijentnog sadržaja u namirnicama, kako bi se osigurala adekvatna ishrana za trupe u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]].<ref>Kay, str. 204-205.</ref> ==Hipoteza i alternativna tumačenja== U svom prvom radu o „Neurospora“, objavljenom u izdanju „[[Zbornik radova Nacionalne akademije nauka|Zbornika radova Nacionalne akademije nauka]]“ od 15. novembra 1941. godine, Beadle i Tatum primijetili su da je „potpuno održivo pretpostaviti da ovi geni, koji su sami dio sistema, kontrolišu ili regulišu specifične reakcije u sistemu bilo djelovanjem direktno kao enzimi ili određivanjem specifičnosti enzima“, ideja koja je predložena, iako s ograničenom eksperimentalnom podrškom, još 1917. godine; ponudili su nove dokaze koji podržavaju taj stav i predstavili istraživački program koji bi omogućio njegovo potpunije istraživanje.<ref name="PNAS 1941"/> Do 1945. ]godine, Beadle, Tatum i drugi, radeći s ''Neurospora'' i drugim [[modelni organizam|modelnim organizmima]] kao što je ''[[E. coli]]'', proizveli su značajne eksperimentalne dokaze da svaki korak u metaboličkom putu kontrolira jedan gen. U pregledu iz 1945. godine, Beadle je sugerirao da se "gen može vizualizirati kao onaj koji usmjerava konačnu konfiguraciju molekule proteina i tako određuje njegovu specifičnost." Također je tvrdio da se "iz razloga ekonomičnosti u evolucijskom procesu može očekivati da će, uz nekoliko izuzetaka, konačnu specifičnost određenog enzima nametnuti samo jedan gen." U to vrijeme, široko se smatralo da se geni sastoje od [[protein]]a ili [[nukleoprotein]]a (iako je [[Avery-MacLeod-McCartyjev eksperiment]] i srodni radovi počeli dovoditi u sumnju tu ideju). Međutim, predložena veza između jednog gena i jednog proteinskog enzima nadživjela je teoriju proteinske strukture gena. U radu iz 1948. godine, Norman Horowitz nazvao je koncept "hipotezom jedan gen – jedan enzim". Iako uticajna, hipoteza jedan gen – jedan enzim nije bila neosporna. Između ostalih, [[Max Delbrück]] bio je skeptičan da je u svakom koraku metaboličkih puteva zapravo uključen samo jedan enzim. Za mnoge koji su prihvatili rezultate, to je ojačalo vezu između gena i enzima, tako da su neki biohemičari mislili da su geni ''jesu'' enzimi; ovo je bilo u skladu s drugim radovima, kao što su studije reprodukcije [[virus mozaika duhana|virusa mozaika duhana]] (za koji je bilo poznato da ima nasljedne varijacije i koji je slijedio isti obrazac [[autokataliza|autokatalize]] kao i mnoge enzimske reakcije) i [[kristalizacija|kristalizacije]] tog virusa kao naizgled čistog proteina. Početkom 1950-ih, nalazi neurospore bili su široko prihvaćeni, ali prevladavajući stav 1951. godine bio je da je zaključak koji je Beadle iz njih izvukao bio veliko pojednostavljenje.<ref name=Horowitz /> Beadle je 1966. godine napisao da je nakon čitanja Simpozija o genima i mutacijama u Cold Spring Harboru iz 1951. godine stekao utisak da se pristalice hipoteze o jednom genu i jednom enzimu "mogu nabrojati na prste jedne ruke, s još nekoliko preostalih prstiju".<ref>Beadle, G. W. (1966) "Biochemical genetics: some recollections", pp. 23-32 in ''Phage and the Origins of Molecular Biology'', edited by J. Cairns, G. S. Stent and J. D. Watson. Cold Spring Harbor Symposia, Cold Spring Harbor Laboratory of Quantitative Biology, NY. ASIN: B005F08IQ8</ref> Do početka 1950-ih, većina biohemičara i [[genetičar]]a smatrala je [[DNK]] najvjerovatnijim kandidatom za fizičku osnovu gena, a hipoteza o jedan gen – jedan enzim shodno tome je reinterpretirana.<ref>Morange, str. 27-28</ref> ===Jedan gen – jedan polipeptid=== Pripisujući instruktivnu ulogu genima, Beadle i Tatum su im implicitno dodijelili informativnu sposobnost genima. Ovaj uvid pružio je osnovu za koncept [[genetički kod|genetičkog koda]]. Međutim, tek nakon što su izvedeni eksperimenti koji su pokazali da je [[DNK]] genetički materijal, da se proteini sastoje od definiranog linearnog niza [[aminokiselina]] i da struktura DNK sadrži linearni niz [[bazni par|baznih parova]], postojala je jasna osnova za rješavanje genetičkog koda. Do početka 1950-ih, napredak u biohemijskoj genetici – dijelom podstaknut originalnom hipotezom – učinio je hipotezu o jednom genu i jednom enzimu vrlo malo vjerovatnom (barem u svom izvornom obliku). Počevši od 1957. godine, [[Vernon Ingram]] i drugi su putem [[elektroforeza|elektroforeze]] i [[Dvodimenzijska elektroforeza|2D elektroforeze]] pokazali da genetičke varijacije u proteinima (kao što je [[anemija srpastih eritrocita|hemoglobin srpastih ćelija]]) mogu biti ograničene na razlike u samo jednom polipeptidnom lancu u [[multimerni protein|multimernom proteinu]], što je umjesto toga dovelo do hipoteze "jedan gen – jedan polipeptid".<ref>Berg P, Singer M. [https://books.google.com/books?id=XsyJXxHaDPQC&dq=history+%22one+gene+one+polypeptide%22&pg=PA307 George Beadle, an uncommon farmer: the emergence of genetics in the 20th century], CSHL Press, 2003. {{ISBN|0-87969-688-5}}, {{ISBN|978-0-87969-688-7}}</ref> Prema [[genetičar]]u [[Rowland H. Davis|Rowlandu H. Davisu]], "do 1958. – zapravo, čak i do 1948. – jedan gen, jedan enzim više nije bila hipoteza koju treba odlučno braniti; to je jednostavno bio naziv istraživačkog programa."<ref>{{cite journal |author=Davis R. H. |year=2007 |url=http://www.ias.ac.in/jbiosci/mar2007/197.pdf |title=Beadle's progeny: Innocence rewarded, innocence lost |journal=Journal of Biosciences |volume=32 |issue=2 |pages=197–205 [202] |doi=10.1007/s12038-007-0020-5 |pmid=17435312 |s2cid=11263056 }}</ref> Trenutno, perspektiva pretpostavke jedan gen – jedan polipeptida+ ne može objasniti različite verzije [[alternativna prerada|splajsovanja]] kod mnogih eukariotskih organizama koji koriste [[splajsosom]] za individualnu pripremu [[RNK]] transkripta, ovisno o različitim inter– i intraćelijskim signalima iz okoline. Ovo splajsovanje je otkriveno 1977. godine od strane [[Phillip Sharp| Phillipa Sharpa i [[Richard J. Roberts| Richarda J. Robertsa]]<ref>Chow, Louise T., Richard E. Gelinas, Thomas R. Broker, and Richard J. Roberts. "An amazing sequence arrangement at the 5' ends of adenovirus 2 messenger RNA." ''Cell'' 12, no. 1 (September 1977): 1-8.</ref> ==Moguća anticipacija rezultata Beadlea i Tatuma== Historičar [[Jan Sapp]] proučavao je kontroverzu u vezi s njemačkim [[genetičar]]em [[Franz Moewus| Franzom Moewusom]] koji je, kako su tvrdili neki vodeći genetičari 1940-ih i 50-ih, postigao slične rezultate prije proslavljenog rada Beadlea i Tatuma iz 1941. godine.<ref>Jan Sapp (1990), Where the Truth Lies: Franz Moewus and the Origins of Molecular biology, New York: Oxford University Press.</ref> Radeći na algi ''[[Chlamydomonas]]'', Moewus je 1930-ih objavio rezultate koji su pokazali da su različiti [[gen]]i odgovorni za različite [[enzim]]ske reakcije u proizvodnji [[hormon]]a koji kontroliraju [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, kako Sapp vješto detaljno opisuje, te rezultate su osporili drugi koji su statistički smatrali podatke 'previše dobrim da bi bili istiniti', te se rezultati nisu mogli ponoviti. ==Također pogledajte== *[[Edward Lawrie Tatum]] *[[George Wells Beadle]] *''[[Neurospora crassa]]'' *[[Norman Horowitz (genetičar)]] *[[Centralna dogma molekularne biologije]] ==Reference== *{{cite book |author=Fruton JS |year=1999 |title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology |location=New Haven |publisher=Yale University Press] |isbn=0-300-07608-8 }} *{{cite book |author=Kay LE |year=1993 |title=The Molecular Vision of Life: Caltech, The Rockefeller Foundation, and the Rise of the New Biology |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-511143-5 }} *{{cite book |author=Morange M |others=Cobb M (trans.) |year=1998 |title=A History of Molecular Biology |location=Cambridge |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-39855-6 }} {{reflist}} ==Dodatni izvori== *{{cite journal |vauthors = Hickman M, Cairns J |year = 2003 |title = The Centenary of the One-Gene One-Enzyme Hypothesis |journal = Genetics |volume = 163 | issue = 3 | pages = 839–841 |doi = 10.1093/genetics/163.3.839 |pmid = 12663526 |pmc = 1462495 }} *{{cite journal |author= Horowitz NH |year = 1995 |title = One-Gene-One-Enzyme: Remembering Biochemical Genetics |journal = Protein Science |volume = 4 | issue = 5 | pages = 1017–1019 |pmid=7663338 |pmc= 2143113 |doi= 10.1002/pro.5560040524 }} {{DEFAULTSORT:One gene-one enzyme hypothesis}} [[Kategorija:Historija biologije]] [[Kategorija:Historija genetike]] [[Kategorija:Klasična genetika]] 6e760m9o604yv13kksl5ybujtcwhfbs 3902592 3902575 2026-07-08T10:24:18Z Genetičar-10 183396 /* Jedan gen – jedan polipeptid */ 3902592 wikitext text/x-wiki Hipoteza '''jedan [[gen]] – jedan [[enzim]]''' ideja je da geni djeluju putem proizvodnje [[enzim]]a, pri čemu je svaki gen odgovoran za proizvodnju jednog enzima, koji zauzvrat utiče na jedan korak u metaboličkom putu. Koncept su predložili [[George Beadle]] i [[Edward Tatum]] u uticajnom radu iz 1941. godine.<ref name="PNAS 1941"> {{Cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |date = 15 November 1941 |title = Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal = PNAS |volume = 27 | issue = 11 | pages = 499–506 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |pmc=1078370 |pmid=16588492 |bibcode = 1941PNAS...27..499B |url=http://authors.library.caltech.edu/13093/1/BEApnas41.pdf|doi-access = free }}</ref> o genetičkim mutacijama u plijesni ''[[Neurospora crassa]]'', a njihov saradnik [[Norman Horowitz]] ju je potom nazvao "hipotezom o jednom genu i jednom enzimu".<ref name="Fruton, p. 434">{{Cite journal|last=Horowitz|first=Norman|date=1948|title=The one gene-one enzyme hypothesis.|journal=Genetics|volume=33|issue=6|pages=612–613|pmid=18207813}}</ref> U 2004., Horowitz se prisjetio da su "ovi eksperimenti utemeljili nauku o onome što su Beadle i Tatum nazvali '[[biohemijska genetika]]'. U stvari, oni su se pokazali kao početni udarac u onome što je postalo molekularna genetika i sav razvoj koji je iz toga uslijedio."<ref>{{cite journal |vauthors=Horowitz NH, Berg P, Singer M, etal |title=A centennial: George W. Beadle, 1903-1989 |journal=Genetics |volume=166 |issue=1 |pages=1–10 |date=January 2004 |pmid=15020400 |pmc=1470705 |doi= 10.1534/genetics.166.1.1}}</ref> Razvoj hipoteze jedan gen – jednan enzim često se smatra prvim značajnim rezultatom u onome što je kasnije nazvano [[molekularna biologija]].<ref>Morange, str. 21</ref> Iako je bila izuzetno utjecajna, hipoteza je ubrzo nakon svog prijedloga prepoznata kao [[pretjerano pojednostavljenje]]. Čak se i naknadna reformulacija hipoteze o "jedan gen – jedan polipeptid" sada smatra previše jednostavnom da bi opisala odnos između gena i proteina. <ref> {{cite journal |author=Bussard AE |year=2005 |title=A scientific revolution? The prion anomaly may challenge the central dogma of molecular biology |journal=EMBO Reports |volume=6 |issue=8 |pages=691–694 |pmid=16065057 |pmc=1369155 |doi=10.1038/sj.embor.7400497 }}</ref> ==Porijeklo== [[File:File-AMNHBeadletatum.jpg|350px|thumb|right| Spominjanje Nobelove nagrade [[George Beadle|Beadlea]] i [[Edward Lawrie Tatum|Tatuma]] za 1958. godinu na spomeniku u [[Američki muzej prirodne historije|Američkom muzeju prirodne historije]] u [[New York City]]ju.]] Iako su neki slučajevi [[urođene greške metabolizma|grešaka u metabolizmu]] koji slijede [[Mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskog nasljeđivanja]] bili poznati ranije, počevši od identifikacije [[alkaptonurija|alkaptonurije]] kao mendelovake [[recesivbi gen|recesivne]] osobine od strane [[Archibald Garrod|Archibalda Garroda]] 1902. godine, [[genetika]] se uglavnom nije mogla primijeniti na [[metabolizam,]] do kasnih 1930-ih. Još jedan izuzetak bio je rad [[Borisa Ephrussi| Borisa Ephrussija]] i Georgea Beadlea, dva [[genetičar]]a koji su radili na [[pigment]]ima [[boja očiju|boje očiju]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' voćnih mušica u [[Caltech]] laboratoriji [[Thomas Hunt Morgan|Thomasa Hunta Morgana]]. Sredinom 1930-ih otkrili su da geni koji utiču na boju očiju izgledaju serijski zavisni i da su normalne crvene oči u "Drosophila" rezultat pigmenata koji su prošli kroz niz transformacija; različite mutacije gena za boju očiju poremetile su transformacije na različitim tačkama u nizu. Stoga je Beadle zaključio da je svaki gen odgovoran za enzim koji djeluje u metaboličkom putu sinteze pigmenata. Međutim, budući da je to bio relativno površinski put, a ne onaj koji je široko rasprostranjen među različitim organizmima, malo se znalo o biohemijskim detaljima metabolizma očnih pigmenta voćne mušice. Detaljnije proučavanje tog puta zahtijevalo je izolaciju pigmenata iz očiju muha, što je izuzetno mukotrpan proces.<ref>Morange, str. 21-24</ref> Nakon preseljenja na [[Univerzitet Stanford]] 1937. godine, Beadle je počeo raditi s biohemičarom [[Edward Tatum|Edwardom Tatumom]], kako bi izolovao pigmente oka muha. Nakon određenog uspjeha s ovim pristupom - identificirali su jedan od intermedijarnih pigmenata ubrzo nakon što ih je drugi istraživač, [[Adolf Butenandt]], pretekao u otkriću – Beadle i Tatum su preusmjerili svoju pažnju na organizam koji je znatno olakšao genetičke studije biohemijskih osobina: krušna plijesan ''[[Neurospora crassa]]'', koja je nedavno bila podvrgnuta genetičkom istraživanju jednog od istraživača Thomasa Hunta Morgana, [[Carl C. Lingegren|Carla C. Lingegrena]]. ''Neurospora'' je imala nekoliko prednosti: zahtijevala je jednostavan [[medij za rast]], brzo je rasla, a zbog proizvodnje [[askospora]] tokom reprodukcije bilo je lahko izolirati genetičke mutante za analizu. Proizveli su mutacije izlaganjem gljivice [[X-zračenje| X-zracima]], a zatim identificirali sojeve koji su imali metaboličke defekte, mijenjajući medij za rast. Ovaj rad Beadlea i Tatuma gotovo je odmah doveo do važne generalizacije. To je bilo zato što većina mutanata koji nisu mogli rasti na minimalnom mediju, ali su mogli rasti na "kompletnom" mediju, zahtijeva dodatak samo jednog određenog dodatka za rast na minimalnom mediju. Ako je sinteza određenog [[nutrijent]]a (kao što je [[aminokiselina]] ili [[vitamin]]) poremećena mutacijom, taj mutantni soj mogao bi se uzgajati dodavanjem potrebnog nutrijenta u medij. Ovo otkriće sugerira da većina mutacija utoče samo na jedan metabolički put. Daljnji dokazi dobiveni ubrzo nakon početnih otkrića pokazivali su da je općenito blokiran samo jedan korak u tom putu. Nakon svog prvog izvještaja o tri takva ''[[aksotrof]]na'' mutanta 1941. godine, Beadle i Tatum koristili su ovu metodu za stvaranje serije srodnih mutanata i odredili redoslijed kojim su aminokiseline i neki drugi [[metabolit]]i sintetizirani u nekoliko metaboličkih puteva.<ref>Fruton, pp. 432-434</ref> Očigledan zaključak iz ovih eksperimenata bio je da svaka genska mutacija utiče na aktivnost jednog enzima. To je direktno dovelo do hipoteze o jednom genu - jednom enzimu, koja je, uz određene kvalifikacije i poboljšanja, u suštini ostala važeća do danas. Kao što su podsjetili Horowitz et al.,<ref name=Horowitz>{{cite journal |author=Horowitz NH |title=The sixtieth anniversary of biochemical genetics |journal=Genetics |volume=143 |issue=1 |pages=1–4 |date=May 1996 |doi=10.1093/genetics/143.1.1 |pmid=8722756 |pmc=1207243 }}</ref> Rad Beadlea i Tatuma pokazao je također da geni imaju bitnu ulogu u biosintezi. U vrijeme eksperimenata (1941.), ne[[genetičar]]i su i dalje uglavnom vjerovali da geni upravljaju samo trivijalnim biološkim osobinama, poput boje očiju i rasporeda čekinja kod voćnih mušica, dok je osnovna biohemija određena u citoplazmi nepoznatim procesima. Također, mnogi ugledni genetičari smatrali su da je djelovanje gena previše komplicirano da bi se riješilo bilo kojim jednostavnim eksperimentom. Tako su Beadle i Tatum doveli do fundamentalne revolucije u razumijevanju genetike, za koju su 1958. godine nagrađeni [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu| Nobelovom nagradpm za fiziologiju ili medicinu]]. Nutritivni mutanti ''Neurospora'' također su se pokazali praktičnima; u jednom od ranih, iako indirektnih, primjera [[vojno finansiranje nauke|vojnog finansiranja nauke]] u biološkim naukama, Beadle je dobio dodatna sredstva za istraživanje (od [[Rockefeller fondacija|Rockefeller fondacije]] i udruženja proizvođača vojnih obroka), kako bi razvio sojeve koji bi se mogli koristiti za [[testiranje]] nutrijentnog sadržaja u namirnicama, kako bi se osigurala adekvatna ishrana za trupe u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]].<ref>Kay, str. 204-205.</ref> ==Hipoteza i alternativna tumačenja== U svom prvom radu o „Neurospora“, objavljenom u izdanju „[[Zbornik radova Nacionalne akademije nauka|Zbornika radova Nacionalne akademije nauka]]“ od 15. novembra 1941. godine, Beadle i Tatum primijetili su da je „potpuno održivo pretpostaviti da ovi geni, koji su sami dio sistema, kontrolišu ili regulišu specifične reakcije u sistemu bilo djelovanjem direktno kao enzimi ili određivanjem specifičnosti enzima“, ideja koja je predložena, iako s ograničenom eksperimentalnom podrškom, još 1917. godine; ponudili su nove dokaze koji podržavaju taj stav i predstavili istraživački program koji bi omogućio njegovo potpunije istraživanje.<ref name="PNAS 1941"/> Do 1945. ]godine, Beadle, Tatum i drugi, radeći s ''Neurospora'' i drugim [[modelni organizam|modelnim organizmima]] kao što je ''[[E. coli]]'', proizveli su značajne eksperimentalne dokaze da svaki korak u metaboličkom putu kontrolira jedan gen. U pregledu iz 1945. godine, Beadle je sugerirao da se "gen može vizualizirati kao onaj koji usmjerava konačnu konfiguraciju molekule proteina i tako određuje njegovu specifičnost." Također je tvrdio da se "iz razloga ekonomičnosti u evolucijskom procesu može očekivati da će, uz nekoliko izuzetaka, konačnu specifičnost određenog enzima nametnuti samo jedan gen." U to vrijeme, široko se smatralo da se geni sastoje od [[protein]]a ili [[nukleoprotein]]a (iako je [[Avery-MacLeod-McCartyjev eksperiment]] i srodni radovi počeli dovoditi u sumnju tu ideju). Međutim, predložena veza između jednog gena i jednog proteinskog enzima nadživjela je teoriju proteinske strukture gena. U radu iz 1948. godine, Norman Horowitz nazvao je koncept "hipotezom jedan gen – jedan enzim". Iako uticajna, hipoteza jedan gen – jedan enzim nije bila neosporna. Između ostalih, [[Max Delbrück]] bio je skeptičan da je u svakom koraku metaboličkih puteva zapravo uključen samo jedan enzim. Za mnoge koji su prihvatili rezultate, to je ojačalo vezu između gena i enzima, tako da su neki biohemičari mislili da su geni ''jesu'' enzimi; ovo je bilo u skladu s drugim radovima, kao što su studije reprodukcije [[virus mozaika duhana|virusa mozaika duhana]] (za koji je bilo poznato da ima nasljedne varijacije i koji je slijedio isti obrazac [[autokataliza|autokatalize]] kao i mnoge enzimske reakcije) i [[kristalizacija|kristalizacije]] tog virusa kao naizgled čistog proteina. Početkom 1950-ih, nalazi neurospore bili su široko prihvaćeni, ali prevladavajući stav 1951. godine bio je da je zaključak koji je Beadle iz njih izvukao bio veliko pojednostavljenje.<ref name=Horowitz /> Beadle je 1966. godine napisao da je nakon čitanja Simpozija o genima i mutacijama u Cold Spring Harboru iz 1951. godine stekao utisak da se pristalice hipoteze o jednom genu i jednom enzimu "mogu nabrojati na prste jedne ruke, s još nekoliko preostalih prstiju".<ref>Beadle, G. W. (1966) "Biochemical genetics: some recollections", pp. 23-32 in ''Phage and the Origins of Molecular Biology'', edited by J. Cairns, G. S. Stent and J. D. Watson. Cold Spring Harbor Symposia, Cold Spring Harbor Laboratory of Quantitative Biology, NY. ASIN: B005F08IQ8</ref> Do početka 1950-ih, većina biohemičara i [[genetičar]]a smatrala je [[DNK]] najvjerovatnijim kandidatom za fizičku osnovu gena, a hipoteza o jedan gen – jedan enzim shodno tome je reinterpretirana.<ref>Morange, str. 27-28</ref> ===Jedan gen – jedan polipeptid=== Pripisujući instruktivnu ulogu genima, Beadle i Tatum su im implicitno dodijelili informativnu sposobnost genima. Ovaj uvid pružio je osnovu za koncept [[genetički kod|genetičkog koda]]. Međutim, tek nakon što su izvedeni eksperimenti koji su pokazali da je [[DNK]] genetički materijal, da se proteini sastoje od definiranog linearnog niza [[aminokiselina]] i da struktura DNK sadrži linearni niz [[bazni par|baznih parova]], postojala je jasna osnova za rješavanje genetičkog koda. Do početka 1950-ih, napredak u biohemijskoj genetici – dijelom podstaknut originalnom hipotezom – učinio je hipotezu o jednom genu i jednom enzimu vrlo malo vjerovatnom (barem u svom izvornom obliku). Počevši od 1957. godine, [[Vernon Ingram]] i drugi su putem [[elektroforeza|elektroforeze]] i [[Dvodimenzijska elektroforeza|2D elektroforeze]] pokazali da genetičke varijacije u proteinima (kao što je [[anemija srpastih eritrocita|hemoglobin srpastih ćelija]]) mogu biti ograničene na razlike u samo jednom polipeptidnom lancu u [[multimerni protein|multimernom proteinu]], što je umjesto toga dovelo do hipoteze "jedan gen – jedan polipeptid".<ref>Berg P, Singer M. [https://books.google.com/books?id=XsyJXxHaDPQC&dq=history+%22one+gene+one+polypeptide%22&pg=PA307 George Beadle, an uncommon farmer: the emergence of genetics in the 20th century], CSHL Press, 2003. {{ISBN|0-87969-688-5}}, {{ISBN|978-0-87969-688-7}}</ref> Prema [[genetičar]]u [[Rowland H. Davis|Rowlandu H. Davisu]], "do 1958. – zapravo, čak i do 1948. – jedan gen, jedan enzim više nije bila hipoteza koju treba odlučno braniti; to je jednostavno bio naziv istraživačkog programa."<ref>{{cite journal |author=Davis R. H. |year=2007 |url=http://www.ias.ac.in/jbiosci/mar2007/197.pdf |title=Beadle's progeny: Innocence rewarded, innocence lost |journal=Journal of Biosciences |volume=32 |issue=2 |pages=197–205 [202] |doi=10.1007/s12038-007-0020-5 |pmid=17435312 |s2cid=11263056 }}</ref> Trenutno, perspektiva pretpostavke jedan gen – jedan polipeptida+ ne može objasniti različite verzije [[alternativna prerada|splajsovanja]] kod mnogih eukariotskih organizama koji koriste [[splajsosom]] za individualnu pripremu [[RNK]] transkripta, ovisno o različitim inter– i intraćelijskim signalima iz okoline. Ovo splajsovanje je otkriveno 1977. godine od strane [[Phillip Sharp|Phillipa Sharpa]] i [[Richard J. Roberts|Richarda J. Robertsa]]<ref>Chow, Louise T., Richard E. Gelinas, Thomas R. Broker, and Richard J. Roberts. "An amazing sequence arrangement at the 5' ends of adenovirus 2 messenger RNA." ''Cell'' 12, no. 1 (September 1977): 1-8.</ref> ==Moguća anticipacija rezultata Beadlea i Tatuma== Historičar [[Jan Sapp]] proučavao je kontroverzu u vezi s njemačkim [[genetičar]]em [[Franz Moewus| Franzom Moewusom]] koji je, kako su tvrdili neki vodeći genetičari 1940-ih i 50-ih, postigao slične rezultate prije proslavljenog rada Beadlea i Tatuma iz 1941. godine.<ref>Jan Sapp (1990), Where the Truth Lies: Franz Moewus and the Origins of Molecular biology, New York: Oxford University Press.</ref> Radeći na algi ''[[Chlamydomonas]]'', Moewus je 1930-ih objavio rezultate koji su pokazali da su različiti [[gen]]i odgovorni za različite [[enzim]]ske reakcije u proizvodnji [[hormon]]a koji kontroliraju [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, kako Sapp vješto detaljno opisuje, te rezultate su osporili drugi koji su statistički smatrali podatke 'previše dobrim da bi bili istiniti', te se rezultati nisu mogli ponoviti. ==Također pogledajte== *[[Edward Lawrie Tatum]] *[[George Wells Beadle]] *''[[Neurospora crassa]]'' *[[Norman Horowitz (genetičar)]] *[[Centralna dogma molekularne biologije]] ==Reference== *{{cite book |author=Fruton JS |year=1999 |title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology |location=New Haven |publisher=Yale University Press] |isbn=0-300-07608-8 }} *{{cite book |author=Kay LE |year=1993 |title=The Molecular Vision of Life: Caltech, The Rockefeller Foundation, and the Rise of the New Biology |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-511143-5 }} *{{cite book |author=Morange M |others=Cobb M (trans.) |year=1998 |title=A History of Molecular Biology |location=Cambridge |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-39855-6 }} {{reflist}} ==Dodatni izvori== *{{cite journal |vauthors = Hickman M, Cairns J |year = 2003 |title = The Centenary of the One-Gene One-Enzyme Hypothesis |journal = Genetics |volume = 163 | issue = 3 | pages = 839–841 |doi = 10.1093/genetics/163.3.839 |pmid = 12663526 |pmc = 1462495 }} *{{cite journal |author= Horowitz NH |year = 1995 |title = One-Gene-One-Enzyme: Remembering Biochemical Genetics |journal = Protein Science |volume = 4 | issue = 5 | pages = 1017–1019 |pmid=7663338 |pmc= 2143113 |doi= 10.1002/pro.5560040524 }} {{DEFAULTSORT:One gene-one enzyme hypothesis}} [[Kategorija:Historija biologije]] [[Kategorija:Historija genetike]] [[Kategorija:Klasična genetika]] dadwq1af0cosv4qw6gz1dswwbjwhr1m 0 535816 3902593 2026-07-08T10:46:18Z Genetičar-10 183396 Nova stranica: {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] klicin list|germinativne l... 3902593 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja.<ref name=":0"/> Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosos|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Schizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref name=":9" /><ref name=":10">{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljađivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja.<ref name=":7"/><ref name=":8"/> * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR, regulator transmembranske provodljivosti cistične fibroze]] koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcij protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[čelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercijska sekvenca|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušiko-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53| genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [gz[Eon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmički zrak]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[taćkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zraćenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća regija|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] 9uhmch4z4odefnwaa1iu8jq8q2lt2bm 3902594 3902593 2026-07-08T10:49:36Z Genetičar-10 183396 /* Indeli (insercija/delecija) */ 3902594 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosos|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Schizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref name=":9" /><ref name=":10">{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljađivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja.<ref name=":7"/><ref name=":8"/> * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR, regulator transmembranske provodljivosti cistične fibroze]] koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcij protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[čelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercijska sekvenca|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušiko-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53| genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [gz[Eon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmički zrak]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[taćkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zraćenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća regija|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] ll8d000f0nb32qy8fkzzsrg89fl79lf 3902595 3902594 2026-07-08T10:51:17Z Genetičar-10 183396 /* Varijante broja kopija */ 3902595 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Schizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref name=":9" /><ref name=":10">{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljađivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja.<ref name=":7"/><ref name=":8"/> * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR, regulator transmembranske provodljivosti cistične fibroze]] koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcij protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[čelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercijska sekvenca|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušiko-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53| genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [gz[Eon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmički zrak]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[taćkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zraćenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća regija|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] 0vk6he27ruxes31uwk6jsr84gs351tz 3902596 3902595 2026-07-08T10:53:04Z Genetičar-10 183396 /* Prezigotna de novo mutacija */ 3902596 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Shizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref name=":9" /><ref name=":10">{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljađivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja.<ref name=":7"/><ref name=":8"/> * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR, regulator transmembranske provodljivosti cistične fibroze]] koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcij protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[čelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercijska sekvenca|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušiko-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53| genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [gz[Eon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmički zrak]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[taćkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zraćenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća regija|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] 91v17tbw0w4ida6zk1gnubsy2yu1sbl 3902597 3902596 2026-07-08T10:56:47Z Genetičar-10 183396 /* Postzigotna de novo mutacija */ 3902597 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Shizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref>{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe. ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljeđivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja. * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR, regulator transmembranske provodljivosti cistične fibroze]] koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcij protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[čelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercijska sekvenca|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušiko-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53| genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [gz[Eon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmički zrak]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[taćkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zraćenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća regija|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] pnbhkta3duhzjd003pckz524a6fyyqj 3902598 3902597 2026-07-08T11:03:42Z Genetičar-10 183396 /* Uticaj na funkciju proteina */ 3902598 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Shizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref>{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe. ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljeđivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja. * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR]], regulator transmembranske provodljivosti [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]], koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe. ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcij protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[čelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercijska sekvenca|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušiko-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53| genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [gz[Eon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmički zrak]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[taćkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zraćenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća regija|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] rxowtsy1hvly896l4t9ee3w0kdckc3s 3902599 3902598 2026-07-08T11:05:20Z Genetičar-10 183396 /* Struktura proteina */ 3902599 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Shizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref>{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe. ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljeđivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja. * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR]], regulator transmembranske provodljivosti [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]], koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe. ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcija protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[ćelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercijska sekvenca|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušiko-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53| genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [gz[Eon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmički zrak]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[taćkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zraćenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća regija|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] 2rnn0kiw5i7d7fvfjl0ppcu89hwz2yq 3902600 3902599 2026-07-08T11:07:29Z Genetičar-10 183396 /* Replikacija DNK */ 3902600 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Shizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref>{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe. ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljeđivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja. * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR]], regulator transmembranske provodljivosti [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]], koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe. ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcija protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[ćelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušiko-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53| genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [gz[Eon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmički zrak]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[taćkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zraćenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća regija|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] qxut9d3qyzm9neu17ad53abn274jwuu 3902601 3902600 2026-07-08T11:10:53Z Genetičar-10 183396 /* Hemijski mutageni */ 3902601 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Shizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref>{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe. ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljeđivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja. * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR]], regulator transmembranske provodljivosti [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]], koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe. ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcija protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[ćelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušik-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53|genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [|egzon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmički zrak]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[taćkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zraćenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća regija|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] 6i62md6z1643gnr2n81alj4jpyuzxq8 3902602 3902601 2026-07-08T11:14:08Z Genetičar-10 183396 /* Izloženost zračenju */ 3902602 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Shizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref>{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe. ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljeđivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja. * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR]], regulator transmembranske provodljivosti [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]], koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe. ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcija protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[ćelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušik-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53|genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [|egzon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmičko zračenje]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[tačkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zračenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća regija|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] t0wl7pq3jex0effqfszdt6aen5u120w 3902603 3902602 2026-07-08T11:15:45Z Genetičar-10 183396 /* Sekvenciranje sljedeće generacije */ 3902603 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Shizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref>{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe. ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljeđivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja. * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR]], regulator transmembranske provodljivosti [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]], koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe. ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcija protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[ćelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušik-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53|genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [|egzon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmičko zračenje]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[tačkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zračenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća RNK|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] mael4bazvm29gus6nzg70jmhf4jl1rc 0 535817 3902605 2026-07-08T11:26:12Z Genetičar-10 183396 Nova stranica: {{Display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] klicin list|germinativne l... 3902605 wikitext text/x-wiki {{Display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=2012-07-20 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=2026-02-19 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija| genetičke varijacije]]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=2025-04-04 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=2025-04-04 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-11-15 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=2025-04-04 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=2025-04-04 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=2019-09-24 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=2020-05-12 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=January 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=2025-04-04 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=February 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=2025-04-04 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=June 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=October 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=2020-04-17 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=2021-03-11 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Shizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške |grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=2025-04-04 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=April 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref>{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2015-07-02 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe. ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=2011-08-18 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljeđivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=2017-12-26 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja. * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=2023-11-30 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR]], regulator transmembranske provodljivosti [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]], koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe. ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=July 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija| ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=2025-04-04 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcija protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[ćelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=2023-02-09 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=August 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=June 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva| nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušik-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=2025-04-04 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53|genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [|egzon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=February 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=April 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X– ]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmičko zračenje]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[tačkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zračenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=2025-04-04 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=2021-01-11 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=2025-01-01 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=2024-10-29 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške |replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=2019-11-01 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=April 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=2022-09-21 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=2021-07-13 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=July 13, 2021 |access-date=2025-04-04 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=2015-01-21 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=July 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=January 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=2025-01-01 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting| genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=2021-01-29 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=2025-04-04 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća RNK|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[Kariotip|kariotipiranje]]. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=2025-04-04 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u. <ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=2021-09-01 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje| Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=2024-03-13 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=2022-11-15 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=2025-04-04 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=2023-07-06 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=2025-04-04 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=2017-04-07 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=2022-06-05 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=2015-01-19 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=2023-02-15 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10 August 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju| poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=2013-05-01 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=2010-09-30 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=2021-08-23 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] pwl1ft1nsg0cg66yb2n1stmplx2mfk5 0 535818 3902606 2026-07-08T11:39:25Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en 3902606 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} '''Savjetovanje''' predstavlja profesionalno usmjeravanje pojedinca primjenom psiholoških metoda, uključujući prikupljanje podataka o historiji slučaja (anamneze), primjenu različitih tehnika intervjua te procjenu interesa i sposobnosti.<ref name="MerriamWebster_Counseling">{{cite web |title=Definition of counseling |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/counseling |website=Merriam-Webster |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ovo je '''spisak tema o savjetovanju'''. == Terapijski modaliteti == {{Div col}} * [[Akademsko savjetovanje]] * [[Art terapija]] / [[terapija plesom]] / [[dramska terapija]] / [[muzikoterapija]] * [[Disciplinsko savjetovanje]] * [[Ekološko savjetovanje]] * [[Egzistencijalno savjetovanje]] * [[Emocionalno fokusirana terapija]] * [[Genetičko savjetovanje]] * [[Grupa podrške]] * [[Intervencija (savjetovanje)|Intervencija]] * [[Intervencija kod suicidalnog ponašanja]] * [[Izlazno savjetovanje]] * [[Karijerno savjetovanje]] * [[Ko-savjetovanje]] * [[Konekcionizam]] * [[Konsultant (medicina)]] * [[Kratka psihoterapija]] * [[Kratka terapija usmjerena na rješenje]] * [[Kreditno savjetovanje]] * [[Krizna telefonska linija]] * [[Kršćansko savjetovanje]] * [[Licencirani profesionalni savjetnik]] * [[Narativna terapija]] * [[Online savjetovanje]] * [[Noutetičko (biblijsko) savjetovanje]] * [[Partnerska terapija]] * [[Pastoralno savjetovanje]] * [[Porodična terapija]] * [[Postvencija]] * [[Profesionalna praksa analize ponašanja]] * [[Psihijatar]] * [[Psiholog]] * [[Reevaluacijsko savjetovanje]] * [[Rehabilitacijsko savjetovanje]] * [[Savjetovanje o mogućnostima trudnoće]] * [[Savjetovanje prije začeća]] * [[Savjetodavna psihologija]] * [[Savjetovanje u žalovanju]] * [[Savjetnik za mentalno zdravlje]] * [[Savjetnik za usmjeravanje u sistemu zaštite mentalnog zdravlja]] * [[Sestrinstvo u mentalnom zdravlju]] * [[Školski savjetnik]] * [[Terapija usmjerena na osobu]] * [[Vojni savjetnik (mornarica)|Mornarički savjetnik]] * [[Vršnjačko savjetovanje za starije osobe]] * [[Socijalni rad]] * [[Telefonsko savjetovanje]] {{Div col end}} == Zajedničke oblasti == {{Div col}} * [[Dijalog]] * [[Govor tijela]] * [[Emocionalni konflikt]] * [[Interpersonalna komunikacija]] * [[Intrapersonalna komunikacija]] * [[Iskustveno obrazovanje]] * [[Kreativno rješavanje problema]] * [[Medijacija]] * [[Multiteorijska psihoterapija]] * [[Nenasilna komunikacija]] * [[Neverbalna komunikacija]] * [[Obrazovanje o odnosima]] * [[Pokret ljudskih potencijala]] * [[Preuzimanje odgovornosti]] * [[Rješavanje problema]] * [[Rješavanje sporova]] * [[Rješavanje sukoba]] * [[Upravljanje stresom]] * [[Zdravstvena psihologija]] {{Div col end}} == Također pogledajte == * [[Spisak psihoterapija]] * [[Pregled komunikacije]] * [[Pregled psihologije]] * [[Pregled sociologije]] ** [[Sociološke discipline]] * [[Pregled pojma o sebi]] * [[Psihofarmakologija]] == Reference == {{Reflist}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Savjetovanje, teme}} [[Category:Savjetovanje| ]] [[Category:Socijalni rad]] [[Category:Psihoterapija|*]] [[Category:Pregledi zdravlja i fitnesa]] [[Category:Pregledi na Wikipediji]] [[Category:Spiskovi tema|Savjetovanje]] c2dyhjo2ub99nsg7pardcbsxeovfsnx 0 535819 3902607 2026-07-08T11:42:33Z Genetičar-10 183396 Nova stranica: ''' Nutricijska genomika''', također poznata i kao '''[[nutrigenomika]]''', jeste nauka koja proučava odnos između [[ljudski genom|ljudskog genoma]], [[ljudska ishrana|ljudske ishrane]] i zdravlja. Ljudi u ovoj oblasti rade na razvoju razumijevanja kako cijelo tijelo reaguje na hranu putem [[sistemska biologija|sistemske biologije]], kao i odnosa između pojedinačnih gena i pojedinačnih spojeva hrane.<ref name=Neeha2013>{{cite journal | last1 = Neeha | first1 = V. S. | l... 3902607 wikitext text/x-wiki ''' Nutricijska genomika''', također poznata i kao '''[[nutrigenomika]]''', jeste nauka koja proučava odnos između [[ljudski genom|ljudskog genoma]], [[ljudska ishrana|ljudske ishrane]] i zdravlja. Ljudi u ovoj oblasti rade na razvoju razumijevanja kako cijelo tijelo reaguje na hranu putem [[sistemska biologija|sistemske biologije]], kao i odnosa između pojedinačnih gena i pojedinačnih spojeva hrane.<ref name=Neeha2013>{{cite journal | last1 = Neeha | first1 = V. S. | last2 = Kinth | first2 = P. | year = 2013 | title = Nutrigenomics research: a review | journal = Journal of Food Science and Technology | volume = 50 | issue = 3| pages = 415–428 | doi=10.1007/s13197-012-0775-z| pmc = 3602567 | pmid=24425937}}</ref><ref name="FenechEl-Sohemy2011">{{cite journal|last1=Fenech|first1=Michael|last2=El-Sohemy|first2=Ahmed|last3=Cahill|first3=Leah|last4=Ferguson|first4=Lynnette R.|last5=French|first5=Tapaeru-Ariki C.|last6=Tai|first6=E. Shyong|last7=Milner|first7=John|last8=Koh|first8=Woon-Puay|last9=Xie|first9=Lin|last10=Zucker|first10=Michelle|last11=Buckley|first11=Michael|last12=Cosgrove|first12=Leah|last13=Lockett|first13=Trevor|last14=Fung|first14=Kim Y.C.|last15=Head|first15=Richard|title=Nutrigenetics and Nutrigenomics: Viewpoints on the Current Status and Applications in Nutrition Research and Practice|journal=Journal of Nutrigenetics and Nutrigenomics|volume=4|issue=2|year=2011|pages=69–89|issn=1661-6758|doi=10.1159/000327772|pmc=3121546|pmid=21625170}}</ref> Nutritivna genomika pojavila se kao novo područje istraživanja u 2001.<ref>{{Cite journal|last=Peregrin|first=Tony|date=2001|title=The new frontier of nutrition science: Nutrigenomics|journal=Journal of the American Dietetic Association|url=https://www.proquest.com/openview/a9c2b504123a00a9ea4f66236489116e/1?pq-origsite=gscholar&cbl=49142|volume=101|issue=11|page=1306|doi=10.1016/S0002-8223(01)00309-1|pmid=11716306|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-05 |title=PHBI – Pharmagreen Starts Sales of MaxGenomicTM Supplement on Amazon.com and Develops Its Next Pre-Workout Formulation |url=https://finance.yahoo.com/news/phbi-pharmagreen-starts-sales-maxgenomictm-110000863.html |access-date=2024-02-16 |website=Yahoo Finance |language=en-US}}</ref> [[Nutriepigenomika]] i [[nutricijska epigenetika]] su dvije podoblasti nutrigenomike. == Uvod == Termin "nutriciona genomika" krovni je termin koji uključuje nekoliko potkategorija, kao što su nutrigenetika, nutrigenomika i [[nutricijska epigenetika]]. Svaka od ovih potkategorija objašnjava neke aspekte načina na koji geni reaguju na hranjive tvari i izražavaju specifične [[fenotip]]ove, poput rizika od bolesti.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Camp|first1=Kathryn M.|last2=Trujillo|first2=Elaine|date=February 2014|title=Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Nutritional Genomics|journal=Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics|volume=114|issue=2|pages=299–312|doi=10.1016/j.jand.2013.12.001|pmid=24439821|issn=2212-2672|doi-access=free}}</ref> Postoji nekoliko primjena nutricione genomike, naprimjer, koliko se nutricione intervencije i terapije mogu uspješno koristiti za prevenciju i liječenje bolesti.<ref name=":0" /> ==Pozadina i preventivno zdravlje== Nutricionistika se prvobitno pojavila kao polje koje je proučavalo osobe kojima nedostaju određeni [[nutrijent]]i i posljedične efekte,<ref name=Neeha2013/> poput bolesti [[skorbut]] koja je posljedica nedostatka [[vitamin C|vitamina C]]. Kako su druge bolesti usko povezane s prehranom (ali ne i nedostatkom), poput [[gojaznost]]i, postajale sve rasprostranjenije, nutricionistika se proširila i na ove teme.<ref name=Neeha2013/> Istraživanje nutricionizma obično se fokusira na preventivne mjere, pokušavajući identificirati koje hranjive tvari ili namirnice će povećati ili smanjiti rizik od bolesti i oštećenja ljudskog tijela.<ref>{{Cite web |last=Alvaro |date=2022-12-15 |title=Efficient use of phosphorus in production animals |url=https://nutrinews.com/en/efficient-use-of-phosphorus-in-production-animals/ |access-date=2024-02-16 |website=nutriNews, la revista de nutrición animal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=nutraingredients-asia.com |date=2023-08-15 |title=Growth Asia 2023: Nestle to share exclusive insights on precision nutrition from a product perspective |url=https://www.nutraingredients-asia.com/Article/2023/08/15/nestle-to-share-exclusive-insights-on-precision-nutrition-at-growth-asia-summit-2023 |access-date=2024-02-16 |website=nutraingredients-asia.com |language=en-GB}}</ref> Naprimjer, [[Prader-Willijev sindrom]], bolest čiji je najprepoznatljiviji faktor nezasitni apetit, specifično je povezan s [[epigenetika|epigenetičkim]] obrascem u kojem se očinska kopija u [[hromosom]]skoj regiji pogrešno briše, a majčinski lokus se inaktivira prekomjernom [[metilacija|metilacijom]].<ref>{{cite journal | pmc = 3717174|doi= 10.1111/nyas.12020 | pmid=23360386 | volume=1281 | title=The genetics of human obesity | year=2013 | journal=Ann N Y Acad Sci | pages=178–90 | last1 = Xia | first1 = Q | last2 = Grant | first2 = SF}}</ref>&nbsp; Ipak, iako određeni poremećaji mogu biti povezani s određenim [[SNP|jednonukleotidnim polimorfizmima]] (SNP) ili drugim lokaliziranim obrascima, varijacije unutar populacije mogu rezultirati mnogo većim brojem polimorfizama.<ref name=":6">Bisen, Prakash A.; Debnath, Mousumi; Prasad, Godavarthi B.K.S. (2010).&nbsp;''Molecular Dianostics: Promises and Possibilities''. Springer Science & Business Media. p.&nbsp;26.{{ISBN|9048132614}}.</ref> == Mediteranska ishrana == [[Mediteranska dijeta]] odnosi se na prirodno prisutnu hranu porijeklom iz [[Grčka|Grčke]], [[Italija|Italije]], [[Portugal]]a i [[Španija|Španije]] prije globalizacije prehrambenih proizvoda u 20. stoljeću. Dijeta uključuje relativno visoku konzumaciju [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], [[maslinovo ulje|maslinovog ulja]], [[Fabaceae|mahunarki]], cjelovitih [[žitarica]] i umjerenih količina crnog [[vino|vina]].<ref>Shannon, O. M., Ashor, A. W., Scialo, F., Saretzki, G., Martin-Ruiz, C., Lara, J., Matu, J., Griffiths, A., Robinson, N., Lillà, L., Stevenson, E., Stephan, B. C. M., Minihane, A. M., Siervo, M., & Mathers, J. C. (2021). Mediterranean diet and the hallmarks of ageing.&nbsp;European journal of clinical nutrition,&nbsp;75(8), 1176–1192. https://doi.org/10.1038/s41430-020-00841-x </ref> Hrana s povećanim udjelom masti i mliječnih proizvoda konzumira se minimalno. Neke studije nutritivne genomike ukazuju na to da je mediteranska prehrana nutritivno najkorisnija. Pozitivno je povezana sa smanjenjem smrtnosti, pružanjem zaštitnih sredstava protiv metaboličkih bolesti, [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] i nekoliko vrsta [[kancer|raka]]. Ove koristi pripisuju se obilju dijetalnih spojeva prisutnih u mediteranskim osnovnim namirnicama. Primjeri za to uključuju ''[[Curcuma longa]]'' (kurkuma), [[resveratrol]], [[likopen]], [[kapsaicin]], [[kvercetin]] i [[polifenol]]e u ekstra djevičanskom maslinovom ulju. Sugerira se da svaki od ovih navodno bioaktivnih spojeva, zajedno s nekoliko drugih, interaguje sa ćelijskom i molekularnom funkcijom tijela, [[ekspresija gena|ekspresijom gena]] i [[epigenom]]om kako bi spriječio [[angiogeneza|angiogenezu]] i razvoj [[neurodegenerativna bolest| neurodegenerativne bolesti]].<ref>Divella R, Daniele A, Savino E, Paradiso A. Anticancer Effects of Nutraceuticals in the Mediterranean Diet: An Epigenetic Diet Model. Cancer Genomics Proteomics. 2020 Jul-Aug;17(4):335-350. doi: 10.21873/cgp.20193. </ref> == Primjene == Primjene nutricione genomike su višestruke. Personaliziranom procjenom mogu se identificirati neki poremećaji ([[dijabetes]], metabolički sindrom). Nutrigenomika može pomoći u personaliziranom zdravlju i unosu hranjivih tvari procjenom pojedinaca i određivanjem specifičnih nutritivnih potreba.<ref>{{Cite web|last=Cameron|first=Louise|date=9 November 2016|title=Nutrigenomics - looking at the individual within their nutritional environment|url=https://www.phgfoundation.org/blog/nutrigenomics-looking-at-the-individual}}</ref> Fokus je na prevenciji i korekciji specifičnih genetičkih poremećaja. Primjeri genetički povezanih poremećaja koji se poboljšavaju korekcijom prehrane su [[gojaznost]], [[Koronarna bolest srca|koronarna bolest srca]] (KBS), [[hipertenzija]] i [[dijabetes tipa 1|dijabetes melitus tipa 1]].<ref>{{Cite book|last=Information (US)|first=National Center for Biotechnology|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22259/|title=Nutritional and Metabolic Diseases|date=1998|publisher=National Center for Biotechnology Information (US)|language=en}}</ref> Genetički poremećaji koji se često mogu spriječiti pravilnim unosom hrane od strane roditelja uključuju [[spina bifida]], [[alkoholizam]] i [[fenilketonurija]]. ===Koronarna bolest srca=== Geni povezani s prehranom manifestiraju se kroz osjetljivost tijela na hranu. U studijama o koronarnoj bolesti srca (KBS) postoji veza između bolesti i prisutnosti dva [[alel]]a pronađena na lokusima E i B [[apolipoprotein]]a.<ref>{{Cite book|last=Health|first=National Research Council (US) Committee on Diet and|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218767/|title=Genetics and Nutrition|date=1989|publisher=National Academies Press (US)|language=en}}</ref> Ove razlike u lokusima rezultiraju individualiziranim reakcijama na konzumaciju [[lipidi|lipida]]. Neki ljudi doživljavaju povećano debljanje i veći rizik od koronarne bolesti srca, dok drugi s različitim lokusima to ne doživljavaju. Istraživanja su pokazala direktnu [[korelacija|korelaciju]] između smanjenog rizika od koronarne bolesti srca i smanjene konzumacije lipida u svim [[populacija]]ma.<ref>{{Cite book|last=DeBruyne, Linda K.|title=Nutrition & diet therapy|others=Pinna, Kathryn,, Whitney, Ellie|date=8 January 2015|isbn=978-1-305-11040-3|edition=Ninth|location=Australia|oclc=910704712}}</ref> === Gojaznost === [[Gojaznost]] jeste jedna od najšire proučavanih tema u nutrigenomici. Zbog genetičkih varijacija među pojedincima, svaka osoba može drugačije reagovati na ishranu. Istraživanjem interakcije između obrazaca ishrane i genetičkih faktora, ovo područje ima za cilj da predloži promjene u ishrani koje bi mogle spriječiti ili smanjiti gojaznost.<ref name=Doo2015>{{Cite journal|title = Obesity: interactions of genome and nutrients intake|journal = Preventive Nutrition and Food Science|date = 2015-03-01|issn = 2287-1098|pmc = 4391534|pmid = 25866743|pages = 1–7|volume = 20|issue = 1|doi = 10.3746/pnf.2015.20.1.1|first1 = Miae|last1 = Doo|first2 = Yangha|last2 = Kim}}</ref> Čini se da postoje neki [[SNP]]-ovi koji povećavaju vjerovatnoću da će osoba dobiti na težini zbog prehrane bogate [[masti]]ma; za osobe s genotipom ''AA'' u [[FTO-gen]]u pokazao se veći [[BMI]] u usporedbi s onima s ''TT'' [[genotip]]om pri unosu prehrane s visokim udjelom masti ili niskim unosom [[ugljikohidrat]]a.<ref name=Doo2015/> SNP rs512535 [[Apolipoproteina B|APO B]] još je jedna varijacija povezana s prehranom; utvrđeno je da [[heterozigot]]ni genotip A/G ima povezanost s pretilošću (u smislu BMI i obima struka) i za osobe s uobičajenom prehranom bogatom mastima (>35% unosa energije), dok osobe s [[homozigot]]nim [[genotip]]om GG vjerojatno imaju veći BMI u usporedbi s nositeljima kombinacije alela ''AA''. Međutim, ova razlika nije pronađena u grupi koja konzumira malo [[masti]] (<35% unosa energije).<ref name=Doo2015/> === Fenilketonurija === [[Fenilketonurija]], inače poznata kao PKU, je rijedak [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivni]] metabolički poremećaj koji se javlja nakon porođaja, ali iscrpljujući simptomi mogu se preokrenuti nutritivnom intervencijom.<ref name=":0"/> ==Također pogledajte== * [[Prehrana]] * [[Fudomika]] * [[Genomika]] * [[Globalna inicijativa za dijeljenje zdravlja]] * [[Nutriepigenomika]] * [[Hranomika]] * [[Ortomolekularna medicina]] * [[Javnozdravstvena genomika]] * [[Roger J. Williams]] ==Reference== {{reflist}} ==Vanjski linovi== {{Genomika}} {{DEFAULTSORT:Nutritional Genomics}} [[Kategorija:Nutricionizam]] [[Kategorija:Genetičko mapiranje]] [[Kategorija:Genomika]] [[Kategorija:Ishrana]] [[Kategorija:Medicinska genetika]] 54531xhbine292i7dhb2tez9olwqtju 3902609 3902607 2026-07-08T11:44:03Z Genetičar-10 183396 3902609 wikitext text/x-wiki ''' Nutricijska genomika''', također poznata i kao '''nutrigenomika''', jeste nauka koja proučava odnos između [[ljudski genom|ljudskog genoma]], [[ishrana|ljudske ishrane]] i zdravlja. Ljudi u ovoj oblasti rade na razvoju razumijevanja kako cijelo tijelo reaguje na hranu putem [[sistemska biologija|sistemske biologije]], kao i odnosa između pojedinačnih gena i pojedinačnih spojeva hrane.<ref name=Neeha2013>{{cite journal | last1 = Neeha | first1 = V. S. | last2 = Kinth | first2 = P. | year = 2013 | title = Nutrigenomics research: a review | journal = Journal of Food Science and Technology | volume = 50 | issue = 3| pages = 415–428 | doi=10.1007/s13197-012-0775-z| pmc = 3602567 | pmid=24425937}}</ref><ref name="FenechEl-Sohemy2011">{{cite journal|last1=Fenech|first1=Michael|last2=El-Sohemy|first2=Ahmed|last3=Cahill|first3=Leah|last4=Ferguson|first4=Lynnette R.|last5=French|first5=Tapaeru-Ariki C.|last6=Tai|first6=E. Shyong|last7=Milner|first7=John|last8=Koh|first8=Woon-Puay|last9=Xie|first9=Lin|last10=Zucker|first10=Michelle|last11=Buckley|first11=Michael|last12=Cosgrove|first12=Leah|last13=Lockett|first13=Trevor|last14=Fung|first14=Kim Y.C.|last15=Head|first15=Richard|title=Nutrigenetics and Nutrigenomics: Viewpoints on the Current Status and Applications in Nutrition Research and Practice|journal=Journal of Nutrigenetics and Nutrigenomics|volume=4|issue=2|year=2011|pages=69–89|issn=1661-6758|doi=10.1159/000327772|pmc=3121546|pmid=21625170}}</ref> Nutritivna genomika pojavila se kao novo područje istraživanja u 2001.<ref>{{Cite journal|last=Peregrin|first=Tony|date=2001|title=The new frontier of nutrition science: Nutrigenomics|journal=Journal of the American Dietetic Association|url=https://www.proquest.com/openview/a9c2b504123a00a9ea4f66236489116e/1?pq-origsite=gscholar&cbl=49142|volume=101|issue=11|page=1306|doi=10.1016/S0002-8223(01)00309-1|pmid=11716306|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-05 |title=PHBI – Pharmagreen Starts Sales of MaxGenomicTM Supplement on Amazon.com and Develops Its Next Pre-Workout Formulation |url=https://finance.yahoo.com/news/phbi-pharmagreen-starts-sales-maxgenomictm-110000863.html |access-date=2024-02-16 |website=Yahoo Finance |language=en-US}}</ref> [[Nutriepigenomika]] i [[nutricijska epigenetika]] su dvije podoblasti nutrigenomike. == Uvod == Termin "nutriciona genomika" krovni je termin koji uključuje nekoliko potkategorija, kao što su nutrigenetika, nutrigenomika i [[nutricijska epigenetika]]. Svaka od ovih potkategorija objašnjava neke aspekte načina na koji geni reaguju na hranjive tvari i izražavaju specifične [[fenotip]]ove, poput rizika od bolesti.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Camp|first1=Kathryn M.|last2=Trujillo|first2=Elaine|date=February 2014|title=Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Nutritional Genomics|journal=Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics|volume=114|issue=2|pages=299–312|doi=10.1016/j.jand.2013.12.001|pmid=24439821|issn=2212-2672|doi-access=free}}</ref> Postoji nekoliko primjena nutricione genomike, naprimjer, koliko se nutricione intervencije i terapije mogu uspješno koristiti za prevenciju i liječenje bolesti.<ref name=":0" /> ==Pozadina i preventivno zdravlje== Nutricionistika se prvobitno pojavila kao polje koje je proučavalo osobe kojima nedostaju određeni [[nutrijent]]i i posljedične efekte,<ref name=Neeha2013/> poput bolesti [[skorbut]] koja je posljedica nedostatka [[vitamin C|vitamina C]]. Kako su druge bolesti usko povezane s prehranom (ali ne i nedostatkom), poput [[gojaznost]]i, postajale sve rasprostranjenije, nutricionistika se proširila i na ove teme.<ref name=Neeha2013/> Istraživanje nutricionizma obično se fokusira na preventivne mjere, pokušavajući identificirati koje hranjive tvari ili namirnice će povećati ili smanjiti rizik od bolesti i oštećenja ljudskog tijela.<ref>{{Cite web |last=Alvaro |date=2022-12-15 |title=Efficient use of phosphorus in production animals |url=https://nutrinews.com/en/efficient-use-of-phosphorus-in-production-animals/ |access-date=2024-02-16 |website=nutriNews, la revista de nutrición animal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=nutraingredients-asia.com |date=2023-08-15 |title=Growth Asia 2023: Nestle to share exclusive insights on precision nutrition from a product perspective |url=https://www.nutraingredients-asia.com/Article/2023/08/15/nestle-to-share-exclusive-insights-on-precision-nutrition-at-growth-asia-summit-2023 |access-date=2024-02-16 |website=nutraingredients-asia.com |language=en-GB}}</ref> Naprimjer, [[Prader-Willijev sindrom]], bolest čiji je najprepoznatljiviji faktor nezasitni apetit, specifično je povezan s [[epigenetika|epigenetičkim]] obrascem u kojem se očinska kopija u [[hromosom]]skoj regiji pogrešno briše, a majčinski lokus se inaktivira prekomjernom [[metilacija|metilacijom]].<ref>{{cite journal | pmc = 3717174|doi= 10.1111/nyas.12020 | pmid=23360386 | volume=1281 | title=The genetics of human obesity | year=2013 | journal=Ann N Y Acad Sci | pages=178–90 | last1 = Xia | first1 = Q | last2 = Grant | first2 = SF}}</ref>&nbsp; Ipak, iako određeni poremećaji mogu biti povezani s određenim [[SNP|jednonukleotidnim polimorfizmima]] (SNP) ili drugim lokaliziranim obrascima, varijacije unutar populacije mogu rezultirati mnogo većim brojem polimorfizama.<ref name=":6">Bisen, Prakash A.; Debnath, Mousumi; Prasad, Godavarthi B.K.S. (2010).&nbsp;''Molecular Dianostics: Promises and Possibilities''. Springer Science & Business Media. p.&nbsp;26.{{ISBN|9048132614}}.</ref> == Mediteranska ishrana == [[Mediteranska dijeta]] odnosi se na prirodno prisutnu hranu porijeklom iz [[Grčka|Grčke]], [[Italija|Italije]], [[Portugal]]a i [[Španija|Španije]] prije globalizacije prehrambenih proizvoda u 20. stoljeću. Dijeta uključuje relativno visoku konzumaciju [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], [[maslinovo ulje|maslinovog ulja]], [[Fabaceae|mahunarki]], cjelovitih [[žitarica]] i umjerenih količina crnog [[vino|vina]].<ref>Shannon, O. M., Ashor, A. W., Scialo, F., Saretzki, G., Martin-Ruiz, C., Lara, J., Matu, J., Griffiths, A., Robinson, N., Lillà, L., Stevenson, E., Stephan, B. C. M., Minihane, A. M., Siervo, M., & Mathers, J. C. (2021). Mediterranean diet and the hallmarks of ageing.&nbsp;European journal of clinical nutrition,&nbsp;75(8), 1176–1192. https://doi.org/10.1038/s41430-020-00841-x </ref> Hrana s povećanim udjelom masti i mliječnih proizvoda konzumira se minimalno. Neke studije nutritivne genomike ukazuju na to da je mediteranska prehrana nutritivno najkorisnija. Pozitivno je povezana sa smanjenjem smrtnosti, pružanjem zaštitnih sredstava protiv metaboličkih bolesti, [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] i nekoliko vrsta [[kancer|raka]]. Ove koristi pripisuju se obilju dijetalnih spojeva prisutnih u mediteranskim osnovnim namirnicama. Primjeri za to uključuju ''[[Curcuma longa]]'' (kurkuma), [[resveratrol]], [[likopen]], [[kapsaicin]], [[kvercetin]] i [[polifenol]]e u ekstra djevičanskom maslinovom ulju. Sugerira se da svaki od ovih navodno bioaktivnih spojeva, zajedno s nekoliko drugih, interaguje sa ćelijskom i molekularnom funkcijom tijela, [[ekspresija gena|ekspresijom gena]] i [[epigenom]]om kako bi spriječio [[angiogeneza|angiogenezu]] i razvoj [[neurodegenerativna bolest| neurodegenerativne bolesti]].<ref>Divella R, Daniele A, Savino E, Paradiso A. Anticancer Effects of Nutraceuticals in the Mediterranean Diet: An Epigenetic Diet Model. Cancer Genomics Proteomics. 2020 Jul-Aug;17(4):335-350. doi: 10.21873/cgp.20193. </ref> == Primjene == Primjene nutricione genomike su višestruke. Personaliziranom procjenom mogu se identificirati neki poremećaji ([[dijabetes]], metabolički sindrom). Nutrigenomika može pomoći u personaliziranom zdravlju i unosu hranjivih tvari procjenom pojedinaca i određivanjem specifičnih nutritivnih potreba.<ref>{{Cite web|last=Cameron|first=Louise|date=9 November 2016|title=Nutrigenomics - looking at the individual within their nutritional environment|url=https://www.phgfoundation.org/blog/nutrigenomics-looking-at-the-individual}}</ref> Fokus je na prevenciji i korekciji specifičnih genetičkih poremećaja. Primjeri genetički povezanih poremećaja koji se poboljšavaju korekcijom prehrane su [[gojaznost]], [[Koronarna bolest srca|koronarna bolest srca]] (KBS), [[hipertenzija]] i [[dijabetes tipa 1|dijabetes melitus tipa 1]].<ref>{{Cite book|last=Information (US)|first=National Center for Biotechnology|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22259/|title=Nutritional and Metabolic Diseases|date=1998|publisher=National Center for Biotechnology Information (US)|language=en}}</ref> Genetički poremećaji koji se često mogu spriječiti pravilnim unosom hrane od strane roditelja uključuju [[spina bifida]], [[alkoholizam]] i [[fenilketonurija]]. ===Koronarna bolest srca=== Geni povezani s prehranom manifestiraju se kroz osjetljivost tijela na hranu. U studijama o koronarnoj bolesti srca (KBS) postoji veza između bolesti i prisutnosti dva [[alel]]a pronađena na lokusima E i B [[apolipoprotein]]a.<ref>{{Cite book|last=Health|first=National Research Council (US) Committee on Diet and|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218767/|title=Genetics and Nutrition|date=1989|publisher=National Academies Press (US)|language=en}}</ref> Ove razlike u lokusima rezultiraju individualiziranim reakcijama na konzumaciju [[lipidi|lipida]]. Neki ljudi doživljavaju povećano debljanje i veći rizik od koronarne bolesti srca, dok drugi s različitim lokusima to ne doživljavaju. Istraživanja su pokazala direktnu [[korelacija|korelaciju]] između smanjenog rizika od koronarne bolesti srca i smanjene konzumacije lipida u svim [[populacija]]ma.<ref>{{Cite book|last=DeBruyne, Linda K.|title=Nutrition & diet therapy|others=Pinna, Kathryn,, Whitney, Ellie|date=8 January 2015|isbn=978-1-305-11040-3|edition=Ninth|location=Australia|oclc=910704712}}</ref> === Gojaznost === [[Gojaznost]] jeste jedna od najšire proučavanih tema u nutrigenomici. Zbog genetičkih varijacija među pojedincima, svaka osoba može drugačije reagovati na ishranu. Istraživanjem interakcije između obrazaca ishrane i genetičkih faktora, ovo područje ima za cilj da predloži promjene u ishrani koje bi mogle spriječiti ili smanjiti gojaznost.<ref name=Doo2015>{{Cite journal|title = Obesity: interactions of genome and nutrients intake|journal = Preventive Nutrition and Food Science|date = 2015-03-01|issn = 2287-1098|pmc = 4391534|pmid = 25866743|pages = 1–7|volume = 20|issue = 1|doi = 10.3746/pnf.2015.20.1.1|first1 = Miae|last1 = Doo|first2 = Yangha|last2 = Kim}}</ref> Čini se da postoje neki [[SNP]]-ovi koji povećavaju vjerovatnoću da će osoba dobiti na težini zbog prehrane bogate [[masti]]ma; za osobe s genotipom ''AA'' u [[FTO-gen]]u pokazao se veći [[BMI]] u usporedbi s onima s ''TT'' [[genotip]]om pri unosu prehrane s visokim udjelom masti ili niskim unosom [[ugljikohidrat]]a.<ref name=Doo2015/> SNP rs512535 [[Apolipoproteina B|APO B]] još je jedna varijacija povezana s prehranom; utvrđeno je da [[heterozigot]]ni genotip A/G ima povezanost s pretilošću (u smislu BMI i obima struka) i za osobe s uobičajenom prehranom bogatom mastima (>35% unosa energije), dok osobe s [[homozigot]]nim [[genotip]]om GG vjerojatno imaju veći BMI u usporedbi s nositeljima kombinacije alela ''AA''. Međutim, ova razlika nije pronađena u grupi koja konzumira malo [[masti]] (<35% unosa energije).<ref name=Doo2015/> === Fenilketonurija === [[Fenilketonurija]], inače poznata kao PKU, je rijedak [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivni]] metabolički poremećaj koji se javlja nakon porođaja, ali iscrpljujući simptomi mogu se preokrenuti nutritivnom intervencijom.<ref name=":0"/> ==Također pogledajte== * [[Prehrana]] * [[Fudomika]] * [[Genomika]] * [[Globalna inicijativa za dijeljenje zdravlja]] * [[Nutriepigenomika]] * [[Hranomika]] * [[Ortomolekularna medicina]] * [[Javnozdravstvena genomika]] * [[Roger J. Williams]] ==Reference== {{reflist}} ==Vanjski linovi== {{Genomika}} {{DEFAULTSORT:Nutritional Genomics}} [[Kategorija:Nutricionizam]] [[Kategorija:Genetičko mapiranje]] [[Kategorija:Genomika]] [[Kategorija:Ishrana]] [[Kategorija:Medicinska genetika]] 6p41diqefs6yvwbpunthsrucezh186j 0 535820 3902608 2026-07-08T11:43:29Z Genetičar-10 183396 Preusmjereno na [[Nutricijska genomika]] 3902608 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Nutricijska genomika]] ha7c9e8eldgf28wuoovqrw73mbfx2cd 14 535821 3902610 2026-07-08T11:44:31Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en 3902610 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Spiskovi|Teme]] [[Kategorija:Kategorije po temama]] 91lwat4d1x8gsyth6clgcswmvs9l9yc