Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 1991. 0 1823 3904455 3895994 2026-07-12T08:31:26Z نوفاك اتشمان 16322 fix 3904455 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1991. ([[Rimski brojevi|MCMXCI]])''' bila je uobičajena godina koja je počela u utorak po gregorijanskom kalendaru, 1991. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 991. godina 2. milenija, 91. godina 20. stoljeća i druga godina 1990-ih. Bila je to posljednja godina [[Hladni rat|Hladnog rata]], koji je počeo [[1947.|1947. godine]]. Tokom godine, [[Sovjetski Savez]] [[Raspad Sovjetskog Saveza|se raspao]], ostavljajući na svom mjestu [[Postsovjetske države|petnaest suverenih republika]] i [[Zajednica nezavisnih država|ZND]]. U julu 1991. [[Indija]] je napustila svoju politiku [[Dirigizam|dirigizma]], [[Licenca raj|licencne uprave]] i [[Autarhija|autarhije]] i započela opsežnu [[Ekonomska liberalizacija u Indiji|liberalizaciju]] svoje ekonomije. Ovo je povećalo [[Ekonomija Indije|BDP]], ali i povećalo [[Nejednakost prihoda u Indiji|nejednakost prihoda]] u naredne dvije decenije.<ref>{{Cite news|url=http://www.economist.com/node/18988536|title=India's economy: One more push|work=The Economist|date=21. 7. 2011|access-date=4. 10. 2014|archive-date=6. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111625/http://www.economist.com/node/18988536}}</ref> [[Koalicija zalivskog rata|Koalicione snage]] 34 zemlje koje su odobrile [[Ujedinjene nacije|UN]] borile su se protiv [[Ba'asistički Irak|Iraka]], koji je izvršio [[Invazija na Kuvajt|invaziju]] i [[Kuvajt guvernorat|anektirao]] [[Kuvajt]] prethodne [[1990.]] godine. Sukob je nazvan [[Zalivski rat|Zaljevski rat]] i označio je početak stalnog američkog vojnog prisustva na Bliskom istoku. Sukob između [[Republika Srbija (1992–2006)|Srbije]] i ostalih [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslovenskih]] republika doveo je do početka [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|jugoslovenskih ratova]], koji su trajali do kraja decenije. U kontekstu [[Apartheid|aparthejda]], godinu dana nakon oslobođenja političkog zatvorenika [[Nelson Mandela|Nelsona Mandele]], parlament Južne Afrike [[Zakon o ukidanju Zakona o registraciji stanovništva, 1991|ukida Zakon o registraciji stanovništva iz 1950. godine]], poništavajući rasnu klasifikaciju stanovništva, ključnu komponentu aparthejda.<ref name="latimes">{{Cite news|first=Scott|last=Kraft|date=18. 6. 1991|title=S. Africa Repeals Apartheid Basis|work=Los Angeles Times|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-18-mn-929-story.html|access-date=2. 8. 2020|archive-date=14. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214112117/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-18-mn-929-story.html}}</ref> Godine 1991. došlo je do uspona desetogodišnjeg [[Procvat Sjedinjenih Država 1990-ih|podsticanja domaće ekonomije SAD-]] a, kada [[Dow Jones Industrial Average|je industrijski prosjek Dow Jonesa]] u aprilu po prvi put bio izvanredno zatvoren na iznad 3.000.<ref>{{Cite news|first=Scot J.|last=Paltrow|date=18. 4. 1991|title=Dow's Close Tops 3,000 Barrier for First Time : Stocks: The index had passed the mark on other days, but retreated before the end of tradings|work=Los Angeles Times|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-04-18-mn-177-story.html|access-date=14. 12. 2021|archive-date=14. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214105833/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-04-18-mn-177-story.html}}</ref> Ovu situaciju je prekinuo samo [[Dot-com balon]] 2000–2002. U augustu je [[World Wide Web]], prvobitno zamišljen tokom prethodne godine, pušten izvan [[CERN|CERN-]] a drugim istraživačkim institucijama, počevši od januara 1991. i javno objavljen u augustu, čime je uspostavljena i prva web stranica ikada, "info.cern.ch". Ovaj korak je bio ključni faktor koji je doveo do javnog proboja interneta sredinom 1990-ih, koji bi na kraju ubrzao već tekuću [[Globalizacija|globalizaciju]] širom svijeta. Što se tiče [[Popularna kultura|popularne kulture]], tokom ove godine [[alternativni rok]] je doživio novi vrhunac popularnosti kada su objavljeni neki od najranijih muzičkih eksponenata gotovo nepoznatog [[grunge]] zvuka, uključujući uticajni album ''[[Nevermind]]'' grupe [[Nirvana (grupa)|Nirvana]] iz Sijetla u septembru 1991. godine<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/music/2011/jun/12/nirvana-kill-hair-metal|title=Nirvana kill hair metal|last=Cameron|first=Keith|date=11. 6. 2011|website=The Guardian|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621153223/https://www.theguardian.com/music/2011/jun/12/nirvana-kill-hair-metal|archive-date=21. 6. 2020|url-status=live|access-date=19. 6. 2020}}</ref> Također je 1991. [[hip-hop muzika]] dostigla neviđeni mejnstrim nivo uspjeha.<ref>{{Cite news|last=Thompson|first=Derek|date=8. 5. 2015|title=1991: The Most Important Year in Pop-Music History|language=en|work=The Atlantic|url=https://www.theatlantic.com/culture/archive/2015/05/1991-the-most-important-year-in-music/392642|access-date=14. 12. 2021|archive-date=14. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214120206/https://www.theatlantic.com/culture/archive/2015/05/1991-the-most-important-year-in-music/392642/}}</ref> [[Elektronska muzika|Forme derivata elektronske muzike]] također su počinjale da dobijaju zamah i definisale su, samo sa prethodnim scenama, zvuk tokom većeg dijela decenije. == Događaji == === Januar=== * [[9. januar]] – [[Predsjedništvo SFRJ]] usvojilo Naredbu kojom naređuje rasformiranje svih nelegalnih paravojnih jedinica na teritoriji SFRJ. === Februar === * [[19. februar]] – Počelo 26. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj i 8. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|prvenstvo]] u ženskoj konkurenciji, u [[Finska|finskom]] gradu [[Lahti]]ju. === Mart === * [[2. mart]] – U [[Pakrac]]u došlo do sukoba hrvatske policije i [[Srbi|Srba]]. * [[9. mart]] – U [[Beograd]]u održane masovne demonstracije srbijanske opozicije koje su se tokom dana pretvorile u žestoki sukob sa milicijom gdje su život izgubile dvije osobe. Na zahtjev predsjednika [[Srbija|Srbije]], [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]], Predsjedništvo SFRJ odobrilo izvođenje tenkova [[JNA]] na beogradske ulice. * [[12. mart]] – Predsjedništvo SFRJ otpočelo [[Sjednica Vrhovne komande OS SFRJ mart 1991.|sjednicu u funkciji Vrhovne komande oružanih snaga]], na kojoj je generalski vrh JNA zahtijevao uvođenje vanrednog stanja u Jugoslaviji. [[Borisav Jović]] (predsjednik Predsjedništva iz Srbije), [[Jugoslav Kostić]] ([[Vojvodina]]), [[Nenad Bućin]] ([[Crna Gora]]) i [[Riza Sapundžiju]] ([[Kosovo]]) podržali predlog, a [[Stjepan Mesić]] ([[Hrvatska]]), [[Vasil Tupurkovski]] ([[Makedonija]]) i [[Bogić Bogićević]] ([[Bosna i Hercegovina]]) glasali protiv. Predstavnik [[Slovenija|Slovenije]], [[Janez Drnovšek]], nije prisustvovao sjednici. * [[15. mart]] – Predsjednik Predsjedništva SFRJ, Borisav Jović, poslije i [[Sjednica Vrhovne komande OS SFRJ mart 1991.|trećeg odbacivanja generalskog prijedloga]] o uvođenju vanrednog stanja u Jugoslaviji, podnio ostavku na svoju dužnost. * [[16. mart]] – Srbijanski predsjednik, Slobodan Milošević, u televizijskom obraćanju javnosti poručio da Srbija više neće priznavati odluke saveznog Predsjedništva. * [[25. mart]] – U [[Karađorđevo (Bačka Palanka)|Karađorđevu]] Slobodan Milošević i predsjednik Hrvatske, [[Franjo Tuđman]], razgovarali o [[Sastanak u Karađorđevu|podjeli Bosne i Hercegovine]]. === April === * [[3. april]] – Vijeće sigurnosti [[UN]] izglasalo rezoluciju o prekidu vatre u [[Zaljevski rat|Zaljevskom ratu]] i zatražilo od [[Irak]]a da uništi oružje za masovno razaranje. === Maj === * [[1. maj]] – U [[Borovo (Hrvatska)|Borovu Selu]] sukobile se hrvatska policija i srbijanske paravojne jedinice; poginulo 12 hrvatskih policajaca. * [[12. maj]] – Održan [[Referendum o statusu SAO Krajine]]. * [[19. maj]] – Održan [[Referendum o nezavisnosti Hrvatske]]. === Juni === * [[25. juni]] – Slovenija i Hrvatska proglašavaju nezavisnost. * [[27. juni]] – U Sloveniji došlo do sukoba između JNA i slovenske Teritorijalne odbrane. Tokom [[Rat u Sloveniji|desetodnevnog ratovanja]], poginulo oko 40 vojnika JNA. === Juli === * [[7. juli]] – Potpisana [[Brionska deklaracija]], dokument o prekidu vojnih sukoba između [[JNA]] i MUP-a Slovenije; * [[28. juli]] – Pod pokroviteljstvom [[YUTEL]]-a održan u Sarajevu koncert ''[[YUTEL za mir]]''. === August === * [[27. august]] – [[Moldavija]] stekla nezavisnost od [[SSSR]]-a. * [[31. august]] – [[Kirgistan]] stekao nezavisnost od [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. === Septembar === * [[1. septembar]] – [[Uzbekistan]] stekao nezavisnost od [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. * [[8. septembar]] – U [[Makedonija|Makedoniji]] odrzava se referendum za nezavisnost od SFRJ. 95% glasača izjasnjava se za nezavisnost. * [[9. septembar]] – [[Tadžikistan]] stekao nezavisnost od [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. * [[25. septembar]] – Donesena [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 713]], o uvođenju embarga na uvoz oružja i vojne opreme na području [[SFRJ]]. === Oktobar === * [[1. oktobar]] – [[JNA]] sa [[četnici|četničkim]] snagama započinje invaziju na [[Dubrovnik]] i okolna mjesta * [[3. oktobar]] – Nakon isteka tromjesečnog moratorija na proglašenje nezavisnosti, sklopljenog uz posredovanje predstavnika [[Evropska unija|Evropske zajednice]] na [[Brioni]]ma u julu 1991, [[JNA]] proglašava djelomičnu mobilizaciju. * [[5. oktobar]] – [[Linus Torvalds]] objavio prvu zvaničnu verziju [[Linux]] [[kernel]]a * [[8. oktobar]] – [[Hrvatska]] proglašava prekid svih veza s ostatkom [[SFRJ]]. * [[15. oktobar]] – Skupština BiH donijela ''Akt o reafirmaciji suverenosti Republike Bosne i Hercegovine''. Tim činom odlučeno je da se povuku predstavnici BiH iz rada saveznih organa dok se ne postigne dogovor između svih republika koje sačinjavaju Jugoslaviju. Na to su pristali predstavnici SDA i HDZ, dok su predstavnici SDS-a odbili djelovati po donesenom aktu. * [[27. oktobar]] – [[Turkmenistan]] stekao nezavisnost od [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. === Novembar === * [[12. novembar]] – [[HDZ]] BiH proglasio tzv. Hrvatsku zajednicu Posavine u [[Bosanski Brod|Bosanskom Brodu]]. * [[14. novembar]] – [[Kambodža]]nski princ [[Norodom Sihanouk]] vratio se u [[Phnom Penh]] nakon što je bio 13 godina u egzilu. * [[17. novembar]] – [[Sobranje]] Makedonije usvojilo Ustav koji je tu bivšu jugoslavensku republiku označio kao nezavisnu državu u postojećim administrativnim granicama. Od 120 zastupnika za Ustav su glasala 92. * [[18. novembar]] **[[Mate Boban]] proglasio u zapadnoj Hercegovini "Hrvatsku zajednicu [[Herceg-Bosna]]", koja je kasnije, [[28. august]]a [[1993]]. preimenovana u "Hrvatsku republiku". ** Nakon višemjesečnih teških borbi, JNA i srbijanske paravojne jedinice ušle u hrvatski grad [[Vukovar]]. * [[27. novembar]] – Donesena [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 721]], o slanju mirovnih trupa u [[SFRJ]], nakon prekidanja oružanih sukoba. === Decembar === * [[1. decembar]] – Održani prvi [[Predsjednički izbori u Ukrajini 1991.|predsjednički izbori]] u [[Ukrajina|Ukrajini]]. * [[6. decembar]] – [[JNA]] napada staru jezgru [[Dubrovnik]]a. * [[8. decembar]] – Lideri [[Rusija|Rusije]], [[Bjelorusija|Bjelorusije]] i [[Ukrajina|Ukrajine]], [[Boris Jeljcin]], [[Leonid Kravčuk]] i [[Stanislav Šuškevič]], potpisali su u [[Minsk]]u [[Belovežski sporazum]] o formiranju [[Zajednica nezavisnih država|Zajednice nezavisnih država]]. Time je prestao da postoji [[Sovjetski Savez]]. * [[16. decembar]] – [[Kazahstan]] stekao nezavisnost od [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. == Rođeni == === Januar=== * [[9. januar]] – [[Amel Tuka]], bosanskohercegovački atletičar * [[11. januar]] – [[Katharina Komatz]], austrijska [[biatlon]]ka. === Februar === * [[3. februar]] – [[Michael Uchebo]], [[Nigerija|nigerijski]] [[nogomet]]aš * [[27. februar]] – [[Anja Tepeš]], [[Slovenija|slovenska]] [[skijašica-skakačica]] * [[27. februar]] – [[Igor Laikert]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[Alpsko skijanje|alpski skijaš]] === Mart === * [[5. mart]] – [[Michael Hayböck]], [[Austrija|austrijski]] skijaš-skakač * [[21. mart]] – [[Song Chaoqing]], kineska biatlonka. * [[25. mart]] – [[Anton Pantov]], [[Kazahstan|kazaški]] [[biatlon]]ac. === April === * [[27. april]] – [[Lara Gut-Behrami]], švicarska alpska skijašica === Maj === * [[13. maj]] – [[Anders Fannemel]], [[Norveška|norveški]] [[skijaš-skakač]] === Juni === * [[12. juli]] – [[Mirza Bašić]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[tenis]]er * [[27. juni]] ** [[Ensar Hajder]], bosanskohercegovački plivač ** [[Baiba Bendika]], [[Latvija|latvijska]] [[biatlon]]ka. === Juli === * [[9. juli]] – [[Ivana Dudić]], srbijanska glumica * [[22. juli]] – [[Miralem Halilović]], bosanskohercegovački košarkaš * [[23. juli]] – [[Tanja Karišik]], [[BiH|bosanskohercegovačka]] [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica]] i [[biatlon]]ka * [[30. juli]] – [[Irina Krjuko]], bjeloruska biatlonka === August === * [[2. august]] – [[Anton Babikov]], ruski biatlonac * [[14. august]] ** [[Richard Freitag]], [[Njemačka|njemački]] skijaš-skakač ** [[Alina Kolomijec]], [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka * [[27. august]] – [[Monika Hojnisz-Staręga]], [[poljska]] [[biatlon]]ka === Septembar === * [[2. septembar]]– [[Emma Lunder]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka * [[9. septembar]] – [[Rhiannan Iffland]], australska ekstremna skakačica u vodu * [[17. septembar]] – [[Uche Nwofor]], nigerijski nogometaš * [[25. septembar]] – [[Mladen Plakalović]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[Nordijsko skijanje|nordijski skijaš]] === Oktobar === * [[1. oktobar]] – [[Vincent Kriechmayr]], austrijski alpski skijaš * [[23. oktobar]] – [[Irene Cadurisch]], švicarska [[biatlon]]ka === Novembar === * [[5. novembar]] – [[Tang Jialin]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka * [[17. novembar]] – [[Nicole Gontier]], italijanska [[biatlon]]ka * [[27. novembar]] – [[Alexia Runggaldier]], [[italija]]nska [[biatlon]]ka === Decembar === * [[2. decembar]] – [[Elisa Gasparin]], švicarska [[biatlon]]ka * [[5. decembar]] – [[Tsukasa Kobonoki]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac == Umrli == === Januar=== === Februar === * [[21. februar]] – [[Margot Fonteyn]], [[engleska]] [[Balet|balerina]] === Mart === === April === * [[3. april]] – [[Graham Greene]], britanski pisac * [[4. april]] – [[Max Frisch]], švicarski književnik i arhitekt === Maj === * [[1991]] – [[Aladár Gerevich]], mađarski [[Mačevanje|mačevalac]] === Juni === * [[6. juni]] – [[Stan Getz]], američki džez-saksofonist * [[14. juni]] – [[Peggy Ashcroft]], britanska glumica === Juli === === August === === Septembar === * [[3. septembar]] – [[Frank Capra]], američki filmski režiser, scenarist i producent * [[21. septembar]] – [[Ante Paradžik]], hrvatski političar * [[28. septembar]] – [[Miles Davis]], američki jazz trubač i kompozitor === Oktobar === * [[16. oktobar]] – [[Boris Papandopulo]], [[Hrvatska|hrvatski]] i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]] [[kompozitor]] === Novembar === * [[9. novembar]] – [[Yves Montand]], francuski glumac i šansonjer * [[23. novembar]] – [[Klaus Kinski]], njemački glumac * [[24. novembar]] – [[Freddie Mercury]], britanski pjevač i frontman grupe [[Queen]] === Decembar === * [[24. decembar]] – [[Franc Avbelj]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Francuska]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Richard R. Ernst]], [[Švicarska]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Erwin Neher]], [[Njemačka]] ** [[Bert Sakmann]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Nadine Gordimer]], [[Južnoafrička Republika]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Aung San Suu Kyi]], [[Mjanmar]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Ronald H. Coase]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] {{commonscat|1991}} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} 0b9hdpoqwxd4zydcm014yi843o6vcu2 3904460 3904455 2026-07-12T08:41:01Z نوفاك اتشمان 16322 fix 3904460 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1991. ([[Rimski brojevi|MCMXCI]])''' bila je uobičajena godina koja je počela u utorak po gregorijanskom kalendaru, 1991. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 991. godina 2. milenija, 91. godina 20. stoljeća i druga godina 1990-ih. Bila je to posljednja godina [[Hladni rat|Hladnog rata]], koji je počeo [[1947.|1947. godine]]. Tokom godine, [[Sovjetski Savez]] [[Raspad Sovjetskog Saveza|se raspao]], ostavljajući na svom mjestu [[Postsovjetske države|petnaest suverenih republika]] i [[Zajednica nezavisnih država|ZND]]. U julu 1991. [[Indija]] je napustila svoju politiku [[Dirigizam|dirigizma]], [[Licenca raj|licencne uprave]] i [[Autarhija|autarhije]] i započela opsežnu [[Ekonomska liberalizacija u Indiji|liberalizaciju]] svoje ekonomije. Ovo je povećalo [[Ekonomija Indije|BDP]], ali i povećalo [[Nejednakost prihoda u Indiji|nejednakost prihoda]] u naredne dvije decenije.<ref>{{Cite news|url=http://www.economist.com/node/18988536|title=India's economy: One more push|work=The Economist|date=21. 7. 2011|access-date=4. 10. 2014|archive-date=6. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111625/http://www.economist.com/node/18988536}}</ref> [[Koalicija zalivskog rata|Koalicione snage]] 34 zemlje koje su odobrile [[Ujedinjene nacije|UN]] borile su se protiv [[Ba'asistički Irak|Iraka]], koji je izvršio [[Invazija na Kuvajt|invaziju]] i [[Kuvajt guvernorat|anektirao]] [[Kuvajt]] prethodne [[1990.]] godine. Sukob je nazvan [[Zalivski rat|Zaljevski rat]] i označio je početak stalnog američkog vojnog prisustva na Bliskom istoku. Sukob između [[Republika Srbija (1992–2006)|Srbije]] i ostalih [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslovenskih]] republika doveo je do početka [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|jugoslovenskih ratova]], koji su trajali do kraja decenije. U kontekstu [[Apartheid|aparthejda]], godinu dana nakon oslobođenja političkog zatvorenika [[Nelson Mandela|Nelsona Mandele]], parlament Južne Afrike [[Zakon o ukidanju Zakona o registraciji stanovništva, 1991|ukida Zakon o registraciji stanovništva iz 1950. godine]], poništavajući rasnu klasifikaciju stanovništva, ključnu komponentu aparthejda.<ref name="latimes">{{Cite news|first=Scott|last=Kraft|date=18. 6. 1991|title=S. Africa Repeals Apartheid Basis|work=Los Angeles Times|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-18-mn-929-story.html|access-date=2. 8. 2020|archive-date=14. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214112117/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-18-mn-929-story.html}}</ref> Godine 1991. došlo je do uspona desetogodišnjeg [[Procvat Sjedinjenih Država 1990-ih|podsticanja domaće ekonomije SAD-]] a, kada [[Dow Jones Industrial Average|je industrijski prosjek Dow Jonesa]] u aprilu po prvi put bio izvanredno zatvoren na iznad 3.000.<ref>{{Cite news|first=Scot J.|last=Paltrow|date=18. 4. 1991|title=Dow's Close Tops 3,000 Barrier for First Time : Stocks: The index had passed the mark on other days, but retreated before the end of tradings|work=Los Angeles Times|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-04-18-mn-177-story.html|access-date=14. 12. 2021|archive-date=14. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214105833/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-04-18-mn-177-story.html}}</ref> Ovu situaciju je prekinuo samo [[Dot-com balon]] 2000–2002. U augustu je [[World Wide Web]], prvobitno zamišljen tokom prethodne godine, pušten izvan [[CERN|CERN-]] a drugim istraživačkim institucijama, počevši od januara 1991. i javno objavljen u augustu, čime je uspostavljena i prva web stranica ikada, "info.cern.ch". Ovaj korak je bio ključni faktor koji je doveo do javnog proboja interneta sredinom 1990-ih, koji bi na kraju ubrzao već tekuću [[Globalizacija|globalizaciju]] širom svijeta. Što se tiče [[Popularna kultura|popularne kulture]], tokom ove godine [[alternativni rok]] je doživio novi vrhunac popularnosti kada su objavljeni neki od najranijih muzičkih eksponenata gotovo nepoznatog [[grunge]] zvuka, uključujući uticajni album ''[[Nevermind]]'' grupe [[Nirvana (grupa)|Nirvana]] iz Sijetla u septembru 1991. godine<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/music/2011/jun/12/nirvana-kill-hair-metal|title=Nirvana kill hair metal|last=Cameron|first=Keith|date=11. 6. 2011|website=The Guardian|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621153223/https://www.theguardian.com/music/2011/jun/12/nirvana-kill-hair-metal|archive-date=21. 6. 2020|url-status=live|access-date=19. 6. 2020}}</ref> Također je 1991. [[hip-hop muzika]] dostigla neviđeni mejnstrim nivo uspjeha.<ref>{{Cite news|last=Thompson|first=Derek|date=8. 5. 2015|title=1991: The Most Important Year in Pop-Music History|language=en|work=The Atlantic|url=https://www.theatlantic.com/culture/archive/2015/05/1991-the-most-important-year-in-music/392642|access-date=14. 12. 2021|archive-date=14. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214120206/https://www.theatlantic.com/culture/archive/2015/05/1991-the-most-important-year-in-music/392642/}}</ref> [[Elektronska muzika|Forme derivata elektronske muzike]] također su počinjale da dobijaju zamah i definisale su, samo sa prethodnim scenama, zvuk tokom većeg dijela decenije. == Događaji == === Januar=== * [[9. januar]] – [[Predsjedništvo SFRJ]] usvojilo Naredbu kojom naređuje rasformiranje svih nelegalnih paravojnih jedinica na teritoriji SFRJ. === Februar === * [[19. februar]] – Počelo 26. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj i 8. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|prvenstvo]] u ženskoj konkurenciji, u [[Finska|finskom]] gradu [[Lahti]]ju. === Mart === * [[2. mart]] – U [[Pakrac]]u došlo do sukoba hrvatske policije i [[Srbi|Srba]]. * [[9. mart]] – U [[Beograd]]u održane masovne demonstracije srbijanske opozicije koje su se tokom dana pretvorile u žestoki sukob sa milicijom gdje su život izgubile dvije osobe. Na zahtjev predsjednika [[Srbija|Srbije]], [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]], Predsjedništvo SFRJ odobrilo izvođenje tenkova [[JNA]] na beogradske ulice. * [[12. mart]] – Predsjedništvo SFRJ otpočelo [[Sjednica Vrhovne komande OS SFRJ mart 1991.|sjednicu u funkciji Vrhovne komande oružanih snaga]], na kojoj je generalski vrh JNA zahtijevao uvođenje vanrednog stanja u Jugoslaviji. [[Borisav Jović]] (predsjednik Predsjedništva iz Srbije), [[Jugoslav Kostić]] ([[Vojvodina]]), [[Nenad Bućin]] ([[Crna Gora]]) i [[Riza Sapundžiju]] ([[Kosovo]]) podržali predlog, a [[Stjepan Mesić]] ([[Hrvatska]]), [[Vasil Tupurkovski]] ([[Makedonija]]) i [[Bogić Bogićević]] ([[Bosna i Hercegovina]]) glasali protiv. Predstavnik [[Slovenija|Slovenije]], [[Janez Drnovšek]], nije prisustvovao sjednici. * [[15. mart]] – Predsjednik Predsjedništva SFRJ, Borisav Jović, poslije i [[Sjednica Vrhovne komande OS SFRJ mart 1991.|trećeg odbacivanja generalskog prijedloga]] o uvođenju vanrednog stanja u Jugoslaviji, podnio ostavku na svoju dužnost. * [[16. mart]] – Srbijanski predsjednik, Slobodan Milošević, u televizijskom obraćanju javnosti poručio da Srbija više neće priznavati odluke saveznog Predsjedništva. * [[25. mart]] – U [[Karađorđevo (Bačka Palanka)|Karađorđevu]] Slobodan Milošević i predsjednik Hrvatske, [[Franjo Tuđman]], razgovarali o [[Sastanak u Karađorđevu|podjeli Bosne i Hercegovine]]. === April === * [[3. april]] – Vijeće sigurnosti [[Ujedinjene nacije|UN]] izglasalo rezoluciju o prekidu vatre u [[Zalivski rat|Zalivskom ratu]] i zatražilo od [[Irak]]a da uništi oružje za masovno razaranje. === Maj === * [[1. maj]] – U [[Borovo (Hrvatska)|Borovu Selu]] sukobile se hrvatska policija i srbijanske paravojne jedinice; poginulo 12 hrvatskih policajaca. * [[12. maj]] – Održan [[Referendum o statusu SAO Krajine]]. * [[19. maj]] – Održan [[Referendum o nezavisnosti Hrvatske]]. === Juni === * [[25. juni]] – Slovenija i Hrvatska proglašavaju nezavisnost. * [[27. juni]] – U Sloveniji došlo do sukoba između JNA i slovenske Teritorijalne odbrane. Tokom [[Rat u Sloveniji|desetodnevnog ratovanja]], poginulo oko 40 vojnika JNA. === Juli === * [[7. juli]] – Potpisana [[Brionska deklaracija]], dokument o prekidu vojnih sukoba između [[JNA]] i MUP-a Slovenije; * [[28. juli]] – Pod pokroviteljstvom [[YUTEL]]-a održan u Sarajevu koncert ''[[YUTEL za mir]]''. === August === * [[27. august]] – [[Moldavija]] stekla nezavisnost od [[SSSR]]-a. * [[31. august]] – [[Kirgistan]] stekao nezavisnost od [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. === Septembar === * [[1. septembar]] – [[Uzbekistan]] stekao nezavisnost od [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. * [[8. septembar]] – U [[Makedonija|Makedoniji]] odrzava se referendum za nezavisnost od SFRJ. 95% glasača izjasnjava se za nezavisnost. * [[9. septembar]] – [[Tadžikistan]] stekao nezavisnost od [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. * [[25. septembar]] – Donesena [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 713]], o uvođenju embarga na uvoz oružja i vojne opreme na području [[SFRJ]]. === Oktobar === * [[1. oktobar]] – [[JNA]] sa [[četnici|četničkim]] snagama započinje invaziju na [[Dubrovnik]] i okolna mjesta * [[3. oktobar]] – Nakon isteka tromjesečnog moratorija na proglašenje nezavisnosti, sklopljenog uz posredovanje predstavnika [[Evropska unija|Evropske zajednice]] na [[Brioni]]ma u julu 1991, [[JNA]] proglašava djelomičnu mobilizaciju. * [[5. oktobar]] – [[Linus Torvalds]] objavio prvu zvaničnu verziju [[Linux]] [[kernel]]a * [[8. oktobar]] – [[Hrvatska]] proglašava prekid svih veza s ostatkom [[SFRJ]]. * [[15. oktobar]] – Skupština BiH donijela ''Akt o reafirmaciji suverenosti Republike Bosne i Hercegovine''. Tim činom odlučeno je da se povuku predstavnici BiH iz rada saveznih organa dok se ne postigne dogovor između svih republika koje sačinjavaju Jugoslaviju. Na to su pristali predstavnici SDA i HDZ, dok su predstavnici SDS-a odbili djelovati po donesenom aktu. * [[27. oktobar]] – [[Turkmenistan]] stekao nezavisnost od [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. === Novembar === * [[12. novembar]] – [[HDZ]] BiH proglasio tzv. Hrvatsku zajednicu Posavine u [[Bosanski Brod|Bosanskom Brodu]]. * [[14. novembar]] – [[Kambodža]]nski princ [[Norodom Sihanouk]] vratio se u [[Phnom Penh]] nakon što je bio 13 godina u egzilu. * [[17. novembar]] – [[Sobranje]] Makedonije usvojilo Ustav koji je tu bivšu jugoslavensku republiku označio kao nezavisnu državu u postojećim administrativnim granicama. Od 120 zastupnika za Ustav su glasala 92. * [[18. novembar]] **[[Mate Boban]] proglasio u zapadnoj Hercegovini "Hrvatsku zajednicu [[Herceg-Bosna]]", koja je kasnije, [[28. august]]a [[1993]]. preimenovana u "Hrvatsku republiku". ** Nakon višemjesečnih teških borbi, JNA i srbijanske paravojne jedinice ušle u hrvatski grad [[Vukovar]]. * [[27. novembar]] – Donesena [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 721]], o slanju mirovnih trupa u [[SFRJ]], nakon prekidanja oružanih sukoba. === Decembar === * [[1. decembar]] – Održani prvi [[Predsjednički izbori u Ukrajini 1991.|predsjednički izbori]] u [[Ukrajina|Ukrajini]]. * [[6. decembar]] – [[JNA]] napada staru jezgru [[Dubrovnik]]a. * [[8. decembar]] – Lideri [[Rusija|Rusije]], [[Bjelorusija|Bjelorusije]] i [[Ukrajina|Ukrajine]], [[Boris Jeljcin]], [[Leonid Kravčuk]] i [[Stanislav Šuškevič]], potpisali su u [[Minsk]]u [[Belovežski sporazum]] o formiranju [[Zajednica nezavisnih država|Zajednice nezavisnih država]]. Time je prestao da postoji [[Sovjetski Savez]]. * [[16. decembar]] – [[Kazahstan]] stekao nezavisnost od [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a. == Rođeni == === Januar=== * [[9. januar]] – [[Amel Tuka]], bosanskohercegovački atletičar * [[11. januar]] – [[Katharina Komatz]], austrijska [[biatlon]]ka. === Februar === * [[3. februar]] – [[Michael Uchebo]], [[Nigerija|nigerijski]] [[nogomet]]aš * [[27. februar]] – [[Anja Tepeš]], [[Slovenija|slovenska]] [[skijašica-skakačica]] * [[27. februar]] – [[Igor Laikert]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[Alpsko skijanje|alpski skijaš]] === Mart === * [[5. mart]] – [[Michael Hayböck]], [[Austrija|austrijski]] skijaš-skakač * [[21. mart]] – [[Song Chaoqing]], kineska biatlonka. * [[25. mart]] – [[Anton Pantov]], [[Kazahstan|kazaški]] [[biatlon]]ac. === April === * [[27. april]] – [[Lara Gut-Behrami]], švicarska alpska skijašica === Maj === * [[13. maj]] – [[Anders Fannemel]], [[Norveška|norveški]] [[skijaš-skakač]] === Juni === * [[12. juli]] – [[Mirza Bašić]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[tenis]]er * [[27. juni]] ** [[Ensar Hajder]], bosanskohercegovački plivač ** [[Baiba Bendika]], [[Latvija|latvijska]] [[biatlon]]ka. === Juli === * [[9. juli]] – [[Ivana Dudić]], srbijanska glumica * [[22. juli]] – [[Miralem Halilović]], bosanskohercegovački košarkaš * [[23. juli]] – [[Tanja Karišik]], [[BiH|bosanskohercegovačka]] [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica]] i [[biatlon]]ka * [[30. juli]] – [[Irina Krjuko]], bjeloruska biatlonka === August === * [[2. august]] – [[Anton Babikov]], ruski biatlonac * [[14. august]] ** [[Richard Freitag]], [[Njemačka|njemački]] skijaš-skakač ** [[Alina Kolomijec]], [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka * [[27. august]] – [[Monika Hojnisz-Staręga]], [[poljska]] [[biatlon]]ka === Septembar === * [[2. septembar]]– [[Emma Lunder]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka * [[9. septembar]] – [[Rhiannan Iffland]], australska ekstremna skakačica u vodu * [[17. septembar]] – [[Uche Nwofor]], nigerijski nogometaš * [[25. septembar]] – [[Mladen Plakalović]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[Nordijsko skijanje|nordijski skijaš]] === Oktobar === * [[1. oktobar]] – [[Vincent Kriechmayr]], austrijski alpski skijaš * [[23. oktobar]] – [[Irene Cadurisch]], švicarska [[biatlon]]ka === Novembar === * [[5. novembar]] – [[Tang Jialin]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka * [[17. novembar]] – [[Nicole Gontier]], italijanska [[biatlon]]ka * [[27. novembar]] – [[Alexia Runggaldier]], [[italija]]nska [[biatlon]]ka === Decembar === * [[2. decembar]] – [[Elisa Gasparin]], švicarska [[biatlon]]ka * [[5. decembar]] – [[Tsukasa Kobonoki]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac == Umrli == === Januar=== === Februar === * [[21. februar]] – [[Margot Fonteyn]], [[engleska]] [[Balet|balerina]] === Mart === === April === * [[3. april]] – [[Graham Greene]], britanski pisac * [[4. april]] – [[Max Frisch]], švicarski književnik i arhitekt === Maj === * [[1991]] – [[Aladár Gerevich]], mađarski [[Mačevanje|mačevalac]] === Juni === * [[6. juni]] – [[Stan Getz]], američki džez-saksofonist * [[14. juni]] – [[Peggy Ashcroft]], britanska glumica === Juli === === August === === Septembar === * [[3. septembar]] – [[Frank Capra]], američki filmski režiser, scenarist i producent * [[21. septembar]] – [[Ante Paradžik]], hrvatski političar * [[28. septembar]] – [[Miles Davis]], američki jazz trubač i kompozitor === Oktobar === * [[16. oktobar]] – [[Boris Papandopulo]], [[Hrvatska|hrvatski]] i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]] [[kompozitor]] === Novembar === * [[9. novembar]] – [[Yves Montand]], francuski glumac i šansonjer * [[23. novembar]] – [[Klaus Kinski]], njemački glumac * [[24. novembar]] – [[Freddie Mercury]], britanski pjevač i frontman grupe [[Queen]] === Decembar === * [[24. decembar]] – [[Franc Avbelj]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Francuska]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Richard R. Ernst]], [[Švicarska]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Erwin Neher]], [[Njemačka]] ** [[Bert Sakmann]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Nadine Gordimer]], [[Južnoafrička Republika]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Aung San Suu Kyi]], [[Mjanmar]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Ronald H. Coase]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] {{commonscat|1991}} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} 52k5u664rc2wz4xlxtiifkf5yzs6sug Velika Srbija 0 3016 3904457 3849753 2026-07-12T08:36:47Z نوفاك اتشمان 16322 fix 3904457 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} {{Nedostaju_izvori}}{{Neutralnost}}[[Datoteka:Map of Greater Serbia (in Yugoslavia).svg|mini|desno|250px|Karta Velike Srbije definisana hipotetičkom granicom Virovitica-Karlovac-Karlobag (zapadna granica) je samo jedna od vizija granica Velike Srbije koju zagovara [[Vojislav Šešelj]]]] '''Velika Srbija''' je često korišteni naziv za [[Srpski nacionalizam|srpski nacionalistički]] politički projekt i [[Iredentizam|iredentističku]] [[Ideologija|ideologiju]] čiji korijeni se javljaju u 19. vijeku. Pobornici ovog nacionalističkog projekta smatraju da bi granice Velike Srbije trebale obuhvatati sve regije i teritorije od tradicionalnog značaja za Srbe, uključujući i teriteorije izvan današnje Srbije a koje u nekoj mjeri naseljavaju Srbi. Glavna ideologija početnog pokreta (Pansrbizam) bila je ujediniti sve Srbe (ili sve teritorije koje su tokom historije naseljavali Srbi) u jednu državu, polažući pravo, u zavisnosti od verzije, na različite oblasti mnogih država u okruženju. Velikosrpska ideologija, ovjekovječena u projektu Velike Srbije, polaže pravo na teritorije koje se danas nalaze u nezavisnim državama Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori i Makedoniji a koje su nekada bile u sastavu Jugoslavije. Tokom pojedinih perioda razvoja ove ideje, težnje velikosrpskih ideologa uključivale su i teritorijalnu ekspanziju Srbije prema dijelovima Albanije, Bugarske, Mađarske i Rumunije. Inspiracija za održavanje i jačanje ideje o Velikoj Srbiji, njeni zagovornici u velikoj mjeri crpe iz emocionalnih sjećanja na nekadašnje relativno veliko i moćnog srpsko carstvo koje je postojalo u jugoistočnoj Evropi tokom 14. vijeka. Pokušaj ostvarivanja ideje Velike Srbije je u velikoj mjeri uticala na razbuktavanje ratnih dešavanja tokom [[Raspad SFRJ|raspada Jugoslavije]], pri čemu su počinjeni mnogi zločini. == Pozadina == Pojam projekta velike Srbije (iako ne pod tim imenom) se javlja u vrijeme i nakon Prvog srpskog ustanka [[1804]]. Esencijalno, uobičajeni program nacionalne integracije i stvaranje nacionalne države u maksimalnim granicama je pojava ranog 19. vijeka i nije nikakva rijetkost među evropskim narodima koji su nacionalno buđenje doživjeli u periodu tokom i poslije [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] i Napoleonskih ratova. Prvi formulator srpskog nacionalnog projekta (iako u maglovitom obliku) bio je srpski prosvjetiteljski pisac i jezički reformator [[Dositej Obradović]]. [[Datoteka:Shtokavian Subdialect en.png|mini|[[Vuk Karadžić]] je smatrao sve [[Štokavski dijalekti|štokavce]] [[Srbi]]ma, što je kasnije nazvano ''jezički pansrbizam''.]] Geopolitički dio srpske nacionalne ideologije koji se temelji na problematičnim interpretacijama kulture i historijskog nasljeđa je radikalizirao najznačajniji srpski jezični i kulturni reformator [[Vuk Karadžić]]. Njegov jezični pansrbizam se može svesti na jednostavnu tvrdnju: svi izvorni govornici bilo kojeg dijelekta štokavskog narječje su etnički Srbi, tj. štokavsko narječje je ''per se'' nacionalno srpsko. Ta je tvrdnja, kojoj on nije bio tvorcem, nego samo nasljednikom zabluda, pa i svjesnih političkih krivotvorevina rane slavistike ([[Josef Dobrovsky]], [[Pavel Šafaržik]], [[Jernej Kopitar]], [[Franc Miklošič]], ...) u neku ruku odgovarala duhu vremena, međutim, sama faktografija ju je dovela u nepremostive poteškoće. Naime, u doba nacionalnog romantizma jezik je izjednačavan s "duhom naroda", pa su književno dobro izgrađena tri zapadna narječja južnoslavenskih jezika ([[Štokavsko narječje|štokavsko]], [[Čakavsko narječje|čakavsko]] i [[Kajkavsko narječje|kajkavsko]]) romaničarsku filologiju stavljala pred velike idejne muke: kako je moguće da jedan narod ima "tri duha" ? Još veća "nevolja" za ideologe jezičkog pansrpstva bila je činjenica da je već četiri vijeka prije pojave Vuka Karadžića opstojala štokavski pisana književnost koja je etnički, od samih autora djela, identificirana s bosanskim i hrvatskim imenom i jezikom, ali nikad srpskim. Stoga su privrženici te ideologije (naročito Šafaržik) bili prisiljeni pribjeći raznim krivotvorinama i bizarnim izgovorima da štokavski pisci koji su pisali u 17. ili 18. stoljeću, i sebe identificirali s drugim slavenskim nacionalnim idejama - to nisu "ozbiljno mislili". Osim uobičajenih geostrateških planova, imao je ključnu ulogu u oblikovanju ciljeva potencijalne srpske ekspanzije: iako je obnova idealiziranog Dušanovog carstva bila jednim od emocionalno-ideoloških pokretača, u praksi je ta obnova bila odbačena, u prvom redu zbog nastanka grčke države i podrške koju je imala. Ideolozi srpskog ekspanzionizma su se usmjerili, osim zemalja u kojima je stara srpska država (12-14. vijek) ostala snažan civilizacijski pečat ([[Kosovo]], [[Makedonija]]) na zapad, u smjeru [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i [[Hrvatska|Hrvatske]]- u kojim nije bilo drevne srpske nacionalne državne i kulturne tradicije, ali, koje su dobile značajan priljev [[Vlasi|vlaških]] useljenika (poslije posrbljenih) tokom osmanskog širenja u Hrvatskoj i BiH (15-18. vijek). == Historija ideologije == Prvu i najvažniju formulaciju ideja Velike Srbije dobija u djelu srbijanskog ministra [[Ilija Garašanin|Ilije Garašanina]] "[[Načertanije]]", nastalom [[1844]]. Esencijalno, radi se o planu promocije srpskog imena, kulture i nacionalnog identiteta, ponajviše među [[Bošnjaci]]ma i [[Hrvati]]ma, te u čekanju pogodnog trenutka raspada [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], kako bi se stvorilo moćno srpsko carstvo. Neki od citata to ilustriraju: [[Datoteka:Balkans in 1350 (134038106).jpg|mini|desno|Karta [[Dušanovo Carstvo|Dušanovog Carstva]], prema historiografiji 19. vijeka]] :"''Srpska država koja je već srećno počela, ali koja se rasprostirati i ojačati mora, ima svoj osnov i temelj tvrdi u carstvu srpskom 13-ga i 14-ga stoljetija i u bogatoj i slavnoj srpskoj istoriji. Po istoriji ovoj zna se da su srpski carevi počeli bili grčkom carstvu mah otimati i skoro bi mu konac učinili te bi tako na mesto propadšeg istočno-rimskog carstva srbsko-slavensko carstvo postavili i ovo naknadili...... Nova srbska država na jugu podavala bi Evropi sve garancije da ce ona biti vrsna i krepka država i koja će se moći među Austrijom i Rusijom održati..... Da bi se narod katoličeskog ispovedanija od Austrije i njenog upliva odvraćali i Srbiji većma priljubili nužno je na to osobito vnimanije obraćati. Ovo bi se najbolje postići moglo posredsvom fratera ovdašnjih, između kojih najglavnije trebalo bi za ideju sojedinjenja Bosne sa Srbijom zadobiti''.." Gore navedeni dijelovi teksta govore o cilju da se stvori velika srpska država na razvalinama [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. Glavni ''modus operandi'' nije navedeno nasilje nego političko-nacionalna propaganda. Značajno je da je osnovni nacrt, koji je nastao na ideji češkog političkog idealista Franje Zacha i poljskog grofa Czartoryskog, bitno izmijenjen u Garašaninovom "Načertaniju": dok su prvobitne formulacije bile u duhu panslavizma južnoslavenske provenijencije, Garašaninov tekst je općesrpski program u kojem je pojam "južni Slaveni" sistemski i do kraja zamijenjem srpskim imenom. Od proto-južnoslavenskog projekta stvoren je velikosrpski. Otprilike u isto vrijeme ([[1849]]) objavljen je drugi osnovni spis velikosrpske ideologije, napis "Srbi svi i svuda" srpskog jezikoslovca i nacionalnog ideologa [[Vuk Stefanović Karadžić|Vuka Karadžića]]. U ovom Karadžićevom tekstu jezički pansrbizam je dobio konačnu formulu. [[Datoteka:Serbian greater expansion 1913.png|mini|Ekspanzija Srbije 1913. godine (na karti prikazana i [[Srbijanska okupacija Albanije]]), tokom balkanskih ratova.]] Na Garašaninov tekst nije bilo osvrta jer je objavljen znatno kasnije u odnosu na trenutak nastanka, dok je Karadžićev članak izazvao buru nezadovoljstva pogotovo među hrvatskim kulturnim radnicima. Iako je već sljedeće godine upriličen sastanak u [[Beč]]u između hrvatskih [[Ilirci|Iliraca]] i Karadžića kojeg je pratio njegov učenik [[Đuro Daničić]], [[Bečki dogovor]] o pitanjima jezika je ostao bez stvarnog utjecaja (a i nije se direktno ticao jezičko-nacionalnih protivrječnosti), u sljedećim godinama su objelodanjeni opsežniji osvrti više autora u kojim se pobija Karadžićev jezički pansrbizam (spisi [[Bogoslav Šulek|Bogoslava Šuleka]], [[Ante Starčević]]a, [[Mirko Bogović|Mirka Bogovića]], [[Adolf Veber Tkalčević|Adolfa Vebera Tkalčevića]]). Iako je poslije Karadžićeve smrti najugledniji srpski filolog Đuro Daničić odustao od učiteljevih teza i čak ih pobijao, činjenica je da je u drugoj polovini srpski jezički nacionalizam ostao dominantom u srbijanskoj i prječanskoj srpskoj kulturnoj javnosti (primjeri su pisci i historičari Stojan Novaković, Stanoje Stanojević, Ljubomir Stojanović). S druge strane, najaktivniji građansko-liberalni srpski političari u [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] su se suprotstavili samoj ideji Velike Srbije ([[Mihailo Polit Desančić]], [[Svetozar Miletić]]), a tu su ih slijedili srbijanski socijalisti, od Svetozara Markovića do Dimitrija Tucovića. Većina srpske inteligencije (npr. svjetski ugledni [[geograf]] [[Jovan Cvijić]] i [[slavist]] [[Aleksandar Belić]]) je stajala na velikosrpskim pozicijama, tj. težila je stvoriti srpsku nacionalnu državu na područjima Makedonije, Kosova, Bosne i Hercegovine i Hrvatske. Protagonisti tih ideja nijekali su nacionalnu opstojnost Hrvata i Makedonaca, upravo se rasistički odnosili prema Albancima na Kosovu i Makedoniji, a Bošnjake muslimane su nakanili raseliti ili prevesti na pravoslavlje. Sistemski planovi su rađeni za širenje srpskog pravoslavlja, potiskivanje katoličanstva i islama, gušenje ili iskorijenjivanje svih inonacionalnih tradicija, dok je najbrutalnija politika bila namijenjena Albancima, za koje se smatralo da im nema mjesta u bilo kakvoj srpskoj državi (što je vidljivo iz kasnijih planova za teror i raseljavanje Albanaca, autorima kojih su bili [[Vasa Čubrilović]] i pisac, kasniji nobelovac [[Ivo Andrić]]). Tu ideologiju podržavala je i vladajuća srbijanska političko-novčarska elita, a naročito [[Radikalna stranka]] na čelu s [[Nikola Pašić|Nikolom Pašićem]]. === Balkanski ratovi === [[Datoteka:Serbian aspirations 1912.jpg|mini|lijevo|Velikosrpske pretenzije prije Balkanskih ratova (1912-1913), prema [[Izvještaj međunarodne komisije o Balkanskim ratovima|Izvještaju međunarodne komisije o Balkanskim ratovima]].<ref name="Report">{{cite book |title=Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War |author=Carnegie Endowment for International Peace |year=1914 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |url=https://archive.org/details/reportofinternat00inteuoft}}</ref>]] Ideja o vraćanju u posjed proklamovane historijske srpske teritorije je pokretana više puta tokom 19. i 20. vijeka, naročito tokom teritorijalnog širenja Srbije prema jugu za vrijeme kolapsa Osmanskog Carstva, tj za vrijeme balkanskih ratova. Srbija je proklamovala ''historijska prava'' na teritoriju Makedonije, koja je dijelom bila u sastavu države cara Dušana tokom 14. vijeka.<ref name="Report"/> Prema [[Jovan Cvijić|Jovanu Cvijiću]], etnografu i geografu: ''u cilju ekonomske nezavisnosti, Srbija mora osigurati pristup Jadranskom moru i jednom dijelu albanske obale, okupacijom teritorije ili sticanjem ekonomskih i transportnih prava na taj kraj. Ovo, dakle, podrazumijeva okupiranje etnografski strane (nesrpske) teritorije, zbog naročito važnih ekonomskih interesa i vitalnih potreba.''<ref>{{cite web |author=Danijela Nadj |url=http://www.hic.hr/books/greatserbia/cvijic.htm |title=Jovan Cvijić, Selected statements |publisher=Hic.hr |date= |access-date=4. 8. 2010 |archive-date=31. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231233639/http://www.hic.hr/books/greatserbia/cvijic.htm |url-status=dead }}</ref> === Projekt "Velika Srbija" i Jugoslavija === Međutim, sama je ideologija Velike Srbije vremenski koincidirala s raznim nadnacionalnim ili pseudonacionalnim programima nastalima na području bivše Jugoslavije: prvo [[Ilirski pokret|Ilirskom pokretu]], a zatim ideji [[Jugoslavija|Jugoslavije]] ili [[jugoslaven]]stva. Ova posljednja, koja je smatrala da su [[Slovenci]], [[Hrvati]], [[Srbi]], a katkad i [[Bugari]] (te uglavnom izričito nespominjani, ali nerijetko posredno referencirani [[Bošnjaci]] i [[Makedonci]]) samo dijelovi jednog, "jugoslavenskog" naroda, a ne zasebne nacije, snažno je djelovala naročito na inteligenciju, a i na određen broj praktičnih političara (hrvatski političar [[Fran Supilo]], pisci [[Tin Ujević]] i [[Miroslav Krleža]] u ranoj fazi, [[Ivo Andrić]] cijeli život, najugledniji srpski kulturni djelatnik na prijelazu iz 19. u 20. vijek, [[Jovan Skerlić]]). Historija je dvije ideje najčešće suprotstavljala, a katkad i spajala. Primjer je stvaranje Države Srba, Hrvata i Slovenaca ([[1918]]), nakon Prvog svjetskog rata, kada je tokom nekoliko desetljeća državnom hijerarhijom dominirala ideja "Jugoslavena" kao nacije sastavljene od tri "plemena": Slovenaca, Hrvata i Srba. Historičari se razlikuju u ocjeni jugoslavenstva, kako u Kraljevini SHS/Jugoslaviji ([[1918]]-[[1941]]), tako i u socijalističkoj Jugoslaviji ([[1945]]-[[1991]]). Među politolozima nalazimo dva stava: po jednima je [[jugoslavenska ideologija]] (bilo "tvrđa", kakva je bila kod [[Karađorđevići|Karađorđevića]], bilo "mekša" u doba [[Titoizam|titoizma]]) grobnica srpskih aspiracija, jer se srpstvo definira preko tradicionalnih vrijednosti (svetosavlje, Kosovski mit itd.). Činjenica je da je jugoslavenska ideologija tokom stare Jugoslavije ([[1918]]-[[1941]]) bila uglavnom krinkom za velikosrpsku, što je i istaknuto osnutkom [[ORJUNA|ORJUNE]] (organizacije jugoslavenskih nacionalista), protivfašističke monarhističke grupe koja je upletene u niz ubistava hrvatskih i slovenskih političkih i kulturnih djelatnika, te u gušenje radničkog pokreta. Značajno je da je ORJUNA djelovala često u savezu sa [[SRNAO]] (Srpskom nacionalnom omladinom) a protiv [[HANAO]] (Hrvatske nacionalne omladine), otkrivajući time da se ne radi o nadnacionalnoj, pa i antinacionalnoj ideologiji, nego o modifikaciji velikosrpske idejne platforme. Gledano iz toga ugla koji insistira na istovjetnosti srpstva i specifično srpskih nacionalnih tradicija, srpska ideologija je poražena u obje Jugoslavije jer nije uspjela asimilirati i/ili protjerati Hrvate i Bošnjake, nego su i Srbi svedeni na oko jedne trećine stanovništva, pa iako su dobili 49 % Bosne i Hercegovine poslije ratova u 1990-ima, bitno je da su dobrim dijelom etnički rasrbljeni, od pisma do etničkovjerskih vrijednosti, pa ne mogu djelovati kao asimilacijski magnet prema ostalim. Po tom gledanju [[srpstvo]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]] je ili potpuno izgubilo, ili toliko reducirano da više nije presudan činilac u politici zapadno od [[Drina|Drine]]. Ostaje važnim i nezaobilaznim faktorom, ali bez šanse za dominacijom kakva je postojala [[1880]]. === Projekt "Velika Srbija" u Drugom svjetskom ratu === Tokom međunacionalnog istrebljivačkog rata u Jugoslaviji, [[1941]]-[[1945]], a posebno u [[NDH]] (Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini), progam Velike Srbije je dobio konačnu formulaciju u spisu srpskog banjalučkog advokata, [[Stevan Moljević|Stevana Moljevića]], naslovljenog "Homogena Srbija". U tekstu objavljenom u [[Nikšić]]u [[30. juni|30. juna]] [[1941]], kamo je pobjegao pred ustaškim progonima, taj ideolog, savjetnik četničkog vođe [[Dragoljub-Draža Mihailović|Draže Mihailovića]], piše: “….''Osnovna greška u našem državnom uređenju bila je što [[1918]]. g. nisu bile udarene granice Srbije. Ta greška se mora ispraviti, danas ili nikad. Te granice se danas moraju udariti, i one moraju da uhvate celo etničko područje na kome [[Srbi]] žive sa slobodnim izlazima na more za sve srpske oblasti koje su na domak mora.''<ref>{{Cite book|last=Miočević|first=Ivo Rendić|url=https://books.google.ba/books?id=sYHiAAAAMAAJ&dq=Osnovna+gre%C5%A1ka+u+na%C5%A1em+dr%C5%BEavnom+ure%C4%91enju+bila+je+%C5%A1to+1918.+g.+nisu+bile+udarene+granice+Srbije.&focus=searchwithinvolume&q=%22Osnovna+gre%C5%A1ka+u+na%C5%A1em+dr%C5%BEavnom+ure%C4%91enju+bila+je+%C5%A1to+1918.+g.+nisu+bile+udarene+granice+Srbije%22|title=Zlo velike jetre: povijest i nepovijest Crnogoraca, Hrvata, Muslimana i Srba|date=1996|publisher=Književni krug|isbn=978-953-163-062-7|language=hr}}</ref> #''Na istoku i jugoistoku ([[Srbija]] i Južna Srbija) srpske granice su obeležene ishodom ratova za oslobođenje, i njih valja samo pojačati Vidinom i Custendilom.'' #''Na jugu ([[Crna Gora]] i [[Hercegovina]]) valja da u Jugozapadnu srpsku oblast uđu pored teritorija Zetske banovine: a) sva istočna Hercegovina sa železničkom prugom od [[Konjic]]a pa do [[Ploče|Ploča]], uključivo sa pojasom koji bi tu prugu zaštićivao, tako da bi u nju ušao srez konjički cijeli; od mostarskog sreza opštine: [[Mostar]] grad, [[Bijelo Polje]], [[Blagaj (Mostar)|Blagaj]] i [[Žitomislići]]; srez stolački cijeli; a od metkovićkog sreza [[Ploče]] i sve područje južno od Ploče; te [[Dubrovnik]] kome bi se imao dati poseban status. b) severni dio Albanije, ukoliko [[Albanija]] ne bi dobila autonomiju.'' #''Na zapadu valja da u Zapadnu srpsku oblast uđu, pored Vrbaske banovine, Severna [[Dalmacija]], srpski dio [[Lika|Like]], [[Kordun]]a, [[Banija|Banije]] i dio [[Slavonija|Slavonije]], tako da toj oblasti pripadnu lička železnička pruga od Plaškog do [[Šibenik]]a i severna železnička pruga od Okučana preko Sunje do Kostajnice. U tu oblast ušao bi na jednoj strani srez bugojanski osim [[Gornji Vakuf|Gornjeg Vakufa]] a od sreza lijevanjskog opštine: [[Livno|Lijevno]] i Donje Polje, a na drugoj strani od sreza šibeničkog opštine: [[Šibenik]] i [[Skradin]]; od kninskog sreza; opština [[Knin]] i srpski dio opštine [[Drniš]] sa svom teritorijom preko koje prelazi žel. pruga Knin-Šibenik, te eventualno srpskim delom opštine [[Vrlika]] u sinjskom srezu; srez benkovački cijeli; srez biogradski cijeli; srez Preko cijeli; tako do granica Zapadne srpske oblasti ide Velebitskim Kanalom i obuhvata [[Zadar]] sa svim ostrvima pred njim, od sreza gospićkog opštine: [[Gospić]], Lički Osik i Medak; od sreza perušićkog istočni dio, preko koga prelazi žel. pruga; od sreza otočačkog opštine: Dabar, Škare i Vrhovine; od sreza ogulinskog opštine; Drežnica, Gomirje, Gor. Dubrava i Plaški; srez vojnićki osim opštine Barilović; srez Vrginmost cijeli; srez glinski osim opština Bučice i Stankovac; od sreza petrinjskog opštine: Blinja, Graduša, Jabukovac i Sunja; srez kostajnički osim opštine Bobovac; od sreza Novske opštine: [[Jasenovac]] i Vanjska Novska, ali ove opštine valja porušiti tako da žel. pruga ostane na teritoriji ovih dveju opština; srez okučanski cijeli; srez pakrački osim opština: Antunovac, Gaj i Poljana; od sreza požeškog opština Velić Selo; srez [[Daruvar]], Grubišno Polje i Slatina; zatim bosanski srezovi [[Derventa]] i [[Gradačac]]. Razume se da u ovu oblast ulaze i svi drugi srezovi unutar navedenih granica. Za ovu zapadnu srpsku oblast, koja bi imala 46 srezova sa blizu milion i po duša, na kojoj je celo preduzeće Šipada, i veliki gvozdeni rudnik [[Ljubija]], preko koje prelazi [[Jadranska pruga]] [[Valjevo]] - [[Banja Luka]] - [[Šibenik]], valjalo bi obezbediti [[Zadar]] s okolinom i ostrva koja su pred njim radi zaštite njenog izlaska na more.'' #''Severnoj srpskoj oblasti valja dati, uz teritoriju [[Dunavska banovina|Dunavske banovine]], oduzete joj srpske srezove [[Vukovar]], [[Šid]] i [[Ilok]], i od vinkovačkog sreza opštine: [[Vinkovci]], Laze, [[Mirkovci]] i Novi Jankovci; srez i grad [[Osijek]] cijeli; Ovoj oblasti valja obezbediti [[Baranja|Baranju]] s Pečujom i istočni [[Banat]] s [[Temišvar]]om i Resicama.'' #''Središnjoj srpskoj oblasti - [[Drinska banovina|Drinskoj banovini]] - imaju se povratiti oduzeti joj bosanski srezovi: [[Brčko]], [[Travnik]] i [[Fojnica]]. [[Dalmacija]], koja bi obuhvatala Jadransku obalu od [[Ploče|Ploča]] pa do Šibenika, te od bos. herc. srezova: [[Prozor]], [[Ljubuški]], [[Duvno]]; zapadne delove mostarskog i livanjskog sreza, te delove kninskog i šibeničkog sreza na severu, ima da uđe u sastav Srbije i da dobije zaseban autonoman položaj. Rimokatolička crkva u Dalmaciji biće priznata i od države pomagana, ali rad crkve i rimokatoličkog sveštenstva u narodu mora biti na korist države i pod njenom kontrolom''.” Iz gore navedenog je jasno da se radi o otkidanju oko 70% područja [[Hrvatska|Hrvatske]], inkorporiranju istog u Veliku Srbiju, te s ostacima okljaštrene Hrvatske i sa Slovenijom napraviti Jugoslaviju po velikosrpskim planovima. Čisto etnički bošnjački i hrvatski krajevi, uključuju se u Veliku Srbiju kao autonomne oblasti, ali samo vjerski tolerirane (bar u teoriji), ali ne i nacionalno. Realniji sadržaj svega toga je vidljiv iz dolje navedenih citata. Početkom [[1942]]. godine, Moljević piše Dragiši Vasiću, drugom savjetniku četničkog zapovjednika [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]]: „''Što se tiče našeg razgraničenja sa Hrvatima, tu držimo da treba odmah, čim se ukaže prilika, prikupiti sve snage i stvoriti sebi svršen čin:'' ''a) zaposesti na karti označenu teritoriju,'' ''b) očistiti je prije nego li se iko pribere.'' ''Zaposedanje bi se moglo izvršiti samo tako ako bi se jakim odredima zaposela cijela glavna čvorišta, i to: Osijek, Vinkovci, Slav. Brod, Sunja, Karlovac, Knin, Šibenik, te Mostar, [[Metković]], a onda iznutra pristupiti čišćenju zemlje od svih nesrpskih elemenata. Krivcima bi trebalo otvoriti put - Hrvatima u Hrvatsku, a Bošnjacima u Tursku (ili Albaniju)...''" Neke dileme koje su se javljale u jesen [[1941]]. godine, u četničkim štabovima, nastale pod uticajem prokomunističkih elemenata, Draža Mihailović je otklonio posebnom instrukcijom [[20. decembar|20. decembra]] [[1941]]. godine. Ona je upućena, ne slučajno, komandantu četničkih odreda u Crnoj Gori i komandantu limsko-četničkih odreda Đorđiju Lasicu i kapetanu Pavlu Đurišiću, četničkim starješinama područja na kojem se nalazio velik broj Bošnjaka muslimana. U tom dokumentu, između ostalog, naglašavaju se i ovi zadaci četničkog pokreta: # Stvoriti veliku Jugoslaviju i u njoj veliku Srbiju, etnički čistu u granicama Srbije-Crne-Gore-Bosne i Hercegovine-Srema-Banata i Bačke. # Borba za uključenje u naš državni život i svih još neoslobođenih teritorija pod Italijanima i Njemcima ([[Trst]]-[[Gorica]]-[[Istra]] i [[Koruška]]) kao i [[Bugarska|Bugarske]], sjeverne [[Albanija|Albanije]] sa [[Skadar|Skadrom]]. # Čišćenje državne teritorije od svih narodnih manjina i nenacionalnih elemenata. # Stvoriti neposredne zajedničke granice između Srbije i Crne Gore, kao i Srbije i Slovenačke, čišćenjem [[Sandžak]]a od muslimanskog življa, a Bosne od muslimanskog i katoličkog življa... # U krajevima očišćenim od narodnih manjina i ne-nacionalnih elemenata, naselili Crnogorce (u obzir dolaze siromašne i nacionalno ispravne i poštene porodice)... (Arhiv VII, Ča, k. 1, reg, br. 10/1.) Uzme li se u obzir da je Moljević bio glavni "kartograf" u Mihailovićevom štabu, može se zaključiti da je velikosrpski geopolitički plan bio političko-nacionalnim temeljem četničkog pokreta. Tvrdnje koje se katkad javljaju da je Mihailovićev četnički pokrat bio za obnovu Jugoslavije u unutrašnjim granicama kakve su bile uoči rata [[1941]]. nema potkrjepe u stvarnosti. Projekt Velike Srbije u Drugom svjetskom ratu doživio je katastrofu i slom pobjedom komunističkih partizana i uspostavom šest federalnih republika, te stvaranjem dvije autonomne pokrajine u samoj Srbiji. == Današnja situacija == === Uloga ideje u raspadu SFRJ === {{Također pogledajte|Sastanak u Karađorđevu}} U doba socijalističke Jugoslavije velikosrpski program je zamro, jer su srpski nacionalni interesi bili uglavnom zadovoljeni u ondašnjoj [[FNRJ]]/[[SFRJ]], dok su ekstremistički planovi uglavnom svedeni na retoriku četničke i rojalističke emigracije. Međutim, poslije smrti [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] ([[1980]]) i izbijanja albanske iredentističke pobune na [[Kosovo|Kosovu]], te neuspjeha da se ta pobuna uguši mješavinom mjera "mrkve i batine", srpski nacionalni pokret jača sredinom 1980-ih. Izvori su mu bili srpska intelektualna elita ([[Srpska akademija nauka i umetnosti]] - [[SANU]], [[Udruženje književnika Srbije]]). Među prominentnijim intelektualcima koji su oblikovali novi velikosrpski projekt bili su uglavnom pisci, ekonomisti, historičari, filozofi i politolozi: [[Dobrica Ćosić]]-Gedža, [[Ljubomir Tadić]] (otac Borisa Tadića, bivšeg predsjednika Srbije), [[Mihailo Marković]], [[Dejan Medaković]], Antonije Isaković-Lule, Miodrag Bulatović-Bule, Milorad Ekmečić, Zagorka Golubović, Kosta Mihailović, [[Vojislav Koštunica]] (bivši premijer Srbije), [[Radmilo Marojević]]... Najznačajniji dokument koji potječe iz toga perioda je tzv. "[[Memorandum SANU]]", tj. šapirografirani tekst nacionalno-političkog projekta iz [[1986]]. Osnovne teze Memoranduma bile su: [[Datoteka:Former Yugoslavia durning war.svg|mini|desno|Teritorije pod srpskom kontrolom za vrijeme ratova 1991-95]] * SFRJ kao "tamnica srpskog naroda"; * Srbi potlačeni i izvrgnuti denacionalizaciji i eksploataciji; * Granice među republikama umjetne tvorevine koje su iscrtali dominantni hrvatski i slovenski komunisti, kao i njihovi srpski anacionalni poslušnici. Te teze bile su u opticaju posebno nakon razmaha [[pansrpski mitingaški pokret|pansrpskog mitingaškog pokreta]]. Velikosrpski pokret (prema tekstu akademika [[Dušan Bilandžić|Dušana Bilandžića]]), koji su organizirale srpska naučna i kulturna udruženja stalno je podgrijavao situaciju u zemlji, ali nije uspio preoblikovati Jugoslaviju sve dok [[Slobodan Milošević]], na valu masovnih srpskih mitinga i protesta, nije zasjeo na čelo srbijanskih komunista i nizom različitih mjera (mitinzi, partijski pučevi, policijsko nasilje) srušio vodstva vojvođanskih i crnogorskih komunista, te nasilno ponovo "inkorporirao" Kosovo u Srbiju, kao pokrajinu bez realne autonomije. To je, uz glumljenu neutralnost [[JNA]], bio snažan korak prema pretvaranju Jugoslavije u Srboslaviju, zemlju koja ne bi mijenjala vanjske granice, a možda ni unutrašnje, ali u kojoj bi [[Srbi]] bili apsolutno dominantan narod u svim republikama, ponajviše preko represivnog vojno-policijskog aparata i centralizirane privrede koje bi isisavalo kapital iz ekonomski razvijenijih republika poput Hrvatske ili Slovenije. Raspadom Saveza komunista Jugoslavije, demokratskim višestranačkim izborima u Jugoslaviji, kao i slomom komunizma i Sovjetskog Saveza, pokazalo se da su te težnje nerealne, tj. da se "ostalim" ne može vladati preko jednopartijskog sistema. Stoga je nakon kratkog rata u Sloveniji u junu [[1991]]. velikosrpski pokret krenuo u totalni rat za ostvarenje granica koje su uglavnom odgovarale onim iscrtanim na Moljevićevoj karti. Međutim, nakon neočekivanog otpora u Republici Hrvatskoj i Republici Bosni i Hercegovini, plan Velike Srbije doživljava korekciju, na način da [[Srbija]] sa [[Hrvatska|Hrvatskom]] podijeli [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]]. Dogovor o podjeli sklopljen je između Franje Tuđmana i Slobodana Miloševića u [[Sastanak u Karađorđevu|Karađorđevu]]. O tom sastanku pred Tribunalom u Haagu svjedočili su [[Stjepan Mesić]] i [[Ante Marković]].<ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/proswitness/bcs/mil-wit-markovic.htm|title=Predmet Milosevic (IT-02-54) - Skraceni sazetak svjedocenja Ante Markovica|website=www.icty.org|at=20. DOKAZNI PREDMET BROJ : Jovićeva knjiga, str. 81 (engleski)|access-date=15. 3. 2021}}</ref> [[Ante Marković]] je tokom svog glavnog svjedočenja rekao da je [[1991]]. godine iz više izvora čuo za [[Sastanak u Karađorđevu|sastanak Milošević-Tuđman]] u [[Karađorđevo (Bačka Palanka)|Karađorđevu]], na kojem je dogovorena podjela BiH. Obojica su mu priznala da je istina šta se govori za Karađorđevo. "''Tražio sam da razgovaram s obojicom i sreli smo se odvojeno, u Beogradu i Zagrebu. Ja sam im otvoreno rekao šta sam doznao. I jedan i drugi su potvrdili da su se dogovorili da podijele BiH. Milošević mi je to odmah rekao, a Tuđmanu je trebalo mnogo više vremena''", kazao je Marković. Prema riječima svjedoka, Milošević je tvrdio da je "''BiH i onako vještačka Titova tvorevina i da ne može opstati", kao i da su muslimani ([[Bošnjaci]], op. a.) i onako pravoslavci koji su silom prilika prihvatili [[Islam]]. Hrvatski predsjednik Tuđman je, po iskazu svjedoka, dijelio Miloševićevo mišljenje, rekavši da je "Bosna šaptom pala''" i da će [[Evropa]] to podržati, jer neće dozvoliti da ima "muslimansku državu" u svom srcu. Tuđman je tvrdio da su muslimani zapravo katolici koji su primorani da promijene vjeru.<ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/bcs/content/ante-markovi%C4%87|title=Ante Marković {{!}} Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|website=www.icty.org|access-date=15. 3. 2021}}</ref> "Na moje pitanje zar misli da se to može uraditi bez krvi do koljena, Milošević je odgovorio da ne vjeruje da će biti rata zato što većinu stanovništva u BiH čine [[Srbi]] i [[Hrvati]], a da su on i Tuđman predvidjeli enklavu za muslimane. Kad sam pitao šta ćemo ako ipak bude rata, rekao je samo: 'Onda ćemo vidjeti šta ćemo'", ispričao je Marković. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Greater Serbia}} * [https://pescanik.net/wp-content/PDF/memorandum_sanu.pdf MEMORANDUM SRPSKE AKADEMIJE NAUKA I UMETNOSTI], pescanik.net {{Iredentizam}} [[Kategorija:Srpski iredentizam|*]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam na Kosovu]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Sjevernoj Makedoniji]] dam2yqrjoftazk4gavefhaxyr9db0ql Nezavisna Država Hrvatska 0 3032 3904426 3900628 2026-07-12T03:24:34Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] uklonjena; [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904426 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nezavisna Država Hrvatska | izvorno_ime = | genitiv = Nezavisne Države Hrvatske | razdoblje = Protektorat [[Italija|Italije]] (1941-1943)<br /> ''[[De facto]]'' marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] (1941-45) | država_prije1 = Kraljevina Jugoslavija | država_prije_zastava1 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | država_poslije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | država_poslije_zastava1 = Flag of SFR Yugoslavia.svg | zastava = Flag of Independent State of Croatia.svg | grb = Coat of arms of Croatia (1941–1945).svg | uzrečica = ''Bog i Hrvati'' | himna = | karta = Independent_State_of_Croatia_(1943).svg | glavni_grad = [[Zagreb]] | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = [[Zagreb]] | službeni_jezik = [[hrvatski]] | etničke_grupe = [[Hrvati]]<br />[[Srbi]] | državno_uređenje = [[Fašizam|Fašistička]] [[diktatura]] | vrsta_vlasti = | godina_prve_vlasti = 1941–1943. | vladar_prva_vlast = [[Tomislav II.]] (kralj) | godina_druge_vlasti = 1941–1945. | vladar_druga_vlast = [[Ante Pavelić]] (poglavnik) | godina_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = [[Aprilski rat|država proklamovana]] | nezavisnost_priznato = 10. april 1941. | površina = | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 6.900.000 | stanovnika_godina = 1941 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[NDH kuna]] | vremenska_zona = [[UTC]] +1 | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = |}} '''Nezavisna Država Hrvatska''' ('''NDH''') bila je samoproglašena i djelomično priznata [[Fašizam|fašistička]] marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] i [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]]<ref>[https://www.britannica.com/place/Independent-State-of-Croatia "Independent State of Croatia"], Britannica Online Encyclopedia</ref> za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], između 1941. i 1945. godine. Proglašena je 10. aprila 1941, nakon [[Aprilski rat|invazije]] [[Sile Osovine|Sila Osovina]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]]. Osnivanje Nezavisne Države Hrvatske potpomognuto je njemačkim [[nacizam|nacističkim]] režimom. Vođa njenog stvaranja je bio [[Ante Pavelić]] zajedno s [[Ustaše|Ustaškim pokretom]]. Obuhvatala je područja [[Hrvatska|Hrvatske]] (bez obale i gradova [[Split]], [[Zadar]], [[Rijeka (grad)|Rijeka]] i [[Pula]]), čitavu [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], dijelove [[Srijem]]a sa gradom [[Zemun]]om. Kapitulacijom Italije, NDH preuzima vlast nad gradovima i otocima koji su do tada bili pod italijanskom upravom, te kasnije nad [[Boka kotorska|Bokom kotorskom]]. Glavni grad bio je [[Zagreb]], veći centri bili su: [[Sarajevo]], [[Banja Luka]], [[Mostar]], [[Dubrovnik]] i [[Osijek]]. Vojska je bila sastavljena od [[Ustaška vojnica|ustaške]] i [[Hrvatsko domobranstvo|domobranske]] vojske. Glavne religije su bile [[katolicizam]], [[islam]] i [[pravoslavlje]]. Sa svjetske pozornice NDH je nestala oslobađanjem teritorije od strane jedinica [[Jugoslavenski partizani|jugoslavenskih partizana]] 1945. godine. == Nastanak == === Bjelovarski ustanak === Hrvati u kraljevskoj vojsci nakon izbijanja rata masovno počinju otkazivati poslušnost. Dana 8. aprila otvoreno su se pobunili 108. pješadijski puk u Velikom Grđevcu i 40. dopunski puk u Severinu. Uz pomoć Hrvatske seljačke zaštite zauzimaju žandarmerijsku stanicu u [[Garešnica|Garešnici]], stižu u [[Bjelovar]] i pružaju podršku gradonačelniku dr. [[Julije Makanec|Juliju Makancu]], koji istog dana proglašava "uskrsnuće hrvatske države". U Bjelovar sljedećeg dana stižu i vojnici iz drugih jedinica, što je bio znak očitog raspada jugoslavenske vojske. === Proglašenje === Od 5. aprila 1941. [[Ante Pavelić]] preko radio stanice glavnog ustaškog stana "Velebit" poziva hrvatski narod na uspostavu NDH. 10. aprila 1941. bivši austrougarski pukovnik [[Slavko Kvaternik]] izvršio je uspostavu NDH preko Radia Zagreb u 16 sati, a njemačka vojska započela je ulaziti u grad [[Zagreb]] sat vremena kasnije. Kvaternik je djelovao u dogovoru sa njemačkim izaslanikom Edmundom Weesenmayerom. Ovaj je u prethodnih desetak dana više puta kontaktirao [[Vladko Maček|Vladka Mačeka]], nagovarajući ga da preuzme čelnu funkciju nove države, što je Maček odbijao. Weeesenmayer je ipak nagovorio Mačeka na izjavu kojom poziva svoje pristaše na mir i lojalnost novoj vlasti. Kvaternikov proglas i Mačekova izjava emitirani su na radiju. ==== Kvaternikov proglas ==== ''Hrvatski narode! Božja providnost i volja našeg saveznika, te mukotrpna višestoljetna borba hrvatskog naroda i velika požrtvovnost našeg poglavnika dr. Ante Pavelića, te ustaškog pokreta u zemlji i inozemstvu, odredili su da danas pred dan uskrsnuća Božjeg sina uskrsne i naša Nezavisna Država Hrvatska. Pozivam sve Hrvate, u kojem god mjestu oni bili, a naročito sve časnike, podčasnike i momčad cjelokupne oružane snage i javne sigurnosti, da drže najveći red i da svi smjesta prijave zapovjedništvu oružane snage u Zagrebu mjesto gdje se nalaze, te da cijela oružana snaga smjesta položi zakletvu vjernosti Nezavisnoj Državi Hrvatskoj i njenom poglavniku. Cjelokupnu vlast i zapovjedništvo cjelokupne oružane snage preuzeo sam danas kao opunomoćenik poglavnika. Bog i Hrvati! Za dom spremni!'' ==== Mačekova izjava ==== ''Hrvatski narode! Pukovnik Slavko Kvaternik, vođa nacionalističkog pokreta u zemlji, proglasio je danas slobodnu i nezavisnu hrvatsku državu na cjelokupnom historijskom i geografskom području Hrvatske, te preuzeo vlast. Pozivam sav hrvatski narod, da se novoj vlasti pokorava. Pozivam sve pristaše HSS, koji su na upravnim položajima, sve kotarske odbornike, općinske načelnike i odbornike itd, da iskreno surađuju s novom narodnom vladom.'' == Administrativna podjela == === Juni 1941. === Tokom juna je dogovorena upravna podjela NDH: * velike župe (na koncu ih je bilo 22) * kotari - 142 (u početku, broj je varirao tokom rata) ** kotarske ispostave - 31 (u početku) * općine - 1006 * grad Zagreb - glavni grad === Juli 1941. === [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatska.png|Podjela NDH 1941-43. godine|250px|mini|desno]] [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatskaDistricts1943.png|mini|desno|250px|NDH nakon kapitulacije Italije 1943-45.]] NDH je bila podijeljena na 10 velikih župa. Nakon priprema, koje su trajale četiri mjeseca, napravljena je u julu 1941. konačna podjela na 22 velike župe: {| class="wikitable" style:center ! velika župa ! sjedište |- | ''Zagorje'' | Varaždin |- | ''Prigorje'' | Zagreb |- | ''Bilogora'' | Bjelovar |- | ''Baranja'' | Osijek |- | ''Vuka'' | Vukovar |- | ''Posavje'' | Brod na Savi |- | ''Livac i Zapolje'' | Nova Gradiška |- | ''Gora'' | Petrinja |- | ''Pokupje'' | Karlovac |- | ''Modruš'' | Ogulin |- | ''Vinodol i Podgorje'' | Senj |- | ''Cetina'' | Omiš |- | ''Hum'' | Mostar |- | ''Dubrava'' | Dubrovnik |- | ''Vrhbosna'' | Sarajevo |- | ''Usora i Soli'' | Tuzla |- | ''Lašva i Glaž'' | Travnik |- | ''Pliva i Rama'' | Jajce |- | ''Krbava i Psat'' | Bihać |- | ''Sana i Luka'' | Banja Luka |- |} ==== Kotari u NDH ==== {| class="wikitable" |- | '''Velika župa''' || '''Kotari''' |- | Baranja | [[Đakovo]], [[Donji Miholjac]], [[Našice]], [[Osijek]], [[Slatina|Podravska Slatina]], [[Valpovo]], [[Virovitica]], [[Beli Manastir]] |- | Bilogora | [[Bjelovar]], [[Čazma]], [[Garešnica]], [[Đurđevac]], [[Grubišno Polje]], [[Koprivnica]], [[Križevci]] |- | Bribir - Sidraga | [[Bosansko Grahovo|Grahovo]], [[Drniš]], [[Knin]] |- | Cetina | [[Brač]], [[Hvar]], [[Imotski]], [[Makarska]], [[Omiš]], [[Sinj]] |- | Dubrava | [[Bileća]], [[Čapljina]], [[Dubrovnik]], [[Gacko]], [[Ravno]], [[Stolac (BiH)|Stolac]], [[Trebinje]] |- | Gora | [[Bosanski Novi]], [[Dvor]], [[Glina (grad)|Glina]], [[Kostajnica]], [[Petrinja]], [[Sisak]] |- | Hum | [[Konjic]], [[Ljubuški]], [[Metković]], [[Mostar]], [[Nevesinje]], [[Posušje]] |- | Krbava - Pset | [[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanski Petrovac|Hrvatski Petrovac]], [[Cazin]] |- | Lašva - Glaž | [[Fojnica]], [[Travnik]], [[Visoko]], [[Zenica]], [[Žepče]] |- | Lika - Gacka | [[Gospić]], [[Gračac]], [[Korenica]], [[Otočac]], [[Perušić]], [[Udbina]] |- | Livac - Zapolje | [[Bosanska Dubica]], [[Bosanska Gradiška]], [[Daruvar]], [[Nova Gradiška]], [[Novska]], [[Pakrac]], [[Požega]], [[Prnjavor]] |- | Modruš | [[Delnice]], [[Ogulin]], [[Slunj]], [[Vrbovsko]] |- | Pliva - Rama | [[Bugojno]], [[Tomislavgrad|Duvno]], [[Glamoč]], [[Jajce]], [[Kupres]], [[Livno]], [[Prozor]], [[Mrkonjić Grad|Varcar Vakuf]] |- | Pokupje | [[Jastrebarsko]], [[Karlovac]], [[Pisarovina]], [[Vojnić]], [[Topusko]] |- | Posavje | [[Bijeljina]], [[Brčko]], [[Brod (općina)|Brod]], [[Derventa]], [[Gradačac]], [[Županja]] |- | Prigorje | [[Donja Stubica]], [[Dugo Selo]], [[Kutina]], [[Samobor]], [[Sveti Ivan Zelina]], [[Velika Gorica]], [[Zagreb]] |- | Sana - Luka | [[Banja Luka]], [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Kotor Varoš]], [[Prijedor]], [[Sanski Most]] |- | Usora - Soli | [[Doboj]], [[Gračanica]], [[Kladanj]], [[Maglaj]], [[Teslić]], [[Tešanj]], [[Tuzla]], [[Zvornik]] |- | Vinodol - Podgorje | [[Brinje]], [[Crikvenica]], [[Karlobag]], [[Kraljevica]], [[Novi Vinodolski|Novi]], [[Senj]] |- | Vrhbosna | [[Čajniče]], [[Foča]], [[Rogatica]], [[Sarajevo]], [[Srebrenica]], [[Višegrad]], [[Vlasenica]], [[Priboj]], [[Prijepolje]], [[Nova Varoš]], [[Sjenica]]<ref>Vladimir Dedijer - Antun Miletić: "Genocid nad Muslimanima 1941-1945, zbornik dokumenata", Sarajevo, 1990</ref>, [[Kladnica]] |- | Vuka | [[Hrvatska Mitrovica]], [[Hrvatski Karlovci]], [[Ilok]], [[Irig]], [[Ruma]], [[Stara Pazova]], [[Šid]], [[Vinkovci]], [[Vukovar]], [[Zemun]] |- | Zagorje | [[Čakovec]], [[Ivanec]], [[Klanjec]], [[Krapina]], [[Ludbreg]], [[Novi Marof]], [[Pregrada]], [[Prelog]], [[Varaždin]], [[Zlatar]] |} Padom Italije, još neki krajevi su kao posebni kotari ušli u sastav NDH. == Stanovništvo == Nezavisna Država Hrvatska imala je po popisu stanovništva iz 1931. ukupno 6.020.000 stanovnika, a po procjeni [[Vladimir Žerjavić|Vladimira Žerjavića]] za 1941. 6.869.000 (nesigurnost procjene je oko jedan posto). Na području Dalmacije, koje je predano Italiji, živjelo je oko 400.000 Hrvata i nešto Srba. Treba također odbiti Međimurje, koje je cijelo vrijeme postojanja NDH bilo pod mađarskom okupacijom. U odnosu na površinu [[Banovina Hrvatska|Banovine Hrvatske]], NDH je izgubila područje na kojem je živjelo oko 400.000 Hrvata, a dobila područje na kojem je živjelo više od milion Srba. Za vrijeme NDH objavljivani su razni podaci o površini i stanovništvu. [[Hrvoje Matković]] navodi da je prema izvještaju ''Hrvatskog državnog brojidbenog ureda'' (objavljenog 1941.) površina NDH iznosila 115.133&nbsp;km<sup>2</sup>, a imala je 6.966.729 stanovnika. ''(Matković, str. 82)'' Tu međutim nedostaje primjedba (što je iz navedene brojke očito) da je u površinu uračunata i cijela Dalmacija, vjerovatno zato što je u to vrijeme još bila u sastavu NDH. Prema tom izvještaju, od navedenog broja stanovnika bilo je: * 4.817.000 Hrvata (uračunati muslimani), * 1.848.000 Srba, * 145.000 Nijemaca, * 70.000 Mađara, * 37.000 Slovenaca, * 44.267 Čeha i Slovaka. Izvan hrvatskih državnih granica živjelo je po tom izvještaju 1.727.548 Hrvata. [[Ivan Košutić]], međutim, navodi neki drugi izvještaj istog ''Državnog brojidbenog ureda''. Po njemu NDH zauzima državnu teritoriju od 100.265&nbsp;km<sup>2</sup>, ima 6.474.331 stanovnika, od toga: * Hrvata 4.868.831, * Srba 1.250.000, * Nijemaca 170.000, * Mađara 69.000 i * Slovenaca 37.000. Još je objavljeno da u Srbiji i Crnoj Gori živi 280.000 Hrvata, u Baranji, Bačkoj i Banatu 118.725, Kranjskoj i Štajerskoj 18.823, a u različitim krajevima svijeta, pretežno u prekomorskim zemljama, 1.925.000, odnosno sveukupno izvan zemlje živi 2.342.548 Hrvata. U italijanskoj okupacionoj zoni, prema navodima istog ureda, živi oko 100.000 stanovnika Hrvatske. ''(Košutić, str. 57)'' Površina se tu dakle znatno smanjila, također broj stanovnika, ali čak se povećao iskazani broj Hrvata a drastično smanjio broj Srba. Za Nijemce, Mađare i Slovence brojke su iste. ===Usposatava NDH=== [[Slika:NDH poziv Zidovima i Srbima.JPG|thumb|left|Poruka kojom se pozivaju [[Jevreji]] i [[Srbi]] da predaju oružje pod rizikom da budu oštro osuđeni]] Nakon napada Sila Osovine na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. godine i brzog poraza [[Kraljevska jugoslavenska armija|Kraljevske jugoslavenske armije]] (''Jugoslavenske Vojske''), zemlju su okupirale snage Osovine. Sile Osovine su ponudile [[Vladko Maček|Vladku Mačeku]] priliku da formira vladu, budući da su Maček i njegova stranka, Hrvatska seljačka stranka ([[Hrvatska seljačka stranka]] – HSS}}) imali najveću izbornu podršku među jugoslavenskim Hrvatima – ali je Maček odbio tu ponudu.<ref>"Rat i revolucija u Jugoslaviji 1941.-1945." [...]</ref> Vladko Maček, prvak HSS-a, koji je u aprilu 1941. zastupao većinu Hrvata, nije bio voljan prihvatiti "nezavisnost" koja se tada nudila po cijeni koju je [[Adolf Hitler]] nametnuo. Dana 10. aprila 1941. godine njemačka vojska preuzela je kontrolu u [[Zagreb]]u. Uz njihovu podršku, penzionirani potpukovnik [[Slavko Kvaternik]], zamjenik vođe ustaša, proglasio je stvaranje Hrvatska| Nezavisne Države Hrvatske (NDH)]] "u ime Hrvata i poglavnika [[Ante Pavelić]]a".<ref name="Logos 16">{{Cite web|last=Logos|first=Aleksandar A.|title=Jasenovac in Croatia or a short story about a war and mass killing in it|page=16|url=https://www.academia.edu/83102584|access-date=28. 9. 2022}}</ref> Nekoliko dana kasnije, 15. aprila 1941. godine, Ante Pavelić se vratio u Zagreb iz egzila u [[Italija|Italiji]][], a 16. aprila 1941. godine preuzeo je vlast kao državni vođa, ili "Vođa" (Poglavnik), obavljajući funkciju premijera.<ref name="Logos 16"/> Pristajući na zahtjeve Benito Mussolini|Benita Mussolinija]] i fašističkog režima u Kraljevini Italiji, Pavelić je nerado prihvatio Aimonea, 4. vojvodu od Aoste, kao figurativnog kralja NDH pod svojim novim kraljevskim imenom, Tomislav II. Aosta nije bio zainteresiran da bude figurativni kralj Hrvatske: Nakon što je saznao da je imenovan za kralja Hrvatske, rekao je bliskim kolegama da misli da je njegova nominacija bila loša šala njegovog rođaka, kralja [[Viktor Emanuel III od Italije|Viktora Emanuela III]], iako je prihvatio krunu iz osjećaja dužnosti.<ref name="Petacco">{{cite book|last=Petacco|first=Arrigo|title=A Tragedy Revealed: The Story of the Italian Population of Istria, Dalmatia, and Venezia Giulia| publisher=University of Toronto Press|year=2005|pages=26–27|isbn=0-8020-3921-9}}</ref> Nikada nije posjetio NDH i nije imao utjecaja na vladu, kojom je dominirao Pavelić. Sa strateške perspektive, osnivanje NDH bio je pokušaj Mussolinija i Hitlera da smire Hrvate, a istovremeno smanje korištenje resursa Osovine, koji su bili hitnije potrebni za [[Operacija Barbarossa|Operaciju Barbarossa]]. U međuvremenu, Mussolini je iskoristio svoju dugogodišnju podršku hrvatskoj nezavisnosti kao polugu da prisili Pavelića da potpiše sporazum 18. maja 1941. u 12:30, prema kojem su srednja Dalmacija i dijelovi [[Dalmacija|Hrvatskog primorja]] i [[Gorski kotar|Gorskog kotara]] ustupljeni Italiji.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626132957/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|url-status=dead|archive-date=26. 6. 2007|title=Foreign News: Crown of Zvonimir|magazine=TIME|date=26. 5. 1941|access-date=3. 6. 2011}}</ref> Prema istom sporazumu, NDH je bila ograničena na minimalnu [[Mornarica Nezavisne Države Hrvatske|mornaricu]], a italijanskim snagama je data vojna kontrola nad cijelom [[Dalmacija|Hrvatska obala]]. Nakon što je Pavelić potpisao sporazum, drugi hrvatski političari su ga ukorili. Pavelić je javno branio odluku i zahvalio Njemačkoj i Italiji na podršci hrvatskoj nezavisnosti..<ref name="Tanner-p147">[[#Tanner|Tanner, 1997]], p. 147</ref> Nakon što je odbio vodstvo NDH, Maček je pozvao sve na poslušnost i saradnju s novom vladom. [[Katolička crkva]] je također otvoreno podržavala vladu. Prema Mačeku, nova država je u Zagrebu dočekana "valom entuzijazma", često od strane ljudi "zaslijepljenih i opijenih" činjenicom da je nacistička Njemačka "upakovala svoju okupaciju pod eufemističkim nazivom '''Nezavisna Država Hrvatska'''. Ali u selima, napisao je Maček, seljaci su vjerovali da je "njihova borba u proteklih 30 godina da postanu gospodari svojih domova... i njihova zemlja je pretrpjela ogroman udarac".<ref>Maček, pp. 220–231</ref> [[Slika:Židovi izložba ndh 1942.jpg|thumb|right|200px| Antisemitski plakat u Zagrebu, koji reklamira izložbu o "destruktivnom radu Jevreja u Hrvatskoj" i "rješenju jevrejskog pitanja u NDH".]] Dana 16. augusta 1941. godine osnovana je [[Ustaška nadzorna služba]], koja se sastojala od četiri odjeljenja, "Ustaške policije", "Ustaške obavještajne službe" i "Ustaške policije", ''Odbrana'' i ''Kadrovi'', za suzbijanje aktivnosti protiv ustaša, Nezavisne Države Hrvatske i hrvatskog naroda. Služba je eliminirana kao odvojena agencija , januara1943. i funkcije su prenesene na Ministarstvo unutrašnjih poslova pod okriljem „Direkcije za javni red“..{{sfn|Tomasevich|2001|p=341}} Nezadovoljne Pavelićevim režimom u njegovim prvim mjesecima, Sile Osovine su u septembru 1941. zatražile od Mačeka da preuzme vlast, ali je Maček ponovo odbio. Smatrajući Mačeka potencijalnim rivalom, Pavelić ga je potom uhapsio i internirao u [[koncentracijski logor Jasenovac]]. Ustaše u početku nisu imale vojsku ili administraciju sposobnu da kontrolišu cijelu teritoriju NDH. Ustaški pokret je imao manje od 12.000 članova kada je rat počeo. Dok same ustaše procjenjuju broj njihovih simpatizera čak i u ranoj fazi na oko 40.000.<ref>[[#Pavlowitch|Pavlowitch, 2008]] |date=July 2012}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.axishistory.com/index.php?id=34 Hrvatska u 2. svjetskom ratu, axishistory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704124732/http://www.axishistory.com/index.php?id=34 |date=4. srpnja 2007. }} * [http://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH Nezavisna Država Hrvatska na Portalu znanstvenih časopisa Republike Hrvatske (hrcak.srce.hr)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817225033/https://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH |date=17. kolovoza 2021. }} * [http://shp.bizhat.com/Raskid.html Pokušaji preuzimanje uprave od strane NDH u područjima Kvarnera i Hrvatskog primorja nakon 1943.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250429013800/https://shp.bizhat.com/Raskid.html |date=29. 4. 2025 }} * [https://web.{{Commonscat|Independent State of Croatia}}] {{Drugi svjetski rat}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Hrvatska u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Politička historija Crne Gore]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Crna Gora u Drugom svjetskom ratu]] sxeh5msdunan44pp4q49xkojcyt8zvs 3904428 3904426 2026-07-12T03:27:03Z نوفاك اتشمان 16322 −[[Kategorija:Politička historija Crne Gore]]; −[[Kategorija:Crna Gora u Drugom svjetskom ratu]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904428 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nezavisna Država Hrvatska | izvorno_ime = | genitiv = Nezavisne Države Hrvatske | razdoblje = Protektorat [[Italija|Italije]] (1941-1943)<br /> ''[[De facto]]'' marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] (1941-45) | država_prije1 = Kraljevina Jugoslavija | država_prije_zastava1 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | država_poslije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | država_poslije_zastava1 = Flag of SFR Yugoslavia.svg | zastava = Flag of Independent State of Croatia.svg | grb = Coat of arms of Croatia (1941–1945).svg | uzrečica = ''Bog i Hrvati'' | himna = | karta = Independent_State_of_Croatia_(1943).svg | glavni_grad = [[Zagreb]] | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = [[Zagreb]] | službeni_jezik = [[hrvatski]] | etničke_grupe = [[Hrvati]]<br />[[Srbi]] | državno_uređenje = [[Fašizam|Fašistička]] [[diktatura]] | vrsta_vlasti = | godina_prve_vlasti = 1941–1943. | vladar_prva_vlast = [[Tomislav II.]] (kralj) | godina_druge_vlasti = 1941–1945. | vladar_druga_vlast = [[Ante Pavelić]] (poglavnik) | godina_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = [[Aprilski rat|država proklamovana]] | nezavisnost_priznato = 10. april 1941. | površina = | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 6.900.000 | stanovnika_godina = 1941 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[NDH kuna]] | vremenska_zona = [[UTC]] +1 | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = |}} '''Nezavisna Država Hrvatska''' ('''NDH''') bila je samoproglašena i djelomično priznata [[Fašizam|fašistička]] marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] i [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]]<ref>[https://www.britannica.com/place/Independent-State-of-Croatia "Independent State of Croatia"], Britannica Online Encyclopedia</ref> za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], između 1941. i 1945. godine. Proglašena je 10. aprila 1941, nakon [[Aprilski rat|invazije]] [[Sile Osovine|Sila Osovina]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]]. Osnivanje Nezavisne Države Hrvatske potpomognuto je njemačkim [[nacizam|nacističkim]] režimom. Vođa njenog stvaranja je bio [[Ante Pavelić]] zajedno s [[Ustaše|Ustaškim pokretom]]. Obuhvatala je područja [[Hrvatska|Hrvatske]] (bez obale i gradova [[Split]], [[Zadar]], [[Rijeka (grad)|Rijeka]] i [[Pula]]), čitavu [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], dijelove [[Srijem]]a sa gradom [[Zemun]]om. Kapitulacijom Italije, NDH preuzima vlast nad gradovima i otocima koji su do tada bili pod italijanskom upravom, te kasnije nad [[Boka kotorska|Bokom kotorskom]]. Glavni grad bio je [[Zagreb]], veći centri bili su: [[Sarajevo]], [[Banja Luka]], [[Mostar]], [[Dubrovnik]] i [[Osijek]]. Vojska je bila sastavljena od [[Ustaška vojnica|ustaške]] i [[Hrvatsko domobranstvo|domobranske]] vojske. Glavne religije su bile [[katolicizam]], [[islam]] i [[pravoslavlje]]. Sa svjetske pozornice NDH je nestala oslobađanjem teritorije od strane jedinica [[Jugoslavenski partizani|jugoslavenskih partizana]] 1945. godine. == Nastanak == === Bjelovarski ustanak === Hrvati u kraljevskoj vojsci nakon izbijanja rata masovno počinju otkazivati poslušnost. Dana 8. aprila otvoreno su se pobunili 108. pješadijski puk u Velikom Grđevcu i 40. dopunski puk u Severinu. Uz pomoć Hrvatske seljačke zaštite zauzimaju žandarmerijsku stanicu u [[Garešnica|Garešnici]], stižu u [[Bjelovar]] i pružaju podršku gradonačelniku dr. [[Julije Makanec|Juliju Makancu]], koji istog dana proglašava "uskrsnuće hrvatske države". U Bjelovar sljedećeg dana stižu i vojnici iz drugih jedinica, što je bio znak očitog raspada jugoslavenske vojske. === Proglašenje === Od 5. aprila 1941. [[Ante Pavelić]] preko radio stanice glavnog ustaškog stana "Velebit" poziva hrvatski narod na uspostavu NDH. 10. aprila 1941. bivši austrougarski pukovnik [[Slavko Kvaternik]] izvršio je uspostavu NDH preko Radia Zagreb u 16 sati, a njemačka vojska započela je ulaziti u grad [[Zagreb]] sat vremena kasnije. Kvaternik je djelovao u dogovoru sa njemačkim izaslanikom Edmundom Weesenmayerom. Ovaj je u prethodnih desetak dana više puta kontaktirao [[Vladko Maček|Vladka Mačeka]], nagovarajući ga da preuzme čelnu funkciju nove države, što je Maček odbijao. Weeesenmayer je ipak nagovorio Mačeka na izjavu kojom poziva svoje pristaše na mir i lojalnost novoj vlasti. Kvaternikov proglas i Mačekova izjava emitirani su na radiju. ==== Kvaternikov proglas ==== ''Hrvatski narode! Božja providnost i volja našeg saveznika, te mukotrpna višestoljetna borba hrvatskog naroda i velika požrtvovnost našeg poglavnika dr. Ante Pavelića, te ustaškog pokreta u zemlji i inozemstvu, odredili su da danas pred dan uskrsnuća Božjeg sina uskrsne i naša Nezavisna Država Hrvatska. Pozivam sve Hrvate, u kojem god mjestu oni bili, a naročito sve časnike, podčasnike i momčad cjelokupne oružane snage i javne sigurnosti, da drže najveći red i da svi smjesta prijave zapovjedništvu oružane snage u Zagrebu mjesto gdje se nalaze, te da cijela oružana snaga smjesta položi zakletvu vjernosti Nezavisnoj Državi Hrvatskoj i njenom poglavniku. Cjelokupnu vlast i zapovjedništvo cjelokupne oružane snage preuzeo sam danas kao opunomoćenik poglavnika. Bog i Hrvati! Za dom spremni!'' ==== Mačekova izjava ==== ''Hrvatski narode! Pukovnik Slavko Kvaternik, vođa nacionalističkog pokreta u zemlji, proglasio je danas slobodnu i nezavisnu hrvatsku državu na cjelokupnom historijskom i geografskom području Hrvatske, te preuzeo vlast. Pozivam sav hrvatski narod, da se novoj vlasti pokorava. Pozivam sve pristaše HSS, koji su na upravnim položajima, sve kotarske odbornike, općinske načelnike i odbornike itd, da iskreno surađuju s novom narodnom vladom.'' == Administrativna podjela == === Juni 1941. === Tokom juna je dogovorena upravna podjela NDH: * velike župe (na koncu ih je bilo 22) * kotari - 142 (u početku, broj je varirao tokom rata) ** kotarske ispostave - 31 (u početku) * općine - 1006 * grad Zagreb - glavni grad === Juli 1941. === [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatska.png|Podjela NDH 1941-43. godine|250px|mini|desno]] [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatskaDistricts1943.png|mini|desno|250px|NDH nakon kapitulacije Italije 1943-45.]] NDH je bila podijeljena na 10 velikih župa. Nakon priprema, koje su trajale četiri mjeseca, napravljena je u julu 1941. konačna podjela na 22 velike župe: {| class="wikitable" style:center ! velika župa ! sjedište |- | ''Zagorje'' | Varaždin |- | ''Prigorje'' | Zagreb |- | ''Bilogora'' | Bjelovar |- | ''Baranja'' | Osijek |- | ''Vuka'' | Vukovar |- | ''Posavje'' | Brod na Savi |- | ''Livac i Zapolje'' | Nova Gradiška |- | ''Gora'' | Petrinja |- | ''Pokupje'' | Karlovac |- | ''Modruš'' | Ogulin |- | ''Vinodol i Podgorje'' | Senj |- | ''Cetina'' | Omiš |- | ''Hum'' | Mostar |- | ''Dubrava'' | Dubrovnik |- | ''Vrhbosna'' | Sarajevo |- | ''Usora i Soli'' | Tuzla |- | ''Lašva i Glaž'' | Travnik |- | ''Pliva i Rama'' | Jajce |- | ''Krbava i Psat'' | Bihać |- | ''Sana i Luka'' | Banja Luka |- |} ==== Kotari u NDH ==== {| class="wikitable" |- | '''Velika župa''' || '''Kotari''' |- | Baranja | [[Đakovo]], [[Donji Miholjac]], [[Našice]], [[Osijek]], [[Slatina|Podravska Slatina]], [[Valpovo]], [[Virovitica]], [[Beli Manastir]] |- | Bilogora | [[Bjelovar]], [[Čazma]], [[Garešnica]], [[Đurđevac]], [[Grubišno Polje]], [[Koprivnica]], [[Križevci]] |- | Bribir - Sidraga | [[Bosansko Grahovo|Grahovo]], [[Drniš]], [[Knin]] |- | Cetina | [[Brač]], [[Hvar]], [[Imotski]], [[Makarska]], [[Omiš]], [[Sinj]] |- | Dubrava | [[Bileća]], [[Čapljina]], [[Dubrovnik]], [[Gacko]], [[Ravno]], [[Stolac (BiH)|Stolac]], [[Trebinje]] |- | Gora | [[Bosanski Novi]], [[Dvor]], [[Glina (grad)|Glina]], [[Kostajnica]], [[Petrinja]], [[Sisak]] |- | Hum | [[Konjic]], [[Ljubuški]], [[Metković]], [[Mostar]], [[Nevesinje]], [[Posušje]] |- | Krbava - Pset | [[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanski Petrovac|Hrvatski Petrovac]], [[Cazin]] |- | Lašva - Glaž | [[Fojnica]], [[Travnik]], [[Visoko]], [[Zenica]], [[Žepče]] |- | Lika - Gacka | [[Gospić]], [[Gračac]], [[Korenica]], [[Otočac]], [[Perušić]], [[Udbina]] |- | Livac - Zapolje | [[Bosanska Dubica]], [[Bosanska Gradiška]], [[Daruvar]], [[Nova Gradiška]], [[Novska]], [[Pakrac]], [[Požega]], [[Prnjavor]] |- | Modruš | [[Delnice]], [[Ogulin]], [[Slunj]], [[Vrbovsko]] |- | Pliva - Rama | [[Bugojno]], [[Tomislavgrad|Duvno]], [[Glamoč]], [[Jajce]], [[Kupres]], [[Livno]], [[Prozor]], [[Mrkonjić Grad|Varcar Vakuf]] |- | Pokupje | [[Jastrebarsko]], [[Karlovac]], [[Pisarovina]], [[Vojnić]], [[Topusko]] |- | Posavje | [[Bijeljina]], [[Brčko]], [[Brod (općina)|Brod]], [[Derventa]], [[Gradačac]], [[Županja]] |- | Prigorje | [[Donja Stubica]], [[Dugo Selo]], [[Kutina]], [[Samobor]], [[Sveti Ivan Zelina]], [[Velika Gorica]], [[Zagreb]] |- | Sana - Luka | [[Banja Luka]], [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Kotor Varoš]], [[Prijedor]], [[Sanski Most]] |- | Usora - Soli | [[Doboj]], [[Gračanica]], [[Kladanj]], [[Maglaj]], [[Teslić]], [[Tešanj]], [[Tuzla]], [[Zvornik]] |- | Vinodol - Podgorje | [[Brinje]], [[Crikvenica]], [[Karlobag]], [[Kraljevica]], [[Novi Vinodolski|Novi]], [[Senj]] |- | Vrhbosna | [[Čajniče]], [[Foča]], [[Rogatica]], [[Sarajevo]], [[Srebrenica]], [[Višegrad]], [[Vlasenica]], [[Priboj]], [[Prijepolje]], [[Nova Varoš]], [[Sjenica]]<ref>Vladimir Dedijer - Antun Miletić: "Genocid nad Muslimanima 1941-1945, zbornik dokumenata", Sarajevo, 1990</ref>, [[Kladnica]] |- | Vuka | [[Hrvatska Mitrovica]], [[Hrvatski Karlovci]], [[Ilok]], [[Irig]], [[Ruma]], [[Stara Pazova]], [[Šid]], [[Vinkovci]], [[Vukovar]], [[Zemun]] |- | Zagorje | [[Čakovec]], [[Ivanec]], [[Klanjec]], [[Krapina]], [[Ludbreg]], [[Novi Marof]], [[Pregrada]], [[Prelog]], [[Varaždin]], [[Zlatar]] |} Padom Italije, još neki krajevi su kao posebni kotari ušli u sastav NDH. == Stanovništvo == Nezavisna Država Hrvatska imala je po popisu stanovništva iz 1931. ukupno 6.020.000 stanovnika, a po procjeni [[Vladimir Žerjavić|Vladimira Žerjavića]] za 1941. 6.869.000 (nesigurnost procjene je oko jedan posto). Na području Dalmacije, koje je predano Italiji, živjelo je oko 400.000 Hrvata i nešto Srba. Treba također odbiti Međimurje, koje je cijelo vrijeme postojanja NDH bilo pod mađarskom okupacijom. U odnosu na površinu [[Banovina Hrvatska|Banovine Hrvatske]], NDH je izgubila područje na kojem je živjelo oko 400.000 Hrvata, a dobila područje na kojem je živjelo više od milion Srba. Za vrijeme NDH objavljivani su razni podaci o površini i stanovništvu. [[Hrvoje Matković]] navodi da je prema izvještaju ''Hrvatskog državnog brojidbenog ureda'' (objavljenog 1941.) površina NDH iznosila 115.133&nbsp;km<sup>2</sup>, a imala je 6.966.729 stanovnika. ''(Matković, str. 82)'' Tu međutim nedostaje primjedba (što je iz navedene brojke očito) da je u površinu uračunata i cijela Dalmacija, vjerovatno zato što je u to vrijeme još bila u sastavu NDH. Prema tom izvještaju, od navedenog broja stanovnika bilo je: * 4.817.000 Hrvata (uračunati muslimani), * 1.848.000 Srba, * 145.000 Nijemaca, * 70.000 Mađara, * 37.000 Slovenaca, * 44.267 Čeha i Slovaka. Izvan hrvatskih državnih granica živjelo je po tom izvještaju 1.727.548 Hrvata. [[Ivan Košutić]], međutim, navodi neki drugi izvještaj istog ''Državnog brojidbenog ureda''. Po njemu NDH zauzima državnu teritoriju od 100.265&nbsp;km<sup>2</sup>, ima 6.474.331 stanovnika, od toga: * Hrvata 4.868.831, * Srba 1.250.000, * Nijemaca 170.000, * Mađara 69.000 i * Slovenaca 37.000. Još je objavljeno da u Srbiji i Crnoj Gori živi 280.000 Hrvata, u Baranji, Bačkoj i Banatu 118.725, Kranjskoj i Štajerskoj 18.823, a u različitim krajevima svijeta, pretežno u prekomorskim zemljama, 1.925.000, odnosno sveukupno izvan zemlje živi 2.342.548 Hrvata. U italijanskoj okupacionoj zoni, prema navodima istog ureda, živi oko 100.000 stanovnika Hrvatske. ''(Košutić, str. 57)'' Površina se tu dakle znatno smanjila, također broj stanovnika, ali čak se povećao iskazani broj Hrvata a drastično smanjio broj Srba. Za Nijemce, Mađare i Slovence brojke su iste. ===Usposatava NDH=== [[Slika:NDH poziv Zidovima i Srbima.JPG|thumb|left|Poruka kojom se pozivaju [[Jevreji]] i [[Srbi]] da predaju oružje pod rizikom da budu oštro osuđeni]] Nakon napada Sila Osovine na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. godine i brzog poraza [[Kraljevska jugoslavenska armija|Kraljevske jugoslavenske armije]] (''Jugoslavenske Vojske''), zemlju su okupirale snage Osovine. Sile Osovine su ponudile [[Vladko Maček|Vladku Mačeku]] priliku da formira vladu, budući da su Maček i njegova stranka, Hrvatska seljačka stranka ([[Hrvatska seljačka stranka]] – HSS}}) imali najveću izbornu podršku među jugoslavenskim Hrvatima – ali je Maček odbio tu ponudu.<ref>"Rat i revolucija u Jugoslaviji 1941.-1945." [...]</ref> Vladko Maček, prvak HSS-a, koji je u aprilu 1941. zastupao većinu Hrvata, nije bio voljan prihvatiti "nezavisnost" koja se tada nudila po cijeni koju je [[Adolf Hitler]] nametnuo. Dana 10. aprila 1941. godine njemačka vojska preuzela je kontrolu u [[Zagreb]]u. Uz njihovu podršku, penzionirani potpukovnik [[Slavko Kvaternik]], zamjenik vođe ustaša, proglasio je stvaranje Hrvatska| Nezavisne Države Hrvatske (NDH)]] "u ime Hrvata i poglavnika [[Ante Pavelić]]a".<ref name="Logos 16">{{Cite web|last=Logos|first=Aleksandar A.|title=Jasenovac in Croatia or a short story about a war and mass killing in it|page=16|url=https://www.academia.edu/83102584|access-date=28. 9. 2022}}</ref> Nekoliko dana kasnije, 15. aprila 1941. godine, Ante Pavelić se vratio u Zagreb iz egzila u [[Italija|Italiji]][], a 16. aprila 1941. godine preuzeo je vlast kao državni vođa, ili "Vođa" (Poglavnik), obavljajući funkciju premijera.<ref name="Logos 16"/> Pristajući na zahtjeve Benito Mussolini|Benita Mussolinija]] i fašističkog režima u Kraljevini Italiji, Pavelić je nerado prihvatio Aimonea, 4. vojvodu od Aoste, kao figurativnog kralja NDH pod svojim novim kraljevskim imenom, Tomislav II. Aosta nije bio zainteresiran da bude figurativni kralj Hrvatske: Nakon što je saznao da je imenovan za kralja Hrvatske, rekao je bliskim kolegama da misli da je njegova nominacija bila loša šala njegovog rođaka, kralja [[Viktor Emanuel III od Italije|Viktora Emanuela III]], iako je prihvatio krunu iz osjećaja dužnosti.<ref name="Petacco">{{cite book|last=Petacco|first=Arrigo|title=A Tragedy Revealed: The Story of the Italian Population of Istria, Dalmatia, and Venezia Giulia| publisher=University of Toronto Press|year=2005|pages=26–27|isbn=0-8020-3921-9}}</ref> Nikada nije posjetio NDH i nije imao utjecaja na vladu, kojom je dominirao Pavelić. Sa strateške perspektive, osnivanje NDH bio je pokušaj Mussolinija i Hitlera da smire Hrvate, a istovremeno smanje korištenje resursa Osovine, koji su bili hitnije potrebni za [[Operacija Barbarossa|Operaciju Barbarossa]]. U međuvremenu, Mussolini je iskoristio svoju dugogodišnju podršku hrvatskoj nezavisnosti kao polugu da prisili Pavelića da potpiše sporazum 18. maja 1941. u 12:30, prema kojem su srednja Dalmacija i dijelovi [[Dalmacija|Hrvatskog primorja]] i [[Gorski kotar|Gorskog kotara]] ustupljeni Italiji.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626132957/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|url-status=dead|archive-date=26. 6. 2007|title=Foreign News: Crown of Zvonimir|magazine=TIME|date=26. 5. 1941|access-date=3. 6. 2011}}</ref> Prema istom sporazumu, NDH je bila ograničena na minimalnu [[Mornarica Nezavisne Države Hrvatske|mornaricu]], a italijanskim snagama je data vojna kontrola nad cijelom [[Dalmacija|Hrvatska obala]]. Nakon što je Pavelić potpisao sporazum, drugi hrvatski političari su ga ukorili. Pavelić je javno branio odluku i zahvalio Njemačkoj i Italiji na podršci hrvatskoj nezavisnosti..<ref name="Tanner-p147">[[#Tanner|Tanner, 1997]], p. 147</ref> Nakon što je odbio vodstvo NDH, Maček je pozvao sve na poslušnost i saradnju s novom vladom. [[Katolička crkva]] je također otvoreno podržavala vladu. Prema Mačeku, nova država je u Zagrebu dočekana "valom entuzijazma", često od strane ljudi "zaslijepljenih i opijenih" činjenicom da je nacistička Njemačka "upakovala svoju okupaciju pod eufemističkim nazivom '''Nezavisna Država Hrvatska'''. Ali u selima, napisao je Maček, seljaci su vjerovali da je "njihova borba u proteklih 30 godina da postanu gospodari svojih domova... i njihova zemlja je pretrpjela ogroman udarac".<ref>Maček, pp. 220–231</ref> [[Slika:Židovi izložba ndh 1942.jpg|thumb|right|200px| Antisemitski plakat u Zagrebu, koji reklamira izložbu o "destruktivnom radu Jevreja u Hrvatskoj" i "rješenju jevrejskog pitanja u NDH".]] Dana 16. augusta 1941. godine osnovana je [[Ustaška nadzorna služba]], koja se sastojala od četiri odjeljenja, "Ustaške policije", "Ustaške obavještajne službe" i "Ustaške policije", ''Odbrana'' i ''Kadrovi'', za suzbijanje aktivnosti protiv ustaša, Nezavisne Države Hrvatske i hrvatskog naroda. Služba je eliminirana kao odvojena agencija , januara1943. i funkcije su prenesene na Ministarstvo unutrašnjih poslova pod okriljem „Direkcije za javni red“..{{sfn|Tomasevich|2001|p=341}} Nezadovoljne Pavelićevim režimom u njegovim prvim mjesecima, Sile Osovine su u septembru 1941. zatražile od Mačeka da preuzme vlast, ali je Maček ponovo odbio. Smatrajući Mačeka potencijalnim rivalom, Pavelić ga je potom uhapsio i internirao u [[koncentracijski logor Jasenovac]]. Ustaše u početku nisu imale vojsku ili administraciju sposobnu da kontrolišu cijelu teritoriju NDH. Ustaški pokret je imao manje od 12.000 članova kada je rat počeo. Dok same ustaše procjenjuju broj njihovih simpatizera čak i u ranoj fazi na oko 40.000.<ref>[[#Pavlowitch|Pavlowitch, 2008]] |date=July 2012}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.axishistory.com/index.php?id=34 Hrvatska u 2. svjetskom ratu, axishistory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704124732/http://www.axishistory.com/index.php?id=34 |date=4. srpnja 2007. }} * [http://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH Nezavisna Država Hrvatska na Portalu znanstvenih časopisa Republike Hrvatske (hrcak.srce.hr)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817225033/https://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH |date=17. kolovoza 2021. }} * [http://shp.bizhat.com/Raskid.html Pokušaji preuzimanje uprave od strane NDH u područjima Kvarnera i Hrvatskog primorja nakon 1943.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250429013800/https://shp.bizhat.com/Raskid.html |date=29. 4. 2025 }} * [https://web.{{Commonscat|Independent State of Croatia}}] {{Drugi svjetski rat}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Hrvatska u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] ekqw70z5thimsn49td026q2bv6yi66h 3904430 3904428 2026-07-12T04:43:42Z نوفاك اتشمان 16322 + 3904430 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nezavisna Država Hrvatska | izvorno_ime = | genitiv = Nezavisne Države Hrvatske | razdoblje = Protektorat [[Italija|Italije]] (1941-1943)<br /> ''[[De facto]]'' marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] (1941-45) | država_prije1 = Kraljevina Jugoslavija | država_prije_zastava1 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | država_poslije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | država_poslije_zastava1 = Flag of SFR Yugoslavia.svg | zastava = Flag of Independent State of Croatia.svg | grb = Coat of arms of Croatia (1941–1945).svg | uzrečica = ''Bog i Hrvati'' | himna = | karta = Independent_State_of_Croatia_(1943).svg | glavni_grad = [[Zagreb]] | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = [[Zagreb]] | službeni_jezik = [[hrvatski]] | etničke_grupe = [[Hrvati]]<br />[[Srbi]] | državno_uređenje = [[Fašizam|Fašistička]] [[diktatura]] | vrsta_vlasti = | godina_prve_vlasti = 1941–1943. | vladar_prva_vlast = [[Tomislav II.]] (kralj) | godina_druge_vlasti = 1941–1945. | vladar_druga_vlast = [[Ante Pavelić]] (poglavnik) | godina_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = [[Aprilski rat|država proklamovana]] | nezavisnost_priznato = 10. april 1941. | površina = | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 6.900.000 | stanovnika_godina = 1941 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[NDH kuna]] | vremenska_zona = [[UTC]] +1 | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = |}} '''Nezavisna Država Hrvatska''' ('''NDH''') bila je samoproglašena i djelomično priznata [[Fašizam|fašistička]] marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] i [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]]<ref>[https://www.britannica.com/place/Independent-State-of-Croatia "Independent State of Croatia"], Britannica Online Encyclopedia</ref> za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], između 1941. i 1945. godine. Proglašena je 10. aprila 1941, nakon [[Aprilski rat|invazije]] [[Sile Osovine|Sila Osovina]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]]. Osnivanje Nezavisne Države Hrvatske potpomognuto je njemačkim [[nacizam|nacističkim]] režimom. Vođa njenog stvaranja je bio [[Ante Pavelić]] zajedno s [[Ustaše|Ustaškim pokretom]]. Obuhvatala je područja [[Hrvatska|Hrvatske]] (bez obale i gradova [[Split]], [[Zadar]], [[Rijeka (grad)|Rijeka]] i [[Pula]]), čitavu [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], dijelove [[Srijem]]a sa gradom [[Zemun]]om. Kapitulacijom Italije, NDH preuzima vlast nad gradovima i otocima koji su do tada bili pod italijanskom upravom, te kasnije nad [[Boka kotorska|Bokom kotorskom]]. Glavni grad bio je [[Zagreb]], veći centri bili su: [[Sarajevo]], [[Banja Luka]], [[Mostar]], [[Dubrovnik]] i [[Osijek]]. Vojska je bila sastavljena od [[Ustaška vojnica|ustaške]] i [[Hrvatsko domobranstvo|domobranske]] vojske. Glavne religije su bile [[katolicizam]], [[islam]] i [[pravoslavlje]]. Sa svjetske pozornice NDH je nestala oslobađanjem teritorije od strane jedinica [[Jugoslavenski partizani|jugoslavenskih partizana]] 1945. godine. == Nastanak == === Bjelovarski ustanak === Hrvati u kraljevskoj vojsci nakon izbijanja rata masovno počinju otkazivati poslušnost. Dana 8. aprila otvoreno su se pobunili 108. pješadijski puk u Velikom Grđevcu i 40. dopunski puk u Severinu. Uz pomoć Hrvatske seljačke zaštite zauzimaju žandarmerijsku stanicu u [[Garešnica|Garešnici]], stižu u [[Bjelovar]] i pružaju podršku gradonačelniku dr. [[Julije Makanec|Juliju Makancu]], koji istog dana proglašava "uskrsnuće hrvatske države". U Bjelovar sljedećeg dana stižu i vojnici iz drugih jedinica, što je bio znak očitog raspada jugoslavenske vojske. === Proglašenje === Od 5. aprila 1941. [[Ante Pavelić]] preko radio stanice glavnog ustaškog stana "Velebit" poziva hrvatski narod na uspostavu NDH. 10. aprila 1941. bivši austrougarski pukovnik [[Slavko Kvaternik]] izvršio je uspostavu NDH preko Radia Zagreb u 16 sati, a njemačka vojska započela je ulaziti u grad [[Zagreb]] sat vremena kasnije. Kvaternik je djelovao u dogovoru sa njemačkim izaslanikom Edmundom Weesenmayerom. Ovaj je u prethodnih desetak dana više puta kontaktirao [[Vladko Maček|Vladka Mačeka]], nagovarajući ga da preuzme čelnu funkciju nove države, što je Maček odbijao. Weeesenmayer je ipak nagovorio Mačeka na izjavu kojom poziva svoje pristaše na mir i lojalnost novoj vlasti. Kvaternikov proglas i Mačekova izjava emitirani su na radiju. ==== Kvaternikov proglas ==== ''Hrvatski narode! Božja providnost i volja našeg saveznika, te mukotrpna višestoljetna borba hrvatskog naroda i velika požrtvovnost našeg poglavnika dr. Ante Pavelića, te ustaškog pokreta u zemlji i inozemstvu, odredili su da danas pred dan uskrsnuća Božjeg sina uskrsne i naša Nezavisna Država Hrvatska. Pozivam sve Hrvate, u kojem god mjestu oni bili, a naročito sve časnike, podčasnike i momčad cjelokupne oružane snage i javne sigurnosti, da drže najveći red i da svi smjesta prijave zapovjedništvu oružane snage u Zagrebu mjesto gdje se nalaze, te da cijela oružana snaga smjesta položi zakletvu vjernosti Nezavisnoj Državi Hrvatskoj i njenom poglavniku. Cjelokupnu vlast i zapovjedništvo cjelokupne oružane snage preuzeo sam danas kao opunomoćenik poglavnika. Bog i Hrvati! Za dom spremni!'' ==== Mačekova izjava ==== ''Hrvatski narode! Pukovnik Slavko Kvaternik, vođa nacionalističkog pokreta u zemlji, proglasio je danas slobodnu i nezavisnu hrvatsku državu na cjelokupnom historijskom i geografskom području Hrvatske, te preuzeo vlast. Pozivam sav hrvatski narod, da se novoj vlasti pokorava. Pozivam sve pristaše HSS, koji su na upravnim položajima, sve kotarske odbornike, općinske načelnike i odbornike itd, da iskreno surađuju s novom narodnom vladom.'' == Administrativna podjela == === Juni 1941. === Tokom juna je dogovorena upravna podjela NDH: * velike župe (na koncu ih je bilo 22) * kotari - 142 (u početku, broj je varirao tokom rata) ** kotarske ispostave - 31 (u početku) * općine - 1006 * grad Zagreb - glavni grad === Juli 1941. === [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatska.png|Podjela NDH 1941-43. godine|250px|mini|desno]] [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatskaDistricts1943.png|mini|desno|250px|NDH nakon kapitulacije Italije 1943-45.]] NDH je bila podijeljena na 10 velikih župa. Nakon priprema, koje su trajale četiri mjeseca, napravljena je u julu 1941. konačna podjela na 22 velike župe: {| class="wikitable" style:center ! velika župa ! sjedište |- | ''Zagorje'' | Varaždin |- | ''Prigorje'' | Zagreb |- | ''Bilogora'' | Bjelovar |- | ''Baranja'' | Osijek |- | ''Vuka'' | Vukovar |- | ''Posavje'' | Brod na Savi |- | ''Livac i Zapolje'' | Nova Gradiška |- | ''Gora'' | Petrinja |- | ''Pokupje'' | Karlovac |- | ''Modruš'' | Ogulin |- | ''Vinodol i Podgorje'' | Senj |- | ''Cetina'' | Omiš |- | ''Hum'' | Mostar |- | ''Dubrava'' | Dubrovnik |- | ''Vrhbosna'' | Sarajevo |- | ''Usora i Soli'' | Tuzla |- | ''Lašva i Glaž'' | Travnik |- | ''Pliva i Rama'' | Jajce |- | ''Krbava i Psat'' | Bihać |- | ''Sana i Luka'' | Banja Luka |- |} ==== Kotari u NDH ==== {| class="wikitable" |- | '''Velika župa''' || '''Kotari''' |- | Baranja | [[Đakovo]], [[Donji Miholjac]], [[Našice]], [[Osijek]], [[Slatina|Podravska Slatina]], [[Valpovo]], [[Virovitica]], [[Beli Manastir]] |- | Bilogora | [[Bjelovar]], [[Čazma]], [[Garešnica]], [[Đurđevac]], [[Grubišno Polje]], [[Koprivnica]], [[Križevci]] |- | Bribir - Sidraga | [[Bosansko Grahovo|Grahovo]], [[Drniš]], [[Knin]] |- | Cetina | [[Brač]], [[Hvar]], [[Imotski]], [[Makarska]], [[Omiš]], [[Sinj]] |- | Dubrava | [[Bileća]], [[Čapljina]], [[Dubrovnik]], [[Gacko]], [[Ravno]], [[Stolac (BiH)|Stolac]], [[Trebinje]] |- | Gora | [[Bosanski Novi]], [[Dvor]], [[Glina (grad)|Glina]], [[Kostajnica]], [[Petrinja]], [[Sisak]] |- | Hum | [[Konjic]], [[Ljubuški]], [[Metković]], [[Mostar]], [[Nevesinje]], [[Posušje]] |- | Krbava - Pset | [[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanski Petrovac|Hrvatski Petrovac]], [[Cazin]] |- | Lašva - Glaž | [[Fojnica]], [[Travnik]], [[Visoko]], [[Zenica]], [[Žepče]] |- | Lika - Gacka | [[Gospić]], [[Gračac]], [[Korenica]], [[Otočac]], [[Perušić]], [[Udbina]] |- | Livac - Zapolje | [[Bosanska Dubica]], [[Bosanska Gradiška]], [[Daruvar]], [[Nova Gradiška]], [[Novska]], [[Pakrac]], [[Požega]], [[Prnjavor]] |- | Modruš | [[Delnice]], [[Ogulin]], [[Slunj]], [[Vrbovsko]] |- | Pliva - Rama | [[Bugojno]], [[Tomislavgrad|Duvno]], [[Glamoč]], [[Jajce]], [[Kupres]], [[Livno]], [[Prozor]], [[Mrkonjić Grad|Varcar Vakuf]] |- | Pokupje | [[Jastrebarsko]], [[Karlovac]], [[Pisarovina]], [[Vojnić]], [[Topusko]] |- | Posavje | [[Bijeljina]], [[Brčko]], [[Brod (općina)|Brod]], [[Derventa]], [[Gradačac]], [[Županja]] |- | Prigorje | [[Donja Stubica]], [[Dugo Selo]], [[Kutina]], [[Samobor]], [[Sveti Ivan Zelina]], [[Velika Gorica]], [[Zagreb]] |- | Sana - Luka | [[Banja Luka]], [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Kotor Varoš]], [[Prijedor]], [[Sanski Most]] |- | Usora - Soli | [[Doboj]], [[Gračanica]], [[Kladanj]], [[Maglaj]], [[Teslić]], [[Tešanj]], [[Tuzla]], [[Zvornik]] |- | Vinodol - Podgorje | [[Brinje]], [[Crikvenica]], [[Karlobag]], [[Kraljevica]], [[Novi Vinodolski|Novi]], [[Senj]] |- | Vrhbosna | [[Čajniče]], [[Foča]], [[Rogatica]], [[Sarajevo]], [[Srebrenica]], [[Višegrad]], [[Vlasenica]], [[Priboj]], [[Prijepolje]], [[Nova Varoš]], [[Sjenica]]<ref>Vladimir Dedijer - Antun Miletić: "Genocid nad Muslimanima 1941-1945, zbornik dokumenata", Sarajevo, 1990</ref>, [[Kladnica]] |- | Vuka | [[Hrvatska Mitrovica]], [[Hrvatski Karlovci]], [[Ilok]], [[Irig]], [[Ruma]], [[Stara Pazova]], [[Šid]], [[Vinkovci]], [[Vukovar]], [[Zemun]] |- | Zagorje | [[Čakovec]], [[Ivanec]], [[Klanjec]], [[Krapina]], [[Ludbreg]], [[Novi Marof]], [[Pregrada]], [[Prelog]], [[Varaždin]], [[Zlatar]] |} Padom Italije, još neki krajevi su kao posebni kotari ušli u sastav NDH. == Stanovništvo == Nezavisna Država Hrvatska imala je po popisu stanovništva iz 1931. ukupno 6.020.000 stanovnika, a po procjeni [[Vladimir Žerjavić|Vladimira Žerjavića]] za 1941. 6.869.000 (nesigurnost procjene je oko jedan posto). Na području Dalmacije, koje je predano Italiji, živjelo je oko 400.000 Hrvata i nešto Srba. Treba također odbiti Međimurje, koje je cijelo vrijeme postojanja NDH bilo pod mađarskom okupacijom. U odnosu na površinu [[Banovina Hrvatska|Banovine Hrvatske]], NDH je izgubila područje na kojem je živjelo oko 400.000 Hrvata, a dobila područje na kojem je živjelo više od milion Srba. Za vrijeme NDH objavljivani su razni podaci o površini i stanovništvu. [[Hrvoje Matković]] navodi da je prema izvještaju ''Hrvatskog državnog brojidbenog ureda'' (objavljenog 1941.) površina NDH iznosila 115.133&nbsp;km<sup>2</sup>, a imala je 6.966.729 stanovnika. ''(Matković, str. 82)'' Tu međutim nedostaje primjedba (što je iz navedene brojke očito) da je u površinu uračunata i cijela Dalmacija, vjerovatno zato što je u to vrijeme još bila u sastavu NDH. Prema tom izvještaju, od navedenog broja stanovnika bilo je: * 4.817.000 Hrvata (uračunati muslimani), * 1.848.000 Srba, * 145.000 Nijemaca, * 70.000 Mađara, * 37.000 Slovenaca, * 44.267 Čeha i Slovaka. Izvan hrvatskih državnih granica živjelo je po tom izvještaju 1.727.548 Hrvata. [[Ivan Košutić]], međutim, navodi neki drugi izvještaj istog ''Državnog brojidbenog ureda''. Po njemu NDH zauzima državnu teritoriju od 100.265&nbsp;km<sup>2</sup>, ima 6.474.331 stanovnika, od toga: * Hrvata 4.868.831, * Srba 1.250.000, * Nijemaca 170.000, * Mađara 69.000 i * Slovenaca 37.000. Još je objavljeno da u Srbiji i Crnoj Gori živi 280.000 Hrvata, u Baranji, Bačkoj i Banatu 118.725, Kranjskoj i Štajerskoj 18.823, a u različitim krajevima svijeta, pretežno u prekomorskim zemljama, 1.925.000, odnosno sveukupno izvan zemlje živi 2.342.548 Hrvata. U italijanskoj okupacionoj zoni, prema navodima istog ureda, živi oko 100.000 stanovnika Hrvatske. ''(Košutić, str. 57)'' Površina se tu dakle znatno smanjila, također broj stanovnika, ali čak se povećao iskazani broj Hrvata a drastično smanjio broj Srba. Za Nijemce, Mađare i Slovence brojke su iste. ===Usposatava NDH=== [[Slika:NDH poziv Zidovima i Srbima.JPG|thumb|left|Poruka kojom se pozivaju [[Jevreji]] i [[Srbi]] da predaju oružje pod rizikom da budu oštro osuđeni]] Nakon napada Sila Osovine na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. godine i brzog poraza [[Kraljevska jugoslavenska armija|Kraljevske jugoslavenske armije]] (''Jugoslavenske Vojske''), zemlju su okupirale snage Osovine. Sile Osovine su ponudile [[Vladko Maček|Vladku Mačeku]] priliku da formira vladu, budući da su Maček i njegova stranka, Hrvatska seljačka stranka ([[Hrvatska seljačka stranka]] – HSS}}) imali najveću izbornu podršku među jugoslavenskim Hrvatima – ali je Maček odbio tu ponudu.<ref>"Rat i revolucija u Jugoslaviji 1941.-1945." [...]</ref> Vladko Maček, prvak HSS-a, koji je u aprilu 1941. zastupao većinu Hrvata, nije bio voljan prihvatiti "nezavisnost" koja se tada nudila po cijeni koju je [[Adolf Hitler]] nametnuo. Dana 10. aprila 1941. godine njemačka vojska preuzela je kontrolu u [[Zagreb]]u. Uz njihovu podršku, penzionirani potpukovnik [[Slavko Kvaternik]], zamjenik vođe ustaša, proglasio je stvaranje Hrvatska| Nezavisne Države Hrvatske (NDH)]] "u ime Hrvata i poglavnika [[Ante Pavelić]]a".<ref name="Logos 16">{{Cite web|last=Logos|first=Aleksandar A.|title=Jasenovac in Croatia or a short story about a war and mass killing in it|page=16|url=https://www.academia.edu/83102584|access-date=28. 9. 2022}}</ref> Nekoliko dana kasnije, 15. aprila 1941. godine, Ante Pavelić se vratio u Zagreb iz egzila u [[Italija|Italiji]][], a 16. aprila 1941. godine preuzeo je vlast kao državni vođa, ili "Vođa" (Poglavnik), obavljajući funkciju premijera.<ref name="Logos 16"/> Pristajući na zahtjeve Benito Mussolini|Benita Mussolinija]] i fašističkog režima u Kraljevini Italiji, Pavelić je nerado prihvatio Aimonea, 4. vojvodu od Aoste, kao figurativnog kralja NDH pod svojim novim kraljevskim imenom, Tomislav II. Aosta nije bio zainteresiran da bude figurativni kralj Hrvatske: Nakon što je saznao da je imenovan za kralja Hrvatske, rekao je bliskim kolegama da misli da je njegova nominacija bila loša šala njegovog rođaka, kralja [[Viktor Emanuel III od Italije|Viktora Emanuela III]], iako je prihvatio krunu iz osjećaja dužnosti.<ref name="Petacco">{{cite book|last=Petacco|first=Arrigo|title=A Tragedy Revealed: The Story of the Italian Population of Istria, Dalmatia, and Venezia Giulia| publisher=University of Toronto Press|year=2005|pages=26–27|isbn=0-8020-3921-9}}</ref> Nikada nije posjetio NDH i nije imao utjecaja na vladu, kojom je dominirao Pavelić. Sa strateške perspektive, osnivanje NDH bio je pokušaj Mussolinija i Hitlera da smire Hrvate, a istovremeno smanje korištenje resursa Osovine, koji su bili hitnije potrebni za [[Operacija Barbarossa|Operaciju Barbarossa]]. U međuvremenu, Mussolini je iskoristio svoju dugogodišnju podršku hrvatskoj nezavisnosti kao polugu da prisili Pavelića da potpiše sporazum 18. maja 1941. u 12:30, prema kojem su srednja Dalmacija i dijelovi [[Dalmacija|Hrvatskog primorja]] i [[Gorski kotar|Gorskog kotara]] ustupljeni Italiji.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626132957/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|url-status=dead|archive-date=26. 6. 2007|title=Foreign News: Crown of Zvonimir|magazine=TIME|date=26. 5. 1941|access-date=3. 6. 2011}}</ref> Prema istom sporazumu, NDH je bila ograničena na minimalnu [[Mornarica Nezavisne Države Hrvatske|mornaricu]], a italijanskim snagama je data vojna kontrola nad cijelom [[Dalmacija|Hrvatska obala]]. Nakon što je Pavelić potpisao sporazum, drugi hrvatski političari su ga ukorili. Pavelić je javno branio odluku i zahvalio Njemačkoj i Italiji na podršci hrvatskoj nezavisnosti..<ref name="Tanner-p147">[[#Tanner|Tanner, 1997]], p. 147</ref> Nakon što je odbio vodstvo NDH, Maček je pozvao sve na poslušnost i saradnju s novom vladom. [[Katolička crkva]] je također otvoreno podržavala vladu. Prema Mačeku, nova država je u Zagrebu dočekana "valom entuzijazma", često od strane ljudi "zaslijepljenih i opijenih" činjenicom da je nacistička Njemačka "upakovala svoju okupaciju pod eufemističkim nazivom '''Nezavisna Država Hrvatska'''. Ali u selima, napisao je Maček, seljaci su vjerovali da je "njihova borba u proteklih 30 godina da postanu gospodari svojih domova... i njihova zemlja je pretrpjela ogroman udarac".<ref>Maček, pp. 220–231</ref> [[Slika:Židovi izložba ndh 1942.jpg|thumb|right|200px| Antisemitski plakat u Zagrebu, koji reklamira izložbu o "destruktivnom radu Jevreja u Hrvatskoj" i "rješenju jevrejskog pitanja u NDH".]] Dana 16. augusta 1941. godine osnovana je [[Ustaška nadzorna služba]], koja se sastojala od četiri odjeljenja, "Ustaške policije", "Ustaške obavještajne službe" i "Ustaške policije", ''Odbrana'' i ''Kadrovi'', za suzbijanje aktivnosti protiv ustaša, Nezavisne Države Hrvatske i hrvatskog naroda. Služba je eliminirana kao odvojena agencija , januara1943. i funkcije su prenesene na Ministarstvo unutrašnjih poslova pod okriljem „Direkcije za javni red“..{{sfn|Tomasevich|2001|p=341}} Nezadovoljne Pavelićevim režimom u njegovim prvim mjesecima, Sile Osovine su u septembru 1941. zatražile od Mačeka da preuzme vlast, ali je Maček ponovo odbio. Smatrajući Mačeka potencijalnim rivalom, Pavelić ga je potom uhapsio i internirao u [[koncentracijski logor Jasenovac]]. Ustaše u početku nisu imale vojsku ili administraciju sposobnu da kontrolišu cijelu teritoriju NDH. Ustaški pokret je imao manje od 12.000 članova kada je rat počeo. Dok same ustaše procjenjuju broj njihovih simpatizera čak i u ranoj fazi na oko 40.000.<ref>[[#Pavlowitch|Pavlowitch, 2008]] |date=July 2012}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.axishistory.com/index.php?id=34 Hrvatska u 2. svjetskom ratu, axishistory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704124732/http://www.axishistory.com/index.php?id=34 |date=4. srpnja 2007. }} * [http://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH Nezavisna Država Hrvatska na Portalu znanstvenih časopisa Republike Hrvatske (hrcak.srce.hr)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817225033/https://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH |date=17. kolovoza 2021. }} * [http://shp.bizhat.com/Raskid.html Pokušaji preuzimanje uprave od strane NDH u područjima Kvarnera i Hrvatskog primorja nakon 1943.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250429013800/https://shp.bizhat.com/Raskid.html |date=29. 4. 2025 }} * [https://web.{{Commonscat|Independent State of Croatia}}] {{Drugi svjetski rat}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Hrvatska u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Fašizam u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Fašizam u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Fašizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] 8hcozgv2b4piupvu4q4incn8tmdfu74 3904440 3904430 2026-07-12T07:34:23Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Bivša kraljevstva]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904440 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nezavisna Država Hrvatska | izvorno_ime = | genitiv = Nezavisne Države Hrvatske | razdoblje = Protektorat [[Italija|Italije]] (1941-1943)<br /> ''[[De facto]]'' marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] (1941-45) | država_prije1 = Kraljevina Jugoslavija | država_prije_zastava1 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | država_poslije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | država_poslije_zastava1 = Flag of SFR Yugoslavia.svg | zastava = Flag of Independent State of Croatia.svg | grb = Coat of arms of Croatia (1941–1945).svg | uzrečica = ''Bog i Hrvati'' | himna = | karta = Independent_State_of_Croatia_(1943).svg | glavni_grad = [[Zagreb]] | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = [[Zagreb]] | službeni_jezik = [[hrvatski]] | etničke_grupe = [[Hrvati]]<br />[[Srbi]] | državno_uređenje = [[Fašizam|Fašistička]] [[diktatura]] | vrsta_vlasti = | godina_prve_vlasti = 1941–1943. | vladar_prva_vlast = [[Tomislav II.]] (kralj) | godina_druge_vlasti = 1941–1945. | vladar_druga_vlast = [[Ante Pavelić]] (poglavnik) | godina_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = [[Aprilski rat|država proklamovana]] | nezavisnost_priznato = 10. april 1941. | površina = | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 6.900.000 | stanovnika_godina = 1941 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[NDH kuna]] | vremenska_zona = [[UTC]] +1 | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = |}} '''Nezavisna Država Hrvatska''' ('''NDH''') bila je samoproglašena i djelomično priznata [[Fašizam|fašistička]] marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] i [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]]<ref>[https://www.britannica.com/place/Independent-State-of-Croatia "Independent State of Croatia"], Britannica Online Encyclopedia</ref> za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], između 1941. i 1945. godine. Proglašena je 10. aprila 1941, nakon [[Aprilski rat|invazije]] [[Sile Osovine|Sila Osovina]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]]. Osnivanje Nezavisne Države Hrvatske potpomognuto je njemačkim [[nacizam|nacističkim]] režimom. Vođa njenog stvaranja je bio [[Ante Pavelić]] zajedno s [[Ustaše|Ustaškim pokretom]]. Obuhvatala je područja [[Hrvatska|Hrvatske]] (bez obale i gradova [[Split]], [[Zadar]], [[Rijeka (grad)|Rijeka]] i [[Pula]]), čitavu [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], dijelove [[Srijem]]a sa gradom [[Zemun]]om. Kapitulacijom Italije, NDH preuzima vlast nad gradovima i otocima koji su do tada bili pod italijanskom upravom, te kasnije nad [[Boka kotorska|Bokom kotorskom]]. Glavni grad bio je [[Zagreb]], veći centri bili su: [[Sarajevo]], [[Banja Luka]], [[Mostar]], [[Dubrovnik]] i [[Osijek]]. Vojska je bila sastavljena od [[Ustaška vojnica|ustaške]] i [[Hrvatsko domobranstvo|domobranske]] vojske. Glavne religije su bile [[katolicizam]], [[islam]] i [[pravoslavlje]]. Sa svjetske pozornice NDH je nestala oslobađanjem teritorije od strane jedinica [[Jugoslavenski partizani|jugoslavenskih partizana]] 1945. godine. == Nastanak == === Bjelovarski ustanak === Hrvati u kraljevskoj vojsci nakon izbijanja rata masovno počinju otkazivati poslušnost. Dana 8. aprila otvoreno su se pobunili 108. pješadijski puk u Velikom Grđevcu i 40. dopunski puk u Severinu. Uz pomoć Hrvatske seljačke zaštite zauzimaju žandarmerijsku stanicu u [[Garešnica|Garešnici]], stižu u [[Bjelovar]] i pružaju podršku gradonačelniku dr. [[Julije Makanec|Juliju Makancu]], koji istog dana proglašava "uskrsnuće hrvatske države". U Bjelovar sljedećeg dana stižu i vojnici iz drugih jedinica, što je bio znak očitog raspada jugoslavenske vojske. === Proglašenje === Od 5. aprila 1941. [[Ante Pavelić]] preko radio stanice glavnog ustaškog stana "Velebit" poziva hrvatski narod na uspostavu NDH. 10. aprila 1941. bivši austrougarski pukovnik [[Slavko Kvaternik]] izvršio je uspostavu NDH preko Radia Zagreb u 16 sati, a njemačka vojska započela je ulaziti u grad [[Zagreb]] sat vremena kasnije. Kvaternik je djelovao u dogovoru sa njemačkim izaslanikom Edmundom Weesenmayerom. Ovaj je u prethodnih desetak dana više puta kontaktirao [[Vladko Maček|Vladka Mačeka]], nagovarajući ga da preuzme čelnu funkciju nove države, što je Maček odbijao. Weeesenmayer je ipak nagovorio Mačeka na izjavu kojom poziva svoje pristaše na mir i lojalnost novoj vlasti. Kvaternikov proglas i Mačekova izjava emitirani su na radiju. ==== Kvaternikov proglas ==== ''Hrvatski narode! Božja providnost i volja našeg saveznika, te mukotrpna višestoljetna borba hrvatskog naroda i velika požrtvovnost našeg poglavnika dr. Ante Pavelića, te ustaškog pokreta u zemlji i inozemstvu, odredili su da danas pred dan uskrsnuća Božjeg sina uskrsne i naša Nezavisna Država Hrvatska. Pozivam sve Hrvate, u kojem god mjestu oni bili, a naročito sve časnike, podčasnike i momčad cjelokupne oružane snage i javne sigurnosti, da drže najveći red i da svi smjesta prijave zapovjedništvu oružane snage u Zagrebu mjesto gdje se nalaze, te da cijela oružana snaga smjesta položi zakletvu vjernosti Nezavisnoj Državi Hrvatskoj i njenom poglavniku. Cjelokupnu vlast i zapovjedništvo cjelokupne oružane snage preuzeo sam danas kao opunomoćenik poglavnika. Bog i Hrvati! Za dom spremni!'' ==== Mačekova izjava ==== ''Hrvatski narode! Pukovnik Slavko Kvaternik, vođa nacionalističkog pokreta u zemlji, proglasio je danas slobodnu i nezavisnu hrvatsku državu na cjelokupnom historijskom i geografskom području Hrvatske, te preuzeo vlast. Pozivam sav hrvatski narod, da se novoj vlasti pokorava. Pozivam sve pristaše HSS, koji su na upravnim položajima, sve kotarske odbornike, općinske načelnike i odbornike itd, da iskreno surađuju s novom narodnom vladom.'' == Administrativna podjela == === Juni 1941. === Tokom juna je dogovorena upravna podjela NDH: * velike župe (na koncu ih je bilo 22) * kotari - 142 (u početku, broj je varirao tokom rata) ** kotarske ispostave - 31 (u početku) * općine - 1006 * grad Zagreb - glavni grad === Juli 1941. === [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatska.png|Podjela NDH 1941-43. godine|250px|mini|desno]] [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatskaDistricts1943.png|mini|desno|250px|NDH nakon kapitulacije Italije 1943-45.]] NDH je bila podijeljena na 10 velikih župa. Nakon priprema, koje su trajale četiri mjeseca, napravljena je u julu 1941. konačna podjela na 22 velike župe: {| class="wikitable" style:center ! velika župa ! sjedište |- | ''Zagorje'' | Varaždin |- | ''Prigorje'' | Zagreb |- | ''Bilogora'' | Bjelovar |- | ''Baranja'' | Osijek |- | ''Vuka'' | Vukovar |- | ''Posavje'' | Brod na Savi |- | ''Livac i Zapolje'' | Nova Gradiška |- | ''Gora'' | Petrinja |- | ''Pokupje'' | Karlovac |- | ''Modruš'' | Ogulin |- | ''Vinodol i Podgorje'' | Senj |- | ''Cetina'' | Omiš |- | ''Hum'' | Mostar |- | ''Dubrava'' | Dubrovnik |- | ''Vrhbosna'' | Sarajevo |- | ''Usora i Soli'' | Tuzla |- | ''Lašva i Glaž'' | Travnik |- | ''Pliva i Rama'' | Jajce |- | ''Krbava i Psat'' | Bihać |- | ''Sana i Luka'' | Banja Luka |- |} ==== Kotari u NDH ==== {| class="wikitable" |- | '''Velika župa''' || '''Kotari''' |- | Baranja | [[Đakovo]], [[Donji Miholjac]], [[Našice]], [[Osijek]], [[Slatina|Podravska Slatina]], [[Valpovo]], [[Virovitica]], [[Beli Manastir]] |- | Bilogora | [[Bjelovar]], [[Čazma]], [[Garešnica]], [[Đurđevac]], [[Grubišno Polje]], [[Koprivnica]], [[Križevci]] |- | Bribir - Sidraga | [[Bosansko Grahovo|Grahovo]], [[Drniš]], [[Knin]] |- | Cetina | [[Brač]], [[Hvar]], [[Imotski]], [[Makarska]], [[Omiš]], [[Sinj]] |- | Dubrava | [[Bileća]], [[Čapljina]], [[Dubrovnik]], [[Gacko]], [[Ravno]], [[Stolac (BiH)|Stolac]], [[Trebinje]] |- | Gora | [[Bosanski Novi]], [[Dvor]], [[Glina (grad)|Glina]], [[Kostajnica]], [[Petrinja]], [[Sisak]] |- | Hum | [[Konjic]], [[Ljubuški]], [[Metković]], [[Mostar]], [[Nevesinje]], [[Posušje]] |- | Krbava - Pset | [[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanski Petrovac|Hrvatski Petrovac]], [[Cazin]] |- | Lašva - Glaž | [[Fojnica]], [[Travnik]], [[Visoko]], [[Zenica]], [[Žepče]] |- | Lika - Gacka | [[Gospić]], [[Gračac]], [[Korenica]], [[Otočac]], [[Perušić]], [[Udbina]] |- | Livac - Zapolje | [[Bosanska Dubica]], [[Bosanska Gradiška]], [[Daruvar]], [[Nova Gradiška]], [[Novska]], [[Pakrac]], [[Požega]], [[Prnjavor]] |- | Modruš | [[Delnice]], [[Ogulin]], [[Slunj]], [[Vrbovsko]] |- | Pliva - Rama | [[Bugojno]], [[Tomislavgrad|Duvno]], [[Glamoč]], [[Jajce]], [[Kupres]], [[Livno]], [[Prozor]], [[Mrkonjić Grad|Varcar Vakuf]] |- | Pokupje | [[Jastrebarsko]], [[Karlovac]], [[Pisarovina]], [[Vojnić]], [[Topusko]] |- | Posavje | [[Bijeljina]], [[Brčko]], [[Brod (općina)|Brod]], [[Derventa]], [[Gradačac]], [[Županja]] |- | Prigorje | [[Donja Stubica]], [[Dugo Selo]], [[Kutina]], [[Samobor]], [[Sveti Ivan Zelina]], [[Velika Gorica]], [[Zagreb]] |- | Sana - Luka | [[Banja Luka]], [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Kotor Varoš]], [[Prijedor]], [[Sanski Most]] |- | Usora - Soli | [[Doboj]], [[Gračanica]], [[Kladanj]], [[Maglaj]], [[Teslić]], [[Tešanj]], [[Tuzla]], [[Zvornik]] |- | Vinodol - Podgorje | [[Brinje]], [[Crikvenica]], [[Karlobag]], [[Kraljevica]], [[Novi Vinodolski|Novi]], [[Senj]] |- | Vrhbosna | [[Čajniče]], [[Foča]], [[Rogatica]], [[Sarajevo]], [[Srebrenica]], [[Višegrad]], [[Vlasenica]], [[Priboj]], [[Prijepolje]], [[Nova Varoš]], [[Sjenica]]<ref>Vladimir Dedijer - Antun Miletić: "Genocid nad Muslimanima 1941-1945, zbornik dokumenata", Sarajevo, 1990</ref>, [[Kladnica]] |- | Vuka | [[Hrvatska Mitrovica]], [[Hrvatski Karlovci]], [[Ilok]], [[Irig]], [[Ruma]], [[Stara Pazova]], [[Šid]], [[Vinkovci]], [[Vukovar]], [[Zemun]] |- | Zagorje | [[Čakovec]], [[Ivanec]], [[Klanjec]], [[Krapina]], [[Ludbreg]], [[Novi Marof]], [[Pregrada]], [[Prelog]], [[Varaždin]], [[Zlatar]] |} Padom Italije, još neki krajevi su kao posebni kotari ušli u sastav NDH. == Stanovništvo == Nezavisna Država Hrvatska imala je po popisu stanovništva iz 1931. ukupno 6.020.000 stanovnika, a po procjeni [[Vladimir Žerjavić|Vladimira Žerjavića]] za 1941. 6.869.000 (nesigurnost procjene je oko jedan posto). Na području Dalmacije, koje je predano Italiji, živjelo je oko 400.000 Hrvata i nešto Srba. Treba također odbiti Međimurje, koje je cijelo vrijeme postojanja NDH bilo pod mađarskom okupacijom. U odnosu na površinu [[Banovina Hrvatska|Banovine Hrvatske]], NDH je izgubila područje na kojem je živjelo oko 400.000 Hrvata, a dobila područje na kojem je živjelo više od milion Srba. Za vrijeme NDH objavljivani su razni podaci o površini i stanovništvu. [[Hrvoje Matković]] navodi da je prema izvještaju ''Hrvatskog državnog brojidbenog ureda'' (objavljenog 1941.) površina NDH iznosila 115.133&nbsp;km<sup>2</sup>, a imala je 6.966.729 stanovnika. ''(Matković, str. 82)'' Tu međutim nedostaje primjedba (što je iz navedene brojke očito) da je u površinu uračunata i cijela Dalmacija, vjerovatno zato što je u to vrijeme još bila u sastavu NDH. Prema tom izvještaju, od navedenog broja stanovnika bilo je: * 4.817.000 Hrvata (uračunati muslimani), * 1.848.000 Srba, * 145.000 Nijemaca, * 70.000 Mađara, * 37.000 Slovenaca, * 44.267 Čeha i Slovaka. Izvan hrvatskih državnih granica živjelo je po tom izvještaju 1.727.548 Hrvata. [[Ivan Košutić]], međutim, navodi neki drugi izvještaj istog ''Državnog brojidbenog ureda''. Po njemu NDH zauzima državnu teritoriju od 100.265&nbsp;km<sup>2</sup>, ima 6.474.331 stanovnika, od toga: * Hrvata 4.868.831, * Srba 1.250.000, * Nijemaca 170.000, * Mađara 69.000 i * Slovenaca 37.000. Još je objavljeno da u Srbiji i Crnoj Gori živi 280.000 Hrvata, u Baranji, Bačkoj i Banatu 118.725, Kranjskoj i Štajerskoj 18.823, a u različitim krajevima svijeta, pretežno u prekomorskim zemljama, 1.925.000, odnosno sveukupno izvan zemlje živi 2.342.548 Hrvata. U italijanskoj okupacionoj zoni, prema navodima istog ureda, živi oko 100.000 stanovnika Hrvatske. ''(Košutić, str. 57)'' Površina se tu dakle znatno smanjila, također broj stanovnika, ali čak se povećao iskazani broj Hrvata a drastično smanjio broj Srba. Za Nijemce, Mađare i Slovence brojke su iste. ===Usposatava NDH=== [[Slika:NDH poziv Zidovima i Srbima.JPG|thumb|left|Poruka kojom se pozivaju [[Jevreji]] i [[Srbi]] da predaju oružje pod rizikom da budu oštro osuđeni]] Nakon napada Sila Osovine na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. godine i brzog poraza [[Kraljevska jugoslavenska armija|Kraljevske jugoslavenske armije]] (''Jugoslavenske Vojske''), zemlju su okupirale snage Osovine. Sile Osovine su ponudile [[Vladko Maček|Vladku Mačeku]] priliku da formira vladu, budući da su Maček i njegova stranka, Hrvatska seljačka stranka ([[Hrvatska seljačka stranka]] – HSS}}) imali najveću izbornu podršku među jugoslavenskim Hrvatima – ali je Maček odbio tu ponudu.<ref>"Rat i revolucija u Jugoslaviji 1941.-1945." [...]</ref> Vladko Maček, prvak HSS-a, koji je u aprilu 1941. zastupao većinu Hrvata, nije bio voljan prihvatiti "nezavisnost" koja se tada nudila po cijeni koju je [[Adolf Hitler]] nametnuo. Dana 10. aprila 1941. godine njemačka vojska preuzela je kontrolu u [[Zagreb]]u. Uz njihovu podršku, penzionirani potpukovnik [[Slavko Kvaternik]], zamjenik vođe ustaša, proglasio je stvaranje Hrvatska| Nezavisne Države Hrvatske (NDH)]] "u ime Hrvata i poglavnika [[Ante Pavelić]]a".<ref name="Logos 16">{{Cite web|last=Logos|first=Aleksandar A.|title=Jasenovac in Croatia or a short story about a war and mass killing in it|page=16|url=https://www.academia.edu/83102584|access-date=28. 9. 2022}}</ref> Nekoliko dana kasnije, 15. aprila 1941. godine, Ante Pavelić se vratio u Zagreb iz egzila u [[Italija|Italiji]][], a 16. aprila 1941. godine preuzeo je vlast kao državni vođa, ili "Vođa" (Poglavnik), obavljajući funkciju premijera.<ref name="Logos 16"/> Pristajući na zahtjeve Benito Mussolini|Benita Mussolinija]] i fašističkog režima u Kraljevini Italiji, Pavelić je nerado prihvatio Aimonea, 4. vojvodu od Aoste, kao figurativnog kralja NDH pod svojim novim kraljevskim imenom, Tomislav II. Aosta nije bio zainteresiran da bude figurativni kralj Hrvatske: Nakon što je saznao da je imenovan za kralja Hrvatske, rekao je bliskim kolegama da misli da je njegova nominacija bila loša šala njegovog rođaka, kralja [[Viktor Emanuel III od Italije|Viktora Emanuela III]], iako je prihvatio krunu iz osjećaja dužnosti.<ref name="Petacco">{{cite book|last=Petacco|first=Arrigo|title=A Tragedy Revealed: The Story of the Italian Population of Istria, Dalmatia, and Venezia Giulia| publisher=University of Toronto Press|year=2005|pages=26–27|isbn=0-8020-3921-9}}</ref> Nikada nije posjetio NDH i nije imao utjecaja na vladu, kojom je dominirao Pavelić. Sa strateške perspektive, osnivanje NDH bio je pokušaj Mussolinija i Hitlera da smire Hrvate, a istovremeno smanje korištenje resursa Osovine, koji su bili hitnije potrebni za [[Operacija Barbarossa|Operaciju Barbarossa]]. U međuvremenu, Mussolini je iskoristio svoju dugogodišnju podršku hrvatskoj nezavisnosti kao polugu da prisili Pavelića da potpiše sporazum 18. maja 1941. u 12:30, prema kojem su srednja Dalmacija i dijelovi [[Dalmacija|Hrvatskog primorja]] i [[Gorski kotar|Gorskog kotara]] ustupljeni Italiji.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626132957/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|url-status=dead|archive-date=26. 6. 2007|title=Foreign News: Crown of Zvonimir|magazine=TIME|date=26. 5. 1941|access-date=3. 6. 2011}}</ref> Prema istom sporazumu, NDH je bila ograničena na minimalnu [[Mornarica Nezavisne Države Hrvatske|mornaricu]], a italijanskim snagama je data vojna kontrola nad cijelom [[Dalmacija|Hrvatska obala]]. Nakon što je Pavelić potpisao sporazum, drugi hrvatski političari su ga ukorili. Pavelić je javno branio odluku i zahvalio Njemačkoj i Italiji na podršci hrvatskoj nezavisnosti..<ref name="Tanner-p147">[[#Tanner|Tanner, 1997]], p. 147</ref> Nakon što je odbio vodstvo NDH, Maček je pozvao sve na poslušnost i saradnju s novom vladom. [[Katolička crkva]] je također otvoreno podržavala vladu. Prema Mačeku, nova država je u Zagrebu dočekana "valom entuzijazma", često od strane ljudi "zaslijepljenih i opijenih" činjenicom da je nacistička Njemačka "upakovala svoju okupaciju pod eufemističkim nazivom '''Nezavisna Država Hrvatska'''. Ali u selima, napisao je Maček, seljaci su vjerovali da je "njihova borba u proteklih 30 godina da postanu gospodari svojih domova... i njihova zemlja je pretrpjela ogroman udarac".<ref>Maček, pp. 220–231</ref> [[Slika:Židovi izložba ndh 1942.jpg|thumb|right|200px| Antisemitski plakat u Zagrebu, koji reklamira izložbu o "destruktivnom radu Jevreja u Hrvatskoj" i "rješenju jevrejskog pitanja u NDH".]] Dana 16. augusta 1941. godine osnovana je [[Ustaška nadzorna služba]], koja se sastojala od četiri odjeljenja, "Ustaške policije", "Ustaške obavještajne službe" i "Ustaške policije", ''Odbrana'' i ''Kadrovi'', za suzbijanje aktivnosti protiv ustaša, Nezavisne Države Hrvatske i hrvatskog naroda. Služba je eliminirana kao odvojena agencija , januara1943. i funkcije su prenesene na Ministarstvo unutrašnjih poslova pod okriljem „Direkcije za javni red“..{{sfn|Tomasevich|2001|p=341}} Nezadovoljne Pavelićevim režimom u njegovim prvim mjesecima, Sile Osovine su u septembru 1941. zatražile od Mačeka da preuzme vlast, ali je Maček ponovo odbio. Smatrajući Mačeka potencijalnim rivalom, Pavelić ga je potom uhapsio i internirao u [[koncentracijski logor Jasenovac]]. Ustaše u početku nisu imale vojsku ili administraciju sposobnu da kontrolišu cijelu teritoriju NDH. Ustaški pokret je imao manje od 12.000 članova kada je rat počeo. Dok same ustaše procjenjuju broj njihovih simpatizera čak i u ranoj fazi na oko 40.000.<ref>[[#Pavlowitch|Pavlowitch, 2008]] |date=July 2012}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.axishistory.com/index.php?id=34 Hrvatska u 2. svjetskom ratu, axishistory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704124732/http://www.axishistory.com/index.php?id=34 |date=4. srpnja 2007. }} * [http://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH Nezavisna Država Hrvatska na Portalu znanstvenih časopisa Republike Hrvatske (hrcak.srce.hr)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817225033/https://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH |date=17. kolovoza 2021. }} * [http://shp.bizhat.com/Raskid.html Pokušaji preuzimanje uprave od strane NDH u područjima Kvarnera i Hrvatskog primorja nakon 1943.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250429013800/https://shp.bizhat.com/Raskid.html |date=29. 4. 2025 }} * [https://web.{{Commonscat|Independent State of Croatia}}] {{Drugi svjetski rat}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Hrvatska u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Fašizam u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Fašizam u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Fašizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] [[Kategorija:Bivša kraljevstva]] 77xv6tj6we89sdqr5o1dgp91ic5pc9y 3904442 3904440 2026-07-12T07:46:10Z نوفاك اتشمان 16322 +[[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]]; +[[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Srbiji]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904442 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nezavisna Država Hrvatska | izvorno_ime = | genitiv = Nezavisne Države Hrvatske | razdoblje = Protektorat [[Italija|Italije]] (1941-1943)<br /> ''[[De facto]]'' marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] (1941-45) | država_prije1 = Kraljevina Jugoslavija | država_prije_zastava1 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | država_poslije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | država_poslije_zastava1 = Flag of SFR Yugoslavia.svg | zastava = Flag of Independent State of Croatia.svg | grb = Coat of arms of Croatia (1941–1945).svg | uzrečica = ''Bog i Hrvati'' | himna = | karta = Independent_State_of_Croatia_(1943).svg | glavni_grad = [[Zagreb]] | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = [[Zagreb]] | službeni_jezik = [[hrvatski]] | etničke_grupe = [[Hrvati]]<br />[[Srbi]] | državno_uređenje = [[Fašizam|Fašistička]] [[diktatura]] | vrsta_vlasti = | godina_prve_vlasti = 1941–1943. | vladar_prva_vlast = [[Tomislav II.]] (kralj) | godina_druge_vlasti = 1941–1945. | vladar_druga_vlast = [[Ante Pavelić]] (poglavnik) | godina_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = [[Aprilski rat|država proklamovana]] | nezavisnost_priznato = 10. april 1941. | površina = | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 6.900.000 | stanovnika_godina = 1941 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[NDH kuna]] | vremenska_zona = [[UTC]] +1 | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = |}} '''Nezavisna Država Hrvatska''' ('''NDH''') bila je samoproglašena i djelomično priznata [[Fašizam|fašistička]] marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] i [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]]<ref>[https://www.britannica.com/place/Independent-State-of-Croatia "Independent State of Croatia"], Britannica Online Encyclopedia</ref> za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], između 1941. i 1945. godine. Proglašena je 10. aprila 1941, nakon [[Aprilski rat|invazije]] [[Sile Osovine|Sila Osovina]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]]. Osnivanje Nezavisne Države Hrvatske potpomognuto je njemačkim [[nacizam|nacističkim]] režimom. Vođa njenog stvaranja je bio [[Ante Pavelić]] zajedno s [[Ustaše|Ustaškim pokretom]]. Obuhvatala je područja [[Hrvatska|Hrvatske]] (bez obale i gradova [[Split]], [[Zadar]], [[Rijeka (grad)|Rijeka]] i [[Pula]]), čitavu [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], dijelove [[Srijem]]a sa gradom [[Zemun]]om. Kapitulacijom Italije, NDH preuzima vlast nad gradovima i otocima koji su do tada bili pod italijanskom upravom, te kasnije nad [[Boka kotorska|Bokom kotorskom]]. Glavni grad bio je [[Zagreb]], veći centri bili su: [[Sarajevo]], [[Banja Luka]], [[Mostar]], [[Dubrovnik]] i [[Osijek]]. Vojska je bila sastavljena od [[Ustaška vojnica|ustaške]] i [[Hrvatsko domobranstvo|domobranske]] vojske. Glavne religije su bile [[katolicizam]], [[islam]] i [[pravoslavlje]]. Sa svjetske pozornice NDH je nestala oslobađanjem teritorije od strane jedinica [[Jugoslavenski partizani|jugoslavenskih partizana]] 1945. godine. == Nastanak == === Bjelovarski ustanak === Hrvati u kraljevskoj vojsci nakon izbijanja rata masovno počinju otkazivati poslušnost. Dana 8. aprila otvoreno su se pobunili 108. pješadijski puk u Velikom Grđevcu i 40. dopunski puk u Severinu. Uz pomoć Hrvatske seljačke zaštite zauzimaju žandarmerijsku stanicu u [[Garešnica|Garešnici]], stižu u [[Bjelovar]] i pružaju podršku gradonačelniku dr. [[Julije Makanec|Juliju Makancu]], koji istog dana proglašava "uskrsnuće hrvatske države". U Bjelovar sljedećeg dana stižu i vojnici iz drugih jedinica, što je bio znak očitog raspada jugoslavenske vojske. === Proglašenje === Od 5. aprila 1941. [[Ante Pavelić]] preko radio stanice glavnog ustaškog stana "Velebit" poziva hrvatski narod na uspostavu NDH. 10. aprila 1941. bivši austrougarski pukovnik [[Slavko Kvaternik]] izvršio je uspostavu NDH preko Radia Zagreb u 16 sati, a njemačka vojska započela je ulaziti u grad [[Zagreb]] sat vremena kasnije. Kvaternik je djelovao u dogovoru sa njemačkim izaslanikom Edmundom Weesenmayerom. Ovaj je u prethodnih desetak dana više puta kontaktirao [[Vladko Maček|Vladka Mačeka]], nagovarajući ga da preuzme čelnu funkciju nove države, što je Maček odbijao. Weeesenmayer je ipak nagovorio Mačeka na izjavu kojom poziva svoje pristaše na mir i lojalnost novoj vlasti. Kvaternikov proglas i Mačekova izjava emitirani su na radiju. ==== Kvaternikov proglas ==== ''Hrvatski narode! Božja providnost i volja našeg saveznika, te mukotrpna višestoljetna borba hrvatskog naroda i velika požrtvovnost našeg poglavnika dr. Ante Pavelića, te ustaškog pokreta u zemlji i inozemstvu, odredili su da danas pred dan uskrsnuća Božjeg sina uskrsne i naša Nezavisna Država Hrvatska. Pozivam sve Hrvate, u kojem god mjestu oni bili, a naročito sve časnike, podčasnike i momčad cjelokupne oružane snage i javne sigurnosti, da drže najveći red i da svi smjesta prijave zapovjedništvu oružane snage u Zagrebu mjesto gdje se nalaze, te da cijela oružana snaga smjesta položi zakletvu vjernosti Nezavisnoj Državi Hrvatskoj i njenom poglavniku. Cjelokupnu vlast i zapovjedništvo cjelokupne oružane snage preuzeo sam danas kao opunomoćenik poglavnika. Bog i Hrvati! Za dom spremni!'' ==== Mačekova izjava ==== ''Hrvatski narode! Pukovnik Slavko Kvaternik, vođa nacionalističkog pokreta u zemlji, proglasio je danas slobodnu i nezavisnu hrvatsku državu na cjelokupnom historijskom i geografskom području Hrvatske, te preuzeo vlast. Pozivam sav hrvatski narod, da se novoj vlasti pokorava. Pozivam sve pristaše HSS, koji su na upravnim položajima, sve kotarske odbornike, općinske načelnike i odbornike itd, da iskreno surađuju s novom narodnom vladom.'' == Administrativna podjela == === Juni 1941. === Tokom juna je dogovorena upravna podjela NDH: * velike župe (na koncu ih je bilo 22) * kotari - 142 (u početku, broj je varirao tokom rata) ** kotarske ispostave - 31 (u početku) * općine - 1006 * grad Zagreb - glavni grad === Juli 1941. === [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatska.png|Podjela NDH 1941-43. godine|250px|mini|desno]] [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatskaDistricts1943.png|mini|desno|250px|NDH nakon kapitulacije Italije 1943-45.]] NDH je bila podijeljena na 10 velikih župa. Nakon priprema, koje su trajale četiri mjeseca, napravljena je u julu 1941. konačna podjela na 22 velike župe: {| class="wikitable" style:center ! velika župa ! sjedište |- | ''Zagorje'' | Varaždin |- | ''Prigorje'' | Zagreb |- | ''Bilogora'' | Bjelovar |- | ''Baranja'' | Osijek |- | ''Vuka'' | Vukovar |- | ''Posavje'' | Brod na Savi |- | ''Livac i Zapolje'' | Nova Gradiška |- | ''Gora'' | Petrinja |- | ''Pokupje'' | Karlovac |- | ''Modruš'' | Ogulin |- | ''Vinodol i Podgorje'' | Senj |- | ''Cetina'' | Omiš |- | ''Hum'' | Mostar |- | ''Dubrava'' | Dubrovnik |- | ''Vrhbosna'' | Sarajevo |- | ''Usora i Soli'' | Tuzla |- | ''Lašva i Glaž'' | Travnik |- | ''Pliva i Rama'' | Jajce |- | ''Krbava i Psat'' | Bihać |- | ''Sana i Luka'' | Banja Luka |- |} ==== Kotari u NDH ==== {| class="wikitable" |- | '''Velika župa''' || '''Kotari''' |- | Baranja | [[Đakovo]], [[Donji Miholjac]], [[Našice]], [[Osijek]], [[Slatina|Podravska Slatina]], [[Valpovo]], [[Virovitica]], [[Beli Manastir]] |- | Bilogora | [[Bjelovar]], [[Čazma]], [[Garešnica]], [[Đurđevac]], [[Grubišno Polje]], [[Koprivnica]], [[Križevci]] |- | Bribir - Sidraga | [[Bosansko Grahovo|Grahovo]], [[Drniš]], [[Knin]] |- | Cetina | [[Brač]], [[Hvar]], [[Imotski]], [[Makarska]], [[Omiš]], [[Sinj]] |- | Dubrava | [[Bileća]], [[Čapljina]], [[Dubrovnik]], [[Gacko]], [[Ravno]], [[Stolac (BiH)|Stolac]], [[Trebinje]] |- | Gora | [[Bosanski Novi]], [[Dvor]], [[Glina (grad)|Glina]], [[Kostajnica]], [[Petrinja]], [[Sisak]] |- | Hum | [[Konjic]], [[Ljubuški]], [[Metković]], [[Mostar]], [[Nevesinje]], [[Posušje]] |- | Krbava - Pset | [[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanski Petrovac|Hrvatski Petrovac]], [[Cazin]] |- | Lašva - Glaž | [[Fojnica]], [[Travnik]], [[Visoko]], [[Zenica]], [[Žepče]] |- | Lika - Gacka | [[Gospić]], [[Gračac]], [[Korenica]], [[Otočac]], [[Perušić]], [[Udbina]] |- | Livac - Zapolje | [[Bosanska Dubica]], [[Bosanska Gradiška]], [[Daruvar]], [[Nova Gradiška]], [[Novska]], [[Pakrac]], [[Požega]], [[Prnjavor]] |- | Modruš | [[Delnice]], [[Ogulin]], [[Slunj]], [[Vrbovsko]] |- | Pliva - Rama | [[Bugojno]], [[Tomislavgrad|Duvno]], [[Glamoč]], [[Jajce]], [[Kupres]], [[Livno]], [[Prozor]], [[Mrkonjić Grad|Varcar Vakuf]] |- | Pokupje | [[Jastrebarsko]], [[Karlovac]], [[Pisarovina]], [[Vojnić]], [[Topusko]] |- | Posavje | [[Bijeljina]], [[Brčko]], [[Brod (općina)|Brod]], [[Derventa]], [[Gradačac]], [[Županja]] |- | Prigorje | [[Donja Stubica]], [[Dugo Selo]], [[Kutina]], [[Samobor]], [[Sveti Ivan Zelina]], [[Velika Gorica]], [[Zagreb]] |- | Sana - Luka | [[Banja Luka]], [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Kotor Varoš]], [[Prijedor]], [[Sanski Most]] |- | Usora - Soli | [[Doboj]], [[Gračanica]], [[Kladanj]], [[Maglaj]], [[Teslić]], [[Tešanj]], [[Tuzla]], [[Zvornik]] |- | Vinodol - Podgorje | [[Brinje]], [[Crikvenica]], [[Karlobag]], [[Kraljevica]], [[Novi Vinodolski|Novi]], [[Senj]] |- | Vrhbosna | [[Čajniče]], [[Foča]], [[Rogatica]], [[Sarajevo]], [[Srebrenica]], [[Višegrad]], [[Vlasenica]], [[Priboj]], [[Prijepolje]], [[Nova Varoš]], [[Sjenica]]<ref>Vladimir Dedijer - Antun Miletić: "Genocid nad Muslimanima 1941-1945, zbornik dokumenata", Sarajevo, 1990</ref>, [[Kladnica]] |- | Vuka | [[Hrvatska Mitrovica]], [[Hrvatski Karlovci]], [[Ilok]], [[Irig]], [[Ruma]], [[Stara Pazova]], [[Šid]], [[Vinkovci]], [[Vukovar]], [[Zemun]] |- | Zagorje | [[Čakovec]], [[Ivanec]], [[Klanjec]], [[Krapina]], [[Ludbreg]], [[Novi Marof]], [[Pregrada]], [[Prelog]], [[Varaždin]], [[Zlatar]] |} Padom Italije, još neki krajevi su kao posebni kotari ušli u sastav NDH. == Stanovništvo == Nezavisna Država Hrvatska imala je po popisu stanovništva iz 1931. ukupno 6.020.000 stanovnika, a po procjeni [[Vladimir Žerjavić|Vladimira Žerjavića]] za 1941. 6.869.000 (nesigurnost procjene je oko jedan posto). Na području Dalmacije, koje je predano Italiji, živjelo je oko 400.000 Hrvata i nešto Srba. Treba također odbiti Međimurje, koje je cijelo vrijeme postojanja NDH bilo pod mađarskom okupacijom. U odnosu na površinu [[Banovina Hrvatska|Banovine Hrvatske]], NDH je izgubila područje na kojem je živjelo oko 400.000 Hrvata, a dobila područje na kojem je živjelo više od milion Srba. Za vrijeme NDH objavljivani su razni podaci o površini i stanovništvu. [[Hrvoje Matković]] navodi da je prema izvještaju ''Hrvatskog državnog brojidbenog ureda'' (objavljenog 1941.) površina NDH iznosila 115.133&nbsp;km<sup>2</sup>, a imala je 6.966.729 stanovnika. ''(Matković, str. 82)'' Tu međutim nedostaje primjedba (što je iz navedene brojke očito) da je u površinu uračunata i cijela Dalmacija, vjerovatno zato što je u to vrijeme još bila u sastavu NDH. Prema tom izvještaju, od navedenog broja stanovnika bilo je: * 4.817.000 Hrvata (uračunati muslimani), * 1.848.000 Srba, * 145.000 Nijemaca, * 70.000 Mađara, * 37.000 Slovenaca, * 44.267 Čeha i Slovaka. Izvan hrvatskih državnih granica živjelo je po tom izvještaju 1.727.548 Hrvata. [[Ivan Košutić]], međutim, navodi neki drugi izvještaj istog ''Državnog brojidbenog ureda''. Po njemu NDH zauzima državnu teritoriju od 100.265&nbsp;km<sup>2</sup>, ima 6.474.331 stanovnika, od toga: * Hrvata 4.868.831, * Srba 1.250.000, * Nijemaca 170.000, * Mađara 69.000 i * Slovenaca 37.000. Još je objavljeno da u Srbiji i Crnoj Gori živi 280.000 Hrvata, u Baranji, Bačkoj i Banatu 118.725, Kranjskoj i Štajerskoj 18.823, a u različitim krajevima svijeta, pretežno u prekomorskim zemljama, 1.925.000, odnosno sveukupno izvan zemlje živi 2.342.548 Hrvata. U italijanskoj okupacionoj zoni, prema navodima istog ureda, živi oko 100.000 stanovnika Hrvatske. ''(Košutić, str. 57)'' Površina se tu dakle znatno smanjila, također broj stanovnika, ali čak se povećao iskazani broj Hrvata a drastično smanjio broj Srba. Za Nijemce, Mađare i Slovence brojke su iste. ===Usposatava NDH=== [[Slika:NDH poziv Zidovima i Srbima.JPG|thumb|left|Poruka kojom se pozivaju [[Jevreji]] i [[Srbi]] da predaju oružje pod rizikom da budu oštro osuđeni]] Nakon napada Sila Osovine na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. godine i brzog poraza [[Kraljevska jugoslavenska armija|Kraljevske jugoslavenske armije]] (''Jugoslavenske Vojske''), zemlju su okupirale snage Osovine. Sile Osovine su ponudile [[Vladko Maček|Vladku Mačeku]] priliku da formira vladu, budući da su Maček i njegova stranka, Hrvatska seljačka stranka ([[Hrvatska seljačka stranka]] – HSS}}) imali najveću izbornu podršku među jugoslavenskim Hrvatima – ali je Maček odbio tu ponudu.<ref>"Rat i revolucija u Jugoslaviji 1941.-1945." [...]</ref> Vladko Maček, prvak HSS-a, koji je u aprilu 1941. zastupao većinu Hrvata, nije bio voljan prihvatiti "nezavisnost" koja se tada nudila po cijeni koju je [[Adolf Hitler]] nametnuo. Dana 10. aprila 1941. godine njemačka vojska preuzela je kontrolu u [[Zagreb]]u. Uz njihovu podršku, penzionirani potpukovnik [[Slavko Kvaternik]], zamjenik vođe ustaša, proglasio je stvaranje Hrvatska| Nezavisne Države Hrvatske (NDH)]] "u ime Hrvata i poglavnika [[Ante Pavelić]]a".<ref name="Logos 16">{{Cite web|last=Logos|first=Aleksandar A.|title=Jasenovac in Croatia or a short story about a war and mass killing in it|page=16|url=https://www.academia.edu/83102584|access-date=28. 9. 2022}}</ref> Nekoliko dana kasnije, 15. aprila 1941. godine, Ante Pavelić se vratio u Zagreb iz egzila u [[Italija|Italiji]][], a 16. aprila 1941. godine preuzeo je vlast kao državni vođa, ili "Vođa" (Poglavnik), obavljajući funkciju premijera.<ref name="Logos 16"/> Pristajući na zahtjeve Benito Mussolini|Benita Mussolinija]] i fašističkog režima u Kraljevini Italiji, Pavelić je nerado prihvatio Aimonea, 4. vojvodu od Aoste, kao figurativnog kralja NDH pod svojim novim kraljevskim imenom, Tomislav II. Aosta nije bio zainteresiran da bude figurativni kralj Hrvatske: Nakon što je saznao da je imenovan za kralja Hrvatske, rekao je bliskim kolegama da misli da je njegova nominacija bila loša šala njegovog rođaka, kralja [[Viktor Emanuel III od Italije|Viktora Emanuela III]], iako je prihvatio krunu iz osjećaja dužnosti.<ref name="Petacco">{{cite book|last=Petacco|first=Arrigo|title=A Tragedy Revealed: The Story of the Italian Population of Istria, Dalmatia, and Venezia Giulia| publisher=University of Toronto Press|year=2005|pages=26–27|isbn=0-8020-3921-9}}</ref> Nikada nije posjetio NDH i nije imao utjecaja na vladu, kojom je dominirao Pavelić. Sa strateške perspektive, osnivanje NDH bio je pokušaj Mussolinija i Hitlera da smire Hrvate, a istovremeno smanje korištenje resursa Osovine, koji su bili hitnije potrebni za [[Operacija Barbarossa|Operaciju Barbarossa]]. U međuvremenu, Mussolini je iskoristio svoju dugogodišnju podršku hrvatskoj nezavisnosti kao polugu da prisili Pavelića da potpiše sporazum 18. maja 1941. u 12:30, prema kojem su srednja Dalmacija i dijelovi [[Dalmacija|Hrvatskog primorja]] i [[Gorski kotar|Gorskog kotara]] ustupljeni Italiji.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626132957/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|url-status=dead|archive-date=26. 6. 2007|title=Foreign News: Crown of Zvonimir|magazine=TIME|date=26. 5. 1941|access-date=3. 6. 2011}}</ref> Prema istom sporazumu, NDH je bila ograničena na minimalnu [[Mornarica Nezavisne Države Hrvatske|mornaricu]], a italijanskim snagama je data vojna kontrola nad cijelom [[Dalmacija|Hrvatska obala]]. Nakon što je Pavelić potpisao sporazum, drugi hrvatski političari su ga ukorili. Pavelić je javno branio odluku i zahvalio Njemačkoj i Italiji na podršci hrvatskoj nezavisnosti..<ref name="Tanner-p147">[[#Tanner|Tanner, 1997]], p. 147</ref> Nakon što je odbio vodstvo NDH, Maček je pozvao sve na poslušnost i saradnju s novom vladom. [[Katolička crkva]] je također otvoreno podržavala vladu. Prema Mačeku, nova država je u Zagrebu dočekana "valom entuzijazma", često od strane ljudi "zaslijepljenih i opijenih" činjenicom da je nacistička Njemačka "upakovala svoju okupaciju pod eufemističkim nazivom '''Nezavisna Država Hrvatska'''. Ali u selima, napisao je Maček, seljaci su vjerovali da je "njihova borba u proteklih 30 godina da postanu gospodari svojih domova... i njihova zemlja je pretrpjela ogroman udarac".<ref>Maček, pp. 220–231</ref> [[Slika:Židovi izložba ndh 1942.jpg|thumb|right|200px| Antisemitski plakat u Zagrebu, koji reklamira izložbu o "destruktivnom radu Jevreja u Hrvatskoj" i "rješenju jevrejskog pitanja u NDH".]] Dana 16. augusta 1941. godine osnovana je [[Ustaška nadzorna služba]], koja se sastojala od četiri odjeljenja, "Ustaške policije", "Ustaške obavještajne službe" i "Ustaške policije", ''Odbrana'' i ''Kadrovi'', za suzbijanje aktivnosti protiv ustaša, Nezavisne Države Hrvatske i hrvatskog naroda. Služba je eliminirana kao odvojena agencija , januara1943. i funkcije su prenesene na Ministarstvo unutrašnjih poslova pod okriljem „Direkcije za javni red“..{{sfn|Tomasevich|2001|p=341}} Nezadovoljne Pavelićevim režimom u njegovim prvim mjesecima, Sile Osovine su u septembru 1941. zatražile od Mačeka da preuzme vlast, ali je Maček ponovo odbio. Smatrajući Mačeka potencijalnim rivalom, Pavelić ga je potom uhapsio i internirao u [[koncentracijski logor Jasenovac]]. Ustaše u početku nisu imale vojsku ili administraciju sposobnu da kontrolišu cijelu teritoriju NDH. Ustaški pokret je imao manje od 12.000 članova kada je rat počeo. Dok same ustaše procjenjuju broj njihovih simpatizera čak i u ranoj fazi na oko 40.000.<ref>[[#Pavlowitch|Pavlowitch, 2008]] |date=July 2012}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.axishistory.com/index.php?id=34 Hrvatska u 2. svjetskom ratu, axishistory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704124732/http://www.axishistory.com/index.php?id=34 |date=4. srpnja 2007. }} * [http://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH Nezavisna Država Hrvatska na Portalu znanstvenih časopisa Republike Hrvatske (hrcak.srce.hr)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817225033/https://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH |date=17. kolovoza 2021. }} * [http://shp.bizhat.com/Raskid.html Pokušaji preuzimanje uprave od strane NDH u područjima Kvarnera i Hrvatskog primorja nakon 1943.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250429013800/https://shp.bizhat.com/Raskid.html |date=29. 4. 2025 }} * [https://web.{{Commonscat|Independent State of Croatia}}] {{Drugi svjetski rat}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Hrvatska u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Fašizam u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Fašizam u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Fašizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] [[Kategorija:Bivša kraljevstva]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Srbiji]] 7yerwmnwc02oryslalmpo74e0pruzb5 3904473 3904442 2026-07-12T10:16:57Z نوفاك اتشمان 16322 ??? 3904473 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nezavisna Država Hrvatska | izvorno_ime = | genitiv = Nezavisne Države Hrvatske | razdoblje = Protektorat [[Italija|Italije]] (1941-1943)<br /> ''[[De facto]]'' marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] (1941-45) | država_prije1 = Kraljevina Jugoslavija | država_prije_zastava1 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | država_poslije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | država_poslije_zastava1 = Flag of SFR Yugoslavia.svg | zastava = Flag of Independent State of Croatia.svg | grb = Coat of arms of Croatia (1941–1945).svg | uzrečica = ''Bog i Hrvati'' | himna = | karta = Independent_State_of_Croatia_(1943).svg | glavni_grad = [[Zagreb]] | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = [[Zagreb]] | službeni_jezik = [[hrvatski]] | etničke_grupe = [[Hrvati]]<br />[[Srbi]] | državno_uređenje = [[Fašizam|Fašistička]] [[diktatura]] | vrsta_vlasti = | godina_prve_vlasti = 1941–1943. | vladar_prva_vlast = [[Tomislav II.]] (kralj) | godina_druge_vlasti = 1941–1945. | vladar_druga_vlast = [[Ante Pavelić]] (poglavnik) | godina_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = [[Aprilski rat|država proklamovana]] | nezavisnost_priznato = 10. april 1941. | površina = | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 6.900.000 | stanovnika_godina = 1941 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[NDH kuna]] | vremenska_zona = [[UTC]] +1 | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = |}} '''Nezavisna Država Hrvatska''' ('''NDH''') bila je samoproglašena i djelomično priznata [[Fašizam|fašistička]] marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] i [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]]<ref>[https://www.britannica.com/place/Independent-State-of-Croatia "Independent State of Croatia"], Britannica Online Encyclopedia</ref> za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], između 1941. i 1945. godine. Proglašena je 10. aprila 1941, nakon [[Aprilski rat|invazije]] [[Sile Osovine|Sila Osovina]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]]. Osnivanje Nezavisne Države Hrvatske potpomognuto je njemačkim [[nacizam|nacističkim]] režimom. Vođa njenog stvaranja je bio [[Ante Pavelić]] zajedno s [[Ustaše|Ustaškim pokretom]]. Obuhvatala je područja [[Hrvatska|Hrvatske]] (bez obale i gradova [[Split]], [[Zadar]], [[Rijeka (grad)|Rijeka]] i [[Pula]]), čitavu [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], dijelove [[Srijem]]a sa gradom [[Zemun]]om. Kapitulacijom Italije, NDH preuzima vlast nad gradovima i otocima koji su do tada bili pod italijanskom upravom, te kasnije nad [[Boka kotorska|Bokom kotorskom]]. Glavni grad bio je [[Zagreb]], veći centri bili su: [[Sarajevo]], [[Banja Luka]], [[Mostar]], [[Dubrovnik]] i [[Osijek]]. Vojska je bila sastavljena od [[Ustaška vojnica|ustaške]] i [[Hrvatsko domobranstvo|domobranske]] vojske. Glavne religije su bile [[katolicizam]], [[islam]] i [[pravoslavlje]]. Sa svjetske pozornice NDH je nestala oslobađanjem teritorije od strane jedinica [[Jugoslavenski partizani|jugoslavenskih partizana]] 1945. godine. == Nastanak == === Bjelovarski ustanak === Hrvati u kraljevskoj vojsci nakon izbijanja rata masovno počinju otkazivati poslušnost. Dana 8. aprila otvoreno su se pobunili 108. pješadijski puk u Velikom Grđevcu i 40. dopunski puk u Severinu. Uz pomoć Hrvatske seljačke zaštite zauzimaju žandarmerijsku stanicu u [[Garešnica|Garešnici]], stižu u [[Bjelovar]] i pružaju podršku gradonačelniku dr. [[Julije Makanec|Juliju Makancu]], koji istog dana proglašava "uskrsnuće hrvatske države". U Bjelovar sljedećeg dana stižu i vojnici iz drugih jedinica, što je bio znak očitog raspada jugoslavenske vojske. === Proglašenje === Od 5. aprila 1941. [[Ante Pavelić]] preko radio stanice glavnog ustaškog stana "Velebit" poziva hrvatski narod na uspostavu NDH. 10. aprila 1941. bivši austrougarski pukovnik [[Slavko Kvaternik]] izvršio je uspostavu NDH preko Radia Zagreb u 16 sati, a njemačka vojska započela je ulaziti u grad [[Zagreb]] sat vremena kasnije. Kvaternik je djelovao u dogovoru sa njemačkim izaslanikom Edmundom Weesenmayerom. Ovaj je u prethodnih desetak dana više puta kontaktirao [[Vladko Maček|Vladka Mačeka]], nagovarajući ga da preuzme čelnu funkciju nove države, što je Maček odbijao. Weeesenmayer je ipak nagovorio Mačeka na izjavu kojom poziva svoje pristaše na mir i lojalnost novoj vlasti. Kvaternikov proglas i Mačekova izjava emitirani su na radiju. ==== Kvaternikov proglas ==== ''Hrvatski narode! Božja providnost i volja našeg saveznika, te mukotrpna višestoljetna borba hrvatskog naroda i velika požrtvovnost našeg poglavnika dr. Ante Pavelića, te ustaškog pokreta u zemlji i inozemstvu, odredili su da danas pred dan uskrsnuća Božjeg sina uskrsne i naša Nezavisna Država Hrvatska. Pozivam sve Hrvate, u kojem god mjestu oni bili, a naročito sve časnike, podčasnike i momčad cjelokupne oružane snage i javne sigurnosti, da drže najveći red i da svi smjesta prijave zapovjedništvu oružane snage u Zagrebu mjesto gdje se nalaze, te da cijela oružana snaga smjesta položi zakletvu vjernosti Nezavisnoj Državi Hrvatskoj i njenom poglavniku. Cjelokupnu vlast i zapovjedništvo cjelokupne oružane snage preuzeo sam danas kao opunomoćenik poglavnika. Bog i Hrvati! Za dom spremni!'' ==== Mačekova izjava ==== ''Hrvatski narode! Pukovnik Slavko Kvaternik, vođa nacionalističkog pokreta u zemlji, proglasio je danas slobodnu i nezavisnu hrvatsku državu na cjelokupnom historijskom i geografskom području Hrvatske, te preuzeo vlast. Pozivam sav hrvatski narod, da se novoj vlasti pokorava. Pozivam sve pristaše HSS, koji su na upravnim položajima, sve kotarske odbornike, općinske načelnike i odbornike itd, da iskreno surađuju s novom narodnom vladom.'' == Administrativna podjela == === Juni 1941. === Tokom juna je dogovorena upravna podjela NDH: * velike župe (na koncu ih je bilo 22) * kotari - 142 (u početku, broj je varirao tokom rata) ** kotarske ispostave - 31 (u početku) * općine - 1006 * grad Zagreb - glavni grad === Juli 1941. === [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatska.png|Podjela NDH 1941-43. godine|250px|mini|desno]] [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatskaDistricts1943.png|mini|desno|250px|NDH nakon kapitulacije Italije 1943-45.]] NDH je bila podijeljena na 10 velikih župa. Nakon priprema, koje su trajale četiri mjeseca, napravljena je u julu 1941. konačna podjela na 22 velike župe: {| class="wikitable" style:center ! velika župa ! sjedište |- | ''Zagorje'' | Varaždin |- | ''Prigorje'' | Zagreb |- | ''Bilogora'' | Bjelovar |- | ''Baranja'' | Osijek |- | ''Vuka'' | Vukovar |- | ''Posavje'' | Brod na Savi |- | ''Livac i Zapolje'' | Nova Gradiška |- | ''Gora'' | Petrinja |- | ''Pokupje'' | Karlovac |- | ''Modruš'' | Ogulin |- | ''Vinodol i Podgorje'' | Senj |- | ''Cetina'' | Omiš |- | ''Hum'' | Mostar |- | ''Dubrava'' | Dubrovnik |- | ''Vrhbosna'' | Sarajevo |- | ''Usora i Soli'' | Tuzla |- | ''Lašva i Glaž'' | Travnik |- | ''Pliva i Rama'' | Jajce |- | ''Krbava i Psat'' | Bihać |- | ''Sana i Luka'' | Banja Luka |- |} ==== Kotari u NDH ==== {| class="wikitable" |- | '''Velika župa''' || '''Kotari''' |- | Baranja | [[Đakovo]], [[Donji Miholjac]], [[Našice]], [[Osijek]], [[Slatina|Podravska Slatina]], [[Valpovo]], [[Virovitica]], [[Beli Manastir]] |- | Bilogora | [[Bjelovar]], [[Čazma]], [[Garešnica]], [[Đurđevac]], [[Grubišno Polje]], [[Koprivnica]], [[Križevci]] |- | Bribir - Sidraga | [[Bosansko Grahovo|Grahovo]], [[Drniš]], [[Knin]] |- | Cetina | [[Brač]], [[Hvar]], [[Imotski]], [[Makarska]], [[Omiš]], [[Sinj]] |- | Dubrava | [[Bileća]], [[Čapljina]], [[Dubrovnik]], [[Gacko]], [[Ravno]], [[Stolac (BiH)|Stolac]], [[Trebinje]] |- | Gora | [[Bosanski Novi]], [[Dvor]], [[Glina (grad)|Glina]], [[Kostajnica]], [[Petrinja]], [[Sisak]] |- | Hum | [[Konjic]], [[Ljubuški]], [[Metković]], [[Mostar]], [[Nevesinje]], [[Posušje]] |- | Krbava - Pset | [[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanski Petrovac|Hrvatski Petrovac]], [[Cazin]] |- | Lašva - Glaž | [[Fojnica]], [[Travnik]], [[Visoko]], [[Zenica]], [[Žepče]] |- | Lika - Gacka | [[Gospić]], [[Gračac]], [[Korenica]], [[Otočac]], [[Perušić]], [[Udbina]] |- | Livac - Zapolje | [[Bosanska Dubica]], [[Bosanska Gradiška]], [[Daruvar]], [[Nova Gradiška]], [[Novska]], [[Pakrac]], [[Požega]], [[Prnjavor]] |- | Modruš | [[Delnice]], [[Ogulin]], [[Slunj]], [[Vrbovsko]] |- | Pliva - Rama | [[Bugojno]], [[Tomislavgrad|Duvno]], [[Glamoč]], [[Jajce]], [[Kupres]], [[Livno]], [[Prozor]], [[Mrkonjić Grad|Varcar Vakuf]] |- | Pokupje | [[Jastrebarsko]], [[Karlovac]], [[Pisarovina]], [[Vojnić]], [[Topusko]] |- | Posavje | [[Bijeljina]], [[Brčko]], [[Brod (općina)|Brod]], [[Derventa]], [[Gradačac]], [[Županja]] |- | Prigorje | [[Donja Stubica]], [[Dugo Selo]], [[Kutina]], [[Samobor]], [[Sveti Ivan Zelina]], [[Velika Gorica]], [[Zagreb]] |- | Sana - Luka | [[Banja Luka]], [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Kotor Varoš]], [[Prijedor]], [[Sanski Most]] |- | Usora - Soli | [[Doboj]], [[Gračanica]], [[Kladanj]], [[Maglaj]], [[Teslić]], [[Tešanj]], [[Tuzla]], [[Zvornik]] |- | Vinodol - Podgorje | [[Brinje]], [[Crikvenica]], [[Karlobag]], [[Kraljevica]], [[Novi Vinodolski|Novi]], [[Senj]] |- | Vrhbosna | [[Čajniče]], [[Foča]], [[Rogatica]], [[Sarajevo]], [[Srebrenica]], [[Višegrad]], [[Vlasenica]], [[Priboj]], [[Prijepolje]], [[Nova Varoš]], [[Sjenica]]<ref>Vladimir Dedijer - Antun Miletić: "Genocid nad Muslimanima 1941-1945, zbornik dokumenata", Sarajevo, 1990</ref>, [[Kladnica]] |- | Vuka | [[Hrvatska Mitrovica]], [[Hrvatski Karlovci]], [[Ilok]], [[Irig]], [[Ruma]], [[Stara Pazova]], [[Šid]], [[Vinkovci]], [[Vukovar]], [[Zemun]] |- | Zagorje | [[Čakovec]], [[Ivanec]], [[Klanjec]], [[Krapina]], [[Ludbreg]], [[Novi Marof]], [[Pregrada]], [[Prelog]], [[Varaždin]], [[Zlatar]] |} Padom Italije, još neki krajevi su kao posebni kotari ušli u sastav NDH. == Stanovništvo == Nezavisna Država Hrvatska imala je po popisu stanovništva iz 1931. ukupno 6.020.000 stanovnika, a po procjeni [[Vladimir Žerjavić|Vladimira Žerjavića]] za 1941. 6.869.000 (nesigurnost procjene je oko jedan posto). Na području Dalmacije, koje je predano Italiji, živjelo je oko 400.000 Hrvata i nešto Srba. Treba također odbiti Međimurje, koje je cijelo vrijeme postojanja NDH bilo pod mađarskom okupacijom. U odnosu na površinu [[Banovina Hrvatska|Banovine Hrvatske]], NDH je izgubila područje na kojem je živjelo oko 400.000 Hrvata, a dobila područje na kojem je živjelo više od milion Srba. Za vrijeme NDH objavljivani su razni podaci o površini i stanovništvu. [[Hrvoje Matković]] navodi da je prema izvještaju ''Hrvatskog državnog brojidbenog ureda'' (objavljenog 1941.) površina NDH iznosila 115.133&nbsp;km<sup>2</sup>, a imala je 6.966.729 stanovnika. ''(Matković, str. 82)'' Tu međutim nedostaje primjedba (što je iz navedene brojke očito) da je u površinu uračunata i cijela Dalmacija, vjerovatno zato što je u to vrijeme još bila u sastavu NDH. Prema tom izvještaju, od navedenog broja stanovnika bilo je: * 4.817.000 Hrvata (uračunati muslimani), * 1.848.000 Srba, * 145.000 Nijemaca, * 70.000 Mađara, * 37.000 Slovenaca, * 44.267 Čeha i Slovaka. Izvan hrvatskih državnih granica živjelo je po tom izvještaju 1.727.548 Hrvata. [[Ivan Košutić]], međutim, navodi neki drugi izvještaj istog ''Državnog brojidbenog ureda''. Po njemu NDH zauzima državnu teritoriju od 100.265&nbsp;km<sup>2</sup>, ima 6.474.331 stanovnika, od toga: * Hrvata 4.868.831, * Srba 1.250.000, * Nijemaca 170.000, * Mađara 69.000 i * Slovenaca 37.000. Još je objavljeno da u Srbiji i Crnoj Gori živi 280.000 Hrvata, u Baranji, Bačkoj i Banatu 118.725, Kranjskoj i Štajerskoj 18.823, a u različitim krajevima svijeta, pretežno u prekomorskim zemljama, 1.925.000, odnosno sveukupno izvan zemlje živi 2.342.548 Hrvata. U italijanskoj okupacionoj zoni, prema navodima istog ureda, živi oko 100.000 stanovnika Hrvatske. ''(Košutić, str. 57)'' Površina se tu dakle znatno smanjila, također broj stanovnika, ali čak se povećao iskazani broj Hrvata a drastično smanjio broj Srba. Za Nijemce, Mađare i Slovence brojke su iste. ===Usposatava NDH=== [[Slika:NDH poziv Zidovima i Srbima.JPG|thumb|left|Poruka kojom se pozivaju [[Jevreji]] i [[Srbi]] da predaju oružje pod rizikom da budu oštro osuđeni]] Nakon napada Sila Osovine na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. godine i brzog poraza [[Kraljevska jugoslavenska armija|Kraljevske jugoslavenske armije]] (''Jugoslavenske Vojske''), zemlju su okupirale snage Osovine. Sile Osovine su ponudile [[Vladko Maček|Vladku Mačeku]] priliku da formira vladu, budući da su Maček i njegova stranka, Hrvatska seljačka stranka ([[Hrvatska seljačka stranka]] – HSS}}) imali najveću izbornu podršku među jugoslavenskim Hrvatima – ali je Maček odbio tu ponudu.<ref>"Rat i revolucija u Jugoslaviji 1941.-1945." [...]</ref> Vladko Maček, prvak HSS-a, koji je u aprilu 1941. zastupao većinu Hrvata, nije bio voljan prihvatiti "nezavisnost" koja se tada nudila po cijeni koju je [[Adolf Hitler]] nametnuo. Dana 10. aprila 1941. godine njemačka vojska preuzela je kontrolu u [[Zagreb]]u. Uz njihovu podršku, penzionirani potpukovnik [[Slavko Kvaternik]], zamjenik vođe ustaša, proglasio je stvaranje Hrvatska| Nezavisne Države Hrvatske (NDH)]] "u ime Hrvata i poglavnika [[Ante Pavelić]]a".<ref name="Logos 16">{{Cite web|last=Logos|first=Aleksandar A.|title=Jasenovac in Croatia or a short story about a war and mass killing in it|page=16|url=https://www.academia.edu/83102584|access-date=28. 9. 2022}}</ref> Nekoliko dana kasnije, 15. aprila 1941. godine, Ante Pavelić se vratio u Zagreb iz egzila u [[Italija|Italiji]][], a 16. aprila 1941. godine preuzeo je vlast kao državni vođa, ili "Vođa" (Poglavnik), obavljajući funkciju premijera.<ref name="Logos 16"/> Pristajući na zahtjeve Benito Mussolini|Benita Mussolinija]] i fašističkog režima u Kraljevini Italiji, Pavelić je nerado prihvatio Aimonea, 4. vojvodu od Aoste, kao figurativnog kralja NDH pod svojim novim kraljevskim imenom, Tomislav II. Aosta nije bio zainteresiran da bude figurativni kralj Hrvatske: Nakon što je saznao da je imenovan za kralja Hrvatske, rekao je bliskim kolegama da misli da je njegova nominacija bila loša šala njegovog rođaka, kralja [[Viktor Emanuel III od Italije|Viktora Emanuela III]], iako je prihvatio krunu iz osjećaja dužnosti.<ref name="Petacco">{{cite book|last=Petacco|first=Arrigo|title=A Tragedy Revealed: The Story of the Italian Population of Istria, Dalmatia, and Venezia Giulia| publisher=University of Toronto Press|year=2005|pages=26–27|isbn=0-8020-3921-9}}</ref> Nikada nije posjetio NDH i nije imao utjecaja na vladu, kojom je dominirao Pavelić. Sa strateške perspektive, osnivanje NDH bio je pokušaj Mussolinija i Hitlera da smire Hrvate, a istovremeno smanje korištenje resursa Osovine, koji su bili hitnije potrebni za [[Operacija Barbarossa|Operaciju Barbarossa]]. U međuvremenu, Mussolini je iskoristio svoju dugogodišnju podršku hrvatskoj nezavisnosti kao polugu da prisili Pavelića da potpiše sporazum 18. maja 1941. u 12:30, prema kojem su srednja Dalmacija i dijelovi [[Dalmacija|Hrvatskog primorja]] i [[Gorski kotar|Gorskog kotara]] ustupljeni Italiji.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626132957/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|url-status=dead|archive-date=26. 6. 2007|title=Foreign News: Crown of Zvonimir|magazine=TIME|date=26. 5. 1941|access-date=3. 6. 2011}}</ref> Prema istom sporazumu, NDH je bila ograničena na minimalnu [[Mornarica Nezavisne Države Hrvatske|mornaricu]], a italijanskim snagama je data vojna kontrola nad cijelom [[Dalmacija|Hrvatska obala]]. Nakon što je Pavelić potpisao sporazum, drugi hrvatski političari su ga ukorili. Pavelić je javno branio odluku i zahvalio Njemačkoj i Italiji na podršci hrvatskoj nezavisnosti..<ref name="Tanner-p147">[[#Tanner|Tanner, 1997]], p. 147</ref> Nakon što je odbio vodstvo NDH, Maček je pozvao sve na poslušnost i saradnju s novom vladom. [[Katolička crkva]] je također otvoreno podržavala vladu. Prema Mačeku, nova država je u Zagrebu dočekana "valom entuzijazma", često od strane ljudi "zaslijepljenih i opijenih" činjenicom da je nacistička Njemačka "upakovala svoju okupaciju pod eufemističkim nazivom '''Nezavisna Država Hrvatska'''. Ali u selima, napisao je Maček, seljaci su vjerovali da je "njihova borba u proteklih 30 godina da postanu gospodari svojih domova... i njihova zemlja je pretrpjela ogroman udarac".<ref>Maček, pp. 220–231</ref> [[Slika:Židovi izložba ndh 1942.jpg|thumb|right|200px| Antisemitski plakat u Zagrebu, koji reklamira izložbu o "destruktivnom radu Jevreja u Hrvatskoj" i "rješenju jevrejskog pitanja u NDH".]] Dana 16. augusta 1941. godine osnovana je [[Ustaška nadzorna služba]], koja se sastojala od četiri odjeljenja, "Ustaške policije", "Ustaške obavještajne službe" i "Ustaške policije", ''Odbrana'' i ''Kadrovi'', za suzbijanje aktivnosti protiv ustaša, Nezavisne Države Hrvatske i hrvatskog naroda. Služba je eliminirana kao odvojena agencija , januara1943. i funkcije su prenesene na Ministarstvo unutrašnjih poslova pod okriljem „Direkcije za javni red“..{{sfn|Tomasevich|2001|p=341}} Nezadovoljne Pavelićevim režimom u njegovim prvim mjesecima, Sile Osovine su u septembru 1941. zatražile od Mačeka da preuzme vlast, ali je Maček ponovo odbio. Smatrajući Mačeka potencijalnim rivalom, Pavelić ga je potom uhapsio i internirao u [[koncentracijski logor Jasenovac]]. Ustaše u početku nisu imale vojsku ili administraciju sposobnu da kontrolišu cijelu teritoriju NDH. Ustaški pokret je imao manje od 12.000 članova kada je rat počeo. Dok same ustaše procjenjuju broj njihovih simpatizera čak i u ranoj fazi na oko 40.000.<ref>[[#Pavlowitch|Pavlowitch, 2008]] |date=July 2012}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Independent State of Croatia}} * [http://www.axishistory.com/index.php?id=34 Hrvatska u 2. svjetskom ratu, axishistory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704124732/http://www.axishistory.com/index.php?id=34 |date=4. srpnja 2007. }} * [http://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH Nezavisna Država Hrvatska na Portalu znanstvenih časopisa Republike Hrvatske (hrcak.srce.hr)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817225033/https://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH |date=17. kolovoza 2021. }} * [http://shp.bizhat.com/Raskid.html Pokušaji preuzimanje uprave od strane NDH u područjima Kvarnera i Hrvatskog primorja nakon 1943.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250429013800/https://shp.bizhat.com/Raskid.html |date=29. 4. 2025 }} {{Drugi svjetski rat}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Hrvatska u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Fašizam u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Fašizam u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Fašizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] [[Kategorija:Bivša kraljevstva]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Srbiji]] s5n2jth2ct27iidy6z8xocw6q98zixs 3904474 3904473 2026-07-12T10:27:52Z نوفاك اتشمان 16322 + 3904474 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nezavisna Država Hrvatska | izvorno_ime = | genitiv = Nezavisne Države Hrvatske | razdoblje = Protektorat [[Italija|Italije]] (1941-1943)<br /> ''[[De facto]]'' marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] (1941-45) | država_prije1 = Kraljevina Jugoslavija | država_prije_zastava1 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | država_poslije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | država_poslije_zastava1 = Flag of SFR Yugoslavia.svg | zastava = Flag of Independent State of Croatia.svg | grb = Coat of arms of Croatia (1941–1945).svg | uzrečica = ''Bog i Hrvati'' | himna = | karta = Independent_State_of_Croatia_(1943).svg | glavni_grad = [[Zagreb]] | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = [[Zagreb]] | službeni_jezik = [[hrvatski]] | etničke_grupe = [[Hrvati]]<br />[[Srbi]] | državno_uređenje = [[Fašizam|Fašistička]] [[diktatura]] | vrsta_vlasti = | godina_prve_vlasti = 1941–1943. | vladar_prva_vlast = [[Tomislav II.]] (kralj) | godina_druge_vlasti = 1941–1945. | vladar_druga_vlast = [[Ante Pavelić]] (poglavnik) | godina_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = [[Aprilski rat|država proklamovana]] | nezavisnost_priznato = 10. april 1941. | površina = | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 6.900.000 | stanovnika_godina = 1941 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[NDH kuna]] | vremenska_zona = [[UTC]] +1 | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = |}} '''Nezavisna Država Hrvatska''' ('''NDH''') bila je samoproglašena i djelomično priznata [[Fašizam|fašistička]] marionetska država [[Treći rajh|Trećeg rajha]] i [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]]<ref>[https://www.britannica.com/place/Independent-State-of-Croatia "Independent State of Croatia"], Britannica Online Encyclopedia</ref> za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], između 1941. i 1945. godine. Proglašena je 10. aprila 1941, nakon [[Aprilski rat|invazije]] [[Sile Osovine|Sila Osovina]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]]. Osnivanje Nezavisne Države Hrvatske potpomognuto je njemačkim [[nacizam|nacističkim]] režimom. Vođa njenog stvaranja je bio [[Ante Pavelić]] zajedno s [[Ustaše|Ustaškim pokretom]]. Obuhvatala je područja [[Hrvatska|Hrvatske]] (bez obale i gradova [[Split]], [[Zadar]], [[Rijeka (grad)|Rijeka]] i [[Pula]]), čitavu [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], dijelove [[Srijem]]a sa gradom [[Zemun]]om. Kapitulacijom Italije, NDH preuzima vlast nad gradovima i otocima koji su do tada bili pod italijanskom upravom, te kasnije nad [[Boka kotorska|Bokom kotorskom]]. Glavni grad bio je [[Zagreb]], veći centri bili su: [[Sarajevo]], [[Banja Luka]], [[Mostar]], [[Dubrovnik]] i [[Osijek]]. Vojska je bila sastavljena od [[Ustaška vojnica|ustaške]] i [[Hrvatsko domobranstvo|domobranske]] vojske. Glavne religije su bile [[katolicizam]], [[islam]] i [[pravoslavlje]]. Sa svjetske pozornice NDH je nestala oslobađanjem teritorije od strane jedinica [[Jugoslavenski partizani|jugoslavenskih partizana]] 1945. godine. == Nastanak == === Bjelovarski ustanak === Hrvati u kraljevskoj vojsci nakon izbijanja rata masovno počinju otkazivati poslušnost. Dana 8. aprila otvoreno su se pobunili 108. pješadijski puk u Velikom Grđevcu i 40. dopunski puk u Severinu. Uz pomoć Hrvatske seljačke zaštite zauzimaju žandarmerijsku stanicu u [[Garešnica|Garešnici]], stižu u [[Bjelovar]] i pružaju podršku gradonačelniku dr. [[Julije Makanec|Juliju Makancu]], koji istog dana proglašava "uskrsnuće hrvatske države". U Bjelovar sljedećeg dana stižu i vojnici iz drugih jedinica, što je bio znak očitog raspada jugoslavenske vojske. === Proglašenje === Od 5. aprila 1941. [[Ante Pavelić]] preko radio stanice glavnog ustaškog stana "Velebit" poziva hrvatski narod na uspostavu NDH. 10. aprila 1941. bivši austrougarski pukovnik [[Slavko Kvaternik]] izvršio je uspostavu NDH preko Radia Zagreb u 16 sati, a njemačka vojska započela je ulaziti u grad [[Zagreb]] sat vremena kasnije. Kvaternik je djelovao u dogovoru sa njemačkim izaslanikom Edmundom Weesenmayerom. Ovaj je u prethodnih desetak dana više puta kontaktirao [[Vladko Maček|Vladka Mačeka]], nagovarajući ga da preuzme čelnu funkciju nove države, što je Maček odbijao. Weeesenmayer je ipak nagovorio Mačeka na izjavu kojom poziva svoje pristaše na mir i lojalnost novoj vlasti. Kvaternikov proglas i Mačekova izjava emitirani su na radiju. ==== Kvaternikov proglas ==== ''Hrvatski narode! Božja providnost i volja našeg saveznika, te mukotrpna višestoljetna borba hrvatskog naroda i velika požrtvovnost našeg poglavnika dr. Ante Pavelića, te ustaškog pokreta u zemlji i inozemstvu, odredili su da danas pred dan uskrsnuća Božjeg sina uskrsne i naša Nezavisna Država Hrvatska. Pozivam sve Hrvate, u kojem god mjestu oni bili, a naročito sve časnike, podčasnike i momčad cjelokupne oružane snage i javne sigurnosti, da drže najveći red i da svi smjesta prijave zapovjedništvu oružane snage u Zagrebu mjesto gdje se nalaze, te da cijela oružana snaga smjesta položi zakletvu vjernosti Nezavisnoj Državi Hrvatskoj i njenom poglavniku. Cjelokupnu vlast i zapovjedništvo cjelokupne oružane snage preuzeo sam danas kao opunomoćenik poglavnika. Bog i Hrvati! Za dom spremni!'' ==== Mačekova izjava ==== ''Hrvatski narode! Pukovnik Slavko Kvaternik, vođa nacionalističkog pokreta u zemlji, proglasio je danas slobodnu i nezavisnu hrvatsku državu na cjelokupnom historijskom i geografskom području Hrvatske, te preuzeo vlast. Pozivam sav hrvatski narod, da se novoj vlasti pokorava. Pozivam sve pristaše HSS, koji su na upravnim položajima, sve kotarske odbornike, općinske načelnike i odbornike itd, da iskreno surađuju s novom narodnom vladom.'' == Administrativna podjela == === Juni 1941. === Tokom juna je dogovorena upravna podjela NDH: * velike župe (na koncu ih je bilo 22) * kotari - 142 (u početku, broj je varirao tokom rata) ** kotarske ispostave - 31 (u početku) * općine - 1006 * grad Zagreb - glavni grad === Juli 1941. === [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatska.png|Podjela NDH 1941-43. godine|250px|mini|desno]] [[Datoteka:NezavisnaDrzavaHrvatskaDistricts1943.png|mini|desno|250px|NDH nakon kapitulacije Italije 1943-45.]] NDH je bila podijeljena na 10 velikih župa. Nakon priprema, koje su trajale četiri mjeseca, napravljena je u julu 1941. konačna podjela na 22 velike župe: {| class="wikitable" style:center ! velika župa ! sjedište |- | ''Zagorje'' | Varaždin |- | ''Prigorje'' | Zagreb |- | ''Bilogora'' | Bjelovar |- | ''Baranja'' | Osijek |- | ''Vuka'' | Vukovar |- | ''Posavje'' | Brod na Savi |- | ''Livac i Zapolje'' | Nova Gradiška |- | ''Gora'' | Petrinja |- | ''Pokupje'' | Karlovac |- | ''Modruš'' | Ogulin |- | ''Vinodol i Podgorje'' | Senj |- | ''Cetina'' | Omiš |- | ''Hum'' | Mostar |- | ''Dubrava'' | Dubrovnik |- | ''Vrhbosna'' | Sarajevo |- | ''Usora i Soli'' | Tuzla |- | ''Lašva i Glaž'' | Travnik |- | ''Pliva i Rama'' | Jajce |- | ''Krbava i Psat'' | Bihać |- | ''Sana i Luka'' | Banja Luka |- |} ==== Kotari u NDH ==== {| class="wikitable" |- | '''Velika župa''' || '''Kotari''' |- | Baranja | [[Đakovo]], [[Donji Miholjac]], [[Našice]], [[Osijek]], [[Slatina|Podravska Slatina]], [[Valpovo]], [[Virovitica]], [[Beli Manastir]] |- | Bilogora | [[Bjelovar]], [[Čazma]], [[Garešnica]], [[Đurđevac]], [[Grubišno Polje]], [[Koprivnica]], [[Križevci]] |- | Bribir - Sidraga | [[Bosansko Grahovo|Grahovo]], [[Drniš]], [[Knin]] |- | Cetina | [[Brač]], [[Hvar]], [[Imotski]], [[Makarska]], [[Omiš]], [[Sinj]] |- | Dubrava | [[Bileća]], [[Čapljina]], [[Dubrovnik]], [[Gacko]], [[Ravno]], [[Stolac (BiH)|Stolac]], [[Trebinje]] |- | Gora | [[Bosanski Novi]], [[Dvor]], [[Glina (grad)|Glina]], [[Kostajnica]], [[Petrinja]], [[Sisak]] |- | Hum | [[Konjic]], [[Ljubuški]], [[Metković]], [[Mostar]], [[Nevesinje]], [[Posušje]] |- | Krbava - Pset | [[Bihać]], [[Bosanska Krupa]], [[Bosanski Petrovac|Hrvatski Petrovac]], [[Cazin]] |- | Lašva - Glaž | [[Fojnica]], [[Travnik]], [[Visoko]], [[Zenica]], [[Žepče]] |- | Lika - Gacka | [[Gospić]], [[Gračac]], [[Korenica]], [[Otočac]], [[Perušić]], [[Udbina]] |- | Livac - Zapolje | [[Bosanska Dubica]], [[Bosanska Gradiška]], [[Daruvar]], [[Nova Gradiška]], [[Novska]], [[Pakrac]], [[Požega]], [[Prnjavor]] |- | Modruš | [[Delnice]], [[Ogulin]], [[Slunj]], [[Vrbovsko]] |- | Pliva - Rama | [[Bugojno]], [[Tomislavgrad|Duvno]], [[Glamoč]], [[Jajce]], [[Kupres]], [[Livno]], [[Prozor]], [[Mrkonjić Grad|Varcar Vakuf]] |- | Pokupje | [[Jastrebarsko]], [[Karlovac]], [[Pisarovina]], [[Vojnić]], [[Topusko]] |- | Posavje | [[Bijeljina]], [[Brčko]], [[Brod (općina)|Brod]], [[Derventa]], [[Gradačac]], [[Županja]] |- | Prigorje | [[Donja Stubica]], [[Dugo Selo]], [[Kutina]], [[Samobor]], [[Sveti Ivan Zelina]], [[Velika Gorica]], [[Zagreb]] |- | Sana - Luka | [[Banja Luka]], [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Kotor Varoš]], [[Prijedor]], [[Sanski Most]] |- | Usora - Soli | [[Doboj]], [[Gračanica]], [[Kladanj]], [[Maglaj]], [[Teslić]], [[Tešanj]], [[Tuzla]], [[Zvornik]] |- | Vinodol - Podgorje | [[Brinje]], [[Crikvenica]], [[Karlobag]], [[Kraljevica]], [[Novi Vinodolski|Novi]], [[Senj]] |- | Vrhbosna | [[Čajniče]], [[Foča]], [[Rogatica]], [[Sarajevo]], [[Srebrenica]], [[Višegrad]], [[Vlasenica]], [[Priboj]], [[Prijepolje]], [[Nova Varoš]], [[Sjenica]]<ref>Vladimir Dedijer - Antun Miletić: "Genocid nad Muslimanima 1941-1945, zbornik dokumenata", Sarajevo, 1990</ref>, [[Kladnica]] |- | Vuka | [[Hrvatska Mitrovica]], [[Hrvatski Karlovci]], [[Ilok]], [[Irig]], [[Ruma]], [[Stara Pazova]], [[Šid]], [[Vinkovci]], [[Vukovar]], [[Zemun]] |- | Zagorje | [[Čakovec]], [[Ivanec]], [[Klanjec]], [[Krapina]], [[Ludbreg]], [[Novi Marof]], [[Pregrada]], [[Prelog]], [[Varaždin]], [[Zlatar]] |} Padom Italije, još neki krajevi su kao posebni kotari ušli u sastav NDH. == Stanovništvo == Nezavisna Država Hrvatska imala je po popisu stanovništva iz 1931. ukupno 6.020.000 stanovnika, a po procjeni [[Vladimir Žerjavić|Vladimira Žerjavića]] za 1941. 6.869.000 (nesigurnost procjene je oko jedan posto). Na području Dalmacije, koje je predano Italiji, živjelo je oko 400.000 Hrvata i nešto Srba. Treba također odbiti Međimurje, koje je cijelo vrijeme postojanja NDH bilo pod mađarskom okupacijom. U odnosu na površinu [[Banovina Hrvatska|Banovine Hrvatske]], NDH je izgubila područje na kojem je živjelo oko 400.000 Hrvata, a dobila područje na kojem je živjelo više od milion Srba. Za vrijeme NDH objavljivani su razni podaci o površini i stanovništvu. [[Hrvoje Matković]] navodi da je prema izvještaju ''Hrvatskog državnog brojidbenog ureda'' (objavljenog 1941.) površina NDH iznosila 115.133&nbsp;km<sup>2</sup>, a imala je 6.966.729 stanovnika. ''(Matković, str. 82)'' Tu međutim nedostaje primjedba (što je iz navedene brojke očito) da je u površinu uračunata i cijela Dalmacija, vjerovatno zato što je u to vrijeme još bila u sastavu NDH. Prema tom izvještaju, od navedenog broja stanovnika bilo je: * 4.817.000 Hrvata (uračunati muslimani), * 1.848.000 Srba, * 145.000 Nijemaca, * 70.000 Mađara, * 37.000 Slovenaca, * 44.267 Čeha i Slovaka. Izvan hrvatskih državnih granica živjelo je po tom izvještaju 1.727.548 Hrvata. [[Ivan Košutić]], međutim, navodi neki drugi izvještaj istog ''Državnog brojidbenog ureda''. Po njemu NDH zauzima državnu teritoriju od 100.265&nbsp;km<sup>2</sup>, ima 6.474.331 stanovnika, od toga: * Hrvata 4.868.831, * Srba 1.250.000, * Nijemaca 170.000, * Mađara 69.000 i * Slovenaca 37.000. Još je objavljeno da u Srbiji i Crnoj Gori živi 280.000 Hrvata, u Baranji, Bačkoj i Banatu 118.725, Kranjskoj i Štajerskoj 18.823, a u različitim krajevima svijeta, pretežno u prekomorskim zemljama, 1.925.000, odnosno sveukupno izvan zemlje živi 2.342.548 Hrvata. U italijanskoj okupacionoj zoni, prema navodima istog ureda, živi oko 100.000 stanovnika Hrvatske. ''(Košutić, str. 57)'' Površina se tu dakle znatno smanjila, također broj stanovnika, ali čak se povećao iskazani broj Hrvata a drastično smanjio broj Srba. Za Nijemce, Mađare i Slovence brojke su iste. ===Usposatava NDH=== [[Slika:NDH poziv Zidovima i Srbima.JPG|thumb|left|Poruka kojom se pozivaju [[Jevreji]] i [[Srbi]] da predaju oružje pod rizikom da budu oštro osuđeni]] Nakon napada Sila Osovine na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. godine i brzog poraza [[Kraljevska jugoslavenska armija|Kraljevske jugoslavenske armije]] (''Jugoslavenske Vojske''), zemlju su okupirale snage Osovine. Sile Osovine su ponudile [[Vladko Maček|Vladku Mačeku]] priliku da formira vladu, budući da su Maček i njegova stranka, Hrvatska seljačka stranka ([[Hrvatska seljačka stranka]] – HSS}}) imali najveću izbornu podršku među jugoslavenskim Hrvatima – ali je Maček odbio tu ponudu.<ref>"Rat i revolucija u Jugoslaviji 1941.-1945." [...]</ref> Vladko Maček, prvak HSS-a, koji je u aprilu 1941. zastupao većinu Hrvata, nije bio voljan prihvatiti "nezavisnost" koja se tada nudila po cijeni koju je [[Adolf Hitler]] nametnuo. Dana 10. aprila 1941. godine njemačka vojska preuzela je kontrolu u [[Zagreb]]u. Uz njihovu podršku, penzionirani potpukovnik [[Slavko Kvaternik]], zamjenik vođe ustaša, proglasio je stvaranje Hrvatska| Nezavisne Države Hrvatske (NDH)]] "u ime Hrvata i poglavnika [[Ante Pavelić]]a".<ref name="Logos 16">{{Cite web|last=Logos|first=Aleksandar A.|title=Jasenovac in Croatia or a short story about a war and mass killing in it|page=16|url=https://www.academia.edu/83102584|access-date=28. 9. 2022}}</ref> Nekoliko dana kasnije, 15. aprila 1941. godine, Ante Pavelić se vratio u Zagreb iz egzila u [[Italija|Italiji]][], a 16. aprila 1941. godine preuzeo je vlast kao državni vođa, ili "Vođa" (Poglavnik), obavljajući funkciju premijera.<ref name="Logos 16"/> Pristajući na zahtjeve Benito Mussolini|Benita Mussolinija]] i fašističkog režima u Kraljevini Italiji, Pavelić je nerado prihvatio Aimonea, 4. vojvodu od Aoste, kao figurativnog kralja NDH pod svojim novim kraljevskim imenom, Tomislav II. Aosta nije bio zainteresiran da bude figurativni kralj Hrvatske: Nakon što je saznao da je imenovan za kralja Hrvatske, rekao je bliskim kolegama da misli da je njegova nominacija bila loša šala njegovog rođaka, kralja [[Viktor Emanuel III od Italije|Viktora Emanuela III]], iako je prihvatio krunu iz osjećaja dužnosti.<ref name="Petacco">{{cite book|last=Petacco|first=Arrigo|title=A Tragedy Revealed: The Story of the Italian Population of Istria, Dalmatia, and Venezia Giulia| publisher=University of Toronto Press|year=2005|pages=26–27|isbn=0-8020-3921-9}}</ref> Nikada nije posjetio NDH i nije imao utjecaja na vladu, kojom je dominirao Pavelić. Sa strateške perspektive, osnivanje NDH bio je pokušaj Mussolinija i Hitlera da smire Hrvate, a istovremeno smanje korištenje resursa Osovine, koji su bili hitnije potrebni za [[Operacija Barbarossa|Operaciju Barbarossa]]. U međuvremenu, Mussolini je iskoristio svoju dugogodišnju podršku hrvatskoj nezavisnosti kao polugu da prisili Pavelića da potpiše sporazum 18. maja 1941. u 12:30, prema kojem su srednja Dalmacija i dijelovi [[Dalmacija|Hrvatskog primorja]] i [[Gorski kotar|Gorskog kotara]] ustupljeni Italiji.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626132957/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765632,00.html|url-status=dead|archive-date=26. 6. 2007|title=Foreign News: Crown of Zvonimir|magazine=TIME|date=26. 5. 1941|access-date=3. 6. 2011}}</ref> Prema istom sporazumu, NDH je bila ograničena na minimalnu [[Mornarica Nezavisne Države Hrvatske|mornaricu]], a italijanskim snagama je data vojna kontrola nad cijelom [[Dalmacija|Hrvatska obala]]. Nakon što je Pavelić potpisao sporazum, drugi hrvatski političari su ga ukorili. Pavelić je javno branio odluku i zahvalio Njemačkoj i Italiji na podršci hrvatskoj nezavisnosti..<ref name="Tanner-p147">[[#Tanner|Tanner, 1997]], p. 147</ref> Nakon što je odbio vodstvo NDH, Maček je pozvao sve na poslušnost i saradnju s novom vladom. [[Katolička crkva]] je također otvoreno podržavala vladu. Prema Mačeku, nova država je u Zagrebu dočekana "valom entuzijazma", često od strane ljudi "zaslijepljenih i opijenih" činjenicom da je nacistička Njemačka "upakovala svoju okupaciju pod eufemističkim nazivom '''Nezavisna Država Hrvatska'''. Ali u selima, napisao je Maček, seljaci su vjerovali da je "njihova borba u proteklih 30 godina da postanu gospodari svojih domova... i njihova zemlja je pretrpjela ogroman udarac".<ref>Maček, pp. 220–231</ref> [[Slika:Židovi izložba ndh 1942.jpg|thumb|right|200px| Antisemitski plakat u Zagrebu, koji reklamira izložbu o "destruktivnom radu Jevreja u Hrvatskoj" i "rješenju jevrejskog pitanja u NDH".]] Dana 16. augusta 1941. godine osnovana je [[Ustaška nadzorna služba]], koja se sastojala od četiri odjeljenja, "Ustaške policije", "Ustaške obavještajne službe" i "Ustaške policije", ''Odbrana'' i ''Kadrovi'', za suzbijanje aktivnosti protiv ustaša, Nezavisne Države Hrvatske i hrvatskog naroda. Služba je eliminirana kao odvojena agencija , januara1943. i funkcije su prenesene na Ministarstvo unutrašnjih poslova pod okriljem „Direkcije za javni red“..{{sfn|Tomasevich|2001|p=341}} Nezadovoljne Pavelićevim režimom u njegovim prvim mjesecima, Sile Osovine su u septembru 1941. zatražile od Mačeka da preuzme vlast, ali je Maček ponovo odbio. Smatrajući Mačeka potencijalnim rivalom, Pavelić ga je potom uhapsio i internirao u [[koncentracijski logor Jasenovac]]. Ustaše u početku nisu imale vojsku ili administraciju sposobnu da kontrolišu cijelu teritoriju NDH. Ustaški pokret je imao manje od 12.000 članova kada je rat počeo. Dok same ustaše procjenjuju broj njihovih simpatizera čak i u ranoj fazi na oko 40.000.<ref>[[#Pavlowitch|Pavlowitch, 2008]] |date=July 2012}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Independent State of Croatia}} * [http://www.axishistory.com/index.php?id=34 Hrvatska u 2. svjetskom ratu, axishistory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704124732/http://www.axishistory.com/index.php?id=34 |date=4. srpnja 2007. }} * [http://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH Nezavisna Država Hrvatska na Portalu znanstvenih časopisa Republike Hrvatske (hrcak.srce.hr)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817225033/https://hrcak.srce.hr/search/?q=NDH |date=17. kolovoza 2021. }} * [http://shp.bizhat.com/Raskid.html Pokušaji preuzimanje uprave od strane NDH u područjima Kvarnera i Hrvatskog primorja nakon 1943.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250429013800/https://shp.bizhat.com/Raskid.html |date=29. 4. 2025 }} {{Drugi svjetski rat}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska|*]] [[Kategorija:Bivša kraljevstva]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Hrvatska u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Fašizam u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Fašizam u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Fašizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Srbiji]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Srbije]] ixlbgfssmd1llol1sljsiz9nw9fbjc0 3. mart 0 4700 3904423 3847506 2026-07-12T02:59:36Z Bosancica by MK 173186 3904423 wikitext text/x-wiki {{MartKalendar}} '''3. mart / ožujak (3. 3)''' jest 62. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (63. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još su 303 dana. == Događaji == * [[1863]] – U [[Washington, D.C.|Washingtonu]] osnovana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država]]. * [[1878]] – Potpisan [[Sanstefanski mir]] između [[Rusko Carstvo|Ruskog]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. * [[1931]] – [[Sjedinjene Američke Države]] prihvataju "[[The Star-Spangled Banner]]" kao službenu [[Državna himna|državnu himnu]]. * [[2008]] – [[Dmitrij Medvedev]] postao [[predsjednik Rusije|predsjednik]] [[Rusija|Rusije]]. == Rođeni == === 19. vijek === * [[1847]] – [[Alexander Graham Bell]], britansko-američki izumitelj * [[1898]] – [[Ahmed Muradbegović]], bosanskohercegovački književnik, pjesnik i pisac pozorišnih djela === 20. vijek === * [[1911]] – [[Jean Harlow]], američka glumica * [[1943]] – [[Ivo Vajgl]], slovenski ministar vanjskih poslova * [[1949]] – [[Jüri Allik]], [[Estonija|estonski]] psiholog * [[1953]] – [[Zico]], brazilski nogometaš i trener * [[1954]] – [[Jelica Sretenović]], srbijanska glumica * [[1957]] – [[Yoshinobu Murase]], [[japan]]ski olimpijski [[biatlon]]ac * 1957 – [[Peter Zelinka]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] [[biatlon]]ac * [[1959]] – [[Duško Vujošević]], crnogorski košarkaški trener * [[1964]] – [[Atsushi Kazama]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac * [[1966]] – [[Jiří Holubec]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] i [[Češka|češki]] [[biatlon]]ac * 1966 – [[Mihail Mišustin]], ruski političar * [[1967]] – [[Svjetlana Bukvić-Nichols]], bosanskohercegovačka i američka kompozitorka * 1967 – [[Naser Orić]], zapovjednik snaga [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] u [[Srebrenica|Srebrenici]] * 1967 – [[Iveta Roubíčková]], [[čehoslovačka]] i [[češka]] [[biatlon]]ka * [[1973]] – [[Areta Ćurković]], hrvatska glumica * [[1974]] – [[Cameron Morton]], [[Australija|australijski]] olimpijski [[biatlon]]ac * [[1977]] – [[Ronan Keating]], irski pop-rok pjevač * [[1992]] – [[Darja Jurlova]], estonska [[biatlon]]ka * [[1999]] – [[Sani Čampara]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[košarka]]š == Umrli == * [[1865]] – [[Mihovil Sučić]], bosanskohercegovački svećenik, ljekar i hirurg * [[1939]] – [[Edmund Beecher Wilson]], američki zoolog i genetičar * [[2018]] – [[Sabit Hadžić]], bosanskohercegovački košarkaš i trener == Praznici == * Dan mučenika ([[Malavi]]) * Dan oslobođenja ([[Bugarska]]) * Dan sportista ([[Egipat]]) * Dan učitelja ([[Liban]]) * [[Hinamatsuri]] ili Dan djevojčica ([[Japan]]) * Majčin dan ([[Gruzija]]) == Vanjski linkovi == {{Commonscat|3 March}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/3/ Na današnji dan (3. mart), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/march-3/ Na današnji dan (3. mart), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Mart|*-03]] 9vs9klfx99clor27iigkykqn74ws29n 3. juni 0 4836 3904378 3892782 2026-07-11T20:07:48Z KWiki 9400 3904378 wikitext text/x-wiki {{JuniKalendar}} '''3. juni / lipanj (3. 6)''' jest 154. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (155. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 211 dana. == Događaji == * [[1992]] – [[Masakri u Seljanima|Masakr u Seljanima]] kod [[Rogatica|Rogatice]]; pobijeno 18 Bošnjaka, među kojima su bili žene i starci. * [[2006]] – [[Crna Gora]] istupila iz državne zajednice [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]]. == Rođeni == === 15. vijek === * [[1423]] – [[Luj XI, kralj Francuske|Luj XI]], francuski kralj === 19. vijek === * [[1808]] – [[Jefferson Davis]], američki političar, vođa [[Konfederacija američkih država|Konfederacije]] u [[Američki građanski rat|Američkom građanskom ratu]] * [[1843]] – [[Fridrik VIII, kralj Danske|Fridrik VIII]], danski kralj * [[1865]] – [[Đorđe V, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|Đorđe V]], engleski kralj * [[1900]] – [[Adelaide Ames]], američka astronomkinja === 20. vijek === * [[1922]] – [[Alain Resnais]], francuski režiser * [[1925]] – [[Derviš Sušić]], bosanskohercegovački književnik * [[1951]] – [[Jill Biden]], američka edukatorica i supruga [[Spisak predsjednika Sjedinjeneih Američkih Država|46.]] [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednika]] [[Sjedinjene Američke Države|SAD-a]] [[Joe Biden|Joea Bidena]] * [[1982]] – [[Jelena Isinbajeva]], [[Rusija|ruska]] [[skok s motkom|skakačica s motkom]] * [[1986]] – [[Rafael Nadal]], španski teniser * [[1989]] – [[Kim Seon-su]], [[Južna Koreja|južnokorejska]] [[biatlon]]ka == Umrli == === 19. vijek === * [[1899]] – [[Johann Strauss mlađi]], bečki [[kompozitor]] === 20. vijek === * [[1918]] – [[Mehmed V]], osmanlijski sultan * [[1924]] – [[Franz Kafka]], češki pisac na [[njemački jezik|njemačkom jeziku]] * [[1967]] – [[Arthur Tedder]], britanski oficir, maršal RAF-a * [[1970]] – [[Adrian Conan Doyle]], engleski književnik * [[1979]] – [[Arno Schmidt]], njemački književnik * [[1989]] – [[Ruhollah Khomeini]], iranski političar i ajatolah === 21. vijek === * [[2001]] – [[Anthony Quinn]], američki glumac * [[2016.]] ** [[Muhammad Ali]], američki [[boks]]er ** [[Sreten Asanović]], [[Crna Gora|crnogorski]] [[književnost|književnik]] * [[2026]] – [[Edin Avdić]], bosanskohercegovački sportski komentator == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|3 June}} *[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/3/ Na današnji dan (3. juni), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} *[http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/june-3/ Na današnji dan (3. juni), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juni003]] n9gmpkbexxbo9ggygqg1h6z23asbnqx 11. juli 0 4876 3904375 3819327 2026-07-11T20:03:49Z KWiki 9400 3904375 wikitext text/x-wiki {{JuliKalendar}} '''11. juli / srpanj (11. 7)''' jest 192. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (193. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još su 173 dana. == Događaji == * [[1690]] – Završila [[bitka na Boyneu]] u današnjoj Irskoj, u kojoj je [[Vilim III, kralj Engleske|Vilim III]] porazio [[Jakov II, kralj Engleske|Jakova II]] i osvojio otok Irsku. * [[1931]] – U [[Prag]]u počela [[Šahovska olimpijada 1931.|Četvrta šahovska olimpijada]], na kojoj je učestvovalo 19 država. * [[1995]] – [[Vojska Republike Srpske]] s paravojnim jedinicama iz [[Jugoslavija|Jugoslavije]] ulazi u [[Srebrenica|Srebrenicu]] i tom prilikom ubija više od 8000 [[Bošnjaci|bošnjačkih]] muškaraca, a transportuje 23.000 žena i djece. Ovaj događaj okarakteriziran je kao [[genocid]] – prvi u [[Evropa|Evropi]] nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. * [[1995]] – Završava bitka na Ćojluku pobjedom boraca [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Petog korpusa]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. == Rođeni == === 16. vijek === * [[1561]] – [[Luis de Góngora]], španski književnik * [[1572]] – [[Ben Jonson]], engleski dramatičar === 18. vijek === * [[1772]] – [[Pietro Carlo Guglielmi]], italijanski kompozitor === 19. vijek === * [[1836]] – [[Carlos Gomes]], brazilski kompozitor * [[1881]] – [[Isabel Martin Lewis]], američka astronomkinja * [[1890]] – [[Arthur Tedder]], britanski oficir, maršal RAF-a === 20. vijek === * [[1922]] – [[Antica Menac]], hrvatska lingvistica * [[1929]] – [[Júlia Sigmond]], mađarsko-rumunska glumica i spisateljica na esperantu * [[1934]] – [[Giorgio Armani]], italijanski modni dizajner * [[1944]] – [[Sali Berisha]], albanski političar i državnik * [[1950]] – [[Nicolae Veştea]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac * [[1956]] – [[Sela Ward]], američka glumica * [[1959]] – [[Suzanne Vega]], američka kantautorica * [[1972]] – [[Michael Rosenbaum]], američki glumac * [[1990]] – [[Caroline Wozniacki]], [[danska]] [[tenis]]erka [[Poljaci|poljskog]] porijekla * [[1992]] – [[Mohamed Elneny]], egipatski nogometaš * [[1995]] – [[Alina Stremous]], ruska i [[Moldavija|moldavska]] [[biatlon]]ka * [[2000]] – [[Judita Traubaitė]], [[Litvanija|litvanska]] [[biatlon]]ka == Umrli == * [[1839]] – [[Mahmud II]], [[sultan]] [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] * [[1942]] – [[Olga Jovičić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[1974]] – [[Pär Lagerkvist]], švedski književnik * [[1982]] – [[Meša Selimović]], jugoslavenski književnik * [[2009]] – [[Žan Marolt]], bosanskohercegovački glumac * [[2023.]] ** [[Milan Kundera]], češko-francuski književnik ** [[Mirsad Tuka]], bosanskohercegovački pozorišni i filmski glumac == Praznici == * [[Međunarodni Dan refleksije i komemoracije Genocida u Srebrenici 1995.]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|11 July}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/11/ Na današnji dan (11. juli), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409071715/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/11/ |date=9. 4. 2023}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/july-11/ Na današnji dan (11. juli), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juli011]] t5om4wfahtr13j39j3m0wos0m126e77 3904376 3904375 2026-07-11T20:04:54Z KWiki 9400 3904376 wikitext text/x-wiki {{JuliKalendar}} '''11. juli / srpanj (11. 7)''' jest 192. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (193. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još su 173 dana. == Događaji == * [[1690]] – Završila [[bitka na Boyneu]] u današnjoj Irskoj, u kojoj je [[Vilim III, kralj Engleske|Vilim III]] porazio [[Jakov II, kralj Engleske|Jakova II]] i osvojio otok Irsku. * [[1931]] – U [[Prag]]u počela [[Šahovska olimpijada 1931.|Četvrta šahovska olimpijada]], na kojoj je učestvovalo 19 država. * [[1995]] – [[Vojska Republike Srpske]] s paravojnim jedinicama iz [[Jugoslavija|Jugoslavije]] ulazi u [[Srebrenica|Srebrenicu]] i tom prilikom ubija više od 8000 [[Bošnjaci|bošnjačkih]] muškaraca, a transportuje 23.000 žena i djece. Ovaj događaj okarakteriziran je kao [[genocid]] – prvi u [[Evropa|Evropi]] nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. * [[1995]] – Završava bitka na Ćojluku pobjedom boraca [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Petog korpusa]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. == Rođeni == === 16. vijek === * [[1561]] – [[Luis de Góngora]], španski književnik * [[1572]] – [[Ben Jonson]], engleski dramatičar === 18. vijek === * [[1772]] – [[Pietro Carlo Guglielmi]], italijanski kompozitor === 19. vijek === * [[1836]] – [[Carlos Gomes]], brazilski kompozitor * [[1881]] – [[Isabel Martin Lewis]], američka astronomkinja * [[1890]] – [[Arthur Tedder]], britanski oficir, maršal RAF-a === 20. vijek === * [[1922]] – [[Antica Menac]], hrvatska lingvistica * [[1929]] – [[Júlia Sigmond]], mađarsko-rumunska glumica i spisateljica na esperantu * [[1934]] – [[Giorgio Armani]], italijanski modni dizajner * [[1944]] – [[Sali Berisha]], albanski političar i državnik * [[1950]] – [[Nicolae Veştea]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac * [[1956]] – [[Sela Ward]], američka glumica * [[1959]] – [[Suzanne Vega]], američka kantautorica * [[1972]] – [[Michael Rosenbaum]], američki glumac * [[1990]] – [[Caroline Wozniacki]], [[danska]] [[tenis]]erka [[Poljaci|poljskog]] porijekla * [[1992]] – [[Mohamed Elneny]], egipatski nogometaš * [[1995]] – [[Alina Stremous]], ruska i [[Moldavija|moldavska]] [[biatlon]]ka * [[2000]] – [[Judita Traubaitė]], [[Litvanija|litvanska]] [[biatlon]]ka == Umrli == * [[1839]] – [[Mahmud II]], [[sultan]] [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] * [[1942]] – [[Olga Jovičić]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[1974]] – [[Pär Lagerkvist]], švedski književnik * [[1982]] – [[Meša Selimović]], jugoslavenski književnik * [[2009]] – [[Žan Marolt]], bosanskohercegovački glumac * [[2023.]] ** [[Milan Kundera]], češko-francuski književnik ** [[Mirsad Tuka]], bosanskohercegovački pozorišni i filmski glumac == Praznici == * [[Međunarodni dan komemoracije genocida u Srebrenici]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|11 July}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/11/ Na današnji dan (11. juli), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409071715/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/11/ |date=9. 4. 2023}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/july-11/ Na današnji dan (11. juli), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juli011]] n0bhyllqcv3xqr0d2yfhi3chjdxn9xi 1890. 0 6627 3904377 3756738 2026-07-11T20:05:57Z KWiki 9400 /* Juli */ 3904377 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}'''1890.''' (MDCCCXC) je bila uobičajena godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u ponedjeljak po julijanskom kalendaru, 1890. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 890. godina 2. milenija, 90. godina 19. stoljeća i prva godina 1890-ih. Od početka 1890. godine, gregorijanski kalendar je bio 12 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == * [[2. juli]] – Potpisana [[Briselska konferencija (1890)|Briselska konferencija]], međunarodni sporazum o ukidanju ropstva. * [[6. august]] – U zatvoru Auburn u [[New York]]u, [[William Kemmler]] je postao prva osoba koja je [[smrtna kazna|smaknuta]] na [[Električna stolica|električnoj stolici]]. * [[23. novembar]] – Desetogodišnja Wilhelmina postala je nakon smrti svoga oca Wilhelma III kraljica [[Holandija|Holandije]]. Do punoljetnosti (1898.) regentstvo je vodila njena majka kraljica Emma. Wilhelmina je za svoje 50-godišnje vladavine (do 1948.) pridonijela učvršćivanju konstitucionalne monarhije i istovremeno demokratizirala političke institucije. * [[29. novembar]] – Otvoreno je zasjedanje prvog [[japan]]skog parlamenta. * [[9. decembar]] – Počelo treće službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1890/91.]] između [[Wilhelm Steinitz|Steinitza]] i [[Isidor Gunsberg|Gunsberga]]; == Rođeni == === Januar=== === Februar === * [[10. februar]] – [[Boris Leonidovič Pasternak]], ruski književnik === Mart === * [[9. mart]] – [[Vječeslav Molotov]], ruski političar * [[31. mart]] – [[William Lawrence Bragg]], engleski fizičar === April === === Maj === === Juni === * [[12. juni]] – [[Egon Schiele]], austrijski crtač i slikar === Juli === * [[11. juli]] – [[Arthur Tedder]], britanski oficir, maršal RAF-a === August === === Septembar === * [[15. septembar]] – [[Agatha Christie]], britanska književnica === Oktobar === * [[14. oktobar]] – [[Dwight D. Eisenhower]], američki general, političar i predsjednik === Novembar === * [[22. novembar]] – [[Charles de Gaulle]], francuski general, političar i državnik === Decembar === * [[4. decembar]] – [[Kosta Manojlović]], srpski kompozitor == Umrli == *[[29. juli]] – [[Vincent van Gogh]], holandsko-flamanski slikar * [[4. august]] – [[Ivan Mažuranić]], hrvatski pjesnik i političar {{Commonscat|1890|1890.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} qr42dyc9x4ys6vr30ycefmzigg7ltyx Genocid u Srebrenici 0 6864 3904352 3833688 2026-07-11T12:04:49Z Tulum387 155909 Proširene reference. 3904352 wikitext text/x-wiki {{Infokutija napad na civile | naziv = Genocid u Srebrenici | dio = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | slika = Memorijalni centar Srebrenica-Potočari.JPG | opis_slike = [[Memorijalni centar Srebrenica - Potočari]] | lokacija = [[Srebrenica]], [[Republika Bosna i Hercegovina]] | meta = [[Bošnjaci]] | koordinate = | datum = 11–19. juli 1995. | vrijeme = | vremenska_zona = | tip = | mrtvih = 8372 | ranjenih = | počinitelji = [[Vojska Republike Srpske]]<br />i jedinica "[[Škorpioni (srpska paravojna jedinica)|Škorpioni]]" | počinitelj = | osumnjičenici = | osumnjičenik = | oružja = | broj_saučesnika = | saučesnici = | branitelji = | branitelj = }} '''Genocid u Srebrenici''' jest [[ratni zločin]] izvršen u julu 1995. za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. Genocid se sastojao od masovnih, planski provedenih ubistava zarobljenih [[Bošnjaci|bošnjačkih]] muškaraca i dječaka između 12 i 77 godina.<ref name="činjenice">{{en simbol}} [http://www.icty.org/x/file/Outreach/view_from_hague/jit_srebrenica_en.pdf Činjenice o Srebrenici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729151837/http://www.icty.org/x/file/Outreach/view_from_hague/jit_srebrenica_en.pdf |date=29. 7. 2014 }}</ref> Desio se u regionu [[Srebrenica|Srebrenice]], a izvršile su ga [[Vojska Republike Srpske]] (VRS) pod komandom generala [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]], te paravojna formacija "[[Škorpioni (srpska paravojna jedinica)|Škorpioni]]",<ref name="Williams">{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |work=The Washington Post |access-date=26. 5. 2011 |first=Daniel |last=Williams |archive-date=26. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526033809/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |url-status=live }}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |format=PDF |date= |access-date=11. 7. 2012 |archive-date=29. 6. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629204823/http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |url-status=live }}</ref> zajedno s nekoliko stotina [[Grčka|grčkih]] i [[Rusija|ruskih]] [[volonter]]a.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=XS1vHuAgcZgC&pg=PA3|title=Memories of Mass Repression: Narrating Life Stories in the Aftermath of Atrocity|author=Norman M. Naimark|year=2011|work=|publisher=Transaction Publishers|access-date=4. 8. 2013|archive-date=9. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609102626/https://books.google.com/books?id=XS1vHuAgcZgC&pg=PA3&hl=en#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}, str. 3. {{en simbol}}</ref><ref>{{cite web | title = Greece faces shame of role in Serb massacre | date = 5. 1. 2013 | publisher = [[The Guardian]] | url = http://www.theguardian.com/world/2003/jan/05/balkans.warcrimes | access-date = 8. 1. 2014 | archive-date = 9. 6. 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240609102930/https://www.theguardian.com/world/2003/jan/05/balkans.warcrimes | url-status = live }} {{en simbol}}</ref> Događaj se smatra jednim od najvećih masakara u [[Evropa|Evropi]] od [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u kojem je ubijeno preko 8.000 ljudi.<ref name="potocarimc.ba">Potocari Memorial Center PRELIMINARY LIST of Missing Persons from Srebrenica '95 [https://web.archive.org/web/20140418221608/http://www.potocarimc.ba/_ba/liste/nestali_a.php]</ref><ref>{{cite web| title = ICTY: The Conflicts| date = | publisher = The [[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]| access-date = 5. 8. 2013| url = http://www.icty.org/sid/322| archive-date = 1. 4. 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20190401100133/http://www.icty.org/sid/322| url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81|title=The United Nations|author=Kirsten Nakjavani Bookmiller|year=2008|work=|publisher=Infobase Publishing|access-date=4. 8. 2013|archive-date=9. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609102607/https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81&hl=en#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}, str. 81.</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25|title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency|author=Christopher Paul, Colin P. Clarke, Beth Grill|year=2010|work=|publisher=Rand Corporation|access-date=4. 8. 2013|archive-date=9. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609102607/https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25&hl=en#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}, str. 25.</ref><ref>{{cite web | title = Mladic Arrives in The Hague | date = 31. 5. 2011 | publisher = [[The New York Times]] | url = http://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html | access-date = 8. 1. 2014 | archive-date = 25. 12. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225160018/https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html%20 | url-status = live }}</ref> Masakr se generalno smatra jednim od najužasnijih događaja u savremenoj evropskoj historiji.<ref name="UN SecGen 10th anniv">[http://www.un.org/News/Press/docs/2005/sgsm9993.doc.htm UN Press Release SG/SM/9993UN, 11/07/2005 "Secretary-General Kofi Annan’s message to the ceremony marking the tenth anniversary of the Srebrenica massacre in Potocari-Srebrenica"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109084054/http://www.un.org/News/Press/docs/2005/sgsm9993.doc.htm |date=9. 11. 2013 }}; preuzeto: 9. 8. 2010.</ref><ref name="iwpr.net">Institute for War and Peace Reporting, Tribunal Update: Briefly Noted (TU No 398, 18. 3. 2005) [http://www.iwpr.net/?p=tri&s=f&o=235656&apc_state=henitri2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017025828/http://iwpr.net/?p=tri&s=f&o=235656&apc_state=henitri2005|date=17. 10. 2011}}</ref> General Ratko Mladić i grupa oficira Vojske Republike Srpske u međuvremenu su optuženi za ratne zločine, uključujući i genocid, pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ). [[MKSJ]] je, između ostalog, donio pravosnažnu presudu u kojoj [[masakr]] u Srebrenici kvalificira kao čin [[genocid]]a.<ref name="činjenice" /> Godine 2004, jednoglasnom presudom u slučaju ''Tužilac protiv Krstića'', Žalbeno vijeće Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), presudilo je da zločin počinjen nad muškim stanovnicima enklave Srebrenica predstavlja genocid, zločin prema međunarodnom pravu.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19. 4. 2004|access-date=23. 3. 2021|at=para. 37|archive-date=1. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801114904/https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|url-status=live}}</ref> Presudu je podržao i [[Međunarodni sud pravde]] (ICJ) 2007. godine.<ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26. 2. 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 §&nbsp;297 |quote=The Court concludes that the acts committed at Srebrenica falling within Article II ''(a)'' and ''(b)'' of the Convention were committed with the specific intent to destroy in part the group of the Muslims of Bosnia and Herzegovina as such; and accordingly that these were acts of genocide, committed by members of the VRS in and around Srebrenica from about 13 July 1995. |access-date=23. 3. 2021 |archive-date=1. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> Zaključeno je da nasilno premještanje i zlostavljanje između 25.000 i 30.000 bošnjačkih žena, djece i starijih osoba predstavlja genocid, zajedno sa ubistvima i razdvajanjem muškaraca koja su se desila tokom tog zločina.<ref>{{citation |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref=Case No. IT-98-33-A |date=19. 4. 2004 |at=Para. 33 |work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date=23. 3. 2021 |archive-date=1. 8. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801114904/https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/tolimir/acjug/en/150408_judgement.pdf|title=Prosecutor v. Zdravko Tolimir, ICTY Appeals Chamber Judgement|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991|date=8. 4. 2015|ref=Case No. IT-05-88/2-A|access-date=23. 3. 2021|archive-date=3. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303120309/https://www.icty.org/x/cases/tolimir/acjug/en/150408_judgement.pdf|url-status=live}}</ref> U godinama 2013, 2014. i ponovo 2019. godine, država [[Nizozemska]] je proglašena odgovornom pred nizozemskim Vrhovnim sudom i pred Haškim okružnim sudom jer nije učinila dovoljno da spriječi više od 300 ubistava Bošnjaka u Srebrenici.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (English translation) |date=6. 9. 2013 |access-date=23. 3. 2021 |archive-date=27. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=23. 3. 2021 |archive-date=24. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224182927/https://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=23. 3. 2021|work=Time|location=The Hague|archive-date=25. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372| title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19. 7. 2019| access-date=23. 3. 2021| archive-date=25. 2. 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210225181845/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372| url-status=live}}</ref> [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]], 23. maja 2024, usvojila je [[Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 78/282|Rezoluciju o genocidu u Srebrenici]], pri čemu su 84 zemlje glasale za usvajanje Rezolucije, 68 je ostalo suzdržano, a 19 zemalja je bilo protiv.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide|title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide|date=23. 5. 2024|website=euronews|language=en|access-date=23. 5. 2024|archive-date=23. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523155324/https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=23. 5. 2024 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=23. 5. 2024 |website=www.ohchr.org |archive-date=23. 5. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523192238/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |url-status=live }}</ref> == Uvod == [[Datoteka:HuseinovicSadik.jpg|mini|desno|200px|Mezar 13-godišnjeg dječaka]] [[Datoteka:Srebrenica2007.jpg|mini|desno|200px|Priprema za ukop 465 žrtava genocida, 11. juli 2007<ref>http://www.idoconline.info/digitalarchive/public/browsing/bydate/index.cfm/fuseaction/listarticles/code/01.01.04/year/2007/month/7/day/11/{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>]] [[Datoteka:Srebrenica position.png|mini|desno|200px|Srebrenica]] [[Datoteka:Memorijalni centar Srebrenica-Potočari2.JPG|mini|desno|200px|Memorijalni centar Srebrenica-Potočari]] [[Datoteka:Memorijalni centar Srebrenica-Potočari3.JPG|mini|desno|200px|Memorijalni centar Srebrenica-Potočari]] [[Republika Bosna i Hercegovina]] je svoj put prema nezavisnosti započela 15. oktobra 1991. parlamentarnom deklaracijom o suverenosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/hr/dan-kada-je-bosna-i-hercegovina-krenula-svojim-putem/a-15462620|title=Dan kada je Bosna i Hercegovina krenula svojim putem|website=dw.com|language=|access-date=11. 7. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/bs/godi%C5%A1njica-reafirmacije-suverenosti-bih/a-15462363|title=Godišnjica reafirmacije suverenosti BiH|website=dw.com|language=|access-date=11. 7. 2026}}</ref> Evropska zajednica je priznala Republiku Bosnu i Hercegovinu 6. aprila 1992, a Sjedinjene Američke Države učinile su to idućeg dana.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/na-danasnji-dan-prije-31-godinu-sad-priznale-nezavisnost-bosne-i-hercegovine/491166|title=Na današnji dan prije 31 godinu: SAD priznale nezavisnost Bosne i Hercegovine|date=7. 4. 2023|website=radiosarajevo.ba|language=|access-date=11. 7. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/7215/bosna-i-hercegovina-slavi-28-godina-nezavisnosti|title=Bosna i Hercegovina slavi 28 godina nezavisnosti {{!}} Sarajevo.ba|website=www.sarajevo.ba|language=|access-date=11. 7. 2026}}</ref> Međutim, problem nije bio riješen međunarodnim priznanjem, jer je u to vrijeme počela ofanziva srpskih snaga za osvajanje i etničko čišćenje teritorije. Međunarodna zajednica pokušala je u više navrata uspostaviti mir, no ti pokušaji imali su tek ograničen uspjeh. U istočnom dijelu Bosne, koji je u blizini Srbije, razvio se osobito žestok napad Srba.<ref>{{Cite web|url=https://ba.boell.org/bhs/2017/06/30/etnicko-ciscenje-u-bosni-odnijela-ih-je-voda|title=Etničko čišćenje u Bosni: "Odnijela ih je voda " {{!}} Heinrich Böll Stiftung {{!}} Sarajevo - Bosna {{!}} Hercigovina {{!}} Sjeverna Makedonija|website=ba.boell.org|language=|access-date=11. 7. 2026}}</ref> Pripadnici [[VRS]] su namjeravali sačuvati Bosnu i Hercegovinu kao sastavni dio Jugoslavije. To je bio njihov temeljni, dugoročni i politički cilj u Bosni i Hercegovini. Željeli su živjeti u istoj državi sa drugim Srbima, a jedina država koja je to mogla garantirati bila je bivša Jugoslavija. Shvatili su da područje srednjeg Podrinja za njih ima ogromno strateško značenje. Bez područja srednjeg Podrinja ne bi bilo [[Republika Srpska|Republike Srpske]], ne bi bilo teritorijalnog integriteta srpskih etničkih teritorija. Umjesto toga, srpsko stanovništvo bi bilo prisiljeno prihvatiti takozvani status enklave na svojim etničkim teritorijama. Teritorija bi bila podijeljenja na dva dijela, cijelo područje bi bilo razbijeno i bilo bi odvojeno od same Srbije i područja nastanjenih gotovo 100% srpskim stanovništvom. Usprkos tome što je u Srebrenici stanovništvo bilo pretežno bošnjačko, srpske paravojne snage sa tog područja i iz susjednih dijelova istočne Bosne početkom 1992. godine su na nekoliko sedmica okupirale grad. Međutim, u maju 1992. grupa boraca Armije RBiH pod komandom [[Naser Orić|Nasera Orića]] uspjela je ponovo osvojiti Srebrenicu. Tokom nekoliko idućih mjeseci jedinice pod komandom Nasera Orića širili su oslobođeni teritorij serijom iznenadnih napada. Do septembra 1992. snage Armije RBiH iz Srebrenice spojile su se sa snagama iz [[Žepa|Žepe]], grada pod bošnjačkom kontrolom južno od Srebrenice. Do januara 1993. enklava je dodatno proširena, tako da je uključivala [[Cerska|Cersku]], enklavu pod kontrolom Bošnjaka, koja se nalazila zapadno od Srebrenice. U to vrijeme srebrenička enklava dostigla je površinu od 900&nbsp;km<sup>2</sup>, no nikada se nije spojila sa glavnim područjem pod bošnjačkom kontrolom na zapadu. U januaru 1993. jedinice pod komandom Nasera Orića, u potrazi za hranom, napale su srpsko selo [[Kravica (Bratunac)|Kravica]]. U [[Masakr u Kravici|napadu]] je ubijeno 35 vojnika VRS i 11 srpskih civila,<ref name="OR">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/oric/tjug/en/ori-jud060630e.pdf|title=Prosecutor vs. Naser Orić - Judgement|publisher=[[Međunarodni sud za ratne zločine počinjene na području bivše Jugoslavije]]|author=|date=30-06-2006|access-date=15-09-2010|archive-date=6. 6. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606110019/http://www.icty.org/x/cases/oric/tjug/en/ori-jud060630e.pdf|url-status=live}}</ref> nakon čega su jedinice [[VRS]] odgovorile kontraofanzivom koja je trajala tokom nekoliko idućih mjeseci, osvojivši na kraju sela [[Konjević Polje]] i Cersku, prekinuvši vezu između Srebrenice i Žepe i smanjivši veličinu srebreničke enklave na 150&nbsp;km<sup>2</sup>. Stanovnici obližnjih područja, Bošnjaci, slili su se u Srebrenicu, tako da se broj njenih stanovnika popeo na 50.000 do 60.000 ljudi. Za vrijeme tih vojnih aktivnosti tokom mjeseci nakon januara 1993. pojavili su se izvještaji o teroru Bošnjaka nad srpskim civilima, kao i o srpskom teroru nad bošnjačkim civilima. Komandant Zaštitnih snaga UN-a ([[UNPROFOR]]), francuski general [[Philippe Morillon]], posjetio je Srebrenicu u martu 1993. Do tada je grad već postao prenapučen i vladali su uslovi opsade. Srpske snage su u svom napredovanju prekinule dovod vode, tako da u gradu tekuće vode gotovo i nije bilo. Ljudi su struju dobijali iz improvizovanih generatora za električnu struju. Hrana, lijekovi i druge nužne potrepštine bili su izuzetno rijetki. Prije odlaska, general Morillon je na javnom skupu uspaničenim stanovnicima Srebrenice rekao da se grad nalazi pod zaštitom UN-a i da ih on nikad neće napustiti. Između marta i aprila 1993. iz Srebrenice je pod pokroviteljstvom Visokog komesarijata [[UN]]-a za izbjeglice ([[UNHCR]]) evakuisano otprilike 8.000 do 9.000 Bošnjaka. Evakuacijama su se, međutim, protivile bosanske vlasti u Sarajevu, smatrajući da se time doprinosi "etničkom čišćenju" teritorije. Srpske vlasti su i dalje ostale usredotočene na zauzimanje enklave koja je zbog svoje blizine srbijanskoj granici i zbog činjenice da je bila potpuno okružena teritorijom pod kontrolom Srba bila i strateški važna i lako osvojiva. Pripadnici [[VRS]] su 13. aprila 1993. predstavnicima UNHCR-a rekli da će u roku od 2 dana napasti grad ako se Bošnjaci ne predaju i ne pristanu na evakuaciju. === April 1993. === [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih naroda|Vijeće sigurnosti]] je 16. aprila 1993. reagiralo tako što je donijelo [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih naroda 819|Rezoluciju 819]] kojom je proglasilo da "sve strane i drugi, Srebrenicu i njenu okolinu trebaju smatrati ''[[Zaštićena zona Ujedinjenih nacija|zaštićenom zonom]]'' koja se ne smije oružano napadati niti izlagati nekom drugom neprijateljskom činu." Istovremeno su još dvije enklave, [[Žepa]] i [[Goražde]], stavljene pod zaštitu [[UN]]-a. Prva grupa vojnika [[UNPROFOR]]-a stigla je u Srebrenicu 18. aprila 1993. Općenito se smatralo da su srpske snage koje su okruživale enklavu disciplinovane i dobro naoružane. [[Vojska Republike Srpske]] je bila organizovana po teritorijalnom principu i Srebrenica je pripadala području pod kontrolom [[Drinski korpus Vojske Republike Srpske|Drinskog korpusa]]. Oko enklave je bilo razmješteno između 1000 i 2000 vojnika iz tri brigade Drinskog korpusa, a te snage bile su opremljene tenkovima, oklopnim vozilima, artiljerijskim oružjem i [[minobacači]]ma. Jedinica [[ARBiH]] koja je ostala u enklavi, odnosno [[28. divizija Armije Bosne i Hercegovine|28. divizija]], nije bila ni dobro organizovana, a niti dobro opremljena. Nedostajala je čvrsta komandna struktura i sistem komunikacije, neki od vojnika ARBiH imali su stare lovačke puške ili uopšte nisu imali oružja, a samo nekolicina njih imala je prave uniforme. Međutim, Pretresno vijeće Haškog tribunala saslušalo je i svjedočenja da 28. divizija nije bila onako slaba kakvom su je neki opisivali. Sigurno je da je broj ljudi u 28. diviziji nadmašivao broj ljudi u Drinskom korpusu, pri čemu su redovno protiv snaga VRS-a na tom području vršena izviđanja i diverzije. Od samog početka obje strane u sukobu su kršile sporazum o "zaštićenoj zoni". Pretresno vijeće je čulo svjedočenja o smišljenoj strategiji Srba da se međunarodnim konvojima pomoći ograniči pristup u enklavu. [[Potpukovnik]] [[Thomas Karremans]], zapovjednik [[Nizozemski bataljon UNPROFOR-a|Nizozemskog bataljona]], izjavio je u svom svjedočenju da su srpske snage sprečavale njegovom ljudstvu da se vrati u enklavu te da se sprečavalo i unošenje opreme i municije. Nužne potrepštine, poput hrane, lijekova i goriva, bivale su sve rjeđe. Neki Bošnjaci u Srebrenici žalili su se na napade srpskih vojnika. Pretresno vijeće je saslušalo velikim dijelom neosporeno i vjerodostojno svjedočenje o sistematskom odbijanju Bošnjaka da se pridržavaju sporazuma o demilitarizaciji "zaštićene zone". Bošnjački helikopteri su letjeli, kršeći time odredbu o zoni zabrane letenja, ARBiH je otvarala vatru prema srpskim linijama i kretala se kroz "zaštićenu zonu", 28. divizija se nastavila naoružavati, a ARBiH je prisvojila barem jedan dio [[Humanitarna pomoć|humanitarne pomoći]] koji je stizao u enklavu. [[VRS]] se činilo da bošnjačke snage u Srebrenici koriste "zaštićenu zonu" kao podesnu bazu za pokretanje ofanziva protiv njih, a da UNPROFOR ništa ne čini kako bi to spriječio. General [[Sefer Halilović|Halilović]] je priznao da su helikopteri letjeli i time kršili zabranu letenja, te da je on lično poslao osam helikoptera sa municijom za 28. diviziju. U moralnom smislu on to nije shvaćao kao kršenje sporazuma o "zaštićenoj zoni", s obzirom na činjenicu da su Bošnjaci od početka bili izuzetno loše opskrbljeni oružjem. === Početak 1995. === [[Datoteka:Memorijalni centar Srebrenica-Potočari4.JPG|mini|desno|200px|Spomen ploča u Memorijalnom centru Potočari]] [[Datoteka:Memorijalni centar Srebrenica-Potočari5.JPG|mini|desno|200px|Spomen ploča u Memorijalnom centru Potočari]] Početkom 1995. do enklave je uspijevalo stići sve manje konvoja sa zalihama. Vojnici Nizozemskog bataljona koji su stigli u januaru 1995. vidjeli su kako se situacija tokom mjeseci nakon njihovog dolaska rapidno pogoršava. Već siromašni izvori opskrbe za civilno stanovništvo još su se više smanjili, pa su čak i rezerve u hrani, lijekovima, gorivu i municiji snaga UN-a postale opasno male. Na kraju su mirotvorne snage imale toliko malo goriva da su bile prisiljene enklavom patrolirati pješice. Vojnicima Nizozemskog bataljona, koji su radi dopusta napustili to područje, nije bilo dopušteno da se vrate i njihov broj je sa 600 spao na 400 ljudi. U martu i aprilu nizozemski vojnici primijetili su jačanje srpskih snaga u blizini dva osmatračka punkta, OP Romeo i OP Quebec. Činilo se da su novopridošli srpski vojnici opremljeniji i disciplinovaniji. Jedan od komandanata bosnjačkih snaga rekao je jednom vojniku Nizozemskog bataljona da [[VRS]] ima u planu zauzeti ta dva osmatračka punkta. === Proljeće 1995. === U martu 1995. [[Radovan Karadžić]], predsjednik [[RS|Republike Srpske]], reagujući na pritisak međunarodne zajednice da se okonča rat i na tekuće napore da se pregovorima postigne mirovni sporazum, izdao je direktivu [[VRS]]-u u vezi sa dugoročnom strategijom snaga VRS-a u enklavi. U toj direktivi, poznatoj pod nazivom "[[Direktiva 7]]", konkretno se navodi da VRS treba {{Citat|...izvršiti potpuno fizičko odvajanje Srebrenice od Žepe, čime sprečiti i pojedinačno komuniciranje između ovih enklava. Svakodnevnim planskim i osmišljenim borbenim aktivnostima stvoriti uslove totalne nesigurnosti, nepodnošljivosti i besperspektivnosti daljnjeg opstanka i života mještana u Srebrenici...}} Tačno kao što je i bilo predviđeno tom direktivom, sredinom 1995. humanitarna situacija za bošnjačke civile i vojno osoblje u enklavi postala je katastrofalna. Početkom jula 1995. iz niza izvještaja 28. divizije vidi se kako su snage ABiH u enklavi hitno tražile deblokadu koridora za humanitarnu pomoć i kako je, kad to nije uspjelo, došlo do tragedije civila koji umiru od gladi === 6-11. juli 1995. === [[Datoteka:Srebrenicatenkovi.JPG|mini|Srpski tenkovi tokom napada na Srebrenicu]] Ofanziva VRS-a na Srebrenicu započela je 6. jula 1995. Tokom sljedećih dana pet posmatračkih punktova [[UNPROFOR]]-a u južnom dijelu enklave padaju jedan za drugim uslijed napredovanja snaga VRS. Neki od [[Nizozemska|nizozemskih]] vojnika povukli su se u enklavu nakon što su njihovi položaji bili napadnuti, dok su se posade drugih posmatračkih punktova predale [[VRS]]. Istovremeno su se odbrambene snage ARBiH našle pod teškom vatrom i bile potisnute prema gradu. Ujutro 10. jula 1995. situacija u samoj Srebrenici bila je napeta. Stanovnici, od kojih su neki bili naoružani, preplavili su ulice grada. Potpukovnik Karremans slao je hitne zahtjeve kojima je tražio zračnu podršku [[NATO]]-a za odbranu grada, no nikakva pomoć nije stigla do otprilike 14:30 11. jula 1995, kad je NATO bombardirao tenkove VRS-a koji su se primicali gradu. Avioni NATO-a pokušali su bombardovati i artiljerijske položaje VRS-a iznad grada, no tu su operaciju morali prekinuti zbog slabe vidljivosti. Planovi NATO-a da nastavi sa zračnim napadima odbačeni su nakon što je VRS zaprijetio da će ubiti nizozemske vojnike koji su bili u zarobljeništvu VRS-a, te da će granatirati bazu UN-a u Potočarima izvan grada, kao i okolna područja, na koja je pobjeglo 20.000 do 30.000 civila. == Masakr == [[Datoteka:Map 61 - Bosnia - Srebrenica & Zepa, July 1995, bosnian.jpg|500px|mini|desno|Mapa događaja u području Srebrenice i Žepe jula 1995.]] === Potočari === Suočeni sa činjenicom da je Srebrenica pala pod kontrolu srpskih snaga, na hiljade bošnjačkih stanovnika Srebrenice pobjeglo je u Potočare, kako bi potražili zaštitu u bazi UN-a. Do večeri 11. jula 1995. u Potočarima se okupilo oko 20.000 do 25.000 bošnjačkih izbjeglica. Njih nekoliko hiljada nahrupilo je u samu bazu UN-a, dok su se drugi smjestili po obližnjim fabrikama i poljima. Iako su tamo velikom većinom bili okupljeni žene, djeca, starije osobe i osobe s invaliditetom, svjedoci su procijenili da se u samoj bazi UN-a nalazilo najmanje 300 muškaraca, dok ih je u masi izvan baze bilo između 600 i 900. Uslovi u Potočarima bili su užasni. Bilo je vrlo malo hrane i vode, a julske vrućine su bile nesnosne. Jedan od oficira Nizozemskog bataljona situaciju je opisao na sljedeći način:{{Citation needed}} {{Citat|...Bili su u stanju panike, bili su uplašeni i gurali su se prema vojnicima, mojim vojnicima, vojnicima UN-a koji su ih pokušavali smiriti. Ljudi koji bi pali, bili su pregaženi. Situacija je bila haotična...}} ==== 12-13. juli==== Kako je prolazio 12. juli 1995, i ovako teški fizički uslovi postali su još gori zbog aktivne kampanje terora koja je povećala paniku stanovništva, tako da su svi izbezumljeno željeli otići. Izbjeglice u bazi vidjele su srpske vojnike kako pale kuće i stogove sijena. Tokom poslijepodneva 12. jula 1995. srpski vojnici su se umiješali u masu. Jedan se svjedok sjeća kako je čuo vojnike da psuju Bošnjake i govore im da odu, da će biti poklani, da je to srpska zemlja. Došlo je do ubistava. U kasnim jutarnjim satima 12. jula 1995. jedan svjedok je vidio hrpu od 20 do 30 tijela nagomilanih iza zgrade "Transporta" u Potočarima, uz neki stroj nalik na traktor. Drugi je svjedok izjavio da je 12. jula oko 12 sati vidio jednog vojnika kako je nožem ubio dijete usred gomile prognanika. Izjavio je također da je iza fabrike cinka vidio srpske vojnike kako ubijaju više od stotinu bošnjačkih muškaraca i potom utovaruju njihova tijela na kamion. Kako se smračilo, teror se pojačao. Krici, puščana paljba i drugi zastrašujući zvuci mogli su se čuti tokom cijele noći i niko nije mogao da spava. Vojnici su izvlačili ljude iz gomile i odvodili ih. Neki bi se vratili, a neki ne. Jedan svjedok je ispričao da su te noći odveli trojicu braće, od kojih je jedan bio tek dijete, dok su ostali bili adolescenti. Kada je majka dječaka krenula da ih traži, našla ih je zaklane. Te noći je bolničar Holadnskog bataljona naletio na dvojicu srpskih vojnika koji su silovali jednu mladu ženu: {{Citat|...Vidjeli smo dvojicu srpskih vojnika, od kojih je jedan čuvao stražu, a drugi je, skinutih pantalona, ležao na jednoj djevojci. Vidjeli smo da djevojka leži na tlu, na nekoj vrsti dušeka. Na dušeku je bilo krvi, čak je i ona bila pokrivena krvlju. Na nogama je imala modrice. I po nogama joj je tekla krv. Bila je u potpunom šoku. Bila je potpuno izbezumljena...}} Tokom noći i rano idućeg jutra među masom su se proširile priče o silovanjima i ubistvima, pa je u logoru zavladao još veći strah. ==== Odvajanje bošnjačkih muškaraca ==== [[Datoteka:Srebrenicaodvajanje.JPG|mini|Slika srpskih vojnika kako odvajaju bošnjačke muškarce u Potočarima, 12. jula 1995.]] Od jutra 12. jula srpske snage počele su da izdvajaju muškarce od ostalih izbjeglica u Potočarima i drže ih na zasebnim mjestima. Jedan svjedok iz Nizozemskog bataljona vidio je kako muškarce odvode na jednu lokaciju ispred fabrike cinka i potom kako ih iste večeri odvoze kamionom. Nadalje, kada su se bošnjačke izbjeglice počele ukrcavati u autobuse, srpski vojnici sistematski su izdvajali vojno sposobne muškarce koji su se u gužvi pokušavali ukrcati. Ponekad bi zadržali i mlađe i starije muškarce. Ti su ljudi odvođeni u zgradu u Potočarima poznatu kao "bijela kuća". Već uvečer 12. jula major Franken čuo je da muškarci ne stižu zajedno sa ženama i djecom na odredište u Kladnju. Dana 13. jula 1995. vojnici Nizozemskog bataljona primijetili su jasne znake da [[VRS]] ubija neke od bošnjačkih muškaraca koji su bili izdvojeni. Tako je, na primjer, vodnik Vaasen vidio dvojicu vojnika kako jednog čovjeka odvode iza "bijele kuće". Čuo je potom hitac i vidio kako se ta dvojica vojnika vraćaju sami. Jedan drugi oficir Nizozemskog bataljona vidio je srpske vojnike kako jednog nenaoružanog čovjeka ubijaju jednim hicem u glavu. Čuo je i 20-40 hitaca iz vatrenog oružja na sat tokom cijelog poslijepodneva. Kada su nizozemski vojnici pukovniku Josephu Kingoriju, vojnom posmatraču Ujedinjenih nacija (UNMO) na području Srebrenice, rekli da odvode muškarce iza "bijele kuće" i da se ti muškarci više ne vraćaju, pukovnik Kingori se tamo uputio da bi ispitao što se događa. Kako se približavao tom mjestu, začuo je pucnje, no srpski vojnici su ga zaustavili prije no što je mogao da ustanovi šta se događa. === Kolona bošnjačkih muškaraca === Kako je situacija u Potočarima uvečer 11. jula 1995. postajala sve kritičnija, među Bošnjacima se proširio glas da se vojno sposobni muškarci trebaju povući u šumu, organizirati kolonu zajedno sa pripadnicima 28. divizije Armije Republike Bosne i Hercegovine i pokušati se probiti prema teritoriji na sjeveru, pod kontrolom bosanskih vlasti. 11. jula oko 22 sata "komanda divizije", zajedno s bošnjačkim općinskim vlastima Srebrenice, donijela je odluku da se organizira kolona. Mlađi muškarci bojali su se da će ih ubiti ako padnu u srpske ruke u Potočarima i vjerovali da su im šanse veće ako kroz šume pokušaju pobjeći do Tuzle. Kolona se okupila u blizini sela [[Jaglići]] i [[Šušnjari]] i počela se kretati prema sjeveru. Svjedoci su procijenili da se u koloni povlačilo između 10.000 i 15.000 ljudi. Oko trećina muškaraca u koloni bili su vojnici Armije BiH iz 28. divizije, iako nisu svi vojnici bili naoružani. Oko ponoći 11. jula 1995. kolona se počela kretati duž poteza [[Konjević Polje]]-[[Bratunac]]. 12. jula srpske snage pokrenule su artiljerijski napad na kolonu koja je prelazila asfaltnu cestu na području između Konjević Polja i [[Nova Kasaba|Nove Kasabe]], na putu prema [[Tuzla|Tuzli]]. Samo otprilike jedna trećina muškarca uspješno je prešla asfaltnu cestu i kolona je razbijena u dva dijela. Cijeli dan i noć ostatak kolone bio je izložen jakoj vatri i granatiranju. Ljudi sa začelja kolone koji su preživjeli te patnje opisali su tu akciju kao "lov na ljude". Muškarci Bošnjaci, koji su u Potočarima odvojeni od žena, djece i staraca (čiji broj je iznosio otprilike 1000), prebačeni su u [[Bratunac]], gdje su kasnije dovedeni bošnjački muškarci zarobljeni u koloni. Hiljade zarobljenih Bošnjaka, koji su u zarobljeništvo dospjeli nakon zauzimanja Srebrenice, pogubljeni su gotovo do posljednjeg čovjeka. Neke su ubijali vojnici koji su ih zarobili, pojedinačno ili u malim grupama, a neki su ubijeni na mjestima na kojima su bili privremeno zarobljeni. Međutim, većina njih pobijena je u pažljivo isplaniranim masovnim egzekucijama, počevši od 13. jula, i to na području odmah sjeverno od Srebrenice. Većina masovnih egzekucija odvijala se prema tačno utvrđenom obrascu. Muškarce su prvo odvodili u prazne škole ili skladišta. Nakon što bi ih tamo držali nekoliko sati, ukrcali bi ih u autobuse ili kamione, odveli na neko drugo mjesto i tamo ih pogubili. Polja na kojima su vršene egzekucije obično su se nalazila na osami. Zarobljenici su bili nenaoružani, no u mnogim slučajevima preduzeti su koraci da se otpor svede na najmanju mjeru, tako što su zarobljenicima stavljali poveze na oči, ruke vezali na leđima ili skidali cipele. Kada bi stigli na mjesta egzekucije, ljude su u malim grupama skidali sa kamiona, postrojavali ih i strijeljali. One koji su preživjeli prve rafale iz vatrenog oružja ubijali bi pojedinačnim hicem, no katkada ih se prethodno ostavljalo da neko vrijeme pate. === Plan === Napravljen je koordinirani plan da se zarobe svi vojno sposobni bošnjački muškarci. Među zarobljenima našli su se, u stvari, mnogi dječaci znatno mlađi od te dobi i muškarci koji su bili nekoliko godina stariji, a koji su ostali u enklavi nakon zauzimanja Srebrenice. Ti muškarci i dječaci su se našli na udaru, bez obzira na to da li su odlučili da pobjegnu u Potočare ili da se pridruže koloni Bošnjaka. Iako su pripadnici [[VRS]]-a duže vrijeme bili optuženi za masakr, priznanja od srpskih vlasti nije bilo sve do juna 2004, kada su priznale da su njihove sigurnosne snage počinile pokolj. Komisija za Srebrenicu Republike Srpske u svom finalnom izvještaju priznala je da je ubistvo više od 7800 Bošnjačkih muškaraca i dječaka bilo planirano te ustanovila da je više od 7800 ljudi ubijeno nakon što su skupljene 34 liste imena žrtava. === Masovne egzekucije === [[Datoteka:Mass Graves.jpg|mini|Satelitski snimak moguće masovne grobnice u području Konjević Polja]] Obimno planiranje i koordinacija na visokom nivou, bez čega ne bi u nekoliko dana bilo moguće pobiti hiljade ljudi, su očigledni i iz najšturijeg opisa razmjera i metodičnosti kojom su egzekucije bile izvršavane. ==== 13. jula 1995. ujutro: Egzekucije na Jadru ==== Jedna egzekucija manjih razmjera izvršena je na rijeci [[Jadar]] 13. jula 1995. 17 muškaraca odvezeno je na mjesto na obali Jadra. Muškarce su onda postrojili i strijeljali. Jedan svjedok, koga je metak pogodio u kuk, skočio je u rijeku i uspio pobjeći. ==== 13. juli 1995. popodne: Egzekucije u Cerskoj dolini ==== Prva velika egzekucija dogodila se popodne 13. jula 1995. Između 1000 i 1500 bošnjačkih muškaraca iz kolone, koji su bježali kroz šumu i bili zarobljeni i zatočeni na poljani kod Sandića, popodne 13. jula 1995, autobusima ili pješke, odvedeno je u skladište u Kravici. Oko 18 sati, kad se skladište napunilo, vojnici su počeli ubacivati ručne bombe i pucati direktno u ljude nagurane u skladištu. Jedan od preživjelih prisjeća se: ''Odjednom, u skladištu je nastala velika pucnjava, a mi nismo znali odakle dolazi. Bilo je pušaka, ručnih bombi, rafala, u skladištu se tako zamračilo da ništa nismo mogli da vidimo. Ljudi su počeli jaukati, vikati, zapomagati. Onda bi nastalo zatišje, pa bi onda odjednom sve počelo iznova. I tako su oni nastavili pucati sve dok nije pala noć.'' Stražari raspoređeni oko zgrade ubijali su zatvorenike koji su pokušavali pobjeći kroz prozore. Kad je pucnjava prestala, skladište je bilo puno leševa. Analiza kose, krvi i ostataka eksplozivnih materijala sakupljeni u skladištu Kravica jaki su dokazi da je ondje došlo do ubijanja. Na zidovima i podu zgrade vještaci su pronašli tragove hitaca, ostatke eksplozivnog materijala, metaka i čahura, kao i ostatke ljudske krvi, kostiju i tkiva. Forenzički dokazi koje je predočio tužilac upućuju na vezu između skladišta u Kravici, primarne masovne grobnice poznate kao Glogova 2 i sekundarne grobnice poznate pod nazivom Zeleni Jadar 5. ==== 13-14. juli 1995: Tišća ==== Autobusi pretrpani bošnjačkim ženama, djecom i starcima na putu iz Potočara u Kladanj bili su zaustavljeni u Tišći i pretraženi, a bošnjački muškarci koji su u njima nađeni iskrcani su iz autobusa. Svjedočenje otkriva da je u Tišći izvršena vrlo organizovana operacija. Jednog svjedoka u slučaju Krstić, su sa tog kontrolnog punkta odveli u obližnju školu gdje se već nalazio izvjestan broj drugih zarobljenika. Jedan oficir je dao uputstva vojniku koji je svjedoka sprovodio u obližnju školu, gdje je držan velik broj zatvorenika. Čini se da je u školi bio jedan vojnik koji je prenosio i primao naređenja putem poljskog telefona. Negdje oko ponoći, svjedoka su zajedno sa još 22 muškarca ukrcali u kamion, s rukama vezanim na leđima. U jednom momentu je kamion u kojem se vozio svjedok stao, a vojnik koji je bio na tom mjestu je rekao: "Ne ovamo. Odvezi ih gore, tamo gdje su već odvozili ljude." Kamion je došao do drugog punkta, a vojnici su stali oko stražnjeg dijela kamiona i počeli pucati u zarobljenike. ==== 14. juli 1995: mjesto zatočenja u školi u Grbavcima i stratište u Orahovcu ==== Velika grupa zatvorenika koje su preko noći držali u Bratuncu, rano ujutro 14. jula 1995. odvezena je konvojem od 30 autobusa u školu u Grbavcima kod Orahovca. Kad su stigli, školska gimnastička sala već je bila napola puna zarobljenicima koji su stizali od ranih jutarnjih sati, da bi se za nekoliko sati zgrada potpuno napunila. Preživjeli procjenjuju da je tamo bilo 2000 do 2500 ljudi, među kojima je bilo i vrlo mladih i vrlo starih, iako je optužba u slučaju Krstić sugerirala da je to možda pretjerana procjena i da je vjerovatnije da je na toj lokaciji bilo oko 1000 zarobljenika. U jednom trenutku, kako se sjeća jedan svjedok, došao je general Mladić i ljudima rekao: "Eto, vaša vlada vas ne želi, pa se ja moram za vas pobrinuti". Nakon što su ih u gimnastičkoj sali držali nekoliko sati, muškarce su toga poslijepodneva u manjim grupama odvodili na stratišta. Na odlasku iz gimnastičke sale, svaki zatvorenik je dobio povez za oči i nešto vode. Zatvorenike su zatim kamionima odvozili na stratišta udaljena manje od jednog kilometra. Muškarce bi postrojili i pucali im u leđa. One koji su preživjeli prvu paljbu ubili bi dodatnim hicem. Korištene su dvije susjedne livade: kad se jedna napunila tijelima, egzekutori su se preselili na drugu. Dok su se vršile egzekucije, kako su izjavili preživjeli, teška mehanizacija je kopala jame. Jedan svjedok u slučaju Krstić, koji je preživio strijeljanje pretvarajući se da je mrtav, izvijestio je o tome da se general Mladić dovezao u crvenom automobilu i posmatrao neke od egzekucija. Forenzički dokazi potkrepljuju ključne momente iskaza preživjelih. Fotografije snimljene iz zraka pokazuju da je tlo u Orahovcu bilo prekopavano između 5. i 27. jula 1995, a zatim ponovo između 7. i 27. septembra 1995. U tom području otkrivene su dvije primarne masovne grobnice koje su istražitelji nazvali "Lažete 1" i "Lažete 2". Grobni lokalitet Lažete 1 Tužilaštvo Haškog tribunala je ekshumiralo između 13. jula i 3. augusta 2000. Svi od 130 nađenih pojedinaca za koje se pol mogao utvrditi bili su muškarci. U grobnici je nađeno 138 poveza za oči. Tokom ekshumacija na tom lokalitetu je nađen identifikacijski materijal za dvadeset i tri lica registrovana kao nestali nakon pada Srebrenice. Grobni lokalitet Lažete 2 djelomično je ekshumirao zajednički tim Tužilaštva i organizacije Ljekari za ljudska prava, između 19. augusta i 9. septembra 1996, a čitava je ekshumacija završena 2000. Sve 243 žrtve iz Lažeta 2 bili su muškarci, a vještaci su ustanovili da je golema većina umrla od povreda nanesenih vatrenim oružjem. Pored toga, nađeno je 147 poveza za oči. Noge jedne žrtve bile su povezane platnenim džakom. Forenzičke analize uzoraka tla i poleni, poveza za oči, ligatura, čahura i zračnih snimaka iskopanih i naknadno prekopanih grobnica po datumima, pokazale su, nadalje, da su tijela iz grobnica u Lažetama 1 i Lažetama 2 bila uklonjena i ponovo ukopana u sekundarne grobnice na lokalitetima nazvanim Cesta za Hodžiće 3, 4 i 5. Zračne snimke pokazuju da su te sekundarne grobnice nastale između 7. septembra i 2. oktobra 1995, a Tužilaštvo ih je sve ekshumiralo 1998. ==== 14-16. juli 1995: lokacija zatočenja u školi u Pilici, stratište na Vojnoj ekonomiji Branjevo ==== 14. jula 1995. u pravcu sjevera, u školu u selu Pilica, sjeverno od Zvornika, autobusima je prevezeno još zarobljenika. Kao i u drugim objektima zatočenja, ni ovdje nije bilo hrane ni vode te je više muškaraca umrlo od vrućine i dehidracije u gimnastičkoj dvorani škole. Ljude su u školi u Pilici držali dvije noći. Dana 16. jula 1995, prema sada već poznatom obrascu, ljude su prozvali da izađu iz škole i ukrcali ih u autobuse s rukama vezanim na leđima. Zatim su ih odvezli na Vojnu ekonomiju Branjevo gdje su ih postrojavali u grupama od 10 i strijeljali. [[Dražen Erdemović]], ratni zločinac koji je priznao zločin, a potom pred Haškim tribunalom i osuđen, bio je pripadnik 10. diverzantskog odreda VRS-a (prištapske jedinice Glavnog štaba) i učestvovao je u masovnoj egzekuciji. Erdemović je svjedočio za optužbu u slučaju Krstić i u svom iskazu spomenuo i sljedeće: ''Ljudima ispred nas je naređeno da se okrenu leđima prema nama. Nakon što su nam okrenuli leđa, mi smo u njih pucali. Izdana nam je naredba da pucamo.'' Erdemović je rekao da su sve žrtve osim jedne nosile civilnu odjeću i da, s izuzetkom jednog lica koje je pokušalo pobjeći, prije strijeljanja niko nije pružio nikakav otpor. U nekim slučajevima egzekutori su bili naročito okrutni. Kad bi neko od vojnika prepoznao nekoga koga je poznavao iz Srebrenice, toga bi čovjeka tukli i ponižavali prije nego što bi ga ubili. Erdemović je svoje kolege, vojnike, morao da nagovara da za strijeljanje prestanu da koriste mitraljeze: iako su mitraljezi zarobljenicima nanosili smrtne ozljede, smrt nije nastupala odmah pa su tako njihove muke bivale produžene. Erdemović je posvjedočio da je 16. jula 1995. oko 15 sati, nakon što su završili s egzekucijom zarobljenika na Vojnoj ekonomiji Branjevo, njemu i ostalim vojnicima iz 10. diverzantskog odreda rečeno da grupa od 500 zarobljenih Bošnjaka iz Srebrenice pokušava pobjeći iz obližnjeg društvenog doma. Erdemović i ostali pripadnici njegove jedinice odbili su učestvovati u daljem ubijanju. Onda im je rečeno da dođu na sastanak sa spomenutim potpukovnikom u kafić u Pilici. Erdemović i ostali vojnici otišli su u kafić kako se od njih tražilo, a dok su čekali, čuli su pucnjavu i detonacije ručnih bombi. Buka je trajala otprilike 15-20 minuta, nakon čega je jedan vojnik iz Bratunca ušao u kafić i prisutne obavijestio da je "sve gotovo". Tog dana na tom stratištu ubijeno je između 1000 i 1200 ljudi. Na fotografijama područja oko Vojne ekonomije Branjevo snimljenim iz zraka 17. jula 1995. vidi se veliki broj leševa u polju pored Vojne ekonomije, kao i tragovi rovokopača, koji je pokupio leševe iz polja. Proces pronalaženja žrtava na području Srebrenice, često u masovnim grobnicama, njihova ekshumacija i identifikacija traje relativno sporo. Do 2002. ekshumirano je 5000 tijela, a identificirano tek 200. Otad je broj ekshumiranih tijela porastao na 6000, a identificiranih na oko 2000 (podaci iz 2005). == Prekopavanja grobnica == [[Datoteka:Srebrenica Massacre - Exhumed Grave of Victims - Potocari 2007.jpg|mini|Masovna grobnica u Potočarima]] Forenzički dokazi pokazuju da su početkom jeseni 1995. srpske snage napravile značajan napor da se prikriju masovna pogubljenja tako što su premještali primarne grobnice u udaljene sekundarne grobnice. U periodu od nekoliko sedmica u septembru i početkom oktobra 1995. srpske snage iskopale mnoge primarne grobnice i premjestile tijela u udaljene sekundarne grobnice. Forenzičke analize uspjele su povezati određene primarne i sekundarne grobnice: * Branjevo vojna baza i Čančari put 12 * Petkovići brana i Liplje 2 * Orahovac (Lažete 2) i Hodžići put 5 * Orahovac (Lažete 1) i Hodžići put 3 i 4 * Glogova i Zeleni Jadar 5 * Kozluk i Čančari put 3. Dokazi o prekopavanjima pokazuju značajan napor da se leševi iz primarnih grobnica sakriju, što je nesumnjivo prouzrokovano velikim međunarodnim pritiskom koji je uslijedio nakon pada Srebrenice. Takve ekstremne mjere ne bi bile neophodne da je većina ljudi (u primarnim grobnicama) poginula u borbama. == Epilog i naknadni događaji == [[Datoteka:Cvijet Srebrenice.jpg|mini|[[Cvijet Srebrenice]], simbol genocida u Srebrenici]] [[Datoteka:Independent.JPG|mini|Naslovna stranica engleskog ''Independenta'': "UN dopustio da 8.000 pogine u Bosni"]] === 1995. === * Vijesti o masakru su se prvi put pojavile u svjetskim medijima augusta 1995. 10. augusta [[SAD]] su objavile [[satelit]]ske fotografije koje su prikazale moguće masovne grobnice nedaleko od sela [[Nova Kasaba]]. Na osnovu toga američki reporter [[David Rohde]] posjetio je sjeveroistočnu Bosnu i istražio slučaj na licu mjesta. 18. augusta Rohde je u ''[[Christian Science Monitor]]u'' objavio značajne vijesti i priče u kojima je opisao dokaze koji ukazuju da se u srebreničkoj oblasti desio masakr velikih proporcija. Svjetski mediji objavili su da se veliki masakr nad Bošnjacima desio nakon sto su srpske snage okupirale UN-ovu zaštićenu zonu i da UN-ovi posmatrači nisu ništa učinili da to spriječe. * ''[[The Enclave]]'', trodijelna serija bazirana na događajima u Srebrenici, je emitovana 1995. godine na Dutch Public Broadcasting stanici. Nakon toga je napravljen i film, koji je obuhvatio navedene dijelove serije. === 2000. === *[[Ratko Mladić]] i [[Radovan Karadžić]], vojni i politički lideri Srba, su optuženi za zločin genocida, zločine protiv čovječnosti, te kršenja zakona o običajima ratovanja, pred Međunarodnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju, godine 1996. [[general]]u [[VRS|Vojske Republike Srpske]] [[Radislav Krstić|Radislavu Krstiću]], suđeno je 2000. za zločin genocida u Srebrenici. 1995. Krstić je rukovodio napadom na Srebrenicu, zajedno sa generalom Mladićem. Augusta 2001. Radislav Krstić je osuđen po optužbi za zločin genocida, a dobio je 46 godina zatvorske kazne.<ref>{{Cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/bcs/krs-tj010802b.pdf |title=Presuda u predmetu IT-98-33-T protiv Radislava Krstića |access-date=16. 7. 2014 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194120/http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/bcs/krs-tj010802b.pdf |url-status=live }}</ref> Nakon dugotrajne diskusije o genocidu u Srebrenici, aprila 2002. [[Vlada Nizozemske]] (drugi kabinet [[Wim Kok|Wima Koka]]) odlučila je podnijeti ostavku nakon službene istrage i izvještaja koji je načinio [[Nizozemski institut za studije o ratu, holokaustu i genocidu|Nizozemski institut za ratnu dokumentaciju]]. === 2003. === Marta 2003. izgrađen je [[Memorijalni centar Srebrenica - Potočari]], koji je otvorio [[Bill Clinton]]. Prvih 600 identificiranih žrtava genocida je pokopano 31. marta, dok je još 118 našlo svoj smiraj 11. jula iste godine, na osmogodišnjicu genocida. Na devetu godišnjicu genocida, 11. jula 2004. ukopano je još 338 identificiranih žrtava. === 2004. === * 2004. godine [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik međunarodne zajednice]] [[Paddy Ashdown]] je prinudio [[Vlada Republike Srpske|Vladu Republike Srpske]] da osnuje Komisiju za istragu događaja u Srebrenici. Komisija je objavila izvještaj u oktobru 2004. u kojem je potvrdila 8.731 nestalih i poginulih osoba s područja Srebrenice (7.793 ubijene osobe između 10. i 19. jula 1995. i 938 osoba nakon tog perioda). * Srpski nacionalisti osporavali su nalaze Komisije, tvrdeći da je Komisija radila pod pritiskom Visokog predstavnika. Međutim, [[Dragan Čavić]], [[predsjednik Republike Srpske]], preko televizije je rekao da su srpske snage pobile nekoliko hiljada civila u Srebrenici, kršeći međunarodno pravo, istakavši da je Srebrenica crno poglavlje srpske historije.<ref>{{Cite web |url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=384060 |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 8. 2005 |archive-date=29. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229163349/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=384060 |url-status=dead }}</ref> U svom televizijskom obraćanju koristio je riječ "masakr" umjesto riječi "genocid". * 10. novembra 2004. Vlada Republike Srpske objavila je službeno izvinjenje, koje je došlo nakon što je srpska vlada razmotrila izvještaj Komisije. Vlada Republike Srpske saopćila je da "izvještaj jasno pokazuje da su ogromni zločini počinjeni u regionu Srebrenice, jula 1995.<ref>[http://www.comcast.net/News/INTERNATIONAL//XML/1103_AP_Online_Regional___Europe/b09134df-2518-4b6a-a80b-883968d2722d.html]</ref> === 2005. === [[Datoteka:Srebfootage.PNG|mini|Kadar iz snimka pogubljenja četvero dječaka i dva mladića iz Srebrenice<ref>{{Cite web|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=06&dd=01&nav_id=169645|title=Prikazan snimak ubijanja Muslimana - B92.net|access-date=11. 7. 2016|archive-date=23. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223175516/https://www.b92.net/info/vesti/index.php?dd=01&mm=06&nav_id=169645&yyyy=2005|url-status=live}}</ref>]] * 18. januara 2005, [[pukovnik]] [[VRS]] [[Vidoje Blagojević]], osuđen je na 18 i [[major]] [[Dragan Jokić]] na 9 godina zatvora zbog učešća u srebreničkom genocidu.<ref>{{Cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/bcs/050117.pdf |title=Presuda u predmetu IT-02-60-T protiv Vidoja Blagojevića i Dragana Jokića |access-date=16. 7. 2014 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204110/http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/bcs/050117.pdf |url-status=live }}</ref> * 2. juna 2005. pojavio se videosnimak zlostavljanja i egzekucije, četvero djece i dva mladića, žrtava srebreničkog genocida. Dokaz se pojavio na suđenju Miloševiću kao svjedočanstvo o umiješanosti pripadnika policijskih jedinica iz Srbije u srebrenički genocid. Video prikazuje sveštenika srpske pravoslavne crkve koji blagosilja nekoliko vojnika. Nakon toga vojnici se pojavljaju privodeći civile koji su vezani i na kojima se vide tragovi fizičkog nasilja. Kasnije su identificirani kao četvorica maloljetnika mlađih od 16 godina i dvojica ljudi u 20-im godinama. Dok se voze u kamionu, ležeći svezani, vojnici ih udaraju nogama u glavu i psuju im. Nakon toga je prikazana egzekucija četvorice civila, koji su nakon toga snimljeni kako leže u polju. Zatim se čuje negodovanje kamermana, koji se žali na ispražnjene baterije, jer nije u stanju i dalje snimati monstruozni zločin. Vojnici naređuju dvojici civila da premjeste leševe tek ubijenih ljudi u obližnju štalu, nakon čega su i njih dvojica pogubljeni. Video je izazvao javno zgražavanje u Srbiji. U danima nakon njegovog prikazivanja Srbijanska vlada vrlo je brzo uhapsila neke od bivših vojnika identificiranih na videu. O događaju su najviše izvještavale novine ''Danas'' i medijska kuća B92. Sve relevantne svjetske medijske kuće nekoliko su dana izvještavale i prikazivale snimku strijeljanja Bošnjaka. Prema izvorima bosanskih medija, nekoliko članova familije pogubljenih mladića, vidjeli su pogubljenja svojih najmilijih na televiziji. Ipak, mišljenja su i dalje bila podijeljena i nastupio je velik revizijski odgovor. Novinska kuća [[Dnevne novosti]] ubrzo nakon prikazivanja videa objavila je listu 3287 Srba navodno ubijenih u Srebrenici i oko nje, dok je i video koji prikazuje pogubljenja srpskih vojnika od [[mudžahedin]]a također objavljen u to vrijeme. * Sredinom 2005. sarajevski fotograf [[Tarik Samarah]] u kooperaciji s nedavno osnovanom nevladinom organizacijom ''Inicijativa mladih za ljudska prava'' postavio je 27 velikih reklamnih panoa u sjećanje na genocid u Srebrenici, širom Beograda. Panoi su izazvali veliku kontraverzu i mnogi su bili uništeni sa porukama na kojima je pisalo "Nož, žica, Srebrenica", "Biće repriza" i "Ratko Mladić". * 11. jula 2005. navršilo se 10 godina od genocida u Srebrenici. Komemorativnoj ceremoniji u Potočarima je prisustvovalo oko 50.000 ljudi i preko 40 državnih delegacija. Tog dana sahranjeno je dodatnih 610 identificiranih žrtava. Srbijanski predsjednik [[Boris Tadić]] također je prisustvovao komemoraciji, odavši počast i poklonivši se pred [[tabut]]ima žrtava. Tadićevo prisustvovanje izazvalo je ogorčenje među srpskim ultranacionalistima, ali je pozdravljeno od međunarodne zajednice. Francuski, nizozemski i britanski ministri također su bili prisutni, kao i bivši američki predstavnik za Balkan [[Richard Holbrook]]. Britanski ministar vanjskih poslova [[Jack Straw]] izvinio se u ime međunarodne zajednice rekavši: {{Citat|...Sramota je međunarodne zajednice da se ovakvo zlo desilo ispred našeg nosa, a da nismo učinili ništa...}} === Uloga bošnjačkih snaga === ;Zaključci Ujedinjenih nacija ''Generalna skupština Ujedinjenih nacija, 54. sjednica, Tačka 42: Pad Srebrenice - uloga bošnjačkih snaga na terenu'' [[Datoteka:Memorijalni centar Srebrenica-Potočari6.JPG|mini|Memorijalni kamen u Potočarima.]] :'''475.''' I Bošnjaci u Srebrenici su bili kritikovani, između ostalog su optuživani da nisu u potpunosti demilitarizovali enklavu i da nisu dovoljno učinili da je odbrane. Ove kritike donekle izgledaju kontradiktorne. Kad je prva kritika u pitanju, treba napomenuti da je Vlada Bosne i Hercegovine započela pregovore s VRS-om o demilitarizaciji po nagovoru UN-a. Iako je istina da se bošnjački borci u Srebrenici nisu potpuno demilitarizirali, ipak su to učinili u dovoljnoj mjeri da UNPROFOR 21. aprila 1993. izda saopćenje za javnost u kojem je objavio da je proces demilitariziranja uspio. Posebnim uputama UNPROFOR-u je iz sjedišta UN-a u New Yorku poručeno da ne bude previše uporan u traženju bošnjačkog oružja i, poslije, da VRS treba povući svoju tešku artiljeriju prije nego Bošnjaci predaju svoje oružje. Pripadnici VRS nikad nisu povukli svoje teško naoružanje. :'''476.''' Kad je riječ o optužbama da Bošnjaci nisu učinili dovoljno da odbrane Srebrenicu, vojni eksperti koji su konsultirani za ovaj izvještaj većinski su se složili da Bošnjaci nisu mogli odbraniti Srebrenicu od usklađenog napada uz podršku oklopnih jedinica i teške artiljerije. Branioci su bili nedisciplinirani, neobučeni, slabo naoružani, bili su potpuno izolirana snaga i izloženi u ljudima nakrcanoj srebreničkoj dolini. Bili su neopremljeni do te mjere da se nisu mogli obučiti da koriste nekolicinu težeg naoružanja koje su do njih prokrijumčarile njihove vlasti. Nakon više od tri godine opsade stanovništvo je bilo demoralizirano, uplašeno i često gladno. Jedini vođa enklave bio je odsutan kad se napad desio. Nije se bilo moguće suprotstaviti [[VRS]]-u, koji ih je okruživao i kontrolirao sva uzvišenja, a bio je i pristojno opremljen teškim oružjem i logistikom od jugoslavenske armije. :'''477.''' Uprkos malim izgledima koje su imali, Bošnjaci su zahtijevali od UNPROFOR-a da im vrati oružje koje su predali u skladu sa sporazumima o demilitarizaciji iz 1993. godine. Oružje su zatražili na početku srpske ofanzive, ali je UNPROFOR odbio zahtjev zbog toga što, kako je to jedan komandir objasnio, "naša je obaveza bila da branimo enklavu, a ne njihova". Uzimajući u obzir ograničeni broj i nekvalitet bošnjačkog oružja koje je držao UNPROFOR, malo je vjerovatno da bi predaja tog oružja Bošnjacima znatno promijenila ishod borbe. Međutim, Bošnjaci su u tom momentu bili napadnuti, željeli su da pruže otpor na bilo koji raspoloživi način, a UNPROFOR im je onemogućio pristup nekim od njihovih oružja. Sagledavajući posljedice, izgleda da je ova odluka bila naročito nerazborita, s obzirom na UNPROFOR-ovu nespremnost da primjenjuje silu kako bi odbio napade na enklavu. :'''478.''' Mnogi su optužili bošnjačke snage što su se povukle iz enklave kada su srpske snage nagrnule na dan pada enklave. Međutim, ne smije se zaboraviti da je komandir Dutchbata uoči posljednjeg napada poticao Bošnjake da se povuku s odbrambenih položaja na jugu grada Srebrenice, pravca iz kojeg su pripadnici [[VRS]] nadirali. On je tako postupio vjerujući da će NATO-vi avioni uskoro započeti široke zračne napade protiv nadirućih Srba. :'''479.''' Treća optužba na račun bošnjačkih branilaca Srebrenice je da su isprovocirali srpsku ofanzivu napadima izvan zaštićene zone. Iako ovu optužbu često ponavaljuju međunarodni izvori, ne postoje vjerodostojni dokazi u njenu korist. Osoblje Dutchbata na terenu je tada ocijenilo da su malobrojni "upadi" koje su Bošnjaci izveli izvan Srebrenice imali mali ili nikakav vojni značaj. Ove upade su često organizovali kako bi sakupili hranu jer je [[VRS]] zabranila ulaz humanitarnih konvoja u enklavu. Čak i srpski izvori koje smo konsultovali u svrhu ovog izvještaja su priznali kako bošnjačke snage u Srebrenici za njih nisu predstavljale značajnu vojnu prijetnju. Najveći napad koji su Bošnjaci izveli izvan Srebrenice tokom više od dvije godine zaštićene zone je po svemu sudeći bio napad na selo Višnjica 26. juna 1995. godine. Tokom ovog napada spaljeno je nekoliko kuća, ubijeno je najviše četiri osobe srpske nacionalnosti i ukradeno je oko 100 ovaca. Za razliku od ovoga, dvije sedmice poslije su zauzeli enklavu istjeravši desetine hiljada ljudi iz njihovih domova i masovno pogubivši hiljade muškaraca i dječaka. U više navrata su preuveličavali upade iz Srebenice kao izgovor za ostvarenje glavnog ratnog cilja: stvoriti geografski neprekinutu i etnički čistu teritoriju uz Drinu i tako omogućiti svojim trupama da se mogu boriti u drugim dijelovima zemlje. U kolikoj su mjeri ovaj izgovor međunarodni faktori i posmatrači prihvatali zdravo za gotovo može se posmatrati kroz prizmu "izjednačenih snaga" kroz koju su mnogi predugo gledali na sukob u Bosni. === Rezolucija Sjedinjenih Američkih Država br. 199 === Dana 27. juna 2005. američki [[Zastupnički dom Sjedinjenih Američkih Država|Zastupnički dom]] usvojio je rezoluciju (H. Res 199), koju su sponzorisali kongresmeni [[Christopher Smith]] i [[Benjamin Cardin]]) i tako obilježio desetogodišnjicu genocida u Srebrenici. Rezolucija je usvojena apsolutnom većinom od 370 glasova za, jednim glasom protiv, dok su 62 glasača bila odsutna. Rezolucija je mjera kojom se obilježavala deseta godišnjica srebreničkog genocida, u kojem je više od 8000 muškaraca i dječaka detaljno i metodično odvojeno od njihovih kćeri, majki, sestara i supruga i potom ubijeno od srpskih snaga, zakopano u masovne grobnice i onda prekopano u sekundarne grobnice kako bi se prikrio zločin. Srebrenica je pala nakon napada srpskih snaga 11. jula 1995. iako je u to vrijeme bila sigurnosna zona UN-a i pod zaštitom međunarodne zajednice. Masakr u Srebrenici bio je najgori genocidni zločin u Evropi poslije Drugog svjetskog rata. Rezolucija navodi sljedeće: {{Citat|...Politika agresije i etničkog čišćenja koju su provele srpske snage u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. uz direktnu pomoć režima [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i njegovih saveznika, a koja je uzrokovala raseljavanje više od 2.000.000 stanovnika i procijenjenih 200.000 žrtava, desetke hiljada silovanih ili na drugi način mučenih i zlostavljanih osoba, dok su nevini civili Sarajeva i drugih urbanih naselja bili neprestano izloženi granatiranju i snajperskim napadima; definisani su kao kriminalni čin genocida po definiciji kako je navedeno u članu 2 Konvencije za prevenciju i kažnjavanje genocida, potpisane u Parizu 9. decembra 1948. i stavljene u punopravnu snagu 12. januara 1951...}} === Uloga Srbije === [[Datoteka:Srebrenica 1994.png|mini|Enklave Srebrenica i Žepa 1994.]] [[Srbija]] je od samog početka učestvovala u [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]], prvo posredstvom srpskih rezervista, regruta i oficira koji su služili [[JNA]], zatim preko raznih dobrovoljačkih i paravojnih formacija, odnosno vojne, logističke, obavještajne i tehničke podrške davane oružanim formacijama bosanskih Srba. Prema dokumentima Tužilaštva, JNA je prilikom "lažnog povlačenja iz Bosne" 1992. ostavila približno 70.000 komada oružja, kao i municiju s oznakama SR Jugoslavije, čije su čahure nađene u Srebrenici.<ref name="Perišić pred tribunalom"/> Bivši načelnik Generalštaba [[Vojska Jugoslavije|Vojske Jugoslavije]] (VJ) [[Momčilo Perišić]] tereti se da je bio odgovoran za materijalnu i logističku pomoć [[Vojsci Republike Srpske]]; Haško tužilaštvo navodi da je VJ osiguravala i plaćala oficirski kadar VRS-a, uključujući beneficije i unapređenja. To je činjeno tajno kako bi se prikrila umiješanost Srbije u sukobe u Bosni i Hercegovini. Pri Generalštabu VJ postojao je "30. kadrovski centar", posredstvom kojeg su isplaćivani oficiri u Bosni, uključujući i [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]], zapovjednika VRS-a. Kao pripadnici 30. kadrovskog centra VJ, ti i drugi oficiri umiješani u te zločine dobijali su plaće od VJ. Činove koje su imali i koji su im omogućavali da budu na položajima vlasti verificirala je i regulirala VJ.<ref name="Perišić pred tribunalom">{{Cite web |url=http://www.e-novine.com/index.php?news=17621&output_type=txt |title=General Momčilo Perišić pred Haškim tribunalom |access-date=10. 4. 2010 |archive-date=7. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307163019/http://www.e-novine.com/index.php?news=17621&output_type=txt |url-status=dead }}</ref> Pored opće logističke i finansijske podrške, u genocidu je direktno učestvovala i paravojna formacija "[[Škorpioni (srpska paravojna jedinica)|Škorpioni]]", pod kontrolom [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Srbije|MUP-a Srbije]]. Svi [[autobus]]i i [[kamion]]i koji su korišteni za deportacije Srebreničana su bili iz Srbije ("7. juli" [[Šabac]], "Strela" [[Valjevo]], "Raketa" [[Užice]] i drugi).<ref>{{Cite web |url=http://pescanik.net/2011/05/reakcije-na-hapsenje-ratka-mladica/ |title=Reakcije na hapšenje Ratka Mladića |access-date=3. 7. 2012 |archive-date=27. 6. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627000559/http://pescanik.net/2011/05/reakcije-na-hapsenje-ratka-mladica/ |url-status=live }}</ref> [[Skupština Republike Srbije]] 30. marta 2010. usvojila je Rezoluciju o Srebrenici, kojom se "izražava saučešće i izvinjenje porodicama žrtava zbog toga što nije učinjeno sve da se spriječi ova tragedija". == Presuda nizozemskog suda 2014. == Presudom civilnog apelacionog nizozemskog suda od 16. jula 2014. [[Nizozemska]] je okrivljena za deportaciju i ubistva 300 bošnjačkih muškaraca, koji su nakon zauzimanja Srebrenice 13. jula 1995. od Vojske Republike Srpske odvedeni i pogubljeni. Optužbu je podnijelo udruženje [[Majke Srebrenice]], a u njoj se iznosi da nizozemski vojnici u [[Potočari]]ma nisu preduzeli ništa da bi spriječili deportacije i ubistava bošnjačkih muškaraca. Presudu je donijela sutkinja Larissa Elwin.<ref>{{Cite web |url=http://orf.at/stories/2238237/ |title=Srebrenica: Niederlande tragen Mitschuld an Massaker {{Simboli jezika|de|njemački}} |access-date=16. 7. 2014 |archive-date=3. 7. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703043938/http://orf.at/stories/2238237/ |url-status=live }}</ref><ref>[http://derstandard.at/2000003126830/Niederlande-fuer-300-Tote-in-Srebrenica-mitverantwortlich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719031155/http://derstandard.at/2000003126830/Niederlande-fuer-300-Tote-in-Srebrenica-mitverantwortlich|date=19. 7. 2014}}[[Der Standard]]<span>, Niederlande für 300 Tote in Srebrenica mitverantwortlich </span>{{Simboli jezika|de|njemački}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.slobodnaevropa.org/content/holandija_odgovorna_za_smrt_civila_u_srebrenici/24256145.html |title=Holandija odgovorna za smrt civila u Srebrenici |access-date=16. 7. 2014 |archive-date=10. 9. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910020510/http://www.slobodnaevropa.org/content/holandija_odgovorna_za_smrt_civila_u_srebrenici/24256145.html |url-status=live }}</ref> == Revizionizam i negiranje genocida == [[Datoteka:Boy at 2006 Srebrenica funeral.jpg|mini|Dječak na mezaru, 11. juli 2006.]]{{Glavni|Negiranje genocida u Bosni i Hercegovini}} [[Sonja Biserko]], predsjednica Helsinškog komiteta za ljudska prava u Srbiji i Edina Bečirević s Univerziteta u Sarajevu ukazuju na kulturu negiranja genocida u Srebrenici koja je prisutna u političkom diskursu, medijima, pravnom i obrazovnom sistemu u Srbiji.<ref>[http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2638 Denial of genocide – on the possibility of normalising relations in the region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231517/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2638|date=3. 3. 2016}} by Sonja Biserko (the Helsinki Committee for Human Rights in Serbia) and Edina Bečirević (Faculty of Criminalistics, Criminology and Security Studies of the University of Sarajevo).</ref> Negiranje se ogleda u preispitivanju presuda Haškog tribunala, umanjivanja broja mrtvih ili načina na koji su ubijeni, te činjenice da je većina žena i djece preživjelo, što se navodi kao razlog zbog čega se masakr ne može okvalifikovati kao genocid.<ref>Alternativni pogledi * [http://128.121.186.47/ISSA/reports/Balkan/Sep1903.htm ''Izvještaj ISSA''] {{webarchive|url=https://swap.stanford.edu/20090419003619/http://128.121.186.47/ISSA/reports/Balkan/Sep1903.htm |date=19. 4. 2009 }}, tvrdi da je "broj 7.000 žrtava znatno uvećan" * [http://www.mail-archive.com/serbian_way@antic.org/msg00008.html Stvarna pozadina događaja u Srebrenici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011005800/http://www.mail-archive.com/serbian_way@antic.org/msg00008.html |date=11. 10. 2007 }} bivši UNPROFOR komandant, general Lewis MacKenzie, ''The Globe and Mail'', 14. juli 2005 * [http://www.slobodan-milosevic.org/news/smorg-sreb101604.htm "Zabranjeni izvještaj o Srebrenici"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731185203/https://www.slobodan-milosevic.org/news/smorg-sreb101604.htm |date=31. 7. 2021 }}, izvještaj koji negira masakr * [http://arquivo.pt/wayback/20091001191412/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?ItemID=8244 Politika Srebreničkog masakra] članak koji tvrdi da je većina Bošnjaka umrlo u bitkama, te da su neka tijela u masovnim grobnicama ustvari Srbi, Edward S. Herman, ''Znet'', 7 July 2005</ref> Medjutim, prema presudi po žalbi u predmetu Radislav Krstić:<ref>Krstic Appeal, ICTY, par. 31, page 11. Date: 19 April 2003. | https://www.legal-tools.org/doc/86a108/pdf</ref> <blockquote>„Odluka da se ne ubiju žene ili djeca može se objasniti osjetljivošću bosanskih Srba na javno mnijenje. Za razliku od ubijanja zarobljenih vojnika, takva akcija nije se mogla lako držati u tajnosti ili prikriti kao vojna operacija, te je stoga nosila povećan rizik od privlačenja međunarodne osude... Međunarodna pažnja usmjerena na Srebrenicu, u kombinaciji s prisustvom trupa UN-a u tom području, spriječila je članove Glavnog štaba VRS-a koji su osmislili genocidni plan da ga provedu na najdirektniji i najefikasniji način. Ograničeni okolnostima, usvojili su metodu koja bi im omogućila da provedu genocidni plan uz minimiziranje rizika od odmazde.“</blockquote>Ipak, jedan dio je pogubljen. Konačan popis ubijene djece u genocidu u Srebrenici uključuje 694 djece.<ref>dr. sc. Zilha Mastalić-Košuta iz Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, objavljeno u Preporod | https://preporod.info/bs/article/32921/u-srebrenici-od-1992-do-1995-godine-ubijeno-826-djece</ref> Tokom Rata u Bosni i Hercegovini, Slobodan Milošević je imao efektivnu kontrolu nad većinom Srbijanskih medija.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/mil-ii011122e.htm|title=ICTY Indictment of Milosevic, clause 25, section g|date=5. 3. 2007|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20040307125137/http://www.un.org/icty/indictment/english/mil-ii011122e.htm|archive-date=7. 3. 2004|url-status=dead|access-date=26. 5. 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hague.bard.edu/reports/de_la_brosse_pt4.pdf|title=Political Propaganda and the Plan to Create 'A State For All Serbs:' Consequences of using media for ultra-nationalist ends|last=Brosse|first=Renaud de la|page=paragraph 74|access-date=9. 7. 2021|archive-date=12. 12. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051212131906/http://hague.bard.edu/reports/de_la_brosse_pt4.pdf|url-status=live}}</ref> Po završetku rata, skepticizam oko Srebrenice i dalje je bio raširen među građanima Srbije.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2005/jun/05/balkans.warcrimes|location=London|work=The Guardian|title=How video that put Serbia in dock was brought to light|author=Tim Judah and Daniel Sunter|date=4. 6. 2005|access-date=2. 8. 2012|archive-date=9. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609102942/https://www.theguardian.com/world/2005/jun/05/balkans.warcrimes|url-status=live}}</ref> == Bilješke == ''U nastojanju da eliminišu grupu Bošnjaka, snage bosanskih Srba su počinile genocid (...) Žalbeno vijeće neosporno navodi da zakon osuđuje, u ispravnim riječima, duboku i trajnu štetu nanesenu, a naziva masakr u Srebrenici pravim imenom: "genocid".'' (MKSJ, paragraf 37) == Genocid u savremenim djelima == * [[Quo Vadis, Aida?]] * [[Krokodil Lacoste (drama)|Krokodil Lacoste]] * [[Uvertira (knjiga)|Uvertira]] * [[Razglednice iz groba]] == Također pogledajte == * [[Historija Bosne i Hercegovine]] * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Srebrenica]] * [[Majke Srebrenice]] * [[Janja Beč Neumann]] * [[Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 78/282]] == Reference == {{refspisak|kolona-širina=30em}} == Literatura == {{refbegin|kolona-širina=30em}} * Ljudska prava bez zaštite, Ćazim Sadiković, Bosanska knjiga, 1998 * ICTY, 2004. ''Appeals chambers judgement in Prosecuter v. Radislav Krstić,'' available from [http://www.un.org/icty/krstic/jug33-e.htm ICTY website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604121647/http://www.un.org/icty/krstic/jug33-e.htm |date=4. 6. 2011 }}. * NIOD, 2002. ''Srebrenica, een 'veilig' gebied''. Boom, Amsterdam. {{ISBN|90-5352-716-8}}. English translation available at the [https://web.archive.org/web/20051226122534/http://www.srebrenica.nl/en/a_index.htm NIOD Srebrenica website]. * David Rohde. 1997. ''Endgame: The Betrayal and Fall of Srebrenica, Europe's Worst massacre Since World War II''. WestviewPress. {{ISBN|0-8133-3533-7}}. * Van Gennep, 1999. ''Srebrenica: Het Verhaal van de Overlevenden [Srebrenica: The Story of the Survivors]''. Van Gennep, Amsterdam. {{ISBN|90-5515-224-2}}. (translation of: Samrtno Srebreničko Ijeto '95, Udruženje građana 'Žene Srebrenice', Tuzla, 1998). {{refend}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Srebrenica massacre}} {{Wikizvor|Tužilac protiv Radislava Krstića}} {{Wikivijesti|Potvrđeni navodi o genocidu u Srebrenici}} * [http://srebrenica-genocide.blogspot.com Blog Srebreničkog Genocida] * [http://www.un.org/icty/indictment/english/kar-ii951116e.htm Početna optužnica] pri [[MKSJ]] protiv Karadžića i Mladića za Srebrenicu. * [https://web.archive.org/web/20160417224941/http://srebrenica.ba/ Organizacija Majke Srebrenice]. * [https://web.archive.org/web/20050604021334/http://www.ogrish.com/archives/six_bosnian_muslim_men_from_srebrenica_being_executed_on_video_Jun_02_2005.html Necenzurisana verzija snimka pogubljenja Bošnjaka iz Srebrenice] Upozorenje: šokantan materijal! * [https://web.archive.org/web/20050801090402/http://www.srebrenica-zepa.ba/spisak.htm Preliminarna lista] 8106 Bošnjaka ubijenih u Srebrenici. * [https://web.archive.org/web/20071013012442/http://www.un.org/icty/bhs/cases/krstic/judgements/010902/krs-tj010902b.htm Presuda pretresnog vijeća u slučaju Krstić] * [https://web.archive.org/web/20090613031009/http://www.un.org/icty/bhs/cases/krstic/judgements/040419/krs-aj040419b.htm Presuda žalbenog vijeća u slučaju Krstić] * [https://web.archive.org/web/20140115043059/http://institut-genocid.ba/ www.institut-genocid.ba] - Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu * [http://www.ic-mp.org Međunarodna komisija za nestale osobe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212080959/http://www.ic-mp.org/ |date=12. 2. 2008 }} * [http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/formeryugoslavia/resources/ Bosnia Genocide Resources - Prevent Genocide International] * [http://www.hlc-rdc.org Fond za humanitarno pravo, Beograd (Humanitarian Law Center, Belgrade)] * [https://web.archive.org/web/20060615033130/http://sense-agency.com/ba/stream.php?kat=6 SENSE - Tribunal] - Specijalizovana agencija koja pruža izvještaje o zbivanjima u Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), Međunarodnom sudu pravde (MSP) i stalnom Međunarodnom krivičnom sudu (MKS) * [http://www.zeneucrnom.org/ "Žene u crnom"] - Ženska mirovna grupa feminističko-antimilitarističke orijentacije * [https://web.archive.org/web/20070927210531/http://www.vladars.net/lt/pm/index.html Zadnji izvještaj Komisije Vlade RS za istraživanje događaja u i oko Srebrenice od 10. do 19. jula 1995. godine na oficijelnoj Internet stranici Vlade RS] * [https://web.archive.org/web/20120214023050/http://www.idc.org.ba/ Istraživačko dokumentacioni centar] (arhivirana stranica) * [https://web.archive.org/web/20070927213202/http://www.helsinki.org.yu/doc/pubs/chronicles/srp/Svedocanstva22.pdf Publikacija "Srebrenica: od poricanja do priznanja"] u izdanju Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji * [https://web.archive.org/web/20091214062211/http://www.dzemat-oberhausen.de/pages/teme/agresija-i-genocid-u-bih/genocid-nad-bosnjacima-srebrenice-sigurne-zone-una-jula-1995-smail-cekic.php Genocid nad Bošnjacima Srebrenice; sigurne zone UN-a, jula 1995 (Autor: dr. Smail Čekić)] * {{en simbol}} [http://www.icty.org/x/file/Outreach/view_from_hague/jit_srebrenica_en.pdf Činjenice o srebrenici], ''ICTY Outreach Programme'' * https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=CqOTEX8uZl4 Kako je dokazan genocid {{Rat u Bosni i Hercegovini}} {{Srebrenica}} {{Istaknuti članak}} {{Poluzaštita}} [[Kategorija:Srebrenica]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Masakri u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1995. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Genocid u Srebrenici]] [[Kategorija:Zločini protiv čovječnosti]] [[Kategorija:Masakri nad Bošnjacima]] [[Kategorija:Masakri u 1995.]] 38hagm0u7p9uxpy90aye0mce19zp8n4 1967. 0 7615 3904380 3900940 2026-07-11T20:08:25Z KWiki 9400 /* Juni */ 3904380 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1967.''' (MCMLXVII) bila je uobičajena godina koja je počela u nedjelju po gregorijanskom kalendaru, 1967. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 967. godina 2. milenija, 67. godina 20. stoljeća i osma godina 1960-ih. == Događaji == * [[Meša Selimović]] objavio [[roman]] ''[[Derviš i smrt]]''. * Film ''[[Skupljači perja]]'' [[Aleksandar Petrović (režiser)|Aleksandra Petrovića]] nagrađen u [[Kanski filmski festival|Cannesu]]. * Održan prvi [[BITEF]] {Beogradski internacionalni teatarski festival} na inicijativu [[Atelje 212|Ateljea 212]]. * ''Plavi vjesnik'' pretvoren u magazin za starije tinejdžere. * [[31. januar]] – [[4. februar]] – Evropsko prvenstvo u [[umjetničko klizanje|umjetničkom klizanju]] u [[Ljubljana|Ljubljani]]. * [[17. februar]] – U Vijeću naroda Savezne skupštine podnijeta inicijativa za promjenu [[Ustav SFRJ|Ustava SFRJ]]. * [[17. februar]] – Počelo [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1967.|Osmo svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[Zapadna Njemačka|njemačkom]] gradu [[Altenberg]]u. * [[februar]] – Albanski rukovodioci sa [[Kosovo|Kosova]] u posjeti [[Josip Broz Tito|Titu]]; tvrdi se da je [[Prizrenski proces]] iz jula [[1956.]] namješten od Rankovićevog [[Služba državne bezbjednosti|SDB-a]]. * [[17. mart]] – [[Matica hrvatska]] i Društvo književnika Hrvatske izlaze u javnost s [[Deklaracija o položaju i nazivu hrvatskoga književnog jezika|Deklaracijom o položaju i nazivu hrvatskoga književnog jezika]], kojom se, osim nacionalnog, zahtjeva i pravo na jezički suverenitet (nasuprot [[Novosadski dogovor|Novosadskom dogovoru]] iz [[1954]]). * [[19. mart]] – Srpski pisci odgovorili na Deklaraciju "Predlogom za razmišljanje", kojim prihvataju njene stavove u vezi s razgraničenjem jezikâ, ali i traže da Srbi u Hrvatskoj u tom slučaju koriste srpski i ćirilicu (objavljen [[2. april]]a u ''Borbi''). * [[mart]] – U Jugoslaviji odobren zakon o privatnim investicijama, prvi takav u [[Istočna Evropa|istočnoj Evropi]]. * [[8. april]] – [[Eurosong 1967.|Pjesma Evrovizije 1967]]: pobijedila Britanka [[Sandie Shaw]] s pjesmom "[[Puppet on a String]]"; jugoslavenski predstavnik [[Lado Leskovar]] podijelio osmo mjesto. * [[10. april]] – Peti plenum SKJ. Bivši ministar policije [[SR Srbija|Srbije]] [[Aleksandar Ranković]] isključen iz [[SKJ]]. * [[27. maj]] – Počelo [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1967.]] za muškarce u [[Urugvaj]]u. * [[11. juni]] – Završeno [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1967.]] pobjedom reprezentacije [[Košarkaška reprezentacija Sovjetskog saveza|Sovjetskog Saveza]]. * [[22. juli]] – [[Zemljotres]] [[Skala momentne magnitude|magnitude]] 7,1 [[Zemljotres u Mudurnuu 1967.|pogodio]] sjeverozapadnu Tursku s epicentrom kod [[Mudurnu]]a; poginulo 86 osoba, a 332 osobe povrijeđene. == Rođeni == === Datum nepoznat === * [[Andrzej Zaucha]], poljski novinar === Januar === * [[30. januar]] – [[Sergej Čepikov]], sovjetski i ruski biatlonac === Februar === * [[4. februar]] – [[Meliha Fakić]], bosanskohercegovačka glumica * [[20. februar]] – [[Kurt Cobain]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] muzičar, frontmen rok-grupe [[Nirvana (grupa)|Nirvana]], gitarista, glavni pjevač i tekstopisac === Mart === * [[3. mart]] – [[Iveta Roubíčková]], [[čehoslovačka]] i [[češka]] [[biatlon]]ka * [[9. mart]] ** [[Svjetlana Bukvić-Nichols]], bosanskohercegovačka i američka kompozitorka ** [[Curt Schreiner]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[21. mart]] – [[Samir Avdić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[košarkaš]] i [[političar]] * [[23. mart]] – [[Hristo Kovački]], [[bugarska|bugarski]] [[biatlon]]ac === April === * [[15. april]] – [[Razija Mujanović]], bosanskohercegovačka košarkašica * [[17. april]] – [[Nadežda Talanova]], [[SSSR|sovjetska]] i [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka * [[24. april]] – [[Dino Rađa]], jugoslavenski i hrvatski košarkaš * [[26. april]] – [[Seppo Suhonen]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac === Maj === * [[10. maj]] – [[Antje Harvey]], istočnonjemačka i njemačka [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica]]-[[Skijaško trčanje|trkačica]] * [[17. maj]] – [[Uroš Velepec]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i slovenski [[biatlon]]ac * [[20. maj]] – [[Steve Cyr]], [[Kanada|kanadski]] [[biatlon]]ac * [[26. maj]] – [[Ulf Johansson (biatlonac)|Ulf Johansson]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[27. maj]] – [[Jean-Marc Chabloz]], [[Švicarska|švicarski]] [[biatlon]]ac === Juni === * [[1. juni]] – [[Tommaso Ragno]], italijanski glumac * [[11. juni]] – [[Snježana Martinović]], bosanskohercegovačka glumica * [[12. juni]] – [[Tan Hongbin]], [[Kina|kineski]] olimpijski [[biatlon]]ac * [[15. juni]] – [[Pavel Muslimov]], [[Rusija|ruski]] [[biatlon]]ac * [[19. juni]] ** [[Bjørn Dæhlie]], norveški skijaš-trkač ** [[Sadie Frost]], engleska glumica * [[20. juni]] – [[Nicole Kidman]], američko-australska glumica * [[25. juni]] – [[Joan Smith (biatlonka)|Joan Smith]], [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[biatlon]]ka * [[30. juni]] – [[Bratislav Gašić]], srbijanski političar === Juli === * [[1. juli]] – [[Branko Zorko]], hrvatski atletičar * [[2. juli]] ** [[Nicolae Șerban]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac ** [[Roman Zvonkov]], sovjetski i ukrajinski biatlonac * [[23. juli]] – [[Philip Seymour Hoffman]], američki glumac * [[25. juli]] ** [[Magdalena Forsberg]], [[švedska]] [[biatlon]]ka i i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]] ** [[Thierry Dusserre]], [[Francuska|francuski]] [[biatlon]]ac === August === * [[4. august]] – [[Wilfried Pallhuber]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac, [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|petostruki svjetski prvak]] * [[20. august]] – [[Øystein Slettemark]], [[Danska|danski]] i [[grenland]]ski [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaški trkač]] [[Norveška|norveškog]] porijekla * [[21. august]] – [[Serj Tankian]], armensko-američki pjevač * [[26. august]] – [[Sarah Konrad]], [[SAD|američka]] [[biatlon]]ka === Septembar === * [[6. septembar]] – [[Milan Lukić]], ratni zločinac * [[9. septembar]] – [[Gheorghe Vasile]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac * [[14. septembar]] ** [[Ivan Masařík]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] i [[Češka|češki]] [[biatlon]]ac ** [[Martin Rypl]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] i [[Češka|češki]] [[biatlon]]ac * [[15. septembar]] – [[Simone Greiner-Petter-Memm]], istočnonjemačka i njemačka nordijska skijašica [[biatlon]]ka i peterostruka svjetska prvakinja u biatlonu * [[18. septembar]] ** [[Vasil Božilov]], [[bugarska|bugarski]] [[biatlon]]ac ** [[Roberto Rosetti]], [[italija]]nski [[nogometni sudija]] * [[21. septembar]] – [[Suman Pokhrel]], nepalski pjesnik * [[26. septembar]] – [[Bruno Akrapović]], bosanskohercegovački nogometaš * [[27. septembar]] – [[Isidora Žebeljan]], srbijanska kompozitorica i članica [[SANU]]-a === Oktobar === * [[2. oktobar]] – [[Martin Švagerko]], čehoslovački i slovački skijaš-skakač * [[6. oktobar]] – [[Joung Young-suk]], [[Južna Koreja|južnokorejski]] [[biatlon]]ac * [[10. oktobar]] – [[Gavin Newsom]], američki političar * [[13. oktobar]] – [[Christopher Judge]], američki glumac * [[14. oktobar]] – [[Peter Sjödén]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[19. oktobar]] – [[Eveli Peterson]], estonska [[biatlon]]ka * [[20. oktobar]] – [[Monica Ali]], engleska književnica * [[28. oktobar]] – [[Julia Roberts]], američka glumica * [[31. oktobar]] – [[Petra Červenková]], [[čehoslovačka]] i [[češka]] [[biatlon]]ka === Novembar === * [[3. novembar]] – [[Birk Anders]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac i dvostruki [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] * [[19. novembar]] – [[Ludwig Gredler]], [[Austrija|austrijski]] [[biatlon]]ac * [[22. novembar]] – [[Boris Becker]], njemački teniser * [[24. novembar]] – [[Mirjana Joković]], srbijanska glumica === Decembar === * [[5. decembar]] – [[Frank Luck]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] i [[Njemačka|njemački]] [[biatlon]]ac, dvostruki [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijski prvak]] i jedanestostruki [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] u biatlonu * [[8. decembar]] – [[Svjetlana Panjutina]],[[SSSR|sovjetska]] i [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka * [[9. decembar]] – [[Marie-Pierre Baby]], [[francuska]] [[biatlon]]ka * [[10. decembar]] – [[Ljubov Beljakova]], [[SSSR|sovjetska]] i [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka * [[22. decembar]] – [[Aleksandar Milenković]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[Srbija|srpski]] [[biatlon]]ac, [[Skijaško trčanje|skijaši-trkač]] i [[Biciklizam|biciklist]] * [[25. decembar]] – [[Boris Novković]], hrvatski pjevač * [[31. decembar]] – [[Tomáš Kos]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] i [[Češka|češki]] [[biatlon]]ac == Umrli == === Januar=== * [[4. januar]] – [[Donald Campbell]], britanski automobilist === Februar === * [[13. februar]] – [[Forough Farrokhzad]], iranska književnica i režiserka * [[18. februar]] – [[Robert Oppenheimer]], američki fizičar === Mart === * [[18. mart]] – [[Julio Baghy]], mađarski glumac, pisac i esperantist === April === * [[19. april]] – [[Konrad Adenauer]], njemački političar i državnik === Maj === === Juni === * [[3. juni]] – [[Arthur Tedder]], britanski oficir, maršal RAF-a * [[7. juni]] – [[Dorothy Parker]], američka književnica * [[10. juni]] – [[Spencer Tracy]], američki filmski glumac * [[28. juni]] – [[Oskar Maria Graf]], njemački književnik === Juli === * [[8. juli]] – [[Vivien Leigh]], engleska filmska glumica === August === === Septembar === * [[18. septembar]] – [[John Douglas Cockcroft]], britanski fizičar === Oktobar === * [[9. oktobar]] – [[Che Guevara]], argentinsko-kubanski revolucionar * [[29. oktobar]] – [[Julien Duvivier]], francuski režiser === Novembar === === Decembar === == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Hans Bethe]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Manfred Eigen]], [[Njemačka]] ** [[Ronald Norrish]], [[Velika Britanija]] ** [[George Porter]], [[Velika Britanija]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Ragnar Granit]], [[Švedska]] ** [[Haldan Hartline]], [[SAD]] ** [[George Wald]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Miguel Angel Asturias]], [[Gvatemala]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** nije dodijeljena == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1967}} {{Normativna kontrola}} gedw7fn12ws5w75hfrvd8mucp8ehwos 1863. 0 7842 3904422 3807924 2026-07-12T02:58:07Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[3. mart]] – U [[Washington, D.C.|Washingtonu]] osnovana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država]]. 3904422 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}'''1863.''' (MDCCCLXIII) bila je redovna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru, 1863. godina oznake Obične ere (CE) i Godine Gospodnje (AD), 863. godina drugog milenija, 63. godina 19. vijeka i 4. godina decenije 1860-ih. == Događaji == * U [[London]]u proradila prva podzemna željeznica u svijetu. * 1. januar – Abraham Lincoln potpisuje Proklamaciju o emancipaciji tokom treće godine Američkog građanskog rata, čime je ukidanje ropstva u Konfederativnim Američkim Državama postalo zvanični ratni cilj. Potpisivanjem je proglašena sloboda za 3,1 milion od četiri miliona robova u zemlji i odmah je oslobođeno njih 50.000, a ostali su oslobođeni kako je vojska Unije napredovala. Ovaj događaj označava početak ere Rekonstrukcije Amerike.<ref>{{Cite book|last=Foner|first=Eric|title=The fiery trial: Abraham Lincoln and American slavery|url=https://archive.org/details/fierytrialabraha0000fone|date=2010|publisher=W. W. Norton & Co|isbn=978-0-393-06618-0|edition=1st ed|location=New York}}</ref> * [[17. februar]] – U [[Ženeva|Ženevi]] je osnovana međunarodna humanitarna organizacija [[Crveni krst]]. * [[3. mart]] – U [[Washington, D.C.|Washingtonu]] osnovana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država]]. * [[8. decembar]] – [[Britanija|britanski]] [[boks]]er [[Thomas King]] postao prvi svjetski šampion u teškoj kategoriji, pobjedom nad Amerikancem [[John Heenan|Johnom Heenanom]]. == 1863. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * datum nepoznat – [[František Blažek]], [[Češka|češki]] [[arhitekt]] * [[1. januar]] – [[Pierre de Coubertin]], francuski pedagog, historičar i olimpijski funkcioner * [[18. juli]] – [[Franz Ferdinand]], austro-ugarski prestolonasljednik * [[30. juli]] – [[Henry Ford]], bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Mašinstvo|mašinski inženjer]], [[Industrijalizacija|industrijalac]] i osnivač [[Ford|Ford Motor Company]]-a; * [[6. oktobar]] – [[Klara Zamenhof]], poljska esperantistica * [[12. decembar]] – [[Janko Leskovar]], hrvatski književnik * [[28. decembar]] – [[Milena Mrazović]], bosanskohercegovačka izdavačica i novinarka == Umrli == * [[20. septembar]] – [[Jacob Grimm]], njemački filolog i književnik * [[14. decembar]] – [[Jakob Sabar]] pisac * [[24. decembar]] – [[William Makepeace Thackeray]], engleski književnik == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1863|1863.}} {{Normativna kontrola}} 59n29krlmylf5srsfl0czj3geo5u9od Opsada Beča 1683. 0 11895 3904504 3824071 2026-07-12T11:26:32Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Beča]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Beču]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904504 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija rat | naziv = Opsada Beča 1683. | sukob = Bitka kod Beča | slika = [[Datoteka:King John III Sobieski sending Message of Victory to the Pope, after the Battle of Vienna 111.png|300px]] | opis slike = Poljski kralj Jan III. Sobieski oslobađa Beč | datum = [[12. septembar|12. septembra]] [[1683]]. | mjesto = [[Beč]], [[Austrija]] | povod = | teritorij = | rezultat = Pobjeda [[Sveta liga|Svete lige]] | strana1 = [[Datoteka:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20x22px]] [[Habsburška Monarhija]]<br />[[Datoteka:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|20x22px]] [[Državna zajednica Poljske i Litvanije|Poljsko-Litavska Unija]] | strana2 = [[Datoteka:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|20x22px]] [[Otomansko Carstvo|Osmansko Carstvo]] | komandant1 = [[Datoteka:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|20x22px]] [[Jan III. Sobjeski]]<br />[[Datoteka:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20x22px]] [[Ernst Rüdiger von Starhemberg|Grof von Starhemberg]] | komandant2 = [[Datoteka:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|20x22px]] [[Kara Mustafa]] | komandant3 = | snage1 = c. 84,000 | snage2 = c. 90,000 ili 300,000 | snage3 = | žrtve1 = c. 4,000 | žrtve2 = 10,000+ | posljedice3 = | bilješke = }} [[Datoteka:Vienna_Battle_1683.jpg|mini|desno|200px|Umjetnički prikaz opsade Beča]] [[Datoteka:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|mini]] '''Bitka kod Beča''', 1683. (u [[turski jezik|turskim]] izvorima, ''İkinci Viyana Kuşatması'', "Druga bitka kod Beča," da bi se tako razlikovala od "prve bitke," koja je u stvari bila [[Opsada Beča]], iz 1529); prvi veliki vojni sukob između [[Habsburška Monarhija|Habzburškog]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], sa dalekosežnim posljedicama. Opsada Beča je započela 14. jula 1683, dok se odlučujuća bitka povela 12. septembra 1683, u kojoj je osmanlijska vojska poražena na Vratima Beča. Bitku je vodilo [[Sveto Rimsko Carstvo]] (predvođeno [[Habsburška Monarhija|Habsburškom monarhijom]] i [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-litvanskom komonveltom]], obe pod komandom poljskog kralja [[Jan III. Sobieski|Jana III. Sobieskog]]) protiv Osmanlija i njihovih vazalnih i tributskih država. Bitka je obilježila prvi put da Komonvelt i Sveto Rimsko Carstvo vojno sarađuju protiv Osmanlija, i često se smatra prekretnicom u istoriji, nakon koje su "Turci Osmani prestali da budu prijetnja krišćanskom svijetu". U ratu koji je uslijedio do 1699, Osmanlije su izgubile gotovo cijelu [[Habsburška Ugarska|Ugarsku]], koja je pripala caru Svetog Rimskog Carstva [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Leopoldu I]].<ref>{{Cite web|url=http://www.historytoday.com/walter-leitsch/1683-siege-vienna|title=1683: The Siege of Vienna {{!}} History Today|last=Leitsch|first=Walter|date=1983|website=www.historytoday.com|access-date=4. 2. 2023}}</ref> Bitku su dobile udružene snage Svetog Rimskog Carstva i Poljsko-litvanske unije, potonje koje su predstavljale samo snage krune Kraljevine Poljske (marš litvanske vojske je odgođen, a do Beča su stigle nakon što je bio oslobođen). Bečki garnizon predvodio je Feldzeugmeister Carske vojske (Svetog Rimskog Carstva) Ernst Rüdiger Graf von Starhemberg, austrijski podanik Svetog Rimskog Carstva Leopolda I. Sveukupnu komandu imao je viši vođa, kralj Poljske, Jan III Sobieski , koji je predvodio snage za pomoć. Suprotstavljene vojne snage bile su snage Osmanskog Carstva i njegovih vazalnih država, kojima je komandovao veliki vezir Merzifonlu Kara Mustafa-paša. Osmanlijska vojska brojala je otprilike 90.000<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/encyclopediaofot0000unse|date=2009|publisher=Facts On File|others=Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters|year=2009|isbn=978-1-4381-1025-7|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofot0000unse/page/584 584]|language=en|oclc=435911915}}</ref> do 300.000 ljudi (prema dokumentima o borbenom poretku pronađenim u Kara Mustafinom šatoru, početna snaga na početku kampanje bila je 170.000 ljudi). Oni su započeli opsadu 14. jula 1683. Osmanlijske snage su se, između ostalih jedinica, sastojale od 60 orta janjičara (12.000 ljudi na papiru) sa osmatračkom vojskom od oko 70.000 ljudi koja je nadgledala selo.<ref>{{Cite book|last=Harbottle|first=Thomas Benfield|title=Harbottle's Dictionary of battles|url=https://archive.org/details/harbottlesdictio00harb|last2=Bruce|first2=George|date=1981|publisher=New York : Van Nostrand Reinhold|others=Internet Archive|isbn=978-0-442-22336-6}}</ref> Odlučujuća bitka odigrala se 12. septembra, po dolasku ujedinjene humanitarne vojske. Povijesničari smatraju da je ta bitka označila prekretnicu u otomansko-habzburškim ratovima, 300-godišnjoj borbi između Svetog Rimskog i Osmanskog Carstva. Tokom 16 godina nakon bitke, austrijski [[Habsburg (dinastija)|Habsburgovci]] su se postepeno oporavili i dominirali nad južnom [[Mađarska|Mađarskom]] i [[Transilvanija|Transilvanijom]], koja je u velikoj mjeri očišćena od osmanlijkih snaga. Bitka je poznata po tome što je uključivala najveći poznati konjički juriš (koji su činili uglavnom poljski husari) u povijesti. Ova bitka je označila prekretnicu u 300-godišnjoj borbi između kraljevstava [[Srednja Evropa|Srednje Evrope]] i Osmanskog Carstva. Tokom 16 godina poslije bitke, [[austrija|austrijski]] [[Habzburgovci]] i njihovi saveznici su postepeno povratili i uspostavili svoju dominaciju u južnoj [[Mađarska|Mađarskoj]] i [[Transilvanija|Transilvaniji]], čisteći ove oblasti od turskih snaga i eventualnog turskog stanovništva. == Također pogledajte == * [[Opsada Beča]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|Battle of Vienna}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Opsada Beča]] [[Kategorija:Austrijske bitke]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Vojna historija Poljske]] pjmjyysnkr7s67cs1apitl8rr288oqf 3904506 3904504 2026-07-12T11:27:32Z نوفاك اتشمان 16322 sitno 3904506 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija rat | naziv = Opsada Beča 1683. | sukob = Bitka kod Beča | slika = [[Datoteka:King John III Sobieski sending Message of Victory to the Pope, after the Battle of Vienna 111.png|300px]] | opis slike = Poljski kralj Jan III. Sobieski oslobađa Beč | datum = [[12. septembar|12. septembra]] [[1683]]. | mjesto = [[Beč]], [[Austrija]] | povod = | teritorij = | rezultat = Pobjeda [[Sveta liga|Svete lige]] | strana1 = [[Datoteka:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20x22px]] [[Habsburška Monarhija]]<br />[[Datoteka:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|20x22px]] [[Državna zajednica Poljske i Litvanije|Poljsko-Litavska Unija]] | strana2 = [[Datoteka:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|20x22px]] [[Otomansko Carstvo|Osmansko Carstvo]] | komandant1 = [[Datoteka:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|20x22px]] [[Jan III. Sobjeski]]<br />[[Datoteka:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20x22px]] [[Ernst Rüdiger von Starhemberg|Grof von Starhemberg]] | komandant2 = [[Datoteka:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|20x22px]] [[Kara Mustafa]] | komandant3 = | snage1 = c. 84,000 | snage2 = c. 90,000 ili 300,000 | snage3 = | žrtve1 = c. 4,000 | žrtve2 = 10,000+ | posljedice3 = | bilješke = }} [[Datoteka:Vienna_Battle_1683.jpg|mini|desno|200px|Umjetnički prikaz opsade Beča]] [[Datoteka:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|mini]] '''Bitka kod Beča''', 1683. (u [[turski jezik|turskim]] izvorima, ''İkinci Viyana Kuşatması'', "Druga bitka kod Beča," da bi se tako razlikovala od "prve bitke," koja je u stvari bila [[Opsada Beča]], iz 1529); prvi veliki vojni sukob između [[Habsburška Monarhija|Habzburškog]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], sa dalekosežnim posljedicama. Opsada Beča je započela 14. jula 1683, dok se odlučujuća bitka povela 12. septembra 1683, u kojoj je osmanlijska vojska poražena na Vratima Beča. Bitku je vodilo [[Sveto Rimsko Carstvo]] (predvođeno [[Habsburška Monarhija|Habsburškom monarhijom]] i [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-litvanskom komonveltom]], obe pod komandom poljskog kralja [[Jan III. Sobieski|Jana III. Sobieskog]]) protiv Osmanlija i njihovih vazalnih i tributskih država. Bitka je obilježila prvi put da Komonvelt i Sveto Rimsko Carstvo vojno sarađuju protiv Osmanlija, i često se smatra prekretnicom u istoriji, nakon koje su "Turci Osmani prestali da budu prijetnja krišćanskom svijetu". U ratu koji je uslijedio do 1699, Osmanlije su izgubile gotovo cijelu [[Habsburška Ugarska|Ugarsku]], koja je pripala caru Svetog Rimskog Carstva [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Leopoldu I]].<ref>{{Cite web|url=http://www.historytoday.com/walter-leitsch/1683-siege-vienna|title=1683: The Siege of Vienna {{!}} History Today|last=Leitsch|first=Walter|date=1983|website=www.historytoday.com|access-date=4. 2. 2023}}</ref> Bitku su dobile udružene snage Svetog Rimskog Carstva i Poljsko-litvanske unije, potonje koje su predstavljale samo snage krune Kraljevine Poljske (marš litvanske vojske je odgođen, a do Beča su stigle nakon što je bio oslobođen). Bečki garnizon predvodio je Feldzeugmeister Carske vojske (Svetog Rimskog Carstva) Ernst Rüdiger Graf von Starhemberg, austrijski podanik Svetog Rimskog Carstva Leopolda I. Sveukupnu komandu imao je viši vođa, kralj Poljske, Jan III Sobieski , koji je predvodio snage za pomoć. Suprotstavljene vojne snage bile su snage Osmanskog Carstva i njegovih vazalnih država, kojima je komandovao veliki vezir Merzifonlu Kara Mustafa-paša. Osmanlijska vojska brojala je otprilike 90.000<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/encyclopediaofot0000unse|date=2009|publisher=Facts On File|others=Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters|year=2009|isbn=978-1-4381-1025-7|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofot0000unse/page/584 584]|language=en|oclc=435911915}}</ref> do 300.000 ljudi (prema dokumentima o borbenom poretku pronađenim u Kara Mustafinom šatoru, početna snaga na početku kampanje bila je 170.000 ljudi). Oni su započeli opsadu 14. jula 1683. Osmanlijske snage su se, između ostalih jedinica, sastojale od 60 orta janjičara (12.000 ljudi na papiru) sa osmatračkom vojskom od oko 70.000 ljudi koja je nadgledala selo.<ref>{{Cite book|last=Harbottle|first=Thomas Benfield|title=Harbottle's Dictionary of battles|url=https://archive.org/details/harbottlesdictio00harb|last2=Bruce|first2=George|date=1981|publisher=New York : Van Nostrand Reinhold|others=Internet Archive|isbn=978-0-442-22336-6}}</ref> Odlučujuća bitka odigrala se 12. septembra, po dolasku ujedinjene humanitarne vojske. Povijesničari smatraju da je ta bitka označila prekretnicu u otomansko-habzburškim ratovima, 300-godišnjoj borbi između Svetog Rimskog i Osmanskog Carstva. Tokom 16 godina nakon bitke, austrijski [[Habsburg (dinastija)|Habsburgovci]] su se postepeno oporavili i dominirali nad južnom [[Mađarska|Mađarskom]] i [[Transilvanija|Transilvanijom]], koja je u velikoj mjeri očišćena od osmanlijkih snaga. Bitka je poznata po tome što je uključivala najveći poznati konjički juriš (koji su činili uglavnom poljski husari) u povijesti. Ova bitka je označila prekretnicu u 300-godišnjoj borbi između kraljevstava [[Srednja Evropa|Srednje Evrope]] i Osmanskog Carstva. Tokom 16 godina poslije bitke, [[austrija|austrijski]] [[Habzburgovci]] i njihovi saveznici su postepeno povratili i uspostavili svoju dominaciju u južnoj [[Mađarska|Mađarskoj]] i [[Transilvanija|Transilvaniji]], čisteći ove oblasti od turskih snaga i eventualnog turskog stanovništva. == Također pogledajte == * [[Opsada Beča]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|Battle of Vienna}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Opsada Beča|*]] [[Kategorija:Austrijske bitke]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Vojna historija Poljske]] rl17qdsmz88e4wahmaeh97xkvud691s 3904509 3904506 2026-07-12T11:29:32Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Vojna historija Osmanskog Carstva]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904509 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija rat | naziv = Opsada Beča 1683. | sukob = Bitka kod Beča | slika = [[Datoteka:King John III Sobieski sending Message of Victory to the Pope, after the Battle of Vienna 111.png|300px]] | opis slike = Poljski kralj Jan III. Sobieski oslobađa Beč | datum = [[12. septembar|12. septembra]] [[1683]]. | mjesto = [[Beč]], [[Austrija]] | povod = | teritorij = | rezultat = Pobjeda [[Sveta liga|Svete lige]] | strana1 = [[Datoteka:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20x22px]] [[Habsburška Monarhija]]<br />[[Datoteka:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|20x22px]] [[Državna zajednica Poljske i Litvanije|Poljsko-Litavska Unija]] | strana2 = [[Datoteka:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|20x22px]] [[Otomansko Carstvo|Osmansko Carstvo]] | komandant1 = [[Datoteka:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|20x22px]] [[Jan III. Sobjeski]]<br />[[Datoteka:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20x22px]] [[Ernst Rüdiger von Starhemberg|Grof von Starhemberg]] | komandant2 = [[Datoteka:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|20x22px]] [[Kara Mustafa]] | komandant3 = | snage1 = c. 84,000 | snage2 = c. 90,000 ili 300,000 | snage3 = | žrtve1 = c. 4,000 | žrtve2 = 10,000+ | posljedice3 = | bilješke = }} [[Datoteka:Vienna_Battle_1683.jpg|mini|desno|200px|Umjetnički prikaz opsade Beča]] [[Datoteka:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|mini]] '''Bitka kod Beča''', 1683. (u [[turski jezik|turskim]] izvorima, ''İkinci Viyana Kuşatması'', "Druga bitka kod Beča," da bi se tako razlikovala od "prve bitke," koja je u stvari bila [[Opsada Beča]], iz 1529); prvi veliki vojni sukob između [[Habsburška Monarhija|Habzburškog]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], sa dalekosežnim posljedicama. Opsada Beča je započela 14. jula 1683, dok se odlučujuća bitka povela 12. septembra 1683, u kojoj je osmanlijska vojska poražena na Vratima Beča. Bitku je vodilo [[Sveto Rimsko Carstvo]] (predvođeno [[Habsburška Monarhija|Habsburškom monarhijom]] i [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-litvanskom komonveltom]], obe pod komandom poljskog kralja [[Jan III. Sobieski|Jana III. Sobieskog]]) protiv Osmanlija i njihovih vazalnih i tributskih država. Bitka je obilježila prvi put da Komonvelt i Sveto Rimsko Carstvo vojno sarađuju protiv Osmanlija, i često se smatra prekretnicom u istoriji, nakon koje su "Turci Osmani prestali da budu prijetnja krišćanskom svijetu". U ratu koji je uslijedio do 1699, Osmanlije su izgubile gotovo cijelu [[Habsburška Ugarska|Ugarsku]], koja je pripala caru Svetog Rimskog Carstva [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Leopoldu I]].<ref>{{Cite web|url=http://www.historytoday.com/walter-leitsch/1683-siege-vienna|title=1683: The Siege of Vienna {{!}} History Today|last=Leitsch|first=Walter|date=1983|website=www.historytoday.com|access-date=4. 2. 2023}}</ref> Bitku su dobile udružene snage Svetog Rimskog Carstva i Poljsko-litvanske unije, potonje koje su predstavljale samo snage krune Kraljevine Poljske (marš litvanske vojske je odgođen, a do Beča su stigle nakon što je bio oslobođen). Bečki garnizon predvodio je Feldzeugmeister Carske vojske (Svetog Rimskog Carstva) Ernst Rüdiger Graf von Starhemberg, austrijski podanik Svetog Rimskog Carstva Leopolda I. Sveukupnu komandu imao je viši vođa, kralj Poljske, Jan III Sobieski , koji je predvodio snage za pomoć. Suprotstavljene vojne snage bile su snage Osmanskog Carstva i njegovih vazalnih država, kojima je komandovao veliki vezir Merzifonlu Kara Mustafa-paša. Osmanlijska vojska brojala je otprilike 90.000<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/encyclopediaofot0000unse|date=2009|publisher=Facts On File|others=Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters|year=2009|isbn=978-1-4381-1025-7|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofot0000unse/page/584 584]|language=en|oclc=435911915}}</ref> do 300.000 ljudi (prema dokumentima o borbenom poretku pronađenim u Kara Mustafinom šatoru, početna snaga na početku kampanje bila je 170.000 ljudi). Oni su započeli opsadu 14. jula 1683. Osmanlijske snage su se, između ostalih jedinica, sastojale od 60 orta janjičara (12.000 ljudi na papiru) sa osmatračkom vojskom od oko 70.000 ljudi koja je nadgledala selo.<ref>{{Cite book|last=Harbottle|first=Thomas Benfield|title=Harbottle's Dictionary of battles|url=https://archive.org/details/harbottlesdictio00harb|last2=Bruce|first2=George|date=1981|publisher=New York : Van Nostrand Reinhold|others=Internet Archive|isbn=978-0-442-22336-6}}</ref> Odlučujuća bitka odigrala se 12. septembra, po dolasku ujedinjene humanitarne vojske. Povijesničari smatraju da je ta bitka označila prekretnicu u otomansko-habzburškim ratovima, 300-godišnjoj borbi između Svetog Rimskog i Osmanskog Carstva. Tokom 16 godina nakon bitke, austrijski [[Habsburg (dinastija)|Habsburgovci]] su se postepeno oporavili i dominirali nad južnom [[Mađarska|Mađarskom]] i [[Transilvanija|Transilvanijom]], koja je u velikoj mjeri očišćena od osmanlijkih snaga. Bitka je poznata po tome što je uključivala najveći poznati konjički juriš (koji su činili uglavnom poljski husari) u povijesti. Ova bitka je označila prekretnicu u 300-godišnjoj borbi između kraljevstava [[Srednja Evropa|Srednje Evrope]] i Osmanskog Carstva. Tokom 16 godina poslije bitke, [[austrija|austrijski]] [[Habzburgovci]] i njihovi saveznici su postepeno povratili i uspostavili svoju dominaciju u južnoj [[Mađarska|Mađarskoj]] i [[Transilvanija|Transilvaniji]], čisteći ove oblasti od turskih snaga i eventualnog turskog stanovništva. == Također pogledajte == * [[Opsada Beča]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|Battle of Vienna}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Opsada Beča|*]] [[Kategorija:Austrijske bitke]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Vojna historija Poljske]] [[Kategorija:Vojna historija Osmanskog Carstva]] 1wfp5i2hzo43058a0fpad32jwha02ev 3904510 3904509 2026-07-12T11:29:49Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Vojna historija Osmanskog Carstva]] uklonjena; [[Kategorija:Osmanske bitke]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904510 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija rat | naziv = Opsada Beča 1683. | sukob = Bitka kod Beča | slika = [[Datoteka:King John III Sobieski sending Message of Victory to the Pope, after the Battle of Vienna 111.png|300px]] | opis slike = Poljski kralj Jan III. Sobieski oslobađa Beč | datum = [[12. septembar|12. septembra]] [[1683]]. | mjesto = [[Beč]], [[Austrija]] | povod = | teritorij = | rezultat = Pobjeda [[Sveta liga|Svete lige]] | strana1 = [[Datoteka:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20x22px]] [[Habsburška Monarhija]]<br />[[Datoteka:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|20x22px]] [[Državna zajednica Poljske i Litvanije|Poljsko-Litavska Unija]] | strana2 = [[Datoteka:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|20x22px]] [[Otomansko Carstvo|Osmansko Carstvo]] | komandant1 = [[Datoteka:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|20x22px]] [[Jan III. Sobjeski]]<br />[[Datoteka:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20x22px]] [[Ernst Rüdiger von Starhemberg|Grof von Starhemberg]] | komandant2 = [[Datoteka:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|20x22px]] [[Kara Mustafa]] | komandant3 = | snage1 = c. 84,000 | snage2 = c. 90,000 ili 300,000 | snage3 = | žrtve1 = c. 4,000 | žrtve2 = 10,000+ | posljedice3 = | bilješke = }} [[Datoteka:Vienna_Battle_1683.jpg|mini|desno|200px|Umjetnički prikaz opsade Beča]] [[Datoteka:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|mini]] '''Bitka kod Beča''', 1683. (u [[turski jezik|turskim]] izvorima, ''İkinci Viyana Kuşatması'', "Druga bitka kod Beča," da bi se tako razlikovala od "prve bitke," koja je u stvari bila [[Opsada Beča]], iz 1529); prvi veliki vojni sukob između [[Habsburška Monarhija|Habzburškog]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], sa dalekosežnim posljedicama. Opsada Beča je započela 14. jula 1683, dok se odlučujuća bitka povela 12. septembra 1683, u kojoj je osmanlijska vojska poražena na Vratima Beča. Bitku je vodilo [[Sveto Rimsko Carstvo]] (predvođeno [[Habsburška Monarhija|Habsburškom monarhijom]] i [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-litvanskom komonveltom]], obe pod komandom poljskog kralja [[Jan III. Sobieski|Jana III. Sobieskog]]) protiv Osmanlija i njihovih vazalnih i tributskih država. Bitka je obilježila prvi put da Komonvelt i Sveto Rimsko Carstvo vojno sarađuju protiv Osmanlija, i često se smatra prekretnicom u istoriji, nakon koje su "Turci Osmani prestali da budu prijetnja krišćanskom svijetu". U ratu koji je uslijedio do 1699, Osmanlije su izgubile gotovo cijelu [[Habsburška Ugarska|Ugarsku]], koja je pripala caru Svetog Rimskog Carstva [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Leopoldu I]].<ref>{{Cite web|url=http://www.historytoday.com/walter-leitsch/1683-siege-vienna|title=1683: The Siege of Vienna {{!}} History Today|last=Leitsch|first=Walter|date=1983|website=www.historytoday.com|access-date=4. 2. 2023}}</ref> Bitku su dobile udružene snage Svetog Rimskog Carstva i Poljsko-litvanske unije, potonje koje su predstavljale samo snage krune Kraljevine Poljske (marš litvanske vojske je odgođen, a do Beča su stigle nakon što je bio oslobođen). Bečki garnizon predvodio je Feldzeugmeister Carske vojske (Svetog Rimskog Carstva) Ernst Rüdiger Graf von Starhemberg, austrijski podanik Svetog Rimskog Carstva Leopolda I. Sveukupnu komandu imao je viši vođa, kralj Poljske, Jan III Sobieski , koji je predvodio snage za pomoć. Suprotstavljene vojne snage bile su snage Osmanskog Carstva i njegovih vazalnih država, kojima je komandovao veliki vezir Merzifonlu Kara Mustafa-paša. Osmanlijska vojska brojala je otprilike 90.000<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/encyclopediaofot0000unse|date=2009|publisher=Facts On File|others=Gábor Ágoston, Bruce Alan Masters|year=2009|isbn=978-1-4381-1025-7|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofot0000unse/page/584 584]|language=en|oclc=435911915}}</ref> do 300.000 ljudi (prema dokumentima o borbenom poretku pronađenim u Kara Mustafinom šatoru, početna snaga na početku kampanje bila je 170.000 ljudi). Oni su započeli opsadu 14. jula 1683. Osmanlijske snage su se, između ostalih jedinica, sastojale od 60 orta janjičara (12.000 ljudi na papiru) sa osmatračkom vojskom od oko 70.000 ljudi koja je nadgledala selo.<ref>{{Cite book|last=Harbottle|first=Thomas Benfield|title=Harbottle's Dictionary of battles|url=https://archive.org/details/harbottlesdictio00harb|last2=Bruce|first2=George|date=1981|publisher=New York : Van Nostrand Reinhold|others=Internet Archive|isbn=978-0-442-22336-6}}</ref> Odlučujuća bitka odigrala se 12. septembra, po dolasku ujedinjene humanitarne vojske. Povijesničari smatraju da je ta bitka označila prekretnicu u otomansko-habzburškim ratovima, 300-godišnjoj borbi između Svetog Rimskog i Osmanskog Carstva. Tokom 16 godina nakon bitke, austrijski [[Habsburg (dinastija)|Habsburgovci]] su se postepeno oporavili i dominirali nad južnom [[Mađarska|Mađarskom]] i [[Transilvanija|Transilvanijom]], koja je u velikoj mjeri očišćena od osmanlijkih snaga. Bitka je poznata po tome što je uključivala najveći poznati konjički juriš (koji su činili uglavnom poljski husari) u povijesti. Ova bitka je označila prekretnicu u 300-godišnjoj borbi između kraljevstava [[Srednja Evropa|Srednje Evrope]] i Osmanskog Carstva. Tokom 16 godina poslije bitke, [[austrija|austrijski]] [[Habzburgovci]] i njihovi saveznici su postepeno povratili i uspostavili svoju dominaciju u južnoj [[Mađarska|Mađarskoj]] i [[Transilvanija|Transilvaniji]], čisteći ove oblasti od turskih snaga i eventualnog turskog stanovništva. == Također pogledajte == * [[Opsada Beča]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|Battle of Vienna}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Opsada Beča|*]] [[Kategorija:Austrijske bitke]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Vojna historija Poljske]] [[Kategorija:Osmanske bitke]] arw0gfakepukhfrlcmyox1d7gtek8gb Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija 0 12672 3904461 3877385 2026-07-12T08:44:53Z نوفاك اتشمان 16322 fix 3904461 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Federativna Narodna Republika Jugoslavija {{nobold|{{smaller|(1945–1963)}}}}<hr>Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija {{nobold|{{smaller|(1963–1992)}}}} | izvorno_ime = | status = | genitiv = | razdoblje = 1945–1992. | država_prije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | država_prije_zastava1 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | država_prije2 = Slobodna teritorija Trsta | država_prije_zastava2 = Free Territory Trieste Flag.svg | država_poslije1 = Republika Bosna i Hercegovina | država_poslije_zastava1 = Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg | država_poslije2 = Hrvatska | država_poslije_zastava2 = Flag of Croatia.svg | država_poslije3 = Republika Makedonija | država_poslije_zastava3 = Flag of North Macedonia (1992–1995).svg | država_poslije4 = Savezna Republika Jugoslavija | država_poslije_zastava4 = Flag of Yugoslavia (1992–2003); Flag of Serbia and Montenegro (2003–2006).svg | država_poslije5 = Slovenija | država_poslije_zastava5 = Flag of Slovenia.svg | zastava = Flag of SFR Yugoslavia.svg | grb = Emblem of SFR Yugoslavia.svg | uzrečica = ''[[Bratstvo i jedinstvo]]'' | himna = ''[[Hej Slaveni]]''{{Center|[[Datoteka:United States Navy Band - Hey, Slavs.ogg]]}} | karta = Yugoslavia_1956-1990.svg | glavni_grad = [[Beograd]] | glavni_grad_kordinati = {{coord|44|49|04|N|20|27|25|E|region:RS|display=inline,title}} | najveći_grad = [[Beograd]] | službeni_jezik = Nijedan na saveznom nivou<br />'''Nacionalni jezik:'''<br />[[srpskohrvatski]]<sup>'''1'''</sup><br />'''Regionalni jezici:'''<br />[[makedonski]] i [[slovenski]] | sistem_pisanja = {{hlist|[[Latinica]]|[[Ćirilica]]}} | etničke_grupe = {{unbulleted list | [[Srbi]] (36,3%) | [[Hrvati]] (19,7%) | [[Muslimani (narod)|Muslimani]] (8,9%) | [[Slovenci]] (7,8%) | [[Albanci]] (7,7%) | [[Makedonci]] (6,0%) | [[Jugoslaveni]] (5,4%) | [[Crnogorci]] (2,6%) | [[Mađari]] (1,9%) | Ostali (3,6%)<ref>{{Cite web |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/MR1188/MR1188.annex1.pdf |title=Demographic characteristics of Yugoslavia in the late 1980s |access-date=9. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231230/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/MR1188/MR1188.annex1.pdf |archive-date=3. 3. 2016 |url-status=live}}</ref> }} | religija = [[Sekularna država]]<ref name="Avramovic_2007_p599">{{harvnb|Avramović|2007|p=599|loc=[https://www.iclrs.org/content/blurb/files/Serbia.1.pdf Understanding Secularism in a Post-Communist State: Case of Serbia]}}</ref><ref name="Kideckel-Halpern_2000">{{harvnb|Kideckel|Halpern|2000|p=165|loc=[https://books.google.com/books?id=EEBkON-ySQUC&pg=PA165 Neighbors at War: Anthropological Perspectives on Yugoslav Ethnicity, Culture, and History]}}</ref><br />[[Državni ateizam]] (''[[de facto]]'') | demonim = [[Jugoslaveni|Jugoslaven]] | državno_uređenje = '''1943–1945:'''<br />[[Ustavna monarhija]] (''[[de jure]]'')<br/>[[Federacija|Federalna]] [[privremena vlada]] - [[Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije|Nacionalni komitet]] (''[[de facto]]'')<br />'''1945–1948:'''<br />[[Federacija|Federalna]] [[Marksizam-lenjinizam|marksističko-lenjinistička]] [[Jednopartijski sistem|jednopartijska]] [[Parlamentarna republika|parlamentarna]] [[Narodna republika|narodna]] [[republika]]<br />'''1948–1963:'''<br />[[Federacija|Federalna]] [[Titoizam|titoistička]] [[Jednopartijski sistem|jednopartijska]] [[Predsjednički sistem|predsjednička]] [[Narodna republika|narodna]] [[republika]]<br />'''1963–1971:'''<br />[[Federacija|Federalna]] [[Titoizam|titoistička]] [[Jednopartijski sistem|jednopartijska]] [[Predsjednički sistem|predsjednička]] [[Socijalistička republika|socijalistička]] [[republika]]<br />'''1971–1990:'''<br />[[Federacija|Federalna]] [[Titoizam|titoistička]] [[Jednopartijski sistem|jednopartijska]] [[Parlamentarna republika|parlamentarna]] [[Socijalistička republika|socijalistička]] [[Direktorijski sistem|direktorijska]] [[republika]]<br />'''1990–1992:'''<br />[[Federacija|Federalna]] [[Parlamentarna republika|parlamentarna]]<br />[[Direktorijski sistem|direktorijska]] [[republika]] | vrsta_vlasti = [[Predsjednik Saveza komunista Jugoslavije|Generalni sekretar]] | godina_prve_vlasti = 1945-1980. | vladar_prva_vlast = [[Josip Broz Tito]] (prvi) | vrsta_vlasti2 = | godina_druge_vlasti = 1989-1990. | vladar_druga_vlast = [[Milan Pančevski]] (zadnji) | vrsta_vlasti3 = [[Predsjednik SFRJ|Predsjednik]] | godina_treće_vlasti = 1945-1953. | vladar_treća_vlast = [[Ivan Ribar]] (prvi) | vrsta_vlasti4 = | godina_četvrti_vlasti = 1953-1980. | vladar_četvrti_vlast = [[Josip Broz Tito]] | vrsta_vlasti5 = | godina_peti_vlasti = 1991. | vladar_peti_vlast = [[Stjepan Mesić]] (zadnji) | vrsta_vlasti6 = [[Premijer Jugoslavije|Premijer]] | godina_šesti_vlasti = 1945–1963. | vladar_šesti_vlast = [[Josip Broz Tito]] (prvi) | vrsta_vlasti7 = | godina_sedmi_vlasti = 1989-1991. | vladar_sedmi_vlast = [[Ante Marković]] (zadnji) | zakonodavstvo = [[Skupština Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Skupština]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = [[Gornji dom]] | naziv_prvog_zakonodavstva = [[Vijeće republika i pokrajina Jugoslavije|Vijeće republika i pokrajina]] | vrsta_drugog_zakonodavstva = [[Donji dom]] | naziv_drugog_zakonodavstva = [[Savezno vijeće Jugoslavije|Savezno vijeće]] | tip_suvereniteta = [[Historija Jugoslavije|Historija]] | nota_suvereniteta = [[Hladni rat]] | nastanak = | događaj1 = Formirana [[Demokratska federativna Jugoslavija|DFJ]] | događaj_datum1 = 29. novembar 1943. | događaj2 = Proglašena FNRJ | događaj_datum2 = 29. novembar 1945. | događaj3 = [[Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije|Prvi ustav]] | događaj_datum3 = 31. januar 1946. | događaj4 = [[Raskol Tito – Staljin]] | događaj_datum4 = 1948. | događaj5 = Osnovan [[Pokret nesvrstanih]] | događaj_datum5 = 1. septembar 1961. | događaj6 = [[Ustav Jugoslavije iz 1963.|Drugi ustav]] | događaj_datum6 = 7. april 1963. | događaj7 = [[Ustav Jugoslavije iz 1974.|Treći ustav]] | događaj_datum7 = 21. februar 1974. | događaj8 = [[Smrt i sahrana Josipa Broza Tita|Smrt]] [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] | događaj_datum8 = 4. maj 1980. | događaj9 = Početak [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|jugoslavenskih ratova]] | događaj_datum9 = 27. juni 1991. | događaj10 = [[Raspad Jugoslavije]] | događaj_datum10 = 27. april 1992. | osnivanje = 29. novembar 1943. | ukidanje = 27. april 1992. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 255.804 | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 22.438.331 | stanovnika_godina = 1981 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = 87,72 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[jugoslavenski dinar]] | vremenska_zona = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+01:00|+1]] ([[Istočnoevropsko vrijeme|EET]]) | ljetno_računanje_vremena = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+02:00|+2]] ([[Istočnoevropsko ljetno vrijeme|EEST]]) | format_datuma = D. M. GGGG. ([[Nova era|NE]]) | vozacka_strana = desna | pozivni_broj = 38 (nije više u upotrebi) | internetski_nastavak = [[.yu]] (uveden 1989, korišten do 2009. u Srbiji i Crnoj Gori) | danas_dio = {{ZID|Slovenija}}<br>{{ZID|Hrvatska}}<br>{{ZID|Bosna i Hercegovina}}<br>{{ZID|Srbija}}<br>{{ZID|Crna Gora}}<br>{{ZID|Sjeverna Makedonija}}<br>{{ZID|Kosovo}} | komentar = <sup>'''1'''</sup> Pogledajte: {{Sekcija link||Jezičko pitanje}} }} '''Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija''' ('''SFRJ'''; skraćeno '''Jugoslavija'''; također poznata i kao "Druga Jugoslavija") bila je država nastala 29. novembra 1943. na [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|drugom zasjedanju]] [[AVNOJ]]-a u [[Jajce|Jajcu]] kao zajednica pet naroda i šest republika, s prvobitnim imenom '''[[Demokratska Federativna Jugoslavija]]''' ('''DFJ'''). To je ime promijenjeno 29. novembra 1945. na [[Treće zasjedanje AVNOJ-a|trećem zasjedanju]] AVNOJ-a u [[Beograd]]u u '''Federativna Narodna Republika Jugoslavija''' ('''FNRJ'''), da bi konačno 7. aprila 1963. dobila ime Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (SFRJ). Bila je jedna od osnivača [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]<ref>[https://research.un.org/en/unmembers/founders UN Membership: Founding Members], research.un.org, pristupljeno 19. jula 2019.</ref> i [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]]. SFRJ je bila nasljednica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] (1918–1941). Prestala je postojati 1992. osamostaljivanjem [[Slovenija|Slovenije]], [[Hrvatska|Hrvatske]] i [[Sjeverna Makedonija|Makedonije]] (1991), zatim i [[Republika Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] (1992) iz federacije. Preostale republike, [[Srbija]] i [[Crna Gora]], formirale su novu zajednicu; prvo u aprilu 1992. [[SR Jugoslavija|SR Jugoslaviju]], potom 2003. državnu zajednicu [[Srbija i Crna Gora]], a na referendumu 21. maja 2006. [[Crna Gora]] je istupila iz državne zajednice, stvorivši samostalnu republiku. [[Kosovo]] se 2008. odvojilo od Srbije proglašavanjem nezavisnosti. == Geografija == {{Glavni|Geografija SFRJ}} [[Datoteka:General map of yugoslavia (1945-1991) (SH labels).png|mini|300px|Republike SFRJ]] U vrijeme od 1954-91. godine SFRJ je imala površinu od 255.804&nbsp;km<sup>2</sup>. Sastojala je od šest saveznih republika ([[SR Slovenija]], [[SR Hrvatska]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SR Srbija]], [[SR Crna Gora]] i [[SR Makedonija]]), te dvije autonomne pokrajine [[SAP Kosovo]] i [[SAP Vojvodina]], koje su pripadale SR Srbiji. Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], od 1947-54. godine dio SR Slovenije i SR Hrvatske, zbog neriješenog političkog i teritorijalnog pitanja sa Italijom pripadao je u ''de facto'' nezavisnu državu [[Slobodna teritorija Trsta|Slobodnu teritoriju Trsta]] (STT), koja je jednim dijelom (Zona B) bila pod vojnom upravom [[JNA|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA), a drugim (Zona A) pod kontrolom američke i britanske vojske. [[Londonski sporazum (1954)|Londonskim sporazumom]] 5. oktobra 1954. godine Zona B sa 515,5&nbsp;km<sup>2</sup> je pripojena SFRJ, a Zona A Italiji. Ukupna dužina kopnene državne granice iznosila je 2114,2&nbsp;km, a SFRJ je na sjeveru graničila sa [[Austrija|Austrijom]] (330&nbsp;km) i [[Mađarska|Mađarskom]] (582&nbsp;km), na zapadu sa [[Italija|Italijom]] (232&nbsp;km), sa kojom je Jugoslavija imala i pomorsku granicu na [[Jadransko more|Jadranskom moru]], na istoku sa [[Rumunija|Rumunijom]] (476&nbsp;km) i [[Bugarska|Bugarskom]] (466&nbsp;km), a na jugu sa [[Albanija|Albanijom]] (438&nbsp;km) i [[Grčka|Grčkom]] (228&nbsp;km). Najveći dio Jugoslavije nalazio se na [[Balkansko poluostrvo|Balkanskom poluostrvu]]. Sjeveroistočni dijelovi Jugoslavije bili su ravničarski, dok je ostatak bio pretežno brdsko-planinskog reljefa. Jednim dijelom geografski i klimatski, pripadala je [[Mediteranska klima|mediteranskoj klimi]]. Najviši vrh bio je [[Triglav]] sa 2864 m, drugi najviši vrh je bio [[Golem Korab]] sa 2753&nbsp;m, na granici s Albanijom, te [[Titov Vrv]] sa 2747&nbsp;m, na [[Šar Planina|Šar Planini]] u blizini [[Tetovo|Tetova]]. S izuzetkom albanskog dijela obale, sva istočna jadranska obala sa otocima pripadala je Jugoslaviji. Na granici s Albanijom nalazila su se tri velika jezera: [[Skadarsko jezero|Skadarsko]], [[Ohridsko jezero|Ohridsko]] i [[Prespansko jezero|Prespansko]]. Najduža rijeka bila je [[Sava]] sa 945&nbsp;km, a najplovnija [[Dunav]], koji je proticao kroz dio SR Hrvatske, SAP Vojvodine i kroz SR Srbiju, te kroz [[Novi Sad]] i [[Beograd]]. Ostale veće rijeke bile su [[Drava]], [[Velika Morava|Morava]] i [[Drina]]. Većina rijeka pripadala je [[Crnomorski sliv|Crnomorskom slivu]], a manji dio [[Jadranski sliv|Jadranskom]] i [[Egejski sliv|Egejskom]]. Najveći broj otoka u SFRJ pripadao je SR Hrvatskoj, te uključujući manje otoke, hridi i grebene u Jugoslaviji je bilo oko 1300 otoka. Najveći otoci bili su: [[Cres (ostrvo)|Cres]], [[Krk]], [[Brač]], [[Hvar (ostrvo)|Hvar]], [[Pag (ostrvo)|Pag]], [[Korčula (ostrvo)|Korčula]], [[Dugi otok]], [[Mljet (ostrvo)|Mljet]], [[Vis]], [[Rab]], [[Pašman]], [[Šolta]] i [[Lošinj]]. === Teritorijalna podjela === {{Glavni|Administrativne podjele Jugoslavije}} {{Teritorijalna podjela SFRJ}} SFRJ je po zadnjoj teritorijalnoj podjeli bila administrativno podijeljena na 6 republika i dvije autonomne pokrajine, koje su pripadale SR Srbiji. Republike su bile podijeljene na općine, a veći gradovi su se mogli sastojati od nekoliko općina. == Historija == {{Glavni|Historija SFRJ}} === Pozadina === {{Glavni|Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije}} ==== Raspad Kraljevine Jugoslavije ==== [[Datoteka:Fascist_occupation_of_yugoslavia-sr.png|180px|mini|lijevo|Karta Jugoslavije 1941-43.]] Napadom [[Treći rajh|nacističke Njemačke]] i njenih saveznika [[6. april]]a [[1941.]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]], usljed poraza [[Vojska Kraljevine Jugoslavije|Vojske Jugoslavije]] u [[Aprilski rat|Aprilskom ratu]], dolazi do podjele i raspada Kraljevine. Na području današnje Hrvatske, Bosne i Hercegovine i jednog dijela Srbije i [[Srijem]]a (grad [[Zemun]]) [[10. april]]a, uz njemačku podršku stvara se marionetska [[Nezavisna Država Hrvatska]]. Dijelovi Slovenije su direktno pripojeni Trećem rajhu, a zapadni dijelovi su pripojeni [[Kraljevina Italija|fašističkoj Italiji]], dok je [[Prekomurje]] okupirala [[Mađarska|fašistička Mađarska]]. Obalni dijelovi Hrvatske i veći gradovi ([[Split]], [[Šibenik]]) pripojeni su Italiji, a dijelovi današnje Crne Gore su bili pod italijanskom aneksijom i upravom samoproglašene [[Kraljevina Crna Gora (1941)|Kraljevine Crne Gore]]. Pogranične dijelove Crne Gore, naseljene većinskim albanskim stanovništvom, kao i dijelove današnjeg Kosova i Makedonije, okupirala je Italija i pripojila italijanskom protektoratu [[Kraljevina Albanija (1939-43)|Kraljevini Albaniji]]. [[Kraljevina Bugarska]] je okupirala veliki dio današnje Makedonije, južne Srbije te manje dijelove istočne Srbije. Dijelove Vojvodine ([[Bačka]]) okupirala je Mađarska, [[Banat]] je bio pod direktnom upravom Trećeg rajha, a uža Srbija (često pod imenom ''[[Nedićeva Srbija]]'') je bila pod njemačkom okupacijom i marionetskom vladom [[Milan Nedić|Milana Nedića]]. ==== Progoni ==== [[Datoteka:Logor_Kruscica_5.JPG|180px|mini|lijevo|Spomenik u prvom ustaškom [[Koncentracioni logor Kruščica|koncentracionom logoru Kruščica]] na području Jugoslavije u [[Vitez (općina)|Vitez]]u, danas [[Bosna i Hercegovina]].]] Na području novoosnovane [[NDH]], dolazi do progona Jevreja i Srba te uvođenja rasnih zakona, samo tri sedmice nakon proglašenja NDH.<ref name="Arendt">[[Hannah Arendt]], ''Eichmann in Jersualem - Ein Bericht von der Banalität des Bösen'', Piper München, Zürich {{ISBN|978-3-492-24822-8}}</ref> Po uzoru na [[Rasni zakoni Trećeg rajha|Rasne zakone Trećeg rajha]], uhapšeni se [[Jevreji]] zatvaraju u logore ili se deportuju u [[Koncentracioni logor|koncentracione logore]] na području Trećeg rajha. Po jednoj zakonskoj odredbi Trećeg rajha, novonastale vlasti (u NDH i Srbiji, kao i u svim drugim područjima), plaćale bi transport Jevreja Trećem rajhu, a zauzvrat im je bilo omogućeno oduzimanje cjelokupne imovine protjeranih Jevreja.<ref name="Arendt"/> Stvaraju se koncentracioni logori ([[Koncentracioni logor Kruščica|Kruščica]], [[Koncentracioni logor Jasenovac|Jasenovac]], [[Koncentracioni logor Jadovno|Jadovno]]), te se u njih zatvaraju komunisti i svi drugi protivnici ustaškog režima. Sličan teror provodi se i u Srbiji pod vladom [[Milan Nedić|Milana Nedića]] u kojoj se zatvaraju Jevreji i komunisti, kao i protivnici režima u [[logor Sajmište]] u blizini [[Zemun]]a. ==== Kvislinške jedinice ==== [[Datoteka:Draza Mihailovic,1943.jpg|180px|mini|lijevo|[[Draža Mihailović]], zapovjednik [[Četnici|Četnika]].]] U svim dijelovima bivše Kraljevine stvaraju se paravojne i vojne organizacije, koje se naoružavaju uz pomoć okupacionih vlasti. Od dijelova raspadnute Vojske Kraljevine Jugoslavije, stvara se [[Jugoslavenska vojska u otadžbini]] (JVuO) pod zapovjedništvom [[pukovnik]]a [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]], koja se u početku bori protiv Nijemaca, ali nakon prvih sukoba s [[Jugoslavenski partizani|partizanskim jedinicama]], staje na stranu vlade Milana Nedića i učestvuje u borbama protiv partizana i jedinica [[NOVJ]]. Razlozi razilaženja četnika Draže Mihajlovića sa partizanima je u početku bio defanzivni pristup Mihailovića i izbjegavanje konflikta, zbog velikih odmazdi nad srpskim narodom od strane Nijemaca, ideoloških razlika između komunističkog programa borbe i revolucije i rojalističkog pristupa četničkog pokreta, ali i zbog političkog programa [[Ivan Moljević|Ivana Moljevića]], u kojem se izlažu ciljevi stvaranja [[Velika Srbija|Velike Srbije]] i planira etničko čišćenje Hrvata i Muslimana na teritoriji.<ref name="HS" /> U Srbiji, Crnoj Gori, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini stvaraju se mnogobrojni [[Četnici|četnički odredi]], kao i jedinice lojalne Nedićevoj vladi ([[Četnici Koste Pećanca]], [[Srpski dobrovoljački korpus]] pod zapovjedništvom [[Dimitrije Ljotić|Dimitrija Ljotića]], [[Srpska državna straža]], [[Lovćenska brigada]] pod zapovjedništvom [[general]]a [[Krsto Popović|Krste Popovića]], [[Crnogorska dobrovoljačka garda]] sa zapovjednikom [[Pavle Đurišić|Pavlom Đurišićem]]). Na području Slovenije stvara se [[Slovensko domobranstvo]] i građanska organizacija sa militantnom frakcijom [[Bijela garda (Slovrnija)|Bijela garda]] i Plava garda ili [[Slovenski četnici]].{{sfn|Obrazi slovenskih pokrajin|2019}} Na području [[Sandžak]]a organizuje se [[Muslimanska milicija Sandžaka]], koju naoružava [[Ustaše|ustaški pokret]] i italijanska vojska. Na području Kosova organizuju se jedinice milicije [[Vulnetari]] i 1942. godine organizacija [[Balli Kombëtar]], koja za cilj ima proširenje albanske države, te se jedno vrijeme smatrala antifašističkom oganizacijom, ali vremenom sve više surađuje sa italijanskom vojskom. U Bosni i Hercegovini se uslijed terora četnika nad muslimanskim stanovništvom stvaraju i lokalne milicije kao [[Hadžiefendićeva legija]], [[Huskina vojska]] (1943), te niz drugih manjih [[Muslimanske milicije u Drugom svjetskom ratu|muslimanskih milicija]] lokalnog značaja, koje su uglavnom direktno naoružavane od strane [[Ustaška vojnica|Ustaške vojnice]] ili [[Hrvatsko domobranstvo|Hrvatskog domobranstva]]. Ove se milicije uglavnom bore protiv četnika i surađuju sa ustašama, osim u rijetkim slučajevima, kada potpomažu jedinice NOVJ. ==== Stvaranje NOVJ ==== [[Datoteka:Koča Popović.jpg|180px|mini|desno|General [[Koča Popović]], komandant [[Prva proleterska udarna brigada|Prve proleterske brigade]] [[NOVJ]]]] Nedugo nakon okupacije Jugoslavije, [[Komunistička partija Jugoslavije]] (KPJ), na čelu sa [[Josip Broz Tito|Josipom Brozom Titom]], počela je sa organizovanjem oružanog otpora protiv okupatora. Istaknuti partijski funkcioneri su postali vojni rukovodioci sa zadatkom da osnivaju [[Partizanski odredi Jugoslavije|partizanske odrede]]. U [[Beograd]]u je osnovan Glavni štab partizanskih odreda Jugoslavije, a [[Politbiro CK KPJ]] je [[4. juli|4. jula]] [[1941]]. godine donio odluku o početku oružane borbe. Ova odluka je inspirisana ulaskom [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] u rat protiv Njemačke i angažovanjem glavnih njemačkih vojnih snaga na [[Istočni front|Istočnom frontu]], kao i pozivom [[Kominterna|Kominterne]] svim porobljenim narodima Evrope da se uključe u rat protiv [[Sile Osovine|sila Osovine]]. Taj dan se nakon rata slavio u Jugoslaviji, kao državni praznik pod imenom Dan borca. U Srbiji [[7. juli|7. jula]] je Valjevski partizanski odred u [[Bela Crkva (Krupanj)|Beloj Crkvi]] u [[Krupanj|Krupnju]] organizovao prvi oružani napad, u Crnoj Gori prvi sukob je bio [[13. juli|13. jula]], u Sloveniji [[22 juli|22. jula]], u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini ustanak započinje [[27. juli|27. jul]]a, a u Makedoniji [[11. oktobar|11. oktobra]]. Ti su se dani u SFRJ slavili kao republički praznici pod imenima Dan ustanka naroda ''pojedine republike''. Nakon prvih manjih sukoba, partizanski odredi dobijaju na snazi, te se stvaraju oslobođene teritorije kao tzv. [[Užička republika]] u Srbiji, (od 24. septembra do 29. novembra 1941) i [[Fočanska republika]] u decembru 1941. Nakon pada [[Užice|Užica]], partizanski odredi se povlače u Bosnu i [[Sandžak]], a u [[Rudo]]m se 21. decembra 1941. godine formira [[Prva proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada]]. Odluku o formiranju brigade donio je [[Centralni komitet KPJ]], a formirao ju je Vrhovni komandant NOV i POJ, Josip Broz Tito. Na dan formiranja imala je šest bataljona (četiri iz Srbije i dva iz Crne Gore) ukupne jačine oko 1.200 boraca. Za komandanta je postavljen rezervni oficir Vojske Kraljevine Jugoslavije i učesnik građanskog rata u Španiji [[Koča Popović]]. Taj se dan smatrao kao dan formiranja prve vojne jedinice [[NOVJ]], a u SFRJ je do 1948. godine slavljen kao Dan Jugoslavenske armije (JA), a nakon sukoba sa [[Sovjetski Savez|Sovjetskim Savezom]] 1948. godine, praznik je prebačen na 22. decembar.{{efn|name=JNA|Zbog poklapanja rođendana [[Staljin]]a 21. decembra, a nakon sukoba Jugoslavije i Sovjetskog Saveza, donesena je odluka da se Dan JA (kasnije Dan JNA), slavi 22. decembra, a obilježavao bi se dan prve oružane borbe Prve proleterske brigade.}} === Osnivanje === ====Drugo zasjedanje AVNOJ-a ==== [[Datoteka:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|180px|mini|desno|Zastava Demokratske federativne Jugoslavije]] [[Datoteka:Emblem of Democratic Federal Yugoslavia.svg|180px|mini|desno|Grb Demokratske federativne Jugoslavije]] Na [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|Drugom zasjedanju]] [[AVNOJ]]-a u [[Jajce|Jajcu]] u noći između [[29. novembar|29.]] i [[30. novembar|30. novembra]] [[1943.]] donošenjem [[:s:Deklaracija drugog zasjedanja AVNOJ-a|Deklaracije drugog zasjedanja AVNOJ-a]], AVNOJ se konstituiše u zakonodavno i izvršno predstavničko tijelo, te se osnivanjem [[Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije|Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije]] (NKOJ), praktički stvara privremena Vlada Jugoslavije. Za Predsjednika i povjerenika za narodnu odbranu proglašava se [[Tito|Josip Broz Tito]], kom se dodjeljuje najviši čin [[maršal]]a, a za predsjednika AVNOJ-a: [[Ivan Ribar]] sa potpredsjednicima: [[Antun Avgustinčić|Antunom Avgustinčićem]], [[Dimitar Vlahov|Dimitrom Vlahovim]], [[Marko Vujačić|Markom Vujačićem]], [[Moša Pijade|Mošom Pijadom]] i [[Josip Rus|Josipom Rusom]]. Istovremeno se donosi i niz drugih odluka, kao ''Odluka o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu'' u kojoj se prvi put spominje pravo na samoopredjeljenje naroda, pravo na otcjepljenje, ujedinjavanje sa drugim narodima, te sporazumno dogovaranje svih naroda koji su u toku trogodišnje [[NOB]]-e učestvovali u stvaranju vojnih i političkih preduslova za stvaranje bratstva naroda Jugoslavije. Ujedno se i država definiše kao federacija sa jednakim pravima naroda: [[Srbi|Srba]], [[Hrvati|Hrvata]], [[Slovenci|Slovenaca]], [[Crnogorci|Crnogoraca]] i [[Makedonci|Makedonaca]], te naroda Srbije, Hrvatske, Slovenije, Makedonije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine. Također se sva prava garantuju i nacionalnim manjinama.{{efn|name=nacio|U kasnijim zakonski odredbama i Ustavima, nacionalne manjine se u SFRJ definišu kao ''nacionalnosti''.}}<ref name="HS">[[Holm Sundhaussen]] ''Jugoslawien und seine Nachfolgestaaten 1943-2011 - Eine ungewöhnliche Geschichte des Gewönhlichen'', Böhlau Verlag Wien - Köln - Weimar, {{ISBN|978-3-205-79609-1}} {{de simbol}}</ref> Među izaslanicima, osim [[KPJ]], bilo je i izaslanika [[Hrvatska seljačka stranka|Hrvatske seljačke stranke]] ([[Vladko Maček|mačekovci]] i [[Stjepan Radić|radićevci]]), [[Srpska zemljoradnička stranka|Srpske zemljoradničke stranke]], [[Stranke samostalnih demokrata]], [[Jugoslavenska muslimanska organizacija|Jugoslavenske muslimanske organizacije]] ''(spahinovci)'', nekolicina radikala, dvojica Hrvata iz [[Jugoslavenski odbor|Jugoslavenskog odbora]] osnovanog još [[1915]]. godine u [[London]]u, [[Stranka kršćanskih socijalista]] i drugih građanskih partija. Većina delegata bili su pripadnici [[NOVJ|Narodnoosloboilačke vojske Jugoslavije]] kao provjereni borci i revolucionari. Na zasjedanju nisu prisustvovali delegati iz Makedonije, koji se nisu uspjeli probiti do [[Jajce|Jajca]].<ref name="Messner">[http://www.klahrgesellschaft.at/Mitteilungen/Messner_2_02.html Mirko Messner: ''Zur Geschichte der AVNOJ-Beschlüsse''] {{Simboli jezika|de}}</ref> ==== Teheranska konferencija ==== [[Datoteka:Teheran conference-1943.jpg|180px|mini|desno|Velika trojica na [[Teheranska konferencija|Teheranskoj konferenciji]]]] Ovom deklaracijom, započinje borba KPJ za priznavanje NKOJ-a kao ravnopravnog partnera kod savezničkih sila, koje su do tada imale vojne misije i u četničkom pokretu Mihailovića. Cilj ovog zasjedanja je bio stvoriti državne organe, koji će moći Jugoslaviju ravnopravno predstavljati na međunarodnom nivou. U isto vrijeme (28. novembra-1. decembra) u [[Teheran]]u se održavala [[Teheranska konferencija]], u prisustvu trojice predsjednika savezničkih sila: [[Staljin]]a, [[Winston Churchill|Churchilla]] i [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelta]], na kojoj se odlučivalo o daljim koracima u borbi protiv Njemačke. Tito je informirao trojicu predsjednika o rezultatima zasjedanja u Jajcu, a Staljin je proglašenje AVNOJ-a nazvao "nožem u leđa Sovjetskom Savezu".<ref name="HS"/> Razlog je bio dotadašnje priznavanje [[Vlada Kraljevine Jugoslavije u egzilu|izbjegličke Vlade Jugoslavije]] u [[London]]u od strane saveznika, kao jedinog legitimnog predstavnika Jugoslavije. Tito je već ranije, od 1. oktobra do 26. novembra sa četiri telegrama obavijestio Staljina o svojim namjerama, te se pretpostavlja da je žestoka reakcija Staljina bila samo lažno usklađivanje mišljenja s Churchillom.<ref name="HS"/> U međuvremenu, od maja 1943. engleska je vojna misija obavještavala o uspjesima partizana i o oportunizmu četnika, te su na Teheranskoj konferenciji, između ostalog, donesene odluke o pomaganju jugoslavenskih partizana i priznavanjem Tita kao legitimnog savezničkog predstavnika u Jugoslaviji. Istovremeno se pojavila teza o savezničkom iskrcavanju na Balkanu, koju je Tito odbio.<ref name="HS"/> === Pobjeda === [[Datoteka:Ivan Subasic.jpg|180px|mini|desno|Ivan Šubašić, prvi ministar vanjskih poslova DFJ]] Nakon četiri godine rata, [[NOVJ]] izlazi iz rata kao pobjednik. Rat se završava [[Bezuslovna kapitulacija njemačkog Wehrmachta|kapitulacijom Njemačke]] [[8. maj]]a [[1945]], a u Jugoslaviji rat traje do 15. maja. Nakon [[sedam neprijateljskih ofenziva]] i [[Beogradska operacija|oslobađanja Beograda]] [[20. oktobar|20. oktobra]] [[1944]]. uz pomoć sovjetske [[Crvena Armija|Crvene Armije]], [[jugoslavenski partizani]] pokušavaju diplomatskim priznanjem velikih sila ostvariti konačni uspjeh. Nakon Titovog odbijanja da se u jesen 1944. godine nekoliko britanskih divizija iskrca u Dalmaciji, politička se napetost između Velike Britanije i Jugoslavije zaoštrava. Po informaciji predsjednika vlade Kraljevine Jugoslavije u izbjeglištvu, [[Ivan Šubašić|Ivana Šubašića]], da je Tito spreman i na otpor protiv britanske vojske, Churhill odustaje od ove ideje.<ref name="HS" /> Na [[Vis]]u se 16. juna 1944. godine sastaju Tito i Šubašić, koji potpisuju [[Sporazum Tito–Šubašić|sporazum o stvaranju privremene vlade]] nakon završetka rata. Narod bi se referendumom odlučio o tome da li će Jugoslavija biti monarhija ili republika, a da se Izbjeglička vlada Šubašića ogradi od svih kolaboratera i pripanika četničkog pokreta koji su predstavljani kao jedini borci u Jugoslaviji u borbi protiv Njemačke.<ref name="HS" /> Istovremeno 9. oktobra 1944. godinu u razgovoru između Churhilla i Staljina, postiže se dogovor o interesnoj podjeli Jugoslavije na dvije sfere (britansku i sovjetsku) u omjeru 50:50. Tito i KPJ su za ovaj dogovor tek kasnije saznali, a Staljin nije blagovremeno informirao Tita.<ref name="HS" /> [[Sporazum Tito-Šubašić]] je potvrđen od velike trojice na [[Konferencija u Jalti|Konferenciji u Jalti]] u februaru 1945. Time se stvorila mgućnost da se 7. marta 1945. godine stvori [[Privremena vlada DFJ|prva privremena vlada DFJ]] u kojoj su od ukupno 28 članova 20 bili zastupnici iz [[AVNOJ]]-a, tri člana su bili predstavnici [[Vlada Kraljevine Jugoslavije u egzilu|Vlade Kraljevine Jugoslavije u izbjeglištvu]], a petorica pripadnici predratnih političkih partija. Tito je izabran za [[Spisak predsjednika vlada Jugoslavije|Predsjednika Vlade]], a Šubašić za ministra vanjskih poslova DFJ. U aprilu 1945. godine, DFJ sklapa pakt o prijateljstvu sa Sovjetskim Savezom, te se ušvršćuje u novoj evropskoj političkoj situaciji.<ref name="HS" /> ==== Albanija, Grčka ==== Još za vrijeme Drugog svjetskog rata, revolucionarna (agresivna)<ref name="HS" /> vanjska politika KPJ dovela je do kritike velikih sila. Tito je jačao uticaj KPJ na susjedne komunističke partije ([[Komunistička partija Albanije]] (KPA), [[Komunistička partija Grčke]] (KPG) i [[Komunistička partija Bugarske]] (KPB)), a KPA je samo uz pomoć KPJ uspjela doći na vlast u Albaniji. Kada se najesen 1946. godine [[grčki građanski rat]] na sjeveru rasplamsao, Tito je podržavao borbu [[Narodnooslobodilačka vojska Grčke|Narodnooslobodilačke vojske Grčke]] (ELAS), (kasnije nazvane [[Demokratska armija Grčke]]) i [[Slavensko-makedonska narodnooslobodilačka fronta|Slavensko-makedonske narodnooslobodilačke fronte]] (SNOF) koja se borila protiv grčke vojske i za stvaranje socijalističkog uređenja u Grčkoj. U vremenu od 1945-49. godine u vojvođanskom naselju [[Maglić (Bački Petrovac)|Maglić]] kod [[Bački Petrovac|Bačkog Petrovca]] osnovano je naselje ([[Grčka opština u Vojvodini]]) za obuku i oporavak grčkih revolucionara koje je imalo oko 4.500 stanovnika, a u kojem su važili grčki zakoni i koje je predstavljalo vanteritorijalno područje Grčke u Jugoslaviji sa vlastitim zakondavstvom, ekonomijom, novčanim bonovima, školskim sistemom, potpuno izolovano od lokalnog stanovništva.<ref>RISTOVIĆ, Milan, 1997. ''Eksperiment Buljkes: "grčka republika" u Jugoslaviji 1945-1949.'' Godišnjak za društvenu istoriju, IV, sv. 2-3. str. 179-201.</ref> Nakon prijetećeg zahtjeva Staljina da Jugoslavija prestane pomagati grčke pobunjenike, Tito se protivio prekidu pomoći, ali zbog privredne krize izazvane [[Rezolucija Informbiroa|Rezolucijom Informbiroa]] 10. jula 1949. godine, Jugoslavija zatvara grčko-jugoslavensku granicu, te time onemugaćava povlačenje grčkih pobunjenika. Podrška albanskim komunistima trajala je sve do 1948. godine, a postojala je namjera ujedinjenja Albanije sa Jugoslavijom, čime bi se albansko nacionalno pitanje u potpunosti rješilo. Potpisivanjem ''Ugovora o prijateljstvu i zajedništvu sa Albanijom'' 9. jula 1946. godine, Albanija postaje jugoslavenski satelit sa zajedničkom carinskm unijom, zajedničkom politikom cijena i izjednačavanjem valutnog sistema, a u Albaniju se šalju vojni stručnjaci za obuku Albanske vojske.<ref name="HS" /> Staljin je čak u razgovoru sa [[Milovan Đilas|Đilasom]] 1948. pristao da Jugoslavija pripoji Albaniju. Istovremeno u dogovoru sa predsjednikom KPA [[Enver Hoxha|Enverom Hoxhom]], Jugoslavija šalje dvije divizije JA na jug Albanije, koje bi trebale braniti Albaniju od monarhističke vojske Grčke. Tito je zbog protesta Staljina povukao jedince JA iz Albanije, u koju su doputovali sovjetski vojni savjetnici, te se time albanski politički vrh podijelio na pobornike jugoslavenske i sovjetske politike. Raskidom veza sa SSSR 1948. Albanija se okreće od Jugoslavije i dolazi do zahlađenja odnosa koje će trajati nekoliko decenja. ==== Federacija sa Bugarskom ==== Za vrijeme rata 1944. godine stvara se ideja o Bugarskoj kao sedmoj republici DFJ. Delegacija predvođena [[Edvard Kardelj|Kardeljom]], doputovala je u [[Sofija|Sofiju]] na pregovore, na kojima su Bugari plan Kardelja odbili, a predložili svoj. Pregovori su nastavljeni u [[Moskva|Moskvi]] u januaru 1945, a povratkom [[Georgi Dimitrov|Georgija Dimitrova]] u Bugarsku krajem 1945, bugarski parlament priznaje makedonsku naciju, te se pregovori nastavljaju 1. augusta 1947. na [[Bled]]u, gdje se stvara carinska unija između Bugarske i FNRJ. U sljedećim koracima Dimitrov je predložio stvaranje jedne [[Balkanska federacija|istočnoevropske federacije]] u kojoj bi učestvovali [[Bugarska]], FNRJ, [[Albanija]], [[Rumunija]], [[Mađarska]], [[Poljska]] i [[Čehoslovačka]]. U jednom intervjuu [[Staljin]], koji je oštro reagirao na ideju stvaranja federacije, odbio je tu mogućnost, a dao svoju suglasnost za stvaranje federacije između Bugarske, FNRJ i Albanije. Kasnijim pritiskom Staljina na FNRJ i Rezolucijom Informbiroa, odustalo se od ovih ideja.<ref name="HS" /> === Poslijeratni period === ==== Broj žrtava rata ==== [[Datoteka:KZ-Jasenovac-Denkmal-Zugang.JPG|180px|mini|desno|Spomenik u spomen-području bivšeg [[Jasenovac|koncentracionog logora u Jasenovcu]], [[Hrvatska]]]] Osnivanjem ''Državne komisije za ustanovljavanja zločina okupatora i domaćih izdajnika'' u novembru 1945. godine, odlučeno je pokretanje procesa ispitivanje broja žrtava tokom Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji. Prvi podatak o broju žrtava iznio je Tito u maju 1945. godine podatkom da je Jugoslavija imala 1,7 miliona žrtava, a od toga 305.000 poginulih partizana. Broj nije nikada dokazan, niti postoje informacije o načinu proračuna.<ref name="HS" /> U ovaj broj su uračunati i demografski gubici uslijed nižeg nataliteta, broja emigranata, protjeranih, te stanovništva koje je zbog promijenjenih granica tek računato u stanovništvo Jugoslavije. Zapadnoevropski demografi ovaj broj reduciraju na oko 1 milion.<ref name="HS" /> U toku pregovora između [[SR Njemačka|SR Njemačke]] i FNRJ oko ratnih odšteta, ovaj je broj od strane Vlade Jugoslavije smanjen na 950.000.<ref name="HS" /> Kako je [[njemačka vlada]] insistirala na tačnom broju, broj je 1964. godine smanjen na 597.323 osobe, koje su poimence izlistane.<ref name="HS" /> Profesor matematike [[Vladeta Vučković]], kao student, a tada član komisije, koja je podatke statistički obrađivala, izjavio je 1984. godine u srpskim emigrantskim novinama [[Naša reč]], izdatim u [[London]]u, da je ovaj broj došao nestručnom obradom studenata, koji su imali dvije sedmice za izradu ovog izvještaja.<ref name="HS" /> Kasnijim analizama [[Bogoljub Kočović|Bogoljuba Kočovića]] i demografa [[Vladimir Žerajić|Vladimira Žerajića]], ovaj broj se 2010. godine kretao do 640.000, od čega su 173.600 bili pripadnici partizanskih jedinica.<ref name="HS" /><ref>[[Kočović Bogoljub]] - ''Žrtve Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji'', London 1985. (novo izdanje 1990. Sarajevo)</ref><ref>[[Vladimir Žerajić]] - ''Gubici stanovništva Jugoslavije u II svjetskom ratu'', Zagreb 1989. (novo izdanje 1993. Zagreb)</ref> Ova se tema ponovo pojavila u srbijanskim i hrvatskim medijima krajem 80-ih godina 20. vijeka, te se žrtvama rata i žrtvama [[Koncentracioni logor Jasenovac|koncentracionog logora u Jasenovcu]] manipulisalo u političke svrhe.<ref name="HS" /> ==== Bleiburg ==== {{Glavni|Masakr u Bleiburgu}} [[Datoteka:Schematische_Darstellung_(Dr._Rulitz)_Das_Massaker_auf_dem_Bleiburger_Feld_durch_die_Staatsgrenze_zwischen_Österreich_und_Jugoslawien_(Slowenien)_getrennt.jpg|mini|300px|Zarobljenici na Bleiburgu]] Zvanična kapitulacija trupa Wehrmachta, koje su se povlačile iz Jugoslavije bila je potpisana 9. maja u [[Topolšica|Topolšici]], ali su se njemačke jedinice i dalje povlačile prema Austriji, tako da su borbe trajale sve do 15. maja. [[JNA|JA]] je ušla u područje [[Koruške]] u Austriji i zauzela nekoliko gradova. Početkom maja 1945, [[Hrvatske oružane snage]], [[15. kozački SS korpus]] i ostaci [[Jugoslavenska vojska u otadžbini|četnika]], [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] i [[Srpski dobrovoljački korpus|Srpskog dobrovoljačkog korpusa]] (SDK) su se predali britanskim vojnicima. U austrijskom mjestu [[Bleiburg]]u se britanskim vojnicima predalo 93.000 pripadnika raznih vojnih jedinica. Britanci su međutim odbili prihvatiti predaju oružanih snaga [[NDH]] i naredili da se moraju predati Jugoslavenskoj armiji. Između Britanaca i vojnika Jugoslavenske armije su izbile nesuglasice oko teritorija. Veliki dio vojnika je predat JA, a visoki oficiri i političari NDH su u organizovanim bjegom organizovanim tzv. [[Linija pacova|Linijom pacova]], pobjegli preko Italije u Španiju i Južnu Ameriku. U mjestu [[Palmanova]] u Italiji se predalo između 2.400 i 2.800 pripadnika SDK, a 12. maja još oko 2.500 pripadnika SDK se predalo Britancima kod [[Unterbergen (Ferlach)|Unterbergen]]a. Zvaničan broj žrtava nije nikada ustanovljen<ref name="HS" />, a po podacima historičara [[Vlada Slovenije|Vlade Slovenije]] na području današnje Slovenije postoji oko 500 stratišta.<ref name="HS" /> U hrvatskim emigrantkim krugovima, kružila je fantastična, ali neistinita brojka od 600.000 poginulih.<ref name="HS" /> Britanski historičar [[Nikolai Tolstoy]] navodi brojku od 200.000 do 300.000 zarobljenika, ali je ta brojka u sudskom procesu u Britaniji dokazana kao pretjerana. Srbijanski političar i disident [[Milovan Đilas]] formulirao je broj žrtava ovako:{{Citat4|..."Zvanični sudovi nisu postojali, te nije bilo mogućnosti za istragu 20.000 do 30.000 slučajeva. Tako je bio najjednostavniji način, te ljude pobiti..."<ref>Citat iz [[Ekkehard Völkl]]: ''Abrechnungsfuror in Kroatien.'' In: Klaus-Dietmar Henke, Hans Woller (Hrsg.): ''Politische Säuberung in Europa. Die Abrechnung mit Faschismus und Kollaboration nach dem Zweiten Weltkrieg.'' München 1991, {{ISBN|3-423-04561-2}}, str. 374.</ref>|Milovan Đilas}} ==== Nastavak oružanog otpora protiv nove vlasti ==== Nakon kapitulacije Trećeg rajha i završetka Drugog svjetskog rata u raznim dijelovima Jugoslavije došlo je do stvaranja [[Gerila|gerilskih]] pokreta, koji su se borili protiv novonastale vlasti. U dijelovima Hrvatske i Bosne i Hercegovine, od preostalih pripadnika [[Ustaška vojnica|ustaškog pokreta]] i [[Hrvatsko domobranstvo|domobrana]], kao i od pripadnika [[369. pojačana pješačka pukovnija|legionarskih jedinica]] formirane su jedinice [[Križari (gerila)|Križara]] (često nazvane i ''Škripari''). Na kapama su nosili obilježja s bijelim platnenim križevima, umjesto umjesto nekadašnjih ustaških i domobranskih oznaka. Zapovjednici križara bili su između ostalih [[Hasan Biber]], [[Vjekoslav Luburić]], [[Božidar Kavran]] i [[Vjekoslav Blaškov]], a po nekim neprovjerenim podacima i [[Rafael Boban]]. Napadi križara bili su lokalnog značaja, sa iznenadnim napadima na jedinice [[JNA|Jugoslavenske vojske]], diverzijama na prometnice i političkom propagandom među stanovništvom. Jedan dio križara krio se u šumi, a neki su živjeli i dalje u selima, te u slučaju da [[OZNA]] ili [[UDBA]] pretražuje selo, bježali u skrovišta u šumi. Gerilski pokret bio je prisutan od 1945-50. a veći dio je razbijen je [[operacija Gvardijan|operacijom "Gvardijan"]]. Na području Kosova i Makedonije, borbe je nastavila albanska nacionalistička organizacija [[Balli Kombëtar]], a njihove su jedinice razbijene od strane vojske i milicije oko 1948. godine, a jedan dio pripadnika prebjegao je u [[Albanija|Albaniju]] ili u inostranstvo. Sličan pokret u Sloveniji nazivao se [[Matjaževo gibanje]]. Pokret sastavljen uglavnom od seljaka nezadovoljnih zemljišnom reformom, a djelomično od pripadnika [[Slovensko domobranstvo|Slovenskog domobranstva]] potpomognutim bivšim oficirima [[Jugoslavenska vojska u otadžbini|Jugoslavenske vojske u otadžbini]], koji su organizacije pomagali iz izbjegličkih logora u Austriji. Prve ilegalne grupe su osnovane u proljeće 1946. godine, da bi djelovanje sljedeće godine doseglo vrhunac, a 1948. godine zbog jakog djelovanja UDBA-e akcije su prestale. Najviše grupa bilo je u [[Štajerska|Štajerskoj]] i [[Prekmurje|Prekmurju]], jer je zbog geografskog položaja i ravnice, bijeg u Austriju bio vrlo jednostavan. Djelovanje grupa svelo se uglavnom na krađe hrane, diverzantske napada na vojne jedinice, miliciju i politička zastrašivanja. U Sloveniji je djelovalo oko 35 ilegalnih grupa.<ref>[http://twohomelands.zrc-sazu.si/uploads/articles/1429199954_Kladnik_41_2015.pdf "Bande" in slovenska emigracija v avstrijskih begunskih taboriščih: 1945–1949 - ][[Mateja Čoh Kladnik]]</ref> Od ostataka [[Jugoslavenska vojska u otadžbini|Jugoslavenske vojske u otadžbini]] formirane su manje uglavnom neorganizovane jednice tzv. ''Ravnogorskog pokreta'', koje se nisu predale Jugoslavenskoj armiji. Boravile su u bijegu uglavnom u Bosni i Hercegovini, ali su nakon hapšenja i suđenja [[Draža Mihailović|Draži Mihailoviću]] ubrzo uništene ili su se predale jedinicama OZNA-e. ==== Treće zasjedanje AVNOJ-a ==== [[Datoteka:Odluka o proglašenju ustava FNRJ 1946.gif|180px|mini|desno|Odluka Ustavotvorne skuštine o donošenju Ustava FNRJ]] Prije održavanja zasjedanja [[11. novembar|11. novembra]] 1945. održani su [[Izbori za narodne poslanike Ustavotvorne skupštine Demokratske Federativne Jugoslavije 1945.|izbori za narodne poslanike Ustavotvorne skupštine Demokratske Federativne Jugoslavije]] te je ujedno izabrana [[Ustavotvorna skupština Demokratske federativne Jugoslavije|Ustavotvorna]] [[Skupština SFRJ|skupština]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija|Demokratske Federativne Jugoslavije]]. Sva mjesta u skupštini osvojili su predstavnici [[Narodni front Jugoslavije|Narodnog fronta]]. Na [[Treće zasjedanje AVNOJ-a|trećem zasjedanju AVNOJ]]-a [[29. novembar|29. novembra]] [[1945.]] godine u [[Beograd]]u, dosena je odluka o proglašenju Jugoslavije republikom, i dato joj je novo ime FNRJ. Istoga dana Ustavotvorna skupština je pretvorena u [[Skupština SFRJ|Narodnu skupštinu FNRJ]]. AVNOJ je na taj način prestao postojati. Već [[31. januar]]a [[1946.]] godine jednoglasnim izglasavanjem usvojen je [[Ustav FNRJ]], koji je bio baziran na osnovama sovjetskog Ustava iz 1936. godine.<ref name="HS" /> U Ustavu se definiše teritorijalna podjela na 6 narodnih republika i 2 pokrajine (Autonomnu pokrajinu Vojvodinu i Autonomnu kosovsko-metohijsku oblast), a granice republika su uglavnom slijedile granice nakon [[Balkanski ratovi|Balkanskih ratova]] 1912/13, kao i etničke kriterije. NR Crnoj Gori se pripaja [[Kotor]], granice između NR Slovenije i NR Hrvatske slijedi jezičnu granicu, a NR Slovenija dobija gradove [[Koper]], [[Izola|Izolu]] i [[Piran]]. Granica NR Bosne i Hercegovine je preuzeta iz [[Austro-Ugarska|austrougarskog vremena]], a kasnije su u području [[Neum]]a izvršene promjene granica između NR Hrvatske i NR Bosne i Hercegovine. Granica NR Srbije prema NR Makedoniji je uglavnom jezička granica. Područje [[Sandžak]]a je podijeljeno između NR Srbije i NR Crne Gore. Novina je bila proglašavanje NR Makedonije i pokrajina Kosova i Vojvodine, koji do tada u tom vidu nisu postojale, kao i dodjeljivanje statusa naroda [[Crnogorci]]ma i [[Makedonci]]ma. Istovremeno, po uzoru na sovjetski Ustav, republikama je data mogućnost istupanja iz zajednice, ali se njihov suverenitet ograničavao Ustavom. {{Citat4|'''Član 1'''.<br>Federativna Narodna Republika Jugoslavija je savezna narodna država republikanskog oblika, zajednica ravnopravnih naroda, koji su na osnovu prava na samoopredeljenje, uključujući pravo na otcepljenje, izrazili svoju volju da žive zajedno u federativnoj državi.<ref>„Službeni list Federativne Narodne Republike Jugoslavije“, godina -II-, broj 10, Beograd, petak, 1. februar 1946.</ref>|[[Ustav FNRJ]]}}U isto vrijeme se definiše pet jugoslavenskih naroda ([[Srbi]], [[Hrvati]], [[Slovenci]], [[Crnogorci]] i [[Makedonci]]), te se proklamiraju ''de facto'' službeni jezici u republikama ([[srpskohrvatski]], [[slovenski]] i [[makedonski]]). Članom 25. Ustava se garantuje sloboda vjeroispovjesti, ali se istovremeno religija proglašava ''"opijumom za narod"'', te ozakonjenim odvajanjem vjere od države, dolazi do izdvajanja nastave religije u školama, odvajanja vjerskih fakulteta sa univerziteta u Zagrebu, Beogradu i Ljubljani, te zatvaranja mnogobrojnih vjerskih institucija, saveza i izdavačkih kuća. Od 1950. godine zabranjeno je nošenje [[zar]]a i zabranjuju se [[Derviši|derviški redovi]].<ref name="HS" /> Donošenjem ovog Ustava, u društveno uređenje Jugoslavije uvode se elementi socijalističke revolucije, sa motom ''[[Bratstvo i jedinstvo]]''. === Rezolucija Informbiroa === [[Datoteka:Goli otok zatvor.jpg|180px|mini|desno|Zatvor na Golom otoku, 2005. godine]] [[Datoteka:Vlado Dijak.jpeg|180px|mini|desno|[[Vlado Dijak]], jugoslavenski i bosanskohercegovački pjesnik, zatočenik na Golom otoku]] Donošenjem zakona o nacionaliziranju privatnih privrednih preduzeća, 5. decembra 1946. godine, sve firme, koje su imale savezni ili republički značaj pretvorene su u državnu svojinu. Početkom 1948. godine se i firme iz ostalih privrednih grana, trgovine i finansijskog sektora proglašavaju državnom imovinom. Taj period koji su jugoslavenki historičari zvali "administrativni socijalizam" nastavlja se donošenjem petogodišnjeg plana za 1947-51. godinu po uzoru na sovjetski način upravljanja. U tim godinama je jugoslavenska politika oslonjena na sovjetska iskustva, te se provodi agrarna reforma, kolonizacija Vojvodine, gdje se, na područjima [[Slavonija|Slavonije]], [[Srijem]]a, [[Bačka|Bačke]] i [[Banat]]a odakle su odlukama [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|Drugog zasjedanja]] [[AVNOJ]]-a protjerani tzv. [[Podunavski Nijemci]], naseljavaju kolonisti iz siromašnih dijelova Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Crne Gore. Vanjska revolucionarna politika FNRJ, politički uticaj na susjedne zemlje, ideja stvaranja [[Balkanska federacija|Balkanske federacije]], kao i odnos KPJ prema [[Komunistička partija Sovjetskog Saveza|KPSS]], te težnja Tita za uvođenjem specifičnih puteva u revoluciji u odnosu na Sovjetski Savez, dovela je do isključenja KPJ iz [[Kominform]]a.<ref name="HS" /> Na sjednici 28. jula 1948. u [[Bukurešt]]u, donosena je [[Rezolucija]] u kojoj se KPJ optužuje za neiskrenost, oportunizam, revizonizam i nacionalizam, kao i za mirnu asimilaciju kapitalističkih elemenata. Nakon proglašavanja Rezolucije, do tada bratske komunističke partije (grčka, albanska, bugarska, kao i tršćanska komunistička organizacija) javno se ograđuju od Tita, a mediji u drugim komunističkim zemljama, javno napadaju FNRJ. U [[KPJ]] dolazi do političkog rascjepa, pristalica [[Staljin]]a i pristalica Titove politike. Uz podršku [[Milovan Đilas|Milovana Đilasa]], [[Edvard Kardelj|Edvarda Kardelja]] i [[Aleksandar Ranković|Aleksandra Rankovića]], [[Tito]] organizuje čistke u KPJ, u kojima se iz KPJ isključuje oko 55.000 članova<ref name="HS" />, a između 11.000-18.000<ref name="HS" /> završava u zatvorima na [[Goli otok|Golom otoku]], [[Sveti Grgur (otok)|Svetom Grguru]] i [[Rab]]u. U toku 1948. godine dolazi i do ekonomskih sankcija istočnih zemalja, povećanja izvoznih cijena, prekida isporuke nafte iz Rumunije. Albanski predsjednik [[Enver Hoxha]] šalje na Kosovo organizovane trupe koje će pomagati albansko stanovništvo u borbi protiv KPJ. Na jesen 1949. godine [[Sovjetski Savez]] prekida pakt o prijateljstvu i zahtjeva napuštanje jugoslavenskog ambasadora iz zemlje. Na području Rumunije i Mađarske<ref name="HS" /> organizuju se vojni manevri kao prijetnja, a Tito je dao zadatak [[Svetozar Vukmanović|Svetozaru Vukmanoviću Tempu]] o organizovanju otpora i novom partizanskom ratu i osnivanju partizanskih jedinica, koje bi ostale okupiranim područjima, dok bi glavnina vojske, koja je brojila oko 275.000 boraca, trebala da se povuče do centralnih planinskih masiva, a po potrebi sve do mora. Krajem 1949. godine u Bugarskoj, Rumuniji i Albaniji bilo je koncentrisano više od sedam motorizovanih divizija, koje su bile spremne za napad na Jugoslaviju. Politički vrh i Glavni štab JA napustili su Beograd i preselili se u [[Topola (Srbija)|Topolu]], a u unutrašnosti države, uglavnom na područje Bosne i Hercegovine evakuisana su skladišta sa hranom, arhive, a iz Vojvodine čak i čitave fabrike. Te je godine [[Jugoslavenska armija]] (JA) dobila 50% godišnjeg državnog budžeta.<ref name="TITO" /> Na granici se bilježe mnogobrojni oružani incidenti. Po jugoslavenskim podacima od 1948-53. na granici Jugoslavije došlo je do 7.877 incidenata, od kojih su 142 bili oružani sukobi i u kojima je učestvovalo više od 600 neprijateljskih agenata. Postojali su planovi odbrane od napada Sovjetskog Saveza i satelitskih zemalja, u kojima bi se između ostaloga srušila zaštitna brana i kanal na [[Đerdapska klisura|Đerdapu]], čime bi se poplavila područja mogućeg sovjetskog prodiranja motorizovanim i tenkovskim jedinicamama, kao i protivnapad JA na Bugarsku i Rumuniju, te prodor do Crnog Mora. Istovremeno je stvorena koalicija sa Grčkom, koja bi omogućila odbranu Makedonije, te zauzimanje i podjelu Albanije između Grčke i Jugoslavije.<ref name="TITO" /> Američki ambasador u Jugoslaviji [[George W. Allen]] izjavio je 29. novembra 1949. godine da u slučaju oružanog sukoba [[SAD]] neće biti neutralne. Osim odlučnosti KPJ i Titove politike odbijanja uslova, naklonost zapadnih političara omogućila je suprostavljanje Sovjetskom Savezu. Sukob sa SSSR-om je potrajao sve do 1953. godine.<ref name="HS" /> ===1950-e === ==== Privredna reforma ==== [[Datoteka:Edvard Kardelj (5).jpg|180px|mini|desno|Edvard Kardelj, jugoslavenski političar i idejni tvorac radničkog samoupravljanja]] Kolektivizacijom, podržavljanjem privatne imovine i osnivanjem zadruga, nastaje prva faza ekonomske reforme zasnovane na sovjetskom principu. Početkom 50-ih godina započinje jugoslavenski put razvoja socijalizma: radničko samoupravljanje. Donošenjem ''Osnovnog zakona o upravljanju državnim privrednim preduzećima i višim udruženjima od strane radnika'' 27. juna 1950. nastaje period koji će se 25 godina kasnije pretvoriti u ideal socijalizma definisan frazom ''Fabrike radnicima''.<ref name="HS" /> Kolektivizacijom zemljišta stvoreno je 1947. godine 799 zadruga, početko januara 1949. bilo ih je 1318, a u decembru iste godine 6492.<ref name="TITO">[[Jože Pirjevec]], Tito i drugovi 1. deo, Beograd 2013. {{ISBN|978-86-521-1409-2}}</ref> Ovakve mjere dovele su do pobuna seljaka, kao u Cazinskoj krajini, gdje je 1950. izbila pobuna nazvana [[Cazinska buna]].<ref name="TITO"/> Iz tzv. administrativnog socijalizma prelazi se u fazu [[Radničko samoupravljanje|radničkog samoupravljanja]]. Fabrikama, čiji je vlasnik još uvijek država, ''de facto'' upravljaju radnici, dok pravo [[Veto|veta]] i dalje imaju direktori, postavljeni od Komunističke partije. Uvođenjem novog privrednog sistema 1952. godine, preduzeća imaju pravo raspolaganja, u zavisnostu od privredne grane, od 3-17% od ukupnih kumulativnih sredstava, te se time pojavljuje tržišna privreda prvi put u jednom socijalističkom uređenju, gdje se, mada ne značajno, stanje na tržištu reguliše ponudom i potražnjom. Dotadašnji državni planovi se zamjenjuju privrednim planovima u čijem razvoju sudjeluju [[radnički savjeti]]. Ova se tendencija potvrđuje i na [[Šesti kongres SKJ|VI kongresu SKJ]] od 2-7. novembra 1952. u [[Zagreb]]u. Istovremeno se, u skladu promjena, ime KPJ mijenja u [[Savez komunista Jugoslavije]] (SKJ), čime se želi prikazati, drugačiji put u socijalizam. Tim promjenama razgrađuje se golemi državni aparat i dolazi do decentralizacije, po planovima Edvarda Kardelja, te se mnoge regulative sa federalnog, prebacuju na republički i općinski nivo. Time se definiše i novonastali status društvene imovine, koji zamjenjuje državnu imovinu.<ref name="HS" /> Donošenjem ustavnih promjena u [[Ustavni zakon 1953.|Ustavnom zakonu]] iz 1953. godine, nagovještava se rješavanje nacionalnog pitanja kroz socijalističko uređenje.{{Citat4|Federativna Narodna Republika Jugoslavija je socijalistička demokratska savezna država suverenih i ravnopravnih naroda.|Član 1. Ustavni zakon o osnovama društvenog i političkog uređenja Federativne Narodne Republike Jugoslavije i saveznim organima vlasti (1953)}} Između ostalog raspušta se [[Vijeće naroda Narodne skupštine Federativne Narodne Republike Jugoslavije|Vijeće naroda]], kao samostalni dom saveznog parlamenta i spaja se sa prvim domom Saveznim izvršnim vijećem.<ref name="HS" /> Umjesto dosadašnje Vlade Jugoslavije, osniva se [[Savezno izvršno vijeće]] (SIV), a ministri se zamjenjuju državnim sekretarima.<ref name="HS" /> Na čelo SIV-a bira se Josip Broz, koji je istovremeno predsjednik Vlade, predsjednik Republike i glavni zapovjednik oružanih snaga. Ove političke promjene relativno malo utiču na demokratski razvoj u Jugoslaviji, jer se u političkim strukturama i dalje osim Tita zadržavaju političari tvrde linije [[Edvard Kardelj]], [[Aleksandar Ranković]], [[Milovan Đilas]], [[Svetozar Vukmanović|Svetozar Vukmanović Tempo]] i drugi partijski [[Oligarhija|oligarsi]].<ref name="HS" /> ==== Saradnja sa SAD ==== Krajem 1949. dolazi do tajnih pregovora jugoslavenskih političara ([[Edvard Kardelj]], [[Milovan Đilas]], [[Veljko Mićunović]], [[Vlatko Velebit]]), najprije u [[London]]u, a zatim sa političarima SAD-a. Nakon pregovora sa američkim predstavnicima, Jugoslavija je isporučila sovjetski [[MIG-15]], koji se srušio iznad Jugoslavije, dala informacije o sovjetskim obavještajcima u Zapadnoj Evropi, a zauzvrat je SAD isporučila američke avione, te pilote obučavala u lovačkim napadima.<ref name="TITO" /> Kandidaturu Jugoslavije za jednu od šest nestalnih članica u [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeću sigurnosti]] u oktobru 1949. zbog političke krize sa Sovjetskim Savezom, podržale su SAD, te je Jugoslavija 20. oktobra 1949. dobila članstvo, uprkos protivljenju Sovjetskog Saveza, koji su podržavali članstvo Čehoslovačke. Do kraja 1951. godine, do kada je članstvo u Vijeću sigurnosti trajalo, Jugoslavija se verbalno usprotivila SAD-u glasanjem u rezolucijama Vijeća sigurnosti o [[Korejski rat|sukobu na Korejskom poluotoku]], suzdržavanjem u glasanju o rezolucijama [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 82|82]],<ref>[http://www.refworld.org/docid/3b00f15960.html Tekst Rezolucije Vijeća sigurnosti broj 82 na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}}{{Simboli jezika|ru|ruski}}</ref>[[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 83|83]],<ref>[http://www.refworld.org/docid/3b00f20a2c.html Tekst Rezolucije Vijeća sigurnosti broj 83 na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}}{{Simboli jezika|ru|ruski}}</ref> [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 84|84]]<ref>[http://www.refworld.org/docid/3b00f1e85c.html Tekst Rezolucije Vijeća sigurnosti broj 84 na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}}{{Simboli jezika|ru|ruski}}</ref> i [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 85|85]]<ref>[//UNHCR.org/docid/3b00f28224.html Tekst Rezolucije Vijeća sigurnosti broj 85 na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}}{{Simboli jezika|ru|ruski}}</ref>, što je dovelo do diplomatskog zahlađenja, koje je zbog tajnih sastanaka sa predstavnicima [[CIA]]-e ostalo kao politički uspjeh Jugoslavije.<ref name="TITO" /> Na inicijativu britanskih političara, Jugoslavija je sa Grčkom i Turskom potpisala 28. februara 1953. ''Ankarski sporazum o prijateljstvu'', kasnije nazvan ''Balkanski pakt'', koji je Jugoslaviji trebao garantirati sigurnost u slučaju napada SSSR-a.<ref name="TITO" /> ==== III vanredni Plenum CK SKJ ==== [[Datoteka:Stevan Kragujevic, Milovan Djilas,1950.JPG|140px|mini|desno|[[Milovan Đilas]], prvi jugoslavenski disident]] Objavljivanjem serije članaka u dnevniku [[Borba (novine)|Borbi]], krajem 1953, te u časopisu [[Nova misao]], crnogorski političar, književnik i dotadašnji sljedbenik partijske linije [[Milovan Đilas]] skrenuo je pažnju na totalitarizaciju države, birokratske i dogmatske tendencije, koje su zahvatile sve slojeve jugoslavenskog političkog života, privrede, kulture i šireg društva. Objavljeno je ukupno 17 njegovih članaka u kojima se između ostalih kritizira i SKJ, koji je na III vanrednom Plenumu CK SKJ, 16-17. januara 1954. u [[Beograd]]u Đilasa optužio za revizionizam, težnju za vraćanjem građanskog društva i anarhiju.<ref name="HS" /> Nakon prihvaćene kritike, on se u početku javno ogradio od dijela svojih ideja, ali se Đilasu nakon intervjua za američki dnevnik [[New York Times]] u decembru 1954. godine oduzimaju sva prava, a on dobrovoljno napušta SKJ, osuđuje se prvo na uslovnu kaznu zatvora, a 27. novembra 1956. godine osuđuje se, između ostalog i zbog javnog podržavanja [[Mađarska revolucija 1956.|Mađarske revolucije]], na tri godine zatvora. Đilas u svojim intervjuima i kasnijim djelima pisanim u inostranstvu postavlja u pitanje ispravnost socijalističkog puta, kao i centralizaciju industrije, koja se pokazala i u drugim razvijenim zemljama ([[Čehoslovačka]]), zbog etatističkog regulisanja tržišta, kao nedostatak u privrednom razvoju. Nekoliko godina kasnije, neke od Đilasovih teza će na [[Sedmi kongres SKJ|VII Kongresu SKJ]] 1958. godine u [[Ljubljana|Ljubljani]], postati dio partijskih smjernica, te dolazi do jačanja provođenja ideja radničkog samoupravljanja, koje nužno vodi po komunističkim teoritičarima ka odumiranju države, mada je u to vrijeme idejni pokretač bio u zatvoru.<ref name="HS" /> === 1960-e === ==== Pokret nesvrstanih ==== {{Glavni|Pokret nesvrstanih}} Prekidom odnosa sa Sovjetskim Savezom i drugim socijalističkim zemljama Istočne Evrope, Jugoslavija postaje vanjskopolitički izolirana. Zbog sukoba oko [[Trst]]a, Jugoslavija je ekonomski odsječena i od zapadnih sila predvođenih [[SAD]]-om. Početkom [[Korejski rat|Korejskog rata]], 15. juna 1950. dolazi do teze o ugroženosti Zapadne Njemačke i Jugoslavije u eventualnom sukobu SAD-a sa [[SSSR]]-om. [[NATO]]-u se priključuju [[Grčka]], [[Zapadna Njemačka]] i [[Turska]], a Jugoslavija se poziva na članstvo. Uprkos velikoj vojnoj pomoći od strane SAD-a u periodu od 1951-54. godine u visini od 452 miliona dolara, a ukupna pomoć u područjima ekonomije, privrede, tehničke pomoći, hrane iznosila je od 1950-60. godine oko 2 milijarde dolara, što je pridonijelo privrednom rastu u tim godinama na 7,5%. Tito odbija članstvo Jugoslavije u NATO-u, mada je zapovjednik Vrhovnog štaba JA [[Koča Popović]], u jednom razgovoru sa glavnim zapovjednikom NATO-a [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhowerom]] povtrdio da bi se Jugoslavija, u eventualnom sukobu NATO-a protiv SSSR-a, borila na strani zapadnih sila.<ref name="HS" /> U tim godinama, Jugoslavija se usmjerava u traženju srednjeg puta između NATO-a i [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]]. Na inicijativu [[Indija|indijskog]] [[Spisak predsjednika Vlade Indije|predsjednika vlade]] [[Džavaharlal Nehru|Nehru]]a i predsjednika Jugoslavije Josipa Broza, te na sastanku 1955. godine u [[Indonezija|indonezijskom]] [[Bandnung]]u, na kojem su pristvovali predstavnici 23 azijske i 6 afričkih zemalja, koje nisu bile članice zapadnoevropskih organizacija i [[Varšavski pakt|istočnog bloka]], dogovoreno je stvaranje [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]]. Značajniji političari i inicijatori smatraju se [[Džavaharlal Nehru|Nehru]] ([[Indija]]), [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] ([[Egipat]]), [[Džou Enlaj]] ([[Kina]]) i [[Sukarno]] ([[Indonezija]]). Početkom 60-ih osniva se Pokret koji je za cilj imao osudu svakog oblika [[Kolonijalizam|kolonijalizma]] i rasne diskriminacije, razgradnju blokovske napetosti i smanjenje nuklearnog naoružanja. U fazi stvaranja inicijativu u pokretu su preuzele Jugoslavija, Egipat i Indija, a [[prva konferencija pokreta nesvrstanih]] održana je u [[Beograd]]u 1-6. januara 1961. Učestvovanje Jugoslavije u Pokretu, omogućilo je brojne privredne, ekonomske i političke odnose Jugoslavije sa drugim članovima Pokreta. ==== Jačanje samoupravljanja ==== [[Datoteka:Aleksandar Ranković (1).jpg|180px|mini|desno|Aleksandar Ranković, ministar untrašnjih poslova FNRJ]] Privrednom reformom iz 1961. godine upravljanje raspodjele dohotka preuzimaju radnički savjeti u preduzećima. Neto-prihodi, prihodi preostali nakon odvajanja obaveza i poreza prema federaciji, republici i općini, ostajali su preduzećima na raspolaganju. Kako je država u mnogim poljima određivala cijene proizvoda, ti prihodi u početku nisu bili visoki. Dobijanjem prava o raspodjeli i samostalnom odlučivanju o povećanju plata radnicima, radnički savjeti provode dobro zamišljenu ideju na diletantski način.<ref>G. Leman - Das jugoslawische Model</ref> Državnim regulisanjem cijena u nekim poljima, te slobodnim povećanjima plata odlukama radničkog savjeta, dolazi do trošenja akumulacijskih fondova u preduzećima, pod idejom izjednačavanja prava u socijalizmu, a primanja radnika se povećavaju za 23%, dok produktivnost raste samo za 3,4%, što je dovelo do disproporcije u različitim privrednim granama, povećanju špekulacija i visokoj inflaciji. Tako npr. godišnji porast industrijske proizvodnje u 1960. godini je iznosio 15,6%, dok je u sljedećoj godini pao na 4,1%.<ref name="HS" /> Ovakav pad industrijske proizvodnje za posljedicu je imao sukob u partijskim krugovima, gdje protivnici samoupravljanja, optužuju politički sistem za privrednu recesiju, te se stvara sukob između ''dogmatika'' ([[Aleksandar Ranković]]) i ''reformista'', pod idejnim vođstvom Edvarda Kardelja, koji se istovremeno pokušavaju pozicionirati kao nasljednici Josipa Broza.<ref name="HS" /> ==== Brijunski plenum ==== {{Glavni|Brijunski plenum}} Sukob između dogmatika, tvrde linije potekle iz partizanskih linija, i reformista nastavio se narednih godina. Zbog tzv. ''Afere prisluškivanja Tita'', sazvan je [[Brijunski plenum]], četvrta plenarna sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije (CK SKJ), održana 1. maja 1966. godine u hotelu "Istra" na otoku [[Brijuni]]ma. Zbog navodnog prisluškivanja Josipa Broza, od strane [[UDBA|Uprave državne bezbjednosti]] (UDBA), na čelu sa [[Aleksandar Ranković|Aleksandrom Rankovićem]], dotadašnjim potpredsjednikom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i sekretarom Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije, sjednica je imala zadatak ispitati optužbe koje su potvrđene od stane predsjednika komisije [[Krste Crvenkovski|Krste Crvenkovskog]]. Aleksandar Ranković, kao dugogodišnji [[Ministarstvo unutarnjih poslova SFRJ|ministar unutarnjih poslova]] i organizator službe bezbjednosti, snosio je glavnu krivicu. Plenum je poslije duge rasprave prihvatio ostavku Aleksandra Rankovića na članstvo CK SKJ i Izvršnom komitetu CK SKJ, kao i ostavku Saveznoj skupštini na mjesto potpredsjednika SFRJ. Pored Rankovića na sjednici je smijenjen i isključen iz CK SKJ dotadašnji Savezni sekretar za unutarnje poslove [[Svetislav Stefanović|Svetislav Stefanović Ćeća]]. ==== Ustav iz 1963. ==== {{Glavni|Ustav Jugoslavije iz 1963.}} [[Datoteka:1000din-1963.jpg|180px|mini|desno|Novčanica od 1000 dinara iz 1963. godine]] [[Datoteka:10-Dinara-1965.jpg|180px|mini|desno|Novčanica od 10 dinara iz 1966. godine, nakon denominacije dinara]] Donošenjem [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1963.|novog Ustava]] 7. aprila 1963, donesene su zakonske osnove za jačanje radničkog samoupravljanja, mada centralistički organizovani državni organi vlasti i dalje zauzimaju značajno mjesto u upravljanju.<ref name="HS" /> Oko 70% industrijskih cijena određivane su državnim aktima.<ref name="HS" /> Sa dvije trećine kumulativnih sredstava upravljaju radnički savjeti, dok devizni, bankovni, kreditni sektor i planiranje proizvodnje kontroliše država.<ref name="HS" /> Ustavom se ojačavaju prava republika, ali privredni odnosi nisu riješeni između federacije i republika.<ref name="HS" /> Državi se mijenja ime u ''Socijalistička federativna republika Jugslavija'', te se ona definiše ne samo kao savezna država, već i socijalistička demokratska zajednica, što je trebalo da označi težnju ka [[Marksizam|marksističkom]] idealu o odumiranju države. Osnovima ekonomskog uređenja proglašeni su [[društveno vlasništvo]], samoupravljanje i samoorganiziranje radnih ljudi na mikro i makro planu. Pravo na društveno samoupravljanje proglašeno je neprikosnovenim, a teritorijalne jedinice u državi (općina, srez, autonomne pokrajine Srbije, Socijalističke Republike i sama federacija) proglašene su društveno-političkim zajednicama. U odredbi nezabilježenoj u ustavnom pravu, ukinuta je hijerarhija između ovih jedinica i uveden sistem međusobnih prava i obaveza. Vrše se promjene u saveznoj skupštini, koja se sastoji od pet domova: [[SIV]], kao Vijeće delegata građana u općinama i republikama, Privredno vijeće, Prosvjetno-kulturno vijeće, Socijalno-zdravstveno vijeće i Organizaciono-političko vijeće, kao Vijeće delegata radnih ljudi u radnim zajednicama.<ref>"Službeni list Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije", godina - XLIX -, broj 14, Beograd, srijeda, 10. aprila, 1963.</ref> Osim toga osnivaja se i savjetodavna vijeća [[Savjet narodne odbrane SFRJ|Savjet narodne odbrane]] i [[Savjet federacije SFRJ|Savjet federacije]]. Novi zakon, po kome se predsjednik Jugoslavije bira svake četiri godine i maksimalno može biti izabran na dva mandata nije vrijedio za Josipa Broza.<ref name="HS" /> ==== Nova privredna reforma ==== Razvojem privrede i porastom izvoza u šezdesetim godinama, dolazi do povećanja standarda i realnih dohodaka. Zbog velikog udjela centralistički propisanih cijena proizvoda, roba, energije i poluproizvoda, dolazi i do porasta [[Inflacija|inflacije]], a 1. januara 1966. godine dolazi do [[Devalvacija|devalvacije]] i [[Denominacija|denominacije]] dinara u odnosu 1:100. Nisko držane cijene bazičnih roba, poluproizvoda i energije i dalje ostaju pod državnom kontrolom, ali se prilagođavaju svjetskom tržištu, te jugoslavenski proizodi postaju konkurentni na tržištu, što je potmognuto i devalvacijom dinara u odnosu na zapadne valute. Seljacima se omogućavaju povoljni krediti, te se prvi put omogućava privatiziranje poljoprivrede što je uvođenjem zadruga, praktički bilo zabranjeno.<ref name="HS" /> Ova privredna reforma je početak ''socijalističke tržišne privrede'', te stvaranja konflikta između marksističkog tumačenja ekonomije i tržišne ekonomije.<ref>[[Edvard Kardelj]] - ''Društveno-ekonomski ciljevi reforme''; Beograd 1966.</ref><ref>[[Jakov Sirotković]] - ''Uzroci, rezultati i perspektive privredne i društvene reforme''; Šibenik 1970.</ref> ==== Praško proljeće i promjena odbrambene doktrine ==== [[Datoteka:JTO-logo.svg|180px|mini|desno|Grb Teritorijalne odbrane]] Intervencijom trupa [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]] u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]] 20. augusta 1968, zbog događanja izazvanih tzv. [[Praško proljeće|Praškim proljećem]], dolazi do trećeg sukoba između SSSR-a i Jugoslavije. Jugoslavija otvoreno osuđuje vojnu intevenciju, politički i masovnim demonstracijama u zemlji. Donošenjem novog Zakona o odbrani 1969, nove doktrine nazvane ''Koncepcija Općenarodne odbrane i društvene samozaštite'' i proglašavanjem djelomične mobilizacije, Jugoslavija se osjeća ugroženom, a u ''Zakonu o narodnoj odbrani'', deklariše se, između ostalog, da niko nema pravo potpisivanja kapitulacije, a svi građani od 16-65 godina obavezuju se na učestvovanje u eventualnoj odbrani zemlje, bilo služenjem u jedinicama [[JNA]] ili novostvorene [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne odbrane]] (TO), koja sa podređuje saveznim republikama, zapravo jednom vidu [[Paravojna organizacija|paravojne organizacije]] u kojoj su praktički prisutni svi vojno sposobni građani Jugoslavije. Ovo stvaranje TO vodilo je ka militarizaciji jugoslavenskog društva, što će se kasnije, tokom raspada Jugoslavije 1990-ih godina, pokazati kao neposredna opasnost i konkurencija JNA. Tek najesen 1969. godine dolazi do ponovnog približavanja SSSR-a i Jugoslavije, a u tom procesu se Jugoslavija ekonomski i politički zbližava i sa drugim zemljama Istočnog bloka.<ref name="HS" /> ==== Studentski nemiri 1968. ==== U junu 1968. dolazi do studentskih nemira na [[Univerzitet u Beogradu|Beogradskom univerzitetu]], koji su se kasnije proširili na univerzitete u [[Univerzitet u Ljubljani|Ljubljani]], [[Univerzitet u Sarajevu|Sarajevu]] i [[Univerzitet u Zagrebu|Zagrebu]]. Beogradski univerzitet je bio sedmicu dana blokiran od strane studenata. Nemiri su se nadovezali na studentske nemire u Evropi ([[Francuska|Francuskoj]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]] i [[Poljska|Poljskoj]]), ali su imali i određenu notu sa karakterističnim zahtjevima jugoslavenskih studenata. Prvi nemiri su počeli u sukobima studenata i policije tokom 1966. godine u toku demonstracija protiv [[Vijetnamski rat|rata u Vijetnamu]].<ref name="HS" /> Osnovna karakteristika nemira je bila da nije postojala razlika imeđu ciljeva studenata i vladajućih struktura, što je proklamirano proglasom na Beogradskom univerzitetu 4. juna:{{Citat4|Mi nemamo svoj posebni program. Naš program je program naprednih snaga našeg društva - program SKJ i našeg Ustava|B. Kanzleiter, K. Stojaković - 1968 in Jugoslawien}} Kritikovana je između ostalog razlika između teorije i prakse, otuđivanje čovjeka, socijalna nejednakost, nezaposlenost, [[birokratija]], [[monopol]] vlasti SKJ, razmimoilaženja mišljenja u radničkom samoupravljanju. Tito je prilično blago reagovao jednostavnom izjavom, da je studentska reakcija, reakcija na naše slabosti, te su studentski nemiri polako prestali, a nastava na univerzitetima je ubrzo brzo nastavljena.<ref>B. Kanzleiter, K. Stojaković - ''1968 in Jugoslawien''</ref> === 1970-e === ==== Hrvatsko proljeće ==== Donošenjem ''[[Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika|Deklaracije o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika]]'' 17. marta 1967. u [[Matica hrvatska|Matici hrvatskoj]], koju su potpisali 19 kulturnih i naučnih institucija i saveza u NR Hrvatskoj (između ostalih: [[Društvo književnika Hrvatske]], [[JAZU]]), kao i književnik [[Miroslav Krleža]], zahtijevalo se razrješavanje pitanja [[srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskog jezika]], te konzekventne primjene [[hrvatski jezik|hrvatskog jezika]] u institucijama SR Hrvatske. Odgovorom srpskih intelektualaca iz Beograda, pod nazivom ''Predlog za razmišljanje'', došlo se do teme o položaju jeziku Srba u Hrvatskoj. Tim se ovaj filološki sukob pretvorio u međunacionalni. Potpredsjednik Skupštine SFRJ i ministar kulture i prosvjete NR Hrvatske [[Miloš Žanko]], osudio je deklaraciju kao [[Nacionalizam|nacionalističku]] i [[Šovinizam|šovinističku]], na što je proglašen [[Unitarizam|unitaristom]], a Miroslav Krleža je zbog pritiska od strane Tita napustio članstvo u SKJ. Time počinje sukob vladajućih struktura SR Hrvatske i Tita, u kom su se tražila veća prava Hrvatske u okviru federacije, ukidanje unitarizma, te stvaranje konfederacije, koja će u daljem slijedu omogućiti osamostaljene Hrvatske. Također je pokrenuta tema Hrvata u [[SAP Vojvodina|SAP Vojvodini]] i [[SR BiH|SR Bosni i Hercegovini]]. Razlozi su bili između ostalog ekonomskog i političkog tipa, jer se većina deviznih sredstava ostvarenih u Hrvatskoj slijevala u saveznu kasu, dok raspodjela nije odgovarala udjelu. Pokret nazvan [[Hrvatsko proljeće]] (ili '''Mas'''ovni '''pok'''ret - maspok), podržale su i katolička crkva, [[Matica iseljenika Hrvatske]], [[Hrvatski institut za historiju|Institut za historiju radničkog pokreta]], razni izdavači i neka preduzeća. Na čelu tog pokreta bili su [[Većeslav Holjevac]], [[Ivan Šibl]], [[Marko Koprtla]], generali JNA [[Franjo Tuđman]], [[Nikola Kaić]], [[Ivan Rukavina]], [[Janko Bobetko]], admiral [[Jugoslavenska ratna mornarica|Jugoslavenske ratne mornarice]] [[Srećko Manola]], pukovnik JNA [[Ivan Mutak]], [[Zvonimir Komarica]]. Pokret su podržale i desno orijentisane emigrantske struje u inostrantvu. Dolazi do studentskih demonstracija 1971. u Zagrebu, a zagrebački student [[Dražen Budiša]] poziva na generalni štrajk. Iste godine trojica hrvatskih lingvista ([[Stjepan Babić]], [[Božidar Finka]] i [[Milan Moguš]]) objavljuju ''Hrvatski pravopis'', koji je odmah zabranjen i kompletna naklada je zapaljena, a jedan primjerak je spašen i objavljen u [[London]]u. Vodeći članovi SK Hrvatske [[Savka Dabčević-Kučar]], [[Miko Tripalo]] i [[Dragutin Haramija]] podržali su maspok, a Savka Dabčević-Kučar je upozorila {{Citat4|...na otuđivanje i ustvrdila da je Hrvatska postala više domovina Srba i drugih naroda, nego samih Hrvata.|Marie-Janine Calic: ''Geschichte Jugoslawiens im 20. Jahrhundert.'' München 2010, str. 252.}} Na sastanku Tita sa vojnim vrhom, predložena je vojna intervencija protiv maspoka, ali je Tito pozvao 30. novembra 1971. godine u [[Karađorđevo (Bačka Palanka)|Karađorđevo]], članove KPH, na sastanak koji je trajao dva dana i na kom se rukovodstvo Hrvatske podijelilo na dva krila: jedanaest članova je potvrdilo lojalnost Savki Dabčević-Kučar i Miki Tripalu, a osam ih se priklonilo Titu.<ref name="HS" /> Na intervenciju Tita u decembru 1971. godine, u Zagrebu je smijenjen gotov cjelokupni politički vrh, a [[Vladimir Bakarić]] i [[Milka Planinc]] su osudili mnoge komunističke studentske organizacije i njihove članove izbacili iz članstva SKH. Ukupno je iz Partije izbačeno 741 član, od toga mnogi univerzitetski profesori, 411 ih je izgubilo posao, a protiv mnogo članova Matice hrvatske pokrenuti su sudski procesi. Posljedice Hrvatskog proljeća utjecale su mnogo na dešavanja u Hrvatskoj početkom 90-ih godina. ==== Liberalni pokreti ==== {{Glavni|Liberalni pokret u Srbiji|Liberalni pokret u Sloveniji}} [[Datoteka:Marko Nikezic.jpg|mini|180px|Marko Nikezić, smijenjeni predsjednik CK [[Savez komunista Srbije|SK Srbije]].]] Jačanjem pokreta za veću nacionalnu samostalnost u SR Hrvatskoj, tokom tzv. [[Maspok|Hrvatskog proljeća]], u SR Srbiji, SR Sloveniji i SR Makedoniji se javljaju slične tendencije koje su nazvane ''liberalnim pokretom'' ili često ''anarho-liberalnom strujom''. Pokret ideološki nije imao sličnost sa klasičnim pojmom [[Liberalizam|liberalizma]], nego je imao za cilj prevazilaženje ideoloških barijera raznim društvenim i privrednim reformama.<ref name="HS" /> Ovaj pokret je osuđivan između ostalog i zbog nekritičkog pristupa hrvatskom maspoku, a za cilj je imao slične težnje: Jačanje republičkih ovlasti i ograničavanje od centralizma SKJ. Predvođen je bio srbijanskim političarima [[Marko Nikezić|Markom Nikezićem]], [[Latinka Perović|Latinkom Perović]], [[Bora Pavlović|Borom Pavlović]] i [[Mirko Tepavac|Mirkom Tepavcem]], koji su pripadali Centralnom komitetu Saveza komunista Srbije, kao i drugi tadašnji političari SR Slovenije i SR Makedonije. U medijima je [[18. septembar|18. septembra]] [[1972]].<ref name="HS" /> godine objavljeno ''Titovo pismo'', sastavljeno zajedno sa [[Stane Dolanc|Stanetom Dolancom]] upućeno članovima SKJ - kao poziv na borbeniju partiju, borbu protiv birokratije i tehnokratije, demokratski centralizam i veći nadzor SKJ nad društvom. Cilj napada su bili nacionalistička liberalna stremljenja u SR Sloveniji, SR Makedoniji i SR Srbiji. Politički vrh ovih republika težio je nekom vidu sindikalnog osamostaljenja republika. Narednih dana došlo je do sastanka jugoslavenskog predsjednika Josipa Broza Tita i rukovodilaca SK Srbije i SR Srbije. Ta je struja tendenciozno nazvana ''anarho-sindikalizam'' i ''anarho-liberalizam''.<ref name="HS" /> Napadnuta je težnja slovenskih političara pod vodstvom [[Stane Kavčič|Staneta Kavčiča]], koji se zalagao za jedan vid autonomije i status SR Slovenije kao neke manje evropske države npr. [[Luksemburg]].<ref name="HS" /><ref>Latinka Perović, ''Zatvaranje kruga - Ishod političkog rascepa u SKJ 1971/1972.''; Sarajevo 1991.</ref> Dana [[26. oktobar|26. oktobra]] [[1972]]. godine podnijeli su ostavke visoki funkcioneri CK [[Savez komunista Srbije|SK Srbije]]: [[Marko Nikezić]] (predsjednik Centralnog komiteta [[Savez komunista Srbije|SK Srbije]]), [[Latinka Perović]] (sekretar Centralnog komiteta), [[Bora Pavlović]] (sekretar Gradskog komiteta SK Beograda), a iz solidarnosti sa njima i general [[Koča Popović]] je tada dao ostavku na sve funkcije,<ref name="Milosavljević">[http://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2037.pdf Olivera Milosavljević, Dva razgovora sa Latinkom Perović]</ref> u potpunosti se povukavši iz politike.<ref name="Čkrebić">{{Cite web |url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1055287 |title=Tajna Koče Popovića |access-date=15. 9. 2016 |archive-date=10. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610202509/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1055287 |url-status=dead }}</ref> Uskoro je ostavku podnio i Stane Kavčič.<ref name="HS" /> Otprilike u isto vrijeme 1972/73. napadnuta je i tzv. [[Nova ljevica]], politička [[Marksizam|marksistička]] struja zbog napada na politički sistem i članaka objavljivanih u filozofskom časopisu [[Praxis (časopis)|Praxis]], koji je izdavalo [[Hrvatsko filozofsko društvo]]. Časopis je u tim godinama uređivao hrvatski filozof [[Rudi Supek]]. U člancima je, tadašnji disident, srpski pisac [[Dobrica Ćosić]] označio vrh Jugoslavije kao ''duhovne nihiliste'', koji sputavaju svaku intelektualnu stvaralačku slobodu, dok je beogradski univerzitetski profesor [[Svetozar Stojanović]] definirao SKJ kao [[Staljinizam|staljinističku]] partiju, i bez direktnog navođenja Titovog imena, doveo u pitanje njegovo karizmatsko vođstvo, a u jednom je artiklu naveo i tezu da Tito organizirajući iz pozadine krizne situacije, postavlja sam sebe kao spasitelja nacije.<ref name="HS" /> Ta se teza i do danas nije mogla argumentovano dokazati. Zabranjivanjem Praxisa i zaplijenom časopisa [[Filosofija (časopis)|Filosofija]], te otpuštanjem osam profesora sa [[Filozofski fakultet u Beogradu|Filozofskog fakulteta u Beogradu]], SKJ se time konačno 1975. godine razračunao sa tzv. liberalnim pokretom.<ref name="HS" /> ==== Bugojanska grupa ==== Grupu hrvatskih ekstremista nazvanu [[Bugojanska grupa]] je organizovalo [[Hrvatsko revolucionarno bratstvo]] (HRB), organizacija koja je bila osnovana u [[Australija|Australiji]] i koja je djelovala i u [[Evropa|Evropi]], te [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Osnovni cilj HRB-a je bilo rušenje SFRJ dizanjem ustanka [[Hrvati|Hrvata]] i obnova [[NDH|Nezavisne države Hrvatske]]. Nakon gušenja [[Hrvatsko proljeće|Hrvatskog proljeća]] 1971. godine, HRB je bilo u uvjerenju da je u SR Hrvatskoj bila povoljna klima da se pokrene oružani ustanak. Nakon kratke pripreme, HRB je organizovalo ljudstvo, oružje i novčanu podršku da pošalje inicijalnu grupu od devetnaest pripadnika, koja je imala zadatak pokrenuti ustanak. Većina terorista je došla iz [[Australija|Australije]], dok je vojna oprema bila nabavljena u [[Njemačka|Njemačkoj]]. Predvodili su ih braća iz okoline [[Tuzla|Tuzle]], [[Adolf Andrić|Adolf]] i [[Ambroz Andrić]]. Grupa se je sastojala od ukupno 19 članova. Nakon kratkih priprema u kampu u [[Salzburg (grad)|Salzburg]]u ([[Austrija]]) prebacuju se u Jugoslaviju. Obučeni u uniforme 4. oklopne čete američke vojske [[21. juni|21. juna]] [[1972]]. prelaze ilegalno austrijsko-jugoslavensku granicu kod [[Dravograd]]a. 25. juna [[JNA]], [[Teritorijalna odbrana]] (TO) i [[Vojna policija JNA|vojna policija]] formiraju štab akcije "[[Raduša 72]]". Na područje Bugojna je tokom 25. i 26. juna pristiglo oko 350 vojnika JNA, od toga 150 vojnih policajaca, 300 milicionera i 3.400 pripadnika TO. U borbama sa ovim jedinicama izginuli su skoro svi članovi grupe, a samo su četvorica uhapšena i osuđena. U sukuobima je poginulo ukupno 15 pripadnika vojne policije, Teritorijalne odbrane i milicije.<ref name= jutarnji>Tomislav Novak, [http://www.jutarnji.hr/-zakleli-su-se-na-pistolj--noz-i-raspelo--a-onda-u-akciji-radusa-ubili-13-gradana-/1228471/ "SLUČAJ JOSIPA PERKOVIĆA Zakleli su se na pištolj, nož i raspelo, a onda u akciji Raduša ubili 13 građana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211619/http://www.jutarnji.hr/-zakleli-su-se-na-pistolj--noz-i-raspelo--a-onda-u-akciji-radusa-ubili-13-gradana-/1228471/ |date=7. 3. 2016 }}''jutarnji.hr'', objavljeno 17.10.2014, pristupljeno {{hr simbol}}</ref> ==== Ustav iz 1974. ==== {{Glavni|Ustav Jugoslavije iz 1974.}} [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974.|Treći Ustav SFRJ]] donesen je [[21. februar]]a [[1974.]] godine u Saveznom izvršnom vijeću. Ustav je sa ukupno 406 članaka bio najduži Ustav na svijetu. Istovremeno su doneseni Ustavi u svih šest republika i dvije autonomne pokrajine. Osnovna značajka ovog Ustava je da savezne republike proklamira kao nezavisne države,{{efn|name=U3|'''Član 3. Ustava''': '' Socijalistička Republika je država zasnovana na suverenosti naroda i na vlasti i samoupravljanju radničke klase i svih radnih ljudi, i socijalistička samoupravna demokratska zajednica radnih ljudi i građana i ravnopravnih naroda i narodnosti.''}} a da se njihove granice mogu mijenjati samo uz obostrani pristanak.{{efn|name=U5|'''Član 5. Ustava''': ''Teritorija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije je jedinstvena i sačinjavaju je teritorije socijalističkih republika. Teritorija republike ne može se mjenjati bez pristanka republike, a teritorija autonomne pokrajine — ni bez pristanka autonomne pokrajine. Granica Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije ne može se mjenjati bez suglasnosti svih republika i autonomnih pokrajina. Granica između republika može se mjenjati samo na osnovu njihovog sporazuma, a ako se radi o granici autonomne pokrajine — i na osnovu njene suglasnosti.''}} Značajna novina u Ustavu bila je i uvođenje dvodomnog skupštinskog sistema koji se sastojao od Saveznog izvršnog vijeća i Vijeća republika i pokrajina. Ustavom se uvode i novine kao delegatski sistem, koji je zbog specifičnog i jedinstvenog načina biranja omogućio da ukupno 5% (oko 800.000) od biračkog tijela (oko 15 miliona) posjeduje politički mandat.<ref name="HS" /> Dvije godine nakon donošenja Ustava, 25. novembra 1976. donosi se [[Zakon o udruženom radu]] (ZUR), koji je nadogradio privrednu reformu započetu 1965. godine. Idejni autor ovog zakona bio je [[Edvard Kardelj]], koji je nekoliko godina ranije radio na njegovoj izradi. Ovim se zakonom reformiraju preduzeća nazivana ''Organizacija udruženog rada'' (OUR), veće se ovlasti daju radničkim savjetima, formiraju se grupe preduzeća ''Složena organizacija udruženog rada'' (SOUR), koje se sastoje od nekoliko ''Osnovnih organizacija udruženog rada'' (OOUR), a radnicima se daju potpuno pravo na upravljanje radom i materijalnim sredstvima u privredi. U nekim granama privrede i ekonomije osnivaju se organizacije nazvane ''Samoupravne interesne zajednice'' (SIZ).{{efn|name=ZUR1|'''Član 1. ZUR-a''': ''Radnici u ostvarivanju svog vladajućeg položaja u udruženom radu i društvu slobodno, neposredno i ravnopravno, u odnosima samoupravne demokratske povezanosti, uzajamne zavisnosti, odgovornosti i solidarnosti te u odnosima ravnopravnosti naroda i narodnosti, upravljaju svojim ukupnim društvenim radom u osnovnoj i drugim organizacijama udruženog rada, drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama te u društvu u cjelini. Socijalističkim samoupravnim društveno-ekonomskim odnosima u udruženom radu osigurava se da radnici, na osnovi prava rada društvenim sredstvima i jednakih prava, obveza i odgovornosti u pogledu sredstava za proizvodnju i drugih sredstava društvene reprodukcije u društvenom vlasništvu, upravljaju u svom, zajedničkom i općem društvenom interesu svojim radom, uvjetima i rezultatima svog rada. U uređivanju općih uvjeta rada i usklađivanju, usmjeravanju i društvenom planiranju u udruženom radu sudjeluju radnici i preko svojih delegacija i delegata u skupštinama društveno-političkih zajednica,u okviru nihovih ustavom i zakonom odnosno statutom utvrđenih prava i dužnosti.''}} Proces podruštvljavanja imovine se time nastavio. === 1980-e === ==== Smrt Josipa Broza ==== Smrću doživotnog predsjednika [[Josip Broz Tito|Josipa Broza]] [[4. maj]]a 1980, simbolično je započeo raspad Jugoslavije očitan privrednom i ekonomskom krizom, porastom nacionalističkih strujanja i nadovezujući se na odredbe Ustava iz 1974. lagano odvajanje saveznih republika od federalno-centralističkog sistema. Ekonomska kriza u Jugoslaviji započela je još 70-ih godina, tako da se [[bruto nacionalni proizvod]] od 1975. godine počeo rapidno smanjivati, a [[inflacija]] je krajem decenije dosegla oko 50%. Ekonomski problemi su bili prouzrokovani općom u svjetskim razmjerama [[Stagflacija|stagflacijom]], ali i rasprostranjenom birokracijom i korupcijom prouzrokovanom djelomično i donošenjem ''Zakon o udruženom radu''. [[Naftna kriza]] iz 1979. godine povećala je krizu nestašicama goriva i pokušajima da se uvođenjem prometnog sistema (''par-nepar'') ograniči potrošnja pogonskog goriva. Najvažniji izvori deviznog priliva bili su turizam na Jadranskom mnoru i devizne pošiljke jugoslavenskih radnika u zemljama Zapadne Evrope. Zbog ekonomske krize u Evropi, oba su vida priliva deviza smanjena, te se jugoslavenska privreda, čiji proizvodi nisi bili konkurentni na evropskom tržištu, financirala uglavnom od stranih nepovoljnih kredita. Titovom bolešću od 1979. godine, kada trajno boravi u [[Klinički centar u Ljubljani|Kliničkom centru]] u [[Ljubljana|Ljubljani]], upravljanje državom bi trebalo preuzeti [[Predsjedništvo SFRJ]], osmočlana grupa sa po jednim predstavnikom iz svake republike i pokrajine, osnovana na Titovu inicijativu, zbog nepovjerenja u svog nasljednika. Praktički je sva vlast bila u rukama Predsjedništva, no vremenom je ono izgubilo na značaju, a u republikama vlast polagano preuzimaju lokalni političari, koji se okreću republičkim interesima, sa sve manjim uticajem na centralistički sistem. Sahrana Josipa Broza, održana je 8. maja u [[Beograd]]u, a sahranjen je u vili na [[Dedinje|Dedinju]], nazvanom [[Kuća cveća]]. Na sahrani su prisustvovali mnogobrojni svjetski političari, među kojima je bilo 4 kralja, 31 predsjednik, 6 prinčeva, 22 predsjednika vlada i 47 ministara vanjskih poslova, te je to bila do tada najveće okupljanje političara iz 128 zemalja od ukupno 154 članica [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Time započinje jačanje kulta ličnosti, koji je još za njegovog života obilježio taj period postojanja Jugoslavije. Pored sletova mladosti, održavanih za Titov rođendan, nošenja štafete mladosti, mijenjanja imena gradova sa pridjevom njegovog imena, komponiranja i izvođenja pjesama u kojima se narod zaklinje na slijeđenje njegovog puta, izgradnjom spomenika, te i kasnijim donošenjem ''Zakona o zaštiti imena i djela druga Tita'', kult se ličnosti nastavlja nekoliko narednih godina, sve do provokacija nacionalističkih krugova ili liberalnih omladinskih organizacija, koji potajno zahtjevaju prekid ove ideologije. ==== Ekonomska kriza ==== Očekivani raspad Jugoslavije, nije se desio nakon Titove smrti, nego su se prvi simptomi privredne krize pojavili oko 1982. godine. Politički procesi započeti 70-ih godina pojačavaju se, kao i afere korupcije u kojima se šteti jugoslavenskoj privredi ([[Afera Agrokomerc]], [[Afera Neum]]). Dolazi do nestašica osnovnih prehrambenih namirnica (ulje, šećer, kafa, deterđenti, lijekovi, higijenski artikli), te se oni prodaju samo preko lista, sa određenom količinom po broju članova porodice. Inflacija i dalje raste, a ovi se proizvodi nabavljaju preko crnog tržišta, bilo robom uvezenom iz Zapadne Evrope ili iz skladišta velikih firmi. [[Deficit]] jugoslavenske privrede 1980. godine iznosio je 6 milijardi [[Američki dolar|dolara]], a samo 53% ukupnog uvoza, bilo je pokriveno izvozom, vanjski dug je iznosio 19 milijardi dolara, a 1981. već 21 milijardu dolara. Visoki vanjski dugovi popraćeni su visokom inflacijom i padom [[Jugoslavenski dinar|dinara]] u odnosu na dolar. Tako je 1979. godine dolar vrijedio 19,2 dinara, a sljedeće godine 29,3&nbsp;din, a 1982. 41,8 dinara.<ref name="HS" /><ref name="STAT">Jugoslavija 1918-1988. - Statistički godišnjak, Savezni zavod za statistiku, Beograd</ref> ==== Kosovska kriza ==== Početkom marta 1981. godine na [[SAP Kosovo|Kosovu]] izbijaju [[Nemiri na SAP Kosovu 1981.|studentski nemiri]], izazvani niskim kvalitetom ishrane u studentskim domovima. Nemiri su u početku bili socijalne prirode i bili su ograničeni na studente, ali nekoliko dana kasnije nemirima su se pridružili i radnici, te su nemiri prerasli u nacionalističke proteste i zahtjeve za dodijeljivanje SAP Kosovu status republike. Parolama ''Kosovo republika, Trepča radi, Beograd se gradi, Sloboda, ravnopravnost, demokracija, Kosovo Kosovarima, Hoćemo ujedinjene albanske zemlje, Albanci smo, a ne Jugoslaveni, Ujedinjenje s Albanijom, Živio marksizam, lenjinizam - dolje revizionizam'' demonstracije su prerasle u nacionalnu pobunu sa zahtjevima za ujedinjenje sa Albanijom. Vlada je reagovala slanjem jakih policijskih snaga, a nedugo zatim, zbog neuspjeha policijske akcije, vojska je sa tenkovima poslata na ulice. Po zapadnoevropskim historičarima, zbog raznolikosti zahtjeva (socijalno nezadovoljstvo, međunacionalna napetost, narastajući nacionalizam, različita politička stremljenja kosovskih Albanaca i nesigurnost za budućnost) nije bilo moguće definisati jasne ciljeve.<ref>[[Viktor Meier]], ''Wie Jugoslawien verspielt wurde'', München 1995.</ref> Republička Vlada Srbije je nemire proglasila separatističkim. Nemiri su prestali u aprilu, ali se situacija nije mnogo promijenila i nemiri će se kasnije nastavljati protestima, demonstracijama i štrajkovima. ==== Politički procesi ==== Kriza se nastavlja političkim procesima 1983. u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Proces protiv muslimanskih intelektualaca 1983. godine|procesom protiv muslimanskih intelektualaca]] u kojem je između ostalih osuđen i [[Alija Izetbegović]] na 14 godina zatvora. Slijede procesi protiv sarajevskog profesora [[Vojislav Šešelj|Vojislava Šešelja]], koji je zbog sukoba sa političkim vrhom i otkrivanja afere prepisivanja doktorskog rada, osuđen zbog ''anarholiberalističkih i nacionalističkih pozicija'' na 8 godina zatvora. ==== Olimpijske igre ==== [[Zimske olimpijske igre 1984.|Zimske olimpijske igre]] održane su od 8. do 19. februara 1984. u Sarajevu. Dodijeljivanje mjesta održavanja Jugoslaviji, značilo je političkim strukturama potvrda vrijednosti socijalističkog samoupravljanja. Igre su se trebale organizirati u Sarajevu i okolnim planinama, bez postojeće infrastrukture i izgrađenih sportskih borilišta. Dijelom stranim kreditima, dijelom donatorstvom stanovnika, koje je pod uticajem partijskih funkcionara, bilo gotovo obavezno u vidu odricanja od nekoliko mjesečnih primanja, dok se odbijanje donatorstva smatalo politički nekorektnim, Jugoslavija je uspjela organizirati Igre, Sarajevo je obnovljeno, a izgrađena borilišta su zadovoljila kriterije Međunarodnog olimpijskog komiteta. ==== Privredne reforme ==== U maju 1982. godine novoizabrana predsjednica [[Savezno izvršno vijeće|Saveznog izvršnog vijeća]] (SIV) [[Milka Planinc]], pod pritiskom [[Međunarodni monetarni fond|Međunarodnog monetarnog fonda]] (MMF) i visokih vanjskih dugova, pokušava provesti ekonomsku reformu [[Devalvacija|devalvacijom]] dinara, reformom kreditne i novčane politike te uvođenjem uvoznih restrikcija. Time bi se omogućilo vraćanje dugova, ali uslijed pritiska i protivljenja reformi vrha Saveza komunista Jugoslavije, Milka Planinc ne uspijeva sprovesti sve elemente reforme, te 1983. godine nudi svoju ostavku. U njenom mandatu donesen je politički akt nazvan ''Dugoročni program ekonomske stabilizacije'', a sprovođenje tog zakonskog akta prouzokovalo je nestašice elementarnih namirnica i pogonskog goriva. Na 13. Kongresu SKJ u junu 1986, partijski krugovi prepoznaju krizu te pokušavaju uvesti dugoročni stabilizacijski program. Osnovi problem bilo je neodlučnost partijskog vođstva o donošenju odluke o vezivanju jugoslavenske privrede za svjetsku ekonomiju ili vezivanja za [[Istočni blok]] i potpuno ukidanje tržišne ekonomije. Nasljednik Milke Planinc, [[Branko Mikulić]] od 1986-89. godine nije uspio ispuniti zahtjeve MMF-a, a novom devalvacijom dinara nisu uspostavljeni stabilni ekonomski odnosi, a između ostalog, odnos kamatne stope i inflacije nije nikada usklađen. Njegovi zahtjevi o smanjenju sredstava proračuna za [[JNA]] su odbijeni a preporuke tzv. ''Kraigherove komisije'' iz 1983. godine o okretanju tržišnoj ekonomiji, također nisu prihvaćene od SIV-a. Vanjski dug je 1988. godine porastao na 22 milijarde dolara, a stopa inflacije je iznosila 251%. Kao posljedica korupcijske afere povezane sa [[Afera Agrokomerc|Aferom Agrokomerc]], Mikulić je smjenjen u decembru 1988. i na njegovo mjesto u martu 1989. godine dolazi [[Ante Marković]]. U novembru 1988. godine donose se 39 ustavnih promjena u kojima se između ostalog proklamira jedinstvo jugoslavenskog tržišta i izjednačuje se privatna i društvena imovina.<ref name="HS" /> ==== Vlada Ante Markovića ==== [[Datoteka:Dinar 100 000a.JPG|180px|mini|desno|Novčanica od 100.000 dinara iz 1989.]] [[Datoteka:10-dinara-1990.jpg|180px|mini|desno|Novčanica od 10 dinara iz 1990. nakon denominacije dinara]] Izborom Ante Markovića u martu 1989. godine sastavljena je nova Vlada, a nakon savjetovanja sa američkim ekonomistom [[Jeffrey Sachs]]om, zagovornikom tzv. ''šok terapije'', Marković u decembru predstavlja svoj program reforme. Važnije značajke programa bile su: ograničeno zaustavljanje dohodaka na nivou od novembra 1989, deregulacija cijena, pooštrenje insolventnog prava, zabrana državnih subvencija i bankovnih kredita za firme u gubitcima, osiguranje sredstava za siromašne regione i za socijalnu pomoć, donošenje pravila pretvaranja društvene u privatnu imovinu i reforma dinara. Od 1. januara 1990. je uveden novi konvertibilni dinar denominacijom u omjeru 1:10.000, sa vezivanjem za [[Njemačka marka|njemačku marku]] (DEM) u odnosu 7&nbsp;dinara = 1&nbsp;DEM. Program je pokazao neočekivano dobre rezultate, inflacija je pala praktički na 0%, porasla je izvozna stopa i povećane su devizne rezerve. Do polovine 1990. godine otvoreno je 1.200 novih [[joint venture]] firmi sa volumenom kapitala od jedne milijarde DEM, te je otvoreno oko 10.000 novih preduzeća.<ref name="HS" /> Negativne posljedice reforme su bile pad industrijske proizvodnje, pad [[Bruto nacionalni dohodak|bruto nacionalnog dohodka]], kao posljedica insolvencija preduzeća, nedostatka novca i kredita, koji su godinama bili jeftini, postali su preskupi, tako da je velikim poduzećima prijetilo zatvaranje i masovna otpuštanja. Reforma je imala uglavnom velike mogućnosti za uspjeh, sve do 28. decembra 1990. godine, kada je odlukom [[Skupština Socijalističke Republike Srbije|Skuštine SR Srbije]] donesena tajna odluka o puštanju u opticaj 18,243 milijardi dinara (11,4 milijarde [[Američki dolar|dolara]]), kako bi se isplatile zaostale plate i mirovine. O upadu SR Srbije u platni promet SFRJ, Marković je anonimno informisan 4. januara 1991, a Marković je ovaj akt na vanrednoj sjednici Vlade nazvao ''činom za likvidaciju Jugoslavije''.<ref>[http://pescanik.net/raspad-jugoslavije-i-2/][[Srđa Popović]]<span> </span>''Raspad Jugoslavije''</ref> Nakon protesta Vlade 10 milijardi dinara je vraćeno u [[Jugoslavenska narodna banka|Jugoslavensku narodnu banku]], a ostatak je nestao.<ref name="HS" /> ==== Jačanje nacionalizma ==== [[Datoteka:Vuk Draskovic by Kubik 01.JPG|mini|180px|[[Vuk Drašković]], srpski književnik i političar]] [[Datoteka:Slobodan Milosevic.jpg|mini|180px|[[Slobodan Milošević]], srpski političar]] [[Datoteka:NSK Logo.jpg|mini|desno|180px|Logo [[NSK]]-a]] [[Datoteka:Taras Kermauner.jpg|mini|desno|180px|[[Taras Kermauner]], slovenski filozof]] Nedugo nakon smirivanja krize na SAP Kosovu, 15. maja 1982. glasilo [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]] [[Pravoslavlje (novine)|Pravoslavlje]], objavljuje ''Poziv na odbranu srpskog stanovništva na Kosovu'', koji je upućen [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništvu SFRJ]], [[Predsjedništvo SR Srbije|Predsjedništvu SR Srbije]], [[Skupština Socijalističke Republike Srbije|Skuštine SR Srbije]] i [[Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve|Sinodu Srpske pravoslavne crkve]], u kojem se upozorava na napade na srpsko stanovništvo i između ostalog na paljenje [[Pećka patrijaršija|Pećke patrijaršije]]. Ovaj apel su potpisali između ostalih i teolozi [[Atanasije Jevtić]], [[Amfilohije Radović]] i [[Irinej Bulović]], a u njemu se između poznatih problema pominje i tema ''planiranog [[genocid]]a'' nad Srbima.<ref name="HS" /> Dvije godine kasnije ova se tema obrađuje u članku pod nazivom ''Od Kosova do Jadovnog''.<ref name="HS" /> Istovremeno se od strane srpskih intelektualaca i književnika postavljaju političke teze o razlozima iseljavanja i protjerivanja Srba sa Kosova, politiziraju se razni incidenti ([[Slučaj Đorđa Martinovića]] 1985.), srpski historičar i član [[SANU]] [[Dimitrije Bogdanović]] 1985. godine u svojoj knjizi "[[Knjiga o Kosovu]]", pripisuje Albancima ''biološki genocid'' nad Srbima. Grupa od 212 srpskih intelektualaca pod vođstvom [[Dobrica Ćosić|Dobrice Ćosića]], potpisuje peticiju u kojima ponovo potvrđuju tezu genocida. Tema stradanja Srba u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] i na Kosovu se nalaze u literarnim djelima ([[Vuk Drašković]], [[Matija Bećković]]), a 1986. godine [[Srpska akademija nauka i umjetnosti|SANU]] objavljuje [[Memorandum SANU]], strateški program srpske inteligencije. U maju na čelo CK SK Srbije dolazi [[Slobodan Milošević]], a prekretnicom u njegovom političkom radu se može smatrati posjeta u Prištini 24. aprila 1987 godine u Domu kulture Braća Krajnović, kada je pokušao posredovati u sukobima između Srba i Albanaca. Ispred dvorane okupilo se oko 15.000 srpskih demonstranata, koji su zahtijevali da se pojavi Milošević. Nakon nereda i sukuba sa milicijom, Milošević se pojavio i između ostalog izjavio poznatu rečenicu: ''"Niko ne sme da vas bije!"''. Srbijanski mediji uskoro proglašavaju Miloševića voždom srpske nacije, a on se iz komuniste preobražava u nacionalistu.<ref name="HS" /> U Srbiji se tzv. [[Antibirokratska revolucija|antibirokratskom revolucijom]] zamjenjuje političko vođstvo i prijeti se političkim mitinzima i u drugim republikama. Na proslavi 600-godišnjice [[Kosovska bitka|Kosovske bitke]] na [[Gazimestan]]u [[28. juni|28. juna]] [[1989.]] godine Milošević u svom govoru rečenicom: {{Citat4|...Šest vekova kasnije, danas, opet smo u bitkama, i pred bitkama. One nisu oružane, mada i takve još nisu isključene...|Slobodan Milošević<ref>[http://www.pecat.co.rs/2011/06/govor-slobodana-milosevica-na-gazimestanu-1989-godine/ Govor Slobodana Miloševića na Gazimestanu 28. juna 1989.]</ref>}} simbolički nagovještava buduće ratne sukobe u Jugoslaviji.<ref name="HS" /> Istovremeno sa antialbanskom propagandom, srbijanski intelektualci napadaju i hrvatske strukture, polemizirajući ustaške ratne zločine iz Drugog svjetskog rata. Zbog podrške albanskim protestima na Kosovu, a u toku tzv. antibirokratske revolucije, predviđeni su mitinzi, nazvani ''mitinzi istine'' i u SR Sloveniji i SR Bosni i Hercegovini (Planiran je jedan mitinig u Sarajevu). Slovenski su se intelektualci na sastanku u Cankarovom domu, javno založili za albanske proteste koji su generalnim štrajkom na Kosovu počeli na proljeće. Miting u [[Ljubljana|Ljubljani]] je planiran 1. decembra 1989. godine, ali je dobrom koordinacijom slovenske milicije još na ulasku autobusa sa demonstrantima u Sloveniju spriječen, a broj prisutnih sveo se na nekoliko stotina. Demonstrantima je na mitingu isključena struja, te nisu postignuti ciljevi smjenjivanja političkog vođstvam kao u Crnoj Gori, Vojvodini i Srbiji. Zbog neodržavanja mitinga srbijanske vlasti su pozvale narod i firme na bojkot slovenske robe i prozvoda. Akcija ''[[Slovenija moja dežela]],'' u početku okarakterizirana kao turistička, organizirana od [[Privredna komora Slovenije|Privredne komore Slovenije]], prešla je u simbolički protest protiv centralizacije SFRJ. Započeta je 1983. godine, a bila je prepoznatljiva sa [[Lipa|lipovim]] zelenim listom, koji je simbolizirao Sloveniju. Turistička se akcija kasnije razvila u drugom pravcu, ali je simbolički postala znak za težnje SR Slovenije za većom samostalnošću. Slovenski filozof [[Taras Kermauner]], objavio je 1987. zbirku eseja pod nazivom ''Pisma srpskom prijatelju'' ({{sl|Pisma srbskemu prijatelju}}) koja su djelomično objavljena u beogradskim časopisima [[Duga (časopis)|Duga]] i [[Nin (časopis)|Nin]], u kojima upozorava na stanje odnosa između Slovenije i Srbije, što dovodi do otvorenih napada u [[Književne novine|Književnim novinama]] časopisu [[Udruženje književnika Srbije|Udruženja književnika Srbije]]. U januaru 1987. godine u časopisu [[Nova revija (časopis)|Nova revija]] [[Nova revija br.57|br.57]], objavljuje se ''Slovenski nacionalni program'' u kojima autori [[Tine Hribar]], [[Ivan Urbančič]], [[Dimitrij Rupel]], [[Niko Grafenauer]] i [[Jože Pučnik]] proklamiraju programske osnove nacionalnog programa<ref>[http://www.rtvslo.si/files/novice/nr_57.pdf ''Slovenski nacionalni program'', Nova revija 57.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185447/http://www.rtvslo.si/files/novice/nr_57.pdf |date=3. 3. 2016 }} {{Simboli jezika|sl|slovenski}}</ref> u kome Slovenija ima svoj demokratski put ali u okviru Jugoslavije, govori se o pluralizmu i demokraciji. U napadima na autore, tražena su ostavke izdavača i glavnog urednika, ali do toga nije došlo.<ref name="HS" /> Istovremeno raznim protestima i provokacijama, razne omladinske grupe i organizacije polemizirale su protiv kulta ličnosti Tita, proslavi [[Dan mladosti|Dana mladosti]] i potrebi štafete nakon Titove smrti, diskusijama o totalitarizmu, izazvani su protesti u drugim republikama protiv Slovenije, koja je svoj put vidjela u drugom pravcu. U akcijama su prednjačile grupe [[Neue Slowenische Kunst]], časopis [[Mladina (časopis)|Mladina]], koja je počela rušiti tabue o nepogrešivosti JNA, kritički se osvrtala na preuzimanje vlasti u SR Srbiji od strane Slobodana Miloševića, zahtjevima za veću slobodu govora i štampe, ekologiju i ukazivali na represiju u socijalizmu. Vrhunac događanja u Sloveniji bilo je [[suđenje četvorici]] (''Proces JBTZ''), 1988. u kojem su novinari Mladine ([[Janez Janša]], [[David Tasić]], [[Franci Zavrl]]) i [[zastavnik]] JNA [[Ivan Borštner]] optuženi zbog izdaje vojnih tajni. Njihovo hapšenje i proces izazvao je demonstracije u većim gradovima Slovenije. Razlog za hapšenje je objavljivanje tajnog dokumenta 10. maja 1988 u kome se slovensko rukovodstvo optužuju za kontrarevolucionarnu djelatnost i u članku ''Noć dolgih noževa'' (po uzoru na prevrat u [[SA]] 30-ih godina u [[Treći rajh|Trećem rajhu]]) objavljenom u Mladini, kritiziraju planovi hapšenja slovenskog rukovodstva. Taj broj Mladine nije pušten u prodaju, i zaplijenjen je na zahtjev državnog odvjetništva, a novinari su osuđeni na vojnom sudu u Ljubljani na kazne zatvora od šest mjeseci do dvije godine.<ref name="HS" /> Sudski proces, kao i ostala politička zbivanja u Sloveniji, doveli su do odbijanja slovenskih regruta da služe vojni rok, van teritorije Slovenije, a akcija odbijanja služenja bila je više propagandnog značaja. === 1990-e === ==== 14. Kongres SKJ ==== {{Glavni|14. Kongres SKJ}} Vanredni [[14. Kongres SKJ]] održan je u [[Beograd]]u u Centru Sava [[20. januar|20]]-[[22. januar]]a 1990. godine. Prisustvovali su delegati iz svih republika i pokrajina, kao i partijska delegacija [[JNA]]. Predsjednik [[SKJ]] bio je [[Milan Pančevski]]. Formalno je kongres imao za cilj donošenje novog statuta i programa, ali je Kongres tematski ostao na temi transformacija SKJ. Slovenska delegacija predvođena [[Milan Kučan|Milanom Kučanom]], zahtijevala je pretvaranje partije u jedan vid ''Savez saveza'', u kom bi svaki republički savez imao jednakopravni status, a odluke bi se donosile [[konsenzus]]om, Ujedno je ponovljen zahtjev o uspostavljanju asimetrične federacije. Protivljenje je došlo od srpske delegacije predvođene [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]], kome je bio cilj u SKJ uvesti sistem ''jedan čovjek-jedan glas'', čime bi, zbog mnogobrojnosti srpskog naroda u Jugoslaviji, a time i u SKJ, srpska strana mogla uvijek sprovesti svoje ciljeve. Na drugoj plenarnoj sjednici 22. januara nakon višesatnog preglasavanja, odbijeni su svi slovenski prijedlozi. Samo 169 delegata je glasalo za, a 1156 protiv. Nakon glasanja slovenska delegacija sa ukupno 114 članova, napustila je Kongres. Crnogorski delegat [[Momir Bulatović]] predložio je da se Kongres nastavi i da se uspostavi novi [[kvorum]], što je bilo podržano od Miloševića. No taj prijedlog odbio je vođa hrvatske delegacije [[Ivica Račan]], koji je zatražio prekid Kongresa, jer će u protivnom hrvatski delegati odbiti učestvovanje na glasanju. Stav hrvatskih delegata kasnije su podržali i makedonski i bosanskohercevovački delegati. Time je u noći na 23. januar prekinut Kongres, a ovaj sukob interesa dviju strana, smatra se jednim od prvih simbola budućeg raspada države.<ref name="HS" /> Kongres je nekoliko mjeseci kasnije nastavljen, ali nije imao posebno političko značenje. ==== Višestranački izbori ==== [[Datoteka:FranjoTudmanleft.jpg|140px|mini|desno|[[Franjo Tuđman]], predsjednik Republike Hrvatske 1990.]] [[Datoteka:Milan Kučan EP (cropped).jpg|140px|mini|desno|[[Milan Kučan]], predsjednik Republike Slovenije 1990.]] [[Datoteka:Izetbegovic.jpg|140px|mini|desno|[[Alija Izetbegović]], predsjednik Republike Bosne i Hercegovine 1990.]] Praktičkim raspadom SKJ, dolazi do organiziranja višepartijskih izbora u saveznim republikama. Najprije u SR Sloveniji, zatim i u drugim republikama osnivaju se političke stranke, čiji se politički spektar nalazi u opsezima interesnih zajednica do ekstremno nacionalističkih partija. U SR Sloveniji se već 1988. godine osniva [[Slovenski seljački zavez]] ({{Jez-sl|Slovenska kmečka zveza}}) pod vođstvom [[Ivana Omana]]<ref>[[Aleš Primc]], ''Slovenska kmečka zveza, ob 20. obletnici'', Inštitut za gospodarske in družbene študije, Ljubljana 2008, {{COBISS.BH|238825728}} {{Simboli jezika|si|slovenski}}</ref>, dok se u drugim republikama stranke osnivaju 1989-90. U SR Hrvatskoj osniva se nacionalistička [[HDZ]], koja svoje ogranke 1990. otvara u BiH ([[HDZ BiH]]). Proces stvaranja nacionalnih stranaka u SR BiH pokušan je biti spriječen prijedlogom iz [[SK BiH]] da se zabrani osnivanje stranaka sa nacionalnim predznakom, što se kroz stvaranje stranke [[Muslimani (narod)|Muslimana]] [[SDA]] pokazalo neuspješnim. Nakon stvaranja srpske stranke [[SDS]] u SR Hrvatskoj, iste se godine stvara ogranak u SR BiH. U SR Srbiji, transformisani [[SK Srbije]] ujedinjenjem sa [[Socijalistički savez radnog naroda Srbija|Socijalističkim savezom radnog naroda Srbije]] (SSRNS) osniva [[Socijalistička partija Srbije|Socijalističku partiju Srbije]] (SPS).<ref name="HS" /> U SR Crnoj Gori, pored [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]], osnivaju se neke manje partije kao [[Narodna partija (Crna Gora)|Narodna partija]] i [[Demokratska stranka (Srbija)|Demokratska stranka]], koja je zapravo bila podružnica srbijanske Demokratske stranke osnovane 1989. U SR Makedoniji se osniva desno orijentisana nacionalna [[Unutrašnja makedonska revolucionarna organizacija - Demokratska partija za makedonsko nacionalno jedinstvo]] ({{Jez-mk|Внатрешно Македонска Револуционерна Организација - Демократска Партија за Македонско Национално Единство}} (VMRO-DPMNE). Dotadašnje političke organizacije, SKJ, [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] (SSRNJ), [[Savez socijalističke omladine Jugoslavije]] (SSOJ), praktički gube na značaju ili se pokušavaju reformirati, promjenom imena ili uvođenjem nekih liberalnih stavova. Zahtjev saveznog sekretara za narodnu odbranu u aprilu 1991. generala [[Veljko Kadijević|Veljka Kadijevića]], da se višepartijski izbori zakonski zabrane, odbijen je.<ref name="Jović">[[Borisav Jović]] - ''Poslednji dani SFRJ. Izvodi iz dnevnika'', Beograd 1995.</ref> Prvi [[Skupštinski izbori u SR Sloveniji 1990.|skupštinski]] i [[Predsjednički izbori u Sloveniji 1990.|predsjednički]] izbori održani su u SR Sloveniji [[8. april]]a 1990. godine<ref name="SI90">[http://www.stat.si/StatWeb/doc/letopis/1997/05-97.pdf Službeni rezultati skupštinskih izbora 1990. ''Statistički godišnjak Republike Slovenije 1997.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224013602/https://www.stat.si/StatWeb/doc/letopis/1997/05-97.pdf |date=24. 12. 2018 }} {{Simboli jezika|si|slovenski}} {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref>, zatim u SR Hrvatskoj ([[Izbori za zastupnike u Hrvatski sabor 1990.|skupštinski izbori]]) [[22. april]]a i 6-7. maja,<ref name="HR90" >{{Cite web |url=http://www.izbori.hr/arhiva/arhiva_1990.html |title=Arhiva izbora |access-date=9. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504041445/http://www.izbori.hr/arhiva/arhiva_1990.html |archive-date=4. 5. 2012 |url-status=dead }}</ref> zatim [[Makedonski parlamentarni izbori 1990.|parlamentarni izbori]] u SR Makedoniji [[11.novembar|11.]] i 25. novembra, u SR Bosni i Hercegovini [[18. novembar|18. novembra]] [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.|opći izbori]] a 2. decembra drugi krug izbora.<ref name= "Parlament">{{Cite web |url=https://www.parlament.ba/istorija/Default.aspx?id=27926&langTag=bs-BA&pril=b |title=Službena stranica Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine |access-date=9. 10. 2016 |archive-date=20. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120234432/https://www.parlament.ba/istorija/default.aspx?id=27926&langTag=bs-BA&pril=b |url-status=dead }}</ref> Početkom decembra ([[9. decembar|9. decembra]]) održani su u Srbiji [[Predsjednički izbori u Srbiji 1990.|predsjednički]] i [[Skupštinski izbori u Srbiji 1990.|skupštinski]] izbori<ref name="SR90">[http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=01&dd=21&nav_category=418&nav_id=228593 Hronologija parlamentarnih izbora]</ref><ref name="RS90">[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19916001.pdf Službeni rezultati parlamentarnih i predsjedničkih izbora]</ref>, a istoga dana su održani [[Izbori za poslanike u Narodnu Skupštinu Socijalističke Republike Crne Gore|skupštinski]] i [[Izbori za predsednika predsedništva i članove predsedništva Socijalističke Republike Crne Gore 1990.|predsjednički izbori]] u SR Crnoj Gori.<ref name="HS"/> U nemogućnosti nalaženja izbornog sistema na saveznom nivou, koji bi onemogućio npr. prednost koju bi imali Srbi kao najbrojniji narod u odnosu na Slovence, zbog oko četiri puta većeg broja stanovnika, izbori, kao i zbog nepostojanja političkih partija na saveznom nivou, nisu nikada održani. Pokušaj premijera [[Ante Marković]]a osnivanjem [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]] (SRSJ) u julu 1990. godine, da ta partija zaživi na saveznom nivou nije uspio, jer se partija kandidirala samo na republičkim zborima. Na izborima su, osim u SR Sloveniji, Srbiji, SR Makedoniji i SR Crnoj Gori pobijedile nove stranke. U SR Hrvatskoj je premoćno pobijedila desno orijentirana nacionalistička stranka [[HDZ]] sa 41,9% glasova osvojivši ukupno 55 mandata,<ref name="HR90"/> a u SR Bosni i Hercegovini tri nove nacionalne stranke [[SDA]], [[HDZ BiH]] i [[SDS]] su osvojile prva tri mjesta u oba skupštinska vijeća.<ref name= "Parlament"/> Reformirani [[Savez komunista Slovenije]] pod imenom [[Savez komunista Slovenije-Stranka demokratskih promjena]] osvojila je prvo mjesto sa 17,3% i ukupno 14 mandata,<ref name="SI90"/> u SR Makedoniji pod imenom [[Savez komunista Makedonije - Stranka demokratskih promjena]] ({{Jez-mk|Сојуз на комунистите на Македонија}}) osvojila je 27,7% glasova sa 31 mandatom. U SR Crnoj Gori [[Savez komunista Crne Gore]] osvojio je apsolutnu većinu sa 56,18% glasova i 83 mandata, dok je reformirana srbijanska [[Socijalistička partija Srbije]] (SPS) zbog prethodno promijenjenog većinskog izbornog sistema sa samo 46,09% osvojenih glasova dobila 194 od ukupno 250 mandata <ref name="SR90"/><ref name="RS90"/> Izbori u Srbiji nisu bili regularni, jer je SPS preuzela čitavu imovinu Saveza komunista Jugoslavije, procijenjenu na oko 100 miliona dolara, te je imala potpunu kontrolu nad medijima, kao i na izbornim mjestima.<ref name="HS"/> === Raspad i rat === {{Glavni|Raspad SFRJ}} [[Datoteka:Breakup of Yugoslavia.gif|mini|200px|Raspad SFRJ <br/>'''Legenda''': {|style="float:right; text-align:left; font-size: 75%" |- | bgcolor="b62c2c" width="30"| | width="10"| |'''[[SFRJ|Jugoslavija]]''' <small>(1943-92.)</small> |{{flagicon|SFRJ}} |- | bgcolor="de5c5c" width="30"| | width="10"| |'''[[Hrvatska]]''' <small>(1991-)</small> |{{flagicon|HRV}} |- | bgcolor="e18080" width="30"| | width="10"| |[[Hrvatska zajednica Herceg-Bosna|Herceg-Bosna]] <small>(1992-94.)</small> |[[File:Flag_of_the_Croatian_Republic_of_Herzeg-Bosnia.svg|22px|border]] |- | bgcolor="dcedff" width="30"| | width="10"| |[[UNTAES]] <small>(1996-98.)</small> |[[File:Flag of the United Nations.svg|22px|border]] |- | bgcolor="404375" width="30"| | width="10"| |'''[[Srbija i Crna Gora]]''' <small>(1992-2006)</small> |{{flagicon|SCG}} |- | bgcolor="5d61a2" width="30"| | width="10"| |[[Republika Srpska]] <small>(1992-)</small> |[[File:Flag of Republika Srpska.svg|22px|border]] |- | bgcolor="9394c2" width="30"| | width="10"| |[[Republika srpska krajina]] <small>(1991-1995/96)</small> |[[File:Flag_of_Serbian_Krajina_(1991).svg|22px|border]] |- | bgcolor="cbcbcb" width="30"| | width="10"| |'''[[Republika Bosna i Hercegovina]]''' <small>(1992-98.)</small> |[[File:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|22px|border]] |- | bgcolor="a4a4a4" width="30"| | width="10"| |'''[[Bosna i Hercegovina]]''' <small>(1998-)</small> |{{flagicon|BIH}} |- | bgcolor="797878" width="30"| | width="10"| |[[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Zapadna Bosna]] <small>(1993-95.)</small> |[[File:Flag of AP Western Bosnia (1993-1995).svg|22px|border]] |- | bgcolor="63809f" width="30"| | width="10"| |'''[[Srbija]]''' <small>(2006-)</small> |{{flagicon|SRB}} |- | bgcolor="9eb3cb" width="30"| | width="10"| |[[Kosovo]] <small>(pod kontrolom [[UNMIK]]a 1999-; deklaracija o nezavisnosti 2008.)</small> |{{flagicon|KOSV}} |- | bgcolor="f0eabb" width="30"| | width="10"| |'''[[Crna Gora]]''' <small>(2006-)</small> |{{flagicon|CG}} |- | bgcolor="e1995b" width="30"| | width="10"| |'''[[Makedonija]]''' <small>(1991-)</small> |{{flagicon|MAK}} |- | bgcolor="a1c893" width="30"| | width="10"| |'''[[Slovenija]]''' <small>(1991-)</small> |{{flagicon|SLO}} |}]] Otcjepljenje saveznih republika, započelo je donošenjem novog [[Ustav Srbije (1990.)|Ustava Srbije]] [[28. septembar|28. septembra]] [[1990.]] godine, kojim osim promjene imena i izbacivanjem pridjeva ''socijalistička'' iz imena republike, ukidanjem elemenata državnosti autonomnih pokrajina i mijenjanjem imena SAP Kosova u SAP Kosovo i Metohija, Srbiju u članku 72. t.1 definiše kao suverenu i nezavisnu republiku, dok u t.3 definiše odbranu i sigurnost Republike Srbije, čime, praktički Republika Srbija po međunarodnom pravu postaje nezavisan faktor.{{efn|name=URS721|'''Član 72. t.1 Ustava Republike Srbije''': ''Republika Srbija uređuje i obezbeđuje:<br>1.suverenost, nezavisnost i teritorijalnu celokupnost Republike Srbije i njen međunarodni položaj i odnose s drugim državama i međunarodnim organizacijama;''}}{{efn|name=URS723|'''Član 72. t.3 Ustava Republike Srbije''': ''Republika Srbija uređuje i obezbeđuje:<br>3.odbranu i bezbednost Republike Srbije i njenih građana; mere za slučaj vanrednog stanja''}}<ref name="HS" /> Nakon toga slijede referendumi u [[Referendum o nezavisnosti Slovenije|SR Sloveniji]] 23. decembra 1990, u [[Referendum o hrvatskoj samostalnosti|SR Hrvatskoj]] 19. maja 1991, u [[Referendum o nezavisnosti Makedonije|SR Makedoniji]] 8. septembra 1991. 29. februara - 1. marta 1992 u [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|SR Bosni i Hercegovini]], dok se [[Referendum o državnosti Crne Gore 1992.|referendum u SR Crnoj Gori]] održao 1. marta 1992. godine. Na svim referendumima, odlukom većine građana, republike su stekle pravo na otcjepljenje od SFRJ, a zakonske odluke o samostalnosti novih država, donesenu su u republičkim skupštinama nekoliko mjeseci kasnije.<ref name="HS" /> Referendum u SR Crnoj Gori se razlikovao od ostala četiri, po tome što je pitanje bilo: ''Da li ste za to da Crna Gora kao suverena republika nastavi živjeti u zajedničkoj državi Jugoslaviji potpuno ravnopravno s drugim republikama koje to žele.'', tako da je time praktički SR Crna Gora ostala u zajednici sa Republikom Srbijom formiranoj 27. aprila 1992, nazvanoj [[SR Jugoslavija]]. Referendumi u SR Bosni i Hercegovini i SR Hrvatskoj su djelomično bojkotovani od strane srpskog naroda, ali su uprkos tome referendumi usvojeni i otcjepljene saveznih republika sprovođeno je donošenjem posebnih zakona u republičkim skupštinama. Zbog odbijanja republičkih Sekretarijata za narodnu odbranu iz SR Slovenije i SR Hrvatske da šalju regrute na služenje vojnog roka u JNA, vojni se vrh odlučio za mobilizaciju rezervista iz Srbije i SR Crne Gore, kojima su popunjavali mjesta u kasarnama. Povlačenjem JNA iz ovih republika, vojne su se jedinice raspoređivale u SR Bosni i Hercegovini, te zauzimale položaje na strateškim mjestima. Kolone JNA su zaustavljene pri pokretima za zauzimanje Kupreških vrata, ali uslijed nesposobnosti bosanskohercegovačkih političara, te su kolone propuštene, a kasnije su sa tih položaja osvojeni Kupres i drugi gradovi. JNA je organizirala vojne vježbe u kojima su bili pozvani i rezervni sastavi iz Centralne Bosne, već na jesen 1986. godine na Kupreškim vratima i okolini Bugojna, te na Romaniji, odakle su kasnije slijedili napadi na [[Kupres]] i [[Sarajevo]]. Tokom povlačenja JNA, oficirski kadar, koji je već tada bio nacionalno pretežno srpski, dijelio je oružje u općinama sa srpskom većinom u SR Bosni i Hercegovini. Vojska je već 1990. godine [[Operacija RAM|operacijom RAM]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sense-agency.com/tribunal_(mksj)/ram-sifra-ili-plan.25.html?cat_id=1&news_id=1211 |title=RAM - ŠIFRA ILI PLAN? |access-date=31. 10. 2016 |archive-date=11. 10. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011075439/http://www.sense-agency.com/tribunal_(mksj)/ram-sifra-ili-plan.25.html?cat_id=1&news_id=1211 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=133719&lang=en Zamisao i propast napadne operacije Jugoslavenske narodne armije na Hrvatsku u rujnu 1991. godine]</ref> pripremila planove za zauzimanje secesionističkih republika, kao i planove za vojni udar, kao na [[Sjednica Vrhovne komande OS SFRJ mart 1991.|sjednici Vrhovne komande 12-15. marta 1991.]] kada je planirano uvođenje vanrednog stanja u SFRJ. Vojni udar nije sproveden zbog protivljenja nekoliko članova [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništva SFRJ]]. ==== SR Hrvatska ==== [[Datoteka:Coat of arms of Croatia.svg|140px|mini|desno|Novi grb Republike Hrvatske od 1990.]] [[Datoteka:Map of Republika Srpska Krajina.png|140px|mini|desno|Karta Republike srpske krajine]] Na ljeto 1990. godine u dijelovima SR Hrvatske sa pretežnom srpskom većinom ([[Knin]] i Zapadna Slavonija), došlo je do političkih zahtjeva o autonomnosti Srba u Hrvatskoj, a 25. jula 1990. godine kninski političar [[Milan Babić]] proklamirao je suverenitet i autonomiju srpskog naroda u Hrvatskoj, što je praćeno blokadama prometa na cestama koje prolaze kroz to područje. Naoružane grupe balvanima su blokirale prometnice, što je nazvano [[Balvan-revolucija|Balvan-revolucijom]], a krajem augusta organiziran je referendum o autonomiji, a 2. septembra 1990. godine proglašena je [[Srpska autonomna oblast Kninska krajina]], a za predsjednika izabran je [[Milan Babić]]. Ubrzo su na tom području vlast preuzele političke stranke hrvatskih Srba, tze je došlo do stvaranje [[Milicija SAO Krajine|Milicije SAO Krajine]], a 1992. godine stvorena je [[Srpska vojska Krajine]]. 25. juna 1991. godine stvorena je [[SAO Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srem]], autonomna oblast koja se kasnije ujedinila sa kninskom oblašću u [[Republika srpska krajina|Republiku srpsku krajinu]]. U pokušajima deblokade prometnica došlo je do prvih oružanih sukoba između jedinica [[Ministarstvo unutarnjih poslova Republike Hrvatske|MUP-a Hrvatske]] i [[Zbor narodne garde|Zbora narodne garde]], napada na policijske stanice u Glini i Obrovcu, miniranja pruge u Dalmaciji, te do napada na policijsku patrolu na cesti ´Benkovac-Obrovac u kom gine jedan hrvatski policajac.<ref name="SC">Srećko Cvitanović: [http://dragovoljac.com/index.php?option=com_content&view=article&id=16342:haag-i-hrvati-recimo-pravu-istinu&catid=9:politika-i-drutvo&Itemid=11 Haag i Hrvati - recimo pravu istinu]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}, dragovoljac.com, 12. novembra 2012. Pristupljeno 15. novembra 2016.</ref> Sukobe je pokušala zaustaviti [[JNA]], koja je istovremenim naoružavanjem Srba i pasivnim odnosom ubrzo prešla na stranu Srba. Istovremeno se u organizaciji političkih partija, osnivaju [[Paravojna formacija|paravojne]] hrvatske organizacije, koje većim dijelom objedinjuje [[HOS]], koji 25. juna 1991. organizuje novoosnovana [[HSP]], kao stanačku vojsku, a koja je regrutirala svoje članove od hrvatske emigracije u inostranstvu, kao i Hrvata iz Bosne i Hercegovine. Nakon [[Hrvatski parlamentarni izbori 1990.|izbora]] [[1990.]] godine, 30. maja konstituira se višestranački [[Hrvatski sabor|Sabor]]. Krajem godine 27. decembra 1990. donosi se novi [[Ustav Republike Hrvatske (1990.)|Ustav]], u kom ise između ostalog iz naziva republike odstranjuje pridjev "Socijalistička", Srbima je ukunut status konstitutivnog naroda i status je promijenjen u nacionalnu manjinu, a na [[Referendum o hrvatskoj samostalnosti|referendumu o hrvatskoj samostalnosti]] održanom [[19. maj]]a [[1991.]] većina od 93.24% birača opredjeljuje se za samostalnu i nezavisnu državu. Na osnovu te odluke Sabor RH je 25. juna 1991. donio [[Ustavna odluka o suverenosti i samostalnosti Republike Hrvatske|Ustavnu odluku o suverenosti i samostalnosti Republike Hrvatske]] kojim se Hrvatska uspostavlja kao nezavisna država. Neuspjehom u rješavanju jugoslavenske krize 8. oktobra 1991. godine [[Odluka o raskidu državnopravnih sveza s ostalim republikama i pokrajinama SFRJ|raskida sve državnopravne sveze s dosadašnjom SFRJ]]. Na [[Plitvička jezera|Plitvicama]] 31. marta 1991. dolazi do prvog većeg sukoba nazvanog [[Incident na Plitvicama 1991|Krvavi Uskrs]] između Hrvatske policije i pobunjenih Srba u kom je poginuo jedan hrvatski policajac i jedan pripadnik Teritorijalne odbrane Srpske krajine.<ref>''[http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/0282005/plitvice.asp Uskrs na Plitvicama 1991., Hrvatski vojnik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414095446/http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/0282005/plitvice.asp |date=14. 4. 2012 }}'' broj 28, april 2005.</ref> Slijede [[Pokolj u Borovu Selu|sukobi u Borovu Selu]] 2. maja 1991. u kom je ubijeno 12 policajaca i 20 ranjeno, dok je na srpskoj strani poginulo između 3 i 20 ljudi.<ref>Robert J. Donia: ''Bosnia-Hercegovina: A Tradition Betrayed.'' C. Hurst & Co., 1994, str. 224.</ref><ref>Mihailo Crnobrnja: ''The Yugoslav Drama.'' McGill-Queens University Press, 1996, str. 157.</ref> Jedinice JNA uskoro napuštaju dijelove Hrvatske, a dijelovi jedinica JNA, prelaze pod komandu novoosnovane [[Srpska vojska Krajine|Srpske vojske Krajine]], a oružani sukobi prerastaju u [[Rat u Hrvatskoj|rat]], koji će potrajati do 12. novembra 1995. godine. ==== SR Slovenija ==== [[Datoteka:Igor Bavčar in Janez Janša.jpg|180px|mini|desno|Igor Bavčar i Janez Janša 1991. godine]] Uvođenjem višestranačkog sistema u SR Sloveniji, dolazi do planskih priprema za ekonomsko, privredno i odbrambeno otcjepjenje od SFRJ. Političko vođstvo osniva, na temeljima [[Teritorijalna odbrana Slovenije|Teritorijalne odbrane Slovenije]] (TO), paramilitarne jedinice, koje zajedno za jedinicama republičkog MUP-a, imaju zadatak odbranu SR Slovenije od moguće intervencije JNA, te preuzimanja kontrole na vanjskim granicama. Ujedno se zahtijeva povlačenje jedinica JNA iz garnizona, te preuzimanje materijalnih sredstava JNA. Prvi sukobi između TO Slovenije i JNA dogodili su se u oktobru 1990. godine, kada je JNA zauzela Republički štab TO Slovenije u Ljubljani. Slovenački općinski štabovi TO su već 1990. godine bojkotovale odluke o regrutaciji vojnika, isprva izgovorom, da slovenski regruti treba da služe vojni rok isključivo u Sloveniji. Propagadnim akcijama, prikazivane su smotre jedinica TO Slovenije, koje su naoružane oružjem zapadnoevropske proizvodnje, mada jakost tih jedinica nije bila ni približno jakosti garnizona JNA. Za ministra odbrane postavlja se [[Janez Janša]], jedan od optuženih u tzv. [[Proces četvorici|Procesu četvorici]], a za ministra unutrašnjih poslova [[Igor Bavčar]], koji uz pomoć društvenih struktura reorganizuju TO Slovenije i MUP, stvarajući osnove za stvaranje [[Slovenska vojska|Slovenske vojske]] i [[Policija (Slovenija)|Slovenske policije]]. Slovenija proglašava samostalnost 25. juna 1991. godine, a [[Rat u Sloveniji|dvosedmični rat]] započinje JNA 26. juna 1991. općim napadom na Sloveniju sa jedinicama iz SR Hrvatske, kao i jedinicama smještenim u Sloveniji. Donošenjem [[Brionska deklaracija|Brionske deklaracije]] 7. jula sporazumno su prekinuta neprijateljstva između JNA i Teritorijalne odbrane Slovenije tokom rata, Slovenija i Hrvatska su se složili da suspenduju djelatnosti, koje proizilaze iz njihovih deklaracija o nezavisnosti od 25. juna na tri mjeseca. Predsjedništvo SFRJ je 18. jula donijelo odluku o prekidu sukoba, a uspostavljen je tromjesečni rok i moritorij na odluku o otcjepljenju i donešena odluka o povlačenju jedinca JNA iz Slovenije. Nakon isteka moritorija, uskoro dolazi do međunarodnog priznanja Slovenije kao nezavisne države. ==== SR Bosna i Hercegovina ==== [[Datoteka:SAO BIH 1991 1992.png|140px|mini|desno|Srpske autonomne oblasti u Bosni i Hercegovini]] [[Datoteka:Patch of the Croatian Defence Forces.svg|140px|mini|desno|Grb [[HOS]]-a]] [[Datoteka:Эмблема спецподразделения "Зеленые береты".png|140px|mini|desno|Grb [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelenih beretki]]]] Stvaranjem političkih nacionalnih partija u SR Bosni i Hercegovini, dolazi i do stvaranja partijskih paravojnih jedinica, koje su se naoružavale ilegalnim putem ili oduzimanjem opreme i naoružanja iz napadnutih garnizona i skladišta [[JNA]]. Kao vojno krilo novoosnovane stranke [[Muslimani (narod)|Muslimana]]{{efn|name=MUS|}} [[SDA]],{{Nedostaje referenca}} stvaraju se [[Patriotska liga]] (1990) i [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] (1991.) a u općinama sa većinskim hrvatskim stanovništvom stvaraju se jedinice [[HOS]]-a, u kojima su ispočetka pristupali i Muslimani. Ove paravojne jedinice, bile su samovoljno organizirane i bez direktnog upliva vladajućih općinskih struktura. U jedinicima su djelovali bivši pripadnici JNA, TO i lokalne milicije, civilisti, kriminalci, huligani, emigranti, strani dobrovoljci i plaćenici.<ref name="HS" /> Od ljeta 1991. do kraja 1993. godine u Bosni i Hercegovini bile su prisutne najmanje 83 paravojne jedinice i bande, od kojih 56 srpskih (sa 20-40.000 pripadnika), 13 hrvatskih (12-20.000) i 14 bošnjačkih (4-6.000).<ref>[http://www.icty.org/x/file/About/OTP/un_commission_of_experts_report1994_en.pdf UN, Commission of Experts' Final Report (S/1994/674)]</ref> Kako je [[JNA]], pokušavala iz skladišta [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalne odbrane BiH]], oduzeti oružje, ove su jedinice uz članove TO BiH, u općinama gdje bi bile organizirane, spriječavale oduzimanje oružja i razoružavale vojnike JNA, te bi regrute slali kući (uglavnom na Kosovo, SR Makedoniju i Srbiju), dok bi oficire JNA nakon nekoliko dana puštali na slobodu. Kako je nova vlast u SR Hrvatskoj i SR Sloveniji, već duže spriječavala služenje regruta u JNA, privatnim kanalima su mladići iz BiH bježali sa služenje JNA i vraćali se kući. Ovakav pristup je doveo do manjih sukoba između HOS-a i JNA, a od strane JNA bi se prijetnjama bombardiranjem određenih gradova, pokušalo zaustaviti napade na vojne konvoje i skladišta. U nekim se općinama TO BiH reorganizirala i započela stvaranje buduće regularne vojske BiH. Zbog protivljenja Srba u općinama sa srpskom većinom ovaj projekat nije uspio i TO BiH ubrzlo je postala jednonacionalna vojska. Jedinice milicije, pozivale su rezervni sastav, ali se zbog nacionalnih struktura u općinama, i [[MUP BiH]] pretvarao u tri jednonacionalne policije. U septembru 1991. godine, po uzoru na procese u Hrvatskoj, stvaraju se srpske autonomne oblasti (SAO) u SR Bosni i Hercegovini: [[SAO Bosanska krajina]], [[SAO Hercegovina]], [[SAO Romanija]] i [[SAO Semberija]], koje će se 9. januara 1992. godine udružiti u ''Republiku srpskog naroda Bosne i Hercegovine'', a kasnije prerasti u [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]]. Ujedno općine u kojima su nacionalne srpske stranke ([[SDS]] i [[SPO]]) osvojile vlast, dijele oružje iz općinskih skladišta i organiziraju straže i paravojne jedinice (npr. [[Vukovi sa Vučijaka]],...) Ove seoske straže su se kasnije priključivale srpskim paravojnim jedinicima iz Srbije i Hrvatske ([[Beli Orlovi]], [[Škorpioni (srpska paravojna jedinica)|Škorpioni]], [[Srpska dobrovoljačka garda]], [[Žute Ose]]). [[Skupština SR Bosne i Hercegovine]] je na sjednici 15. oktobra 1991. nadglasavanjem zastupnika SDA i HDZ BiH sa 59,16 % usvojila ''Akt o reafirmaciji suverenosti Republike Bosne i Hercegovine'', čime je zvanično odlučeno da se povuku predstavnici SR BiH iz savezne skupštine, dok se ne postigne dogovor između svih republika koje sačinjavaju Jugoslaviju. Svi predstavnici srpskih nacionalnih partija glasali su protiv ove odluke. U operacijama [[JNA]] i srpskih paravojnih jedinica i rezervista iz Crne Gore i Srbije u [[Opsada Dubrovnika|napadu na Dubrovnik]], napadnuta su 1. oktobra 1991.<ref name="BL"/> zapaljena, uništena i opljačkana sela [[Ravno]] i [[Hrasno]],<ref>[http://www.historija.ba/d/208-prvi-napad-jna-na-teritoriju-bih/ Prvi napad JNA na teritoriju BiH]</ref> čime su oružani sukobi prvi put vođeni na teritoriji Bosne i Hercegovine. U sukobu su poginule 24 osobe.<ref>[http://www.slobodnaevropa.org/a/ravno_u_bih_mjesto_gdje_je_poceo_rat_ponovo_zivi/24532800.html Ravno u BiH: Mjesto gdje je počeo rat ponovo živi]</ref> Ovaj napad se u medijima nije definisao kao napad na civile, niti je osuđen od strane tadašnjih bosanskohercegovačkih političara, a propagadnim djelovanjem JNA, mogle su se čuti izjave da Ravno nije u Bosni i Hercegovini.<ref name="BL">{{Cite web |url=http://bljesak.info/rubrika/vijesti/clanak/obljetnica-napada-na-selo-ravno-i-pocetka-napada-na-dubrovnik/97242 |title=Obljetnica napada na selo Ravno i početka napada na Dubrovnik |access-date=16. 11. 2016 |archive-date=28. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428183024/http://www.bljesak.info/rubrika/vijesti/clanak/obljetnica-napada-na-selo-ravno-i-pocetka-napada-na-dubrovnik/97242 |url-status=dead }}</ref> Organiziranjem srpskih autonomnih oblasti omogućeno je organiziranje [[Plebiscit srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 1991.|Referenduma srpskog naroda u Bosni i Hercegovini]] 9-10. novembra 1991. na kom je postavljeno pitanje o ostanku tih područja u SRFJ{{efn|name=RSN|"Da li ste saglasni sa Odlukom Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, od 24. oktobra 1991. godine, da srpski narod ostane u zajedničkoj državi Jugoslaviji, sa Srbijom, Crnom Gorom, SAO Krajina, SAO Slavonija, Baranja i Zapadni Srem, te drugima koji se za taj ostanak izjasne?"<ref name="REF" />}} a 24. novembra od zastupnika srpskog naroda iz Skupštine SR BiH osniva se ''Skupština srpskog naroda Bosne i Hercegovine'' sa [[Prvi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|prvim sazivom]] i [[Momčilo Krajišnik|Momčilom Krajišnikom]] kao predsjednikom<ref>[http://www.narodnaskupstinars.net/?q=ci/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%98-%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8 O Narodnoj Skupštini sa službene stranice Narodne skupštine Republike Srpske]</ref><ref name="NSRS">[http://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/fotomonografija/cir/NSRS_1991-2011.pdf NSRS 1991-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422121847/https://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/fotomonografija/cir/NSRS_1991-2011.pdf |date=22. 4. 2021 }} {{ISBN|978-99955-738-0-5}}</ref> Referendum je bio nezakonit, jer nije proveden u svim općinama SR BiH, a i zato što ga nije odobrila Skupština SR BiH. Po nekim podacima 98% glasalo je za ostanak ovih područja unutar SFRJ.<ref name="REF" >[http://www.sudd.ch/event.php?lang=en&id=ba011991 Rezultati referenduma]</ref> Pod patronatom [[HDZ BiH]] 18. novembra 1991. godine stvara se [[Hrvatska zajednica Herceg-Bosna]], sa [[Mate Boban|Matom Bobanom]] kao predsjednikom koja je objedinila sve općine sa hrvatskom apsolutnom većinom, kao i nekoliko općina u kojima je omjer između Hrvata i Muslimana bio neznatno veći. Stvaranjem ove zajednice, dolazi do stvaranja političih institucija i priprema za organiziranje paravojnog krila HDZ BiH, [[Hrvatsko vijeće obrane|Hrvatskog vijeća obrane]] (HVO), koji je zvanično osnovan 9. aprila 1992. godine. Skupština SR BiH organizirala je 29. februara do 1. marta 1992. godine [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]],{{efn|name=RBIH|"Jeste li za suverenu i nezavisnu Bosnu i Hercegovinu, državu ravnopravnih građana, naroda BiH - Muslimana, Srba, Hrvata i pripadnika drugih naroda koji u njoj žive?"}} na kojem je 2.073.568 glasača (99,7%), sa izlaznošću 63.6% bilo za nezavisnost, a 0,3% protiv. Referendum je bojkotiran u općinama sa srpskom većinom, a na osnovu ishoda referenduma [[Evropska unija]] je 6. aprila 1992. priznala [[Republika Bosna i Hercegovina|Republiku Bosnu i Hercegovinu]] kao nezavisnu i suverenu državu, a [[Rat u BiH|otvoreni sukobi između JNA]], Patriotske lige, Zelenih beretki i TO BiH počeli su istoga dana u Sarajevu. ==== SR Makedonija ==== Politički pluralizam uveden je 1989. godine, a 11. i 25. novembra 1990. godine održani su [[Makedonski parlamentarni izbori 1990.|prvi višepartijski izbori]] u SR Makedoniji na kojima je [[Unutarnja makedonska revolucionarna organizacija - Demokratska stranka za makedonsko nacionalno jedinstvo]] (VMRO-DPMNE), osvojila 38 mandata za [[Sobranje Republike Makedonije|Skupštinu SR Makedonije]], na drugom mjestu je bio [[Savez komunista Makedonije]] sa 31 mandatom. Prva sjednica novog saziva održana je 8. januara 1991. godine, pod predsjedavanjem [[Stojan Andov|Stojana Andova]] a mandat za [[Spisak predsjednika Vlade Makedonije|predsjednika Vlade]] je dodijeljen [[Nikola Kljusev|Nikoli Kljusevu]], koji je 20. marta 1991. sastavio [[Vlada Nikole Kljuseva|novu Vladu]]. Skupština je 25. januara 1991. godine usvojila [[Deklaracija o suverenosti Makedonije|Deklaraciju o suverenosti Makedonije]]. Održavanjem [[Referendum o nezavisnosti Makedonije|referenduma o nezavisnosti u SR Makedoniji]] 8. septembra 1991. započinje proces otcjepljenja ove republike. Na referendum je izašlo 75,7% od ukupnog broja glasača, a otoga je 96,4% bilo za nezavisnost.<ref>{{Cite book|author1=Nohlen, D.|authorlink=Dieter Nohlen|author2= Stöver, P.|title=Elections in Europe: A data handbook|year=2010|isbn=978-3-8329-5609-7|pages=1278}}</ref> Referendumsko pitanje je, zbog opasnosti vojne intervencije [[JNA]] blago formulirano, a jedan dio albanskog stanovništva je bojkotirao referendum. JNA se postepeno povlačila, ali je 1990-91. regrutirala i slala makedonske vojne obveznike na front u SR Hrvatsku, SR Sloveniju i SR BiH. U tajnim akcijama [[KOS]]-a, poticani su sukobi između albanskog i makedonskog stanovništva, koji su za cilj imali stvaranje nesigurnosti, da bi nametnutom intervencijom JNA, vojska ostala u SR Makedoniji. Uskoro, 17. novembra donesen je prvi [[Ustav Republike Makedonije iz 1991. godine|Ustav Makedonije]] čime je nezavisnost i zakonski potvrđena. == Politika == === Politički sistem === [[Datoteka:Emblem of the SKJ.svg|140px|mini|desno|Grb Saveza komunista Jugoslavije]] [[Datoteka:League of Communists of Yugoslavia Flag-cyr.svg|140px|mini|desno|Zastava Saveza komunista Jugoslavije]] Osnovni i najviši zakon SFRJ bio je [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974.|Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]], donesen 1974. godine. [[Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije|Prvi Ustav]] donesen je 1946. godine, [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1963.|drugi]] 1963. godine, a [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974.|treći iz 1974]]. godine izmijenjen je 1987. godine donošenjem [[Ustavni amandmani SFRJ 1987.|Ustavnih amandmana]]. Vladajuća partija bila je [[Komunistička partija Jugoslavije]] (kojoj je kasnije promijenjeno ime u Savez komunista Jugoslavije). Državno uređenje je bilo jednopartijski sistem na socijalističkoj osnovi, sa [[Radničko samoupravljanje|radničkim samoupravljanjem]] kao osnovim političkim motivom.<ref name="U74">[[:s:bs:Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (1974.)|Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (1974.) na wikiizvoru]]</ref>{{efn|name=U1|'''Član 1. Osnovnih načela''': ''Narodi Jugoslavije, polazeći od prava svakog naroda na samoopredeljenje, uključujući i pravo na otcepljenje, na osnovu svoje slobodno izražene volje u zajedničkoj borbi svih naroda i narodnosti u narodnooslobodilačkom ratu i socijalističkoj revoluciji, a u skladu sa svojim povijesnim težnjama, svjesni da je dalje učvršćivanje njihovog bratstva i jedinstva u zajedničkom interesu, zajedno sa narodnostima sa kojima žive, ujedinili su se u saveznu republiku slobodnih i ravnopravnih naroda i narodnosti i stvorili socijalističku federativnu zajednicu radnih ljudi — Socijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju, u kojoj, u interesu svakog naroda i narodnosti posebno i svih njih zajedno, ostvaruju i obezbeđuju socijalističke društvene odnose zasnovane na samoupravljanju radnih ljudi i zaštitu socijalističkog samoupravnog sustava, nacionalnu slobodu i nezavisnost, [[bratstvo i jedinstvo]] naroda i narodnosti, jedinstvene interese radničke klase i solidarnost radnika i svih radnih ljudi, mogućnosti i slobode za svestrani razvitak ljudske ličnosti i za zbližavanje ljudi i naroda i narodnosti, u skladu sa njihovim interesima i težnjama na putu stvaranja sve bogatije kulture i civilizacije socijalističkog društva, ujedinjavanje i usklađivanje napora na razvijanju materijalne osnove socijalističkog društva i blagostanja ljudi, sustav društveno-ekonomskih odnosa i jedinstvene osnove političkog sustava, kojima se obezbeđuju zajednički interesi radničke klase i svih radnih ljudi i ravnopravnost naroda i narodnosti, udruživanje sopstvenih stremljenja s naprednim težnjama čovječanstva. Radni ljudi i narodi i narodnosti ostvaruju svoja suvjerena prava u socijalističkim republikama, i u socijalističkim autonomnim pokrajinama u skladu sa njihovim ustavnim pravima, a u Socijalističkoj federativnoj republici Jugoslaviji — kad je to, u zajedničkom interesu, ovim ustavom utvrđeno. Radni ljudi, narodi i narodnosti odlučuju u federaciji na načelima sporazumijevanja republika i autonomnih pokrajina, solidarnosti i uzajamnosti, ravnopravnog učešća republika i autonomnih pokrajina u organima federacije, u skladu sa ovim ustavom, kao i na načelu odgovornosti republika i autonomnih pokrajina za sopstveni razvoj i za razvoj socijalističke zajednice kao cjeline.''}} Država je po Ustavu iz 1974. godine definisana kao savezna država i državna zajednica dobrovoljno ujedinjenih naroda i njihovih socijalističkih republika, kao i socijalističkih autonomnih pokrajina Vojvodine i Kosova koje su u sastavu Socijalističke Republike Srbije, zasnovana na vlasti i samoupravljanju radničke klase i svih radnih ljudi, i socijalistička samoupravna demokratska zajednica radnih ljudi i građana i ravnopravnih naroda i narodnosti.<ref name="U74" /> Najviši organ vlasti bila je [[Skupština Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]], a [[Predsjedništvo SFRJ]] je predstavljalo SFRJ u vanjskopolitičkim odnosima. Do smrti doživotnog predsjednika Josipa Broza, postojala je funkcija [[Predsjednik SFRJ|Predsjednika Republike]], a nakon njegove smrti ovu je funkciju preuzelo Predsjedništvo, sa Predsjednikom Predsjedništva. Funkciju Vlade imalo je [[Savezno izvršno vijeće]], koje je bilo izvršni organ Skupštine.<ref name="U74" /> ==== Skupština ==== {{Glavni|Skupština Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije}} [[Datoteka:Народна скупштина споља.jpg|140px|mini|desno|Zgrada Skupštine SFRJ u Beogradu]] [[Skupština Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (''Savezna skupština'') bila je najviše predstavničko tijelo, organ društvenog samoupravljanja i nositelj ustavotvorne i zakonodavne vlasti i najviši organ vlasti u okviru prava i dužnosti federacije<ref name="U74" /> u Socijalističkoj federativnoj republici Jugoslaviji, od 1945-91. godine. Zadnji predsjednik Skupštine bio je [[Slobodan Gligorijević]] izabran 1988. godine. Sastojala se od [[Savezno vijeće SFRJ|Saveznog vijeća]] i [[Vijeće republika i pokrajina SFRJ|Vijeća republika i pokrajina]]. Opseg djelovanja Skupštine protezao se od promjena Ustava SFRJ, utvrđivanja unutrašnje i vanjske politike države, donošenja društvenih planova, budžeta, promjeni granica, ratu i miru, uspostavljanju međnarodnih ugovora, biranje Predsjednika Republike, predsjednika i sudaca Ustavnog suda Jugoslavije i Saveznog suda do vršenja političke kontrole nad radom [[Savezno izvršno vijeće|Saveznog izvršnog vijeća]].<ref name="U74" /> Sjedište Skupštine SFRJ nalazilo se u [[Beograd]] u u zgradi današnjeg [[Dom Narodne skupštine Republike Srbije|Doma Narodne skupštine Republike Srbije]] u Bulevaru Revolucije (danas [[Bulevar kralja Aleksandra]]). ====Predsjednik ==== [[Datoteka:Josip Broz Tito 1971 cropped.png|140px|mini|desno|Predsjednik SFRJ, [[Josip Broz]]]] {{Glavni|Predsjednik SFRJ|Predsjedništvo SFRJ}} Predsjednik SFRJ je bio najviši politički predstavnik SFRJ. Predstavljao je Jugoslaviju u zemlji i inostranstvu, a istovremeno je bio vrhovni komandant [[Oružane snage SFRJ|oružanih snaga]], te predsjednik [[Savjet narodne odbrane SFRJ|Savjeta narodne odbrane]].<ref name="U74" /> Osim reprezentativnih funkcija Predsjednik je proglašavao ustavne zakone i odluke Skupštine, postavljao ambasadore SFRJ, dodjeljivao odlikovanja, mogao narediti opću mobilizaciju i u pojedinim okolnostima ratno stanje.<ref name="U74" /> Predsjednik SFRJ bio je [[Josip Broz]], koji je izabran doživotno od 1953-80. godine. Nakon smrti Broza njegove ovlasti preuzelo je osmočlano [[Predsjedništvo SFRJ]]. ====Predsjedništvo ==== {{Glavni|Predsjedništvo SFRJ}} [[Datoteka:Standard of a Member of the Presidency of SFR Yugoslavia.svg|140px|mini|desno|Zastava članova Predsjedništva SFRJ]] Predsjedništvo Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije skraćeno ''Predsjedništvo SFRJ'' je bilo kolektivni vrhovni organ rukovođenja u Jugoslaviji (SFRJ), od smrti Josipa Broza, 4. maja 1980. do zvaničnog raspada SFRJ, 27. aprila 1992. godine. Ustanovljeno je 1971. godine donošenjem amandmana na [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1963.|Ustav SFRJ iz 1963]], a njegova uloga dodatno je definisana donošenjem novog [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974.|Ustava SFRJ 1974.]] godine. Sačinjavalo ga je osam članova, po jedan iz svake republike i pokrajine (do 1988. član Predsjedništva ujedno je bio i predsjednik [[SKJ]]), a predsjednik i potpredsjednik su birani na godinu dana (svake godine iz druge federalne jedinice). Članovi Predsjedništva birali su se na vrijeme od pet godina, a nitko nije mogao biti biran više od dva puta uzastopno za člana Predsjedništva SFRJ.<ref name="U74" /> Zadnji predsjednik je bio do oktobra 1991. predstavnik Hrvatske [[Stjepan Mesić]], kog je nakon napuštanja predstavnika Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine i Makedonije zamijenio [[Branko Kostić]], predstavnik Srbije. ====Savezno izvršno vijeće==== {{Glavni|Savezno izvršno vijeće}} [[Datoteka:Novi Beograd - The SIV building.jpg|140px|mini|desno|Zgrada Saveznog izvršnog vijeća u Novom Beogradu]] [[Savezno izvršno vijeće]] (SIV) bilo je izvršni organ [[Skupština SFRJ|Skupštine SFRJ]]. Predstavljalo je jedan vid Vlade Jugoslavije i bilo je direktno odgovorno Skupštini. Savezno izvršno vijeće sačinjavali su predsjednik, članovi Vijeća, savezni sekretari i drugi funkcioneri koji su rukovodili saveznim organima uprave i saveznim organizacijama određenim saveznim zakonom.<ref name="U74" /> Sastojalo se od pet državnih sekreterijata (za narodnu odbranu, inostrane poslove, unutrašnje poslove, finansije i robni promet), Komiteta za spoljnu trgovinu i 12 sekretarijata SIV-a (uprave, direkcije, upravne ustanove, inspektorijati i komisije). Zadnji predsjednik SIV-a bio je [[Ante Marković]] (1989-91.), kog je u vremenu raspada SFRJ zamijenio [[Aleksandar Mitrović]]. Sjedište SIV-a nalazilo se u Palati federacije (danas [[Palata Srbije]]) u [[Novi Beograd|Novom Beogradu]]. === Unutrašnja politika === [[Datoteka:Emblem of SSOJ.svg|140px|mini|desno|[[Grb SSOJ]]-a]] [[Datoteka:Dan mladosti v Mariboru 1961 (13).jpg|140px|mini|desno|Pioniri u Mariboru 1961,.]] Osim [[SKJ]]-e kao jedine političke partije, u SFRJ su postojale organizacije zasnovane na ideološkoj bazi socijalizma, marksizma i samoupravljanja. Nakon završetka rata osnovan je [[Savez udruženja boraca Narodnooslobodilačkog rata Jugoslavije]] (SUBNOR), kao udruženje bivših boraca [[Narodnooslobodilački rat|Narodnooslobodilačkog rata]] (NOR) od 1941-45. godine organizovan kao savez građana. SUBNOR nije imao politički značaj, ali su poznatiji članovi često učestvovali u diskusijama i zalagali se za tekovine NOB-a, protiveći se novim strujanjima. Značajnije [[Društveno-političke organizacije SFRJ|društveno-političke organizacije]], pred SUBNOR-a i SKJ bile su [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] (SSRNJ), [[Savez socijalističke omladine Jugoslavije]] (SSOJ) u kom su praktički bili svi omladinci stariji od 15 godina, dok se ideološko usmjeravanje mlađih organiziralo u [[Savez pionira Jugoslavije|Savezu pionira Jugoslavije]] čiji su članovi bila djeca od 7 do 15 godine; [[Savez sindikata Jugoslavije]] (SSJ) i [[Antifašistički front žena|Savez ženskih društava Jugoslavije]] (SŽDJ). Ideološka obojenost većine udruženja građana, koordinirana je prisustvom članova SKJ u svakoj od organizacija, tako da osim povremenih političkih organizovanja, te djelovanja u nekim umjetničkim krugovima, opozicija SKJ-u nije postojala. Jakom političkom propagandom u medijima, obrazovnim institucijama, vojsci i na radnom mjestu, te uticajem [[Služba državne bezbjednosti|Službe državne bezbjednosti]], stvarana je klima ugroženosti Jugoslavije od stranih neprijatelja, jugoslavenske emigracije, kao i unutrašnjeg neprijatelja, te su i privatna lica vrbovana za [[UDBA]]-u. Nakon poslijeratnog perioda i dogmatističkog [[agitprop]]a u društvenom životu, 1952. godine nakon [[Šesti kongres KPJ|Šestog kongresa KPJ]] dolazi do liberalizacije, koja je između ostalog i udaljavanjem od uticaja Sovjetskog Saveza. Stvara se formula ''4D'': decentralizacija, deetatizacija, debirokratizacija i demokratizacija. Više se prava dodjeljuje republikama, a osnove samoupravljanja dolaze i u sfere obrazovanja, kulture, univerziteta, muzeja, biblioteka. U usporedbi sa ostalim narodnim demokracijama, u Jugoslaviji se razvija široko slobodno kulturno i obrazovno područje,<ref name="HS" /> a vremenom se Jugoslavija otvara uticaju Zapadne Evrope. === Vanjska politika === {{see also|Jugoslavija i Pokret nesvrstanih}} Nakon poslijeratnih pokušaja političkog uticaja u Grčkoj i Albaniji, Jugoslavija se u vanjskoj politici okreće istovremeno i Zapadnoj Evropi i SAD, ali nakon smrti Staljina, održava dobre odnose i sa Sovjetskim Savezom. Zajedno sa Egiptom, Indijom i Indonezijom 1961. osniva [[Pokret nesvrstanih]]. Jugoslavija je bila članica [[Ujedinjeni narodi|Ujedinjenih naroda]], [[UNESCO]]-a, [[Međunarodna agencija za atomsku energiju|Međunarodne agencije za atomsku energiju]], [[Međunarodna organizacija rada|Međunarodne organizacije rada]], [[Savjet za uzajamnu ekonomsku pomoć]] i bila je potpisnica [[Opšti sporazum o tarifama i trgovini|Opšteg sporazuma o tarifama i trgovini]]. SFRJ je bila četiri puta nestalna članica [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] i to: 1949-50, 1956, 1972-73 i 1988-89. godine. Jugoslavija je politički, vojno i financijski podržavala oslobodilačke i revolucionarne pokrete u svijetu ([[Palestinska oslobodilačka organizacija|PLO]], [[Polisario]]) == Oružane snage == {{Glavni|Oružane snage SFRJ}} [[Datoteka:Logo of the JNA.svg|140px|mini|desno|Grb JNA]] [[Datoteka:Soko G-4 Super Galeb, Yugoslavia - Air Force AN2129173.jpg|[[SOKO G-4 Super Galeb]]|140px|mini|desno]] Oružane snage SFRJ, po zadnjem važećem odbrambenom konceptu nazvanom ''Koncepcija općenarodne odbrane i društvene samozaštite'' (ONO i DSZ) sastojala su se od: [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA), [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne odbrane]] (TO) i [[Narodna milicija SFRJ|narodne milicije]] u slučaju rata, koja bi prelazila pod komandu Vrhovnog zapovjedništva. === JNA === {{Glavni|Jugoslavenska narodna armija}} [[Datoteka:D.Brašovan Zgrada KV u Zemunu.JPG|140px|mini|desno|Zgrada Komande RV i PVO SFRJ u Zemunu]] [[Datoteka:Zgrada Generalštaba 2006.jpg|140px|mini|desno|Zgrada SSNO u Beogradu, uništena u bombardovanju NATO-a 1999. godine]] [[Datoteka:M70AB3.jpg|140px|mini|desno|Automatska puška [[Zastava M70|M70AB3]] sa rasklapajućim kundakom, standardno naoružanje elitnih jedinica JNA]] [[Datoteka:Yugoslavia-Army-OR-4 (1951–2006).svg|140px|mini|desno|[[Epolete]] na uniformi kopnene vojske [[Mlađi vodnik|mlađeg vodnika]], najvišeg vojničkog čina u JNA]] [[Datoteka:20_obljetnica_osnivanja_OS_RH_Anton_Tus_26052011_2.jpg|140px|mini|desno|[[General-pukovnik]] JNA [[Anton Tus]] zadnji komadant [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|RV i PVO]]]] [[Jugoslavenska narodna armija]] je bila dio Oružanih snaga SFRJ. Osnovana je 1. marta 1945. pod imenom Jugoslavenska armija, a bila je nasljednica [[Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije]] (NOV i POJ). Služenje u JNA je bilo obavezno za sve sposobne muškarce starije od 18 godina u trajanju od 15 mjeseci. Postojali su slučajevi u kojima bi i mlađi od 18 godina mogli biti regrutovani. Regrutaciju je vršio Općinski sekretarijat za narodnu odbranu. Rok službe se mijenjao od dvije godine (u nekim vidovima i do tri godine), do kraja osamdesetih na petnaest mjeseci. Sredinom osamdesetih postojala je mogućnost dobrovoljnog služenja djevojaka, koje je nakon probne klase ukinjeno 1984/85. godine. Vojnici nisu bili, kao u nekim državama Zapadne Evrope, penziono osigurani i služenje vojske se nije računalo u radni staž. Mjesečno su dobijali simboličnu platu, koja je bila npr. 1985/86. od 80 dinara, za obične vojnike, do 220 dinara za pripadnike specijalnih jedinica (npr. Vojne policije). Pravo na odbijanje služenja vojnog roka nije postojalo i kažnjavalo se zatvorskom kaznom od tri godine. Drugi civilini vidovi služenja nisu postojali. ==== Sastav ==== U 80-im godinama prošlog vijeka imala je 240.000 vojnika ([[Kopnena vojska JNA|kopnena vojska]]: 191.000, [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|avijacija]] (RV i PVO): 37.000, [[Jugoslavenska ratna mornarica|mornarica]] (JRM): 13.000<ref>''Streitkräfte 1985/86. Die „Military Balance“ des Internationalen Instituts für Strategische Studien.'' London/Koblenz 1986, str. 173.</ref>) Po podacima ''Military Balance'' [[Međunarodni institut za strateške studije|Međunarodnog instituta za strateške studije]] u Londonu JNA je posjedovala 1984/85. između ostalog 1.500 sovjetskih tenkova [[T-34]], [[T-54]], [[T-55]] i tenkova domaće proizvodnje [[T-72]], te proizvedenih po sovjetskoj licenci [[M-84]], baziranih na osnovi [[T-72A]]. Ratna avijacija je posjedovala uglavnom avione iz sovjetske produkcije: 130 lovaca presretača [[MiG-21]], nekoliko transportnih aviona [[Antonov An-12|An-12]] i [[Antonov An-26|An-26]].<ref name="IISS">International Institute for Strategic Studies, London (Hrsg.): ''Military Balance 1984/85.'' London 1985, str. 132.</ref> Osim sovjetskih aviona, JNA je posjedovala avione vlastite proizvodnje kao [[G-2 Galeb]], [[J-20 Kraguj]], [[J-22 Orao]] ili [[SOKO G-4 Super Galeb]], koji su proizvođeni u fabrici aviona [[Fabrika aviona SOKO|SOKO]] u [[Mostar]]u. Avioni su konstuisani u početku na osnovu stranih licenci, a kasnije vlastitim razvojem.<ref name="mil-pj">[[Tobias Pflüger]], Martin Jung: ''Krieg in Jugoslawien.'' 2. Aufl. 1994, {{ISBN|3-9803269-3-4}}, str. 103&nbsp;f.</ref> Do 1980. godine Vrhovni komandant JNA je bio [[maršal]] Jugoslavije [[Josip Broz Tito]], a poslije njegove smrti tu funkciju je preuzelo [[Predsjedništvo SFRJ]], odnosno [[predsjednik Predsjedništva]]. ====Organizacija ==== JNA se sastojala od vidova, rodova i službi. Vidovi su bili: kopnena vojska, ratno vazduhoplovstvo, protivvazdušna odbrana i ratna mornarica. Rodovi su bili: pješadija, artiljerija, artiljerijsko-raketne jedinice protivvazdušne odbrane (u sva tri vida JNA), oklopne jedinice, inženjerija, ABH odbrana, veza i granične jedinice. Službe u JNA bile su: tehnička služba, građevinska služba, intendantska služba, saobraćajna služba, vazduhoplovno-tehnička služba, organi bezbjednosti i vojna policija, sanitetska služba, veterinarska služba, finansijska služba, administrativna služba, pravna služba, geodetska služba, muzička služba i informatika u OS. Krajem 80-ih godina VOJIN ('''''V'''azdušno '''o'''smatranje, '''j'''avljanje '''i''' '''n'''avođenje'') postao je rod vojske. Boja uniformi pripadnika kopnene vojske bila je sivo-maslinasta, pripadnika RV i PVO svijetlo-plava, dok su mornari imali plavo-bijele mornarske majice sa tamno plavom uniformom. Vojnici su bili naoružani puškama domaće proizvodnje [[Zastava M48|M48]], kalibra 7,9&nbsp;mm, a elitne jedinice automatskim puškama [[Zastava M70|M70]] i [[Zastava M72|M72]], kalibra 7,62&nbsp;mm dok su pripadnici Vojne policije koristili još i pištolje [[Zastava M70 (pištolj)|M70]] i pištolj [[Zastava M84 Škorpion|M84]], proizveden po čehoslovačkoj licenci. Sva pravila u JNA regulisana su tzv. [[Pravilo službe JNA|Pravilom službe JNA]], a za vojnike bi za vrijeme služenja važili vojni zakoni. Političko i religijsko djelovanje u JNA je bilo zabranjeno, mada je većina oficira pripadala [[Savez komunista Jugoslavije|Savezu komunista Jugoslavije]] (SKJ), a vojna je obuka imala i političku stranu obojenu marksističkim teorijama. Nadzor nad političkom i sigurnosnom području nad vojnicima imala je tzv. Kontaobavještajna grupa (KoG), u sastavu Vojne policije, koja je imala prava otvaranja pošiljki vojnicima, špijuniranja oficira i praćenja u privatnom životu oficira i njihovih porodica. Osamdesetih godina, nakon reforme 1988. godine JNA je bila organizirana u tri armijske oblasti: [[Prva armijska oblast JNA|Prva armijska oblast]] sa sjedištem u [[Beograd]]u i obuhvatala je dijelove SR Srbije i SR Bosne i Hercegovine, [[Treća armijska oblast JNA|Treća armijska oblast]] sa sjedištem u [[Titograd]]u (dijelovi SR Srbije, SR Makedonija i SR Crna Gora) i [[Peta armijska oblast JNA|Peta armijska oblast]] sa sjedištem u Zagrebu sa zapovjedništvom nad teritorijom SR Hrvatske i SR Slovenije. Sjedište JNA bilo je u [[Beograd]]u u zgradi tzv. [[Savezni sekretarijat za narodnu odbranu|Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu]] (SSNO), sjedište [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|RVO i PVO]] u [[Zemun]]u, a sjedište [[Jugoslavenska ratna mornarica|JRM]] u [[Split]]u. Službeni jezik u JNA, bio je [[srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski]], a u organizacijama koje su imale sjedište u SR Sloveniji i SR Makedoniji, mogao se koristiti jezik tih republika. Službeno pismo bilo je latinica. ==== Obuka ==== Obuka vojnika vršena je u centrima za obuku, kasarnama sa 3.000-5.000 vojnika i trajala je od 3 mjeseca i 22 dana, za jedinice pješadije, veze, do 5 mjeseci i 22 dana za specijalne jedinice (padobranci, [[vojna policija]] i sl.) Vojnici su mogli biti i obučavani u Školi rezervnih oficira u Bileći, a nakon šestomjesečne obuke bi sticali čin vodnika pitomca, koji se razlikovao po nošenju ukrštenih mačeva zlatne boje na reverima košulje, a mogao je zapovjedati, nakon dodatne obuke jednim vodom. Nakon obuke, vojnici bi bili prekomandom premješteni u manje kasarne na vršenje dužnosti. Nakon desetak dana u centru za obuku polagala bi se svečana zakletva u kojima bi vojnici bili obavezni potpisati i izgovoriti svečanu zakletvu. ====Obrazovanje ==== Prijem u Srednje vojne škole obavljao se u općinama i vojnim institutima, na kojima se isptivala zdravstvena sposobnost budućih pitomaca. Za prijem se između ostalog razmatrala i moralno-politička podobnost roditelja, kao i nacionalna pripadnost. Težilo se jednakoj zastupljenosti pitomaca, prema nacionalnom udjelu pojedinih naroda u SFRJ. Obuka podoficira bila je u četverogodišnjim Vojnim srednjim školama, koje su bile smještene u glavnim gradovima republika, nakon čega bi pitomci stjecali najniži podoficirski čin [[vodnik]]a. Nastavak obuke za [[oficir]]e bio je u Vojnim akademijama, kao četverogodišnji studij, nakon čega bi dobijali čin [[poručnik]]a. Obrazovanje za više oficire bilo je u višim školama i polaznici bi završavali sa činom [[major]]a, a najviši čin bio je bio čin [[pukovnik]]a. Obuka za [[general]]e, odvijala se na generalskim kursevima sa stjecanjem čina [[general-major]]a. Najviši čin JNA bio je [[general-armije]]. Nakon završetka služenja, vojnici bi bili evidentirani u Općinskim sekretarijatima za narodnu odbranu, i bili bi obavezni sudjelovati u vojnim vježbama Teritorijalne odbrane, koja je bila zasnovana na općinskom i republičkom nivou. Registrovanjem u TO, rezervisti bi dobijali činove, sličnim vojničkim, sa dodatkom činu ''u rezervi''. ==== Namjenska industrija ==== Po nekim je podacima JNA, bilo ekonomsko područje sa najvišim prihodima u Jugoslaviji. U tzv. ''namjenskoj industriji'' i pogonima proizvodnje oružja bilo je zaposleno nekolino stotina hiljada radnika, a proizvodilo se oružje, tenkovi, eksplozivi, avioni i helikopteri, artiljerijska oružja, vojni eksplozivi i bojni otrovi. Najpoznatije fabrike bile su tvornice u [[Zavodi Crvena Zastava|Zavodima Crvena Zastava]] u [[Kragujevac|Kragujevcu]] sa proizvodnjom lakog pješadiskog naouružanja, tvornica tenkova [[Đuro Đaković (tvornica)|Đuro Đaković]] u [[Slavonski Brod|Slavonskom Brodu]], tvornica municije [[Igman Konjic]], tvornica [[Bratstvo (tvornica)|Bratstvo]] u [[Novi Travnik|Novom Travniku]],<ref>{{Cite web|url=https://bnt-tmh.ba/|title=BNT - Tvornica masina i hidraulike Novi Travnik BRATSTVO vojna industrija BIH TMIH TMH|language=hr|access-date=19. 6. 2023}}</ref> tvornice vojnih i privrednih eksploziva i raketa [[Vitezit (tvornica)|Vitezit]] i [[Sintevit]] u [[Vitez]]u, tvornica aviona i helikoptera [[SOKO]] u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80T01355A000100880001-1.pdf|title=MOSTAR AIRFRAME PLANT SOKO AND MOSTAR|last=CIA-RDP80TO1}}</ref> Oružje i vojna oprema izvoženi su u mnoge zemlje, a najviše u zemlje tzv. [[Pokret nesvstanih|nesvrstanog bloka]]. ==== Raspad ==== Početkom raspada SFRJ, i odbijanjem slanja regruta Republičkih sekretarijata za narodnu odbranu SR Slovenije i SR Hrvatske, kao i napuštanjem oficira pripadnika hrvatskog i slovenskog naroda, vojni se kadar pretvorio u većinski srpsku armiju, politički obojenu srpskim nacionalizmom i šovinizmom, koja je početkom sukoba u SR Hrvatskoj stala na stranu pobunjenih Srba u Hrvatskoj, te je 20 maja 1992. godine raspuštena, a od njenih ostataka se osnovala [[Vojska Republike Srpske]] u [[Republika Bosna i Hercegovina|Republici Bosni i Hercegovini]] i [[Vojska Jugoslavije]] u ostatku Jugoslavije nazvanom [[Srbija i Crna Gora]], te kasnije [[SR Jugoslavija]]. ==== Kontroverze ==== Pripadnost oficirskom i podoficirskom kadru u SFRJ imalo je velike privilegije. Završetkom školovanja, podoficiru bi se dodijeljivao stan u zavisnosti od broja članova domaćinsva, postojale su posebne trgovine u kojima bi članovi porodica i sami oficir mogli kupovati posebnu robu po niskim cijenama, kao i posebna odmarališta, sa povoljnim cijenama za porodice oficira. Pripadnici JNA, bili su natprosječno dobro plaćeni, a penzioni se im staž računao po tzv. beneficiranom sistemu - za 12 mjeseci rada, bilo bi im računato 18 mjeseci. U slučaju napuštanja srednje škole ili akademije, roditelji pitomaca bi bili dužni vratiti sve troškove školovanja, koje je bilo besplatno, kao i uđbenici i nastavna sredstva. === Teritorijalna odbrana === {{Glavni|Teritorijalna odbrana}} Teritorijalna odbrana (TO) je bila paravojna komponenta Oružanih snaga SFRJ, osnovana 1969. godine, te integralni dio odbrambene koncepije nazvane ''Koncepija općenarodne odbrane i društvene samozaštite''. Osnovana je uslijed pritiska i osnovanih mogućnosti napada na Jugoslaviju od strane [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]] u vrijeme vojne intervencije u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]]. Osnovni koncept bila je vojna podrška [[JNA]], u slučaju napada, a komanda je, za razliku od JNA, bila decentralizovana, te je svaka od republika i pokrajina imala svoje jedinice Teritorijalne odbrane. Obaveza služenja u TO, je bila za sve radnosposobne građane, a uglavnom su se jedinice popunjavale nakon odsluženja vojnog roka u JNA, kada bi se u općinskih štabovima TO, dodjeljivao raspored u jedinice, koje su bile organizirane i u većim fabrikama. U zavisnosti od veličine općine ili grada, jedinice su bile u rangu voda ili čete, koje bi po potrebi prerastale u veće jedinice (bataljon). Jedinice su bile u zavisnosti od veličine i zadataka podijeljene u dvije grupe: manje - taktičke jedinice, za pozadinska i partizanska djelovanja i taktičko-združene jedinice, veličine brigada, koje bi se mogle frontalno suprostaviti neprijatelju. TO je bila naoružana lakih naoružanjem, ali su postojala i skladišta sa protuavionskim topovima, artiljerijom, brodovima i manjim brojem oklopnih vozila. TO je s vremenom, postao politička protuteža JNA, naročito u SR Sloveniji i SR Hrvatskoj, koje su podržavale jedan vid nacionalnih republičkih armija.<ref name="TITO" /> Broj pripadnika procjenjen je između 1-3 miliona u slučaju rata, a u mirnodopskim uslovima oko 860.000 boraca. Početkom raspada Jugoslavije, neke republičke TO učestvovale su na strani JNA u borbama protiv secesionističkih republika, a neke su preustrojene u paravojne odbrambene jedinice budućih novonastalih država. Veći dio oružja, početkom 1990-ih godina iz skladišta TO, JNA je oduzela i kasnije koristila za naoružavanje civila. == Ekonomija == {{Ekonomska razlika sjever-jug u SFRJ 1979.}} Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] jugoslavenska ekonomija bila je zasnovana na principima [[planske ekonomije]], po uzoru sovjetske privrede. Proizvodnja u svim sektorima zasnivala se na petogodišnjim planovima, koji su regulisali proizvodnju, strateške ciljeve i cijene. Donošenjem [[Odluke AVNOJ-a|odluka AVNOJ-a]] 24. maja 1944. oduzeta je imovina svim Nijemcima i suradnicima okupatora. Time je bilo pogođeno 50% ukupne idustrije i 120.000 poljoprivrednih gazdinstva. Jak razvoj industrije, privrede, turizma i energetike, stvorio je u 70-im godinama velike ekonomske razlike na relaciji sjever-jug (SR Slovenija, SR Hrvatska i SAP Vojvodina u odnosu na ostale republike i pokrajine). Najnerazvijenija područja bila su SR Bosna i Hercegovina, SR Makedonija i SAP Kosovo, te je dolazilo do jakim unutrašnjih emigracija stanovništva u bogatija područja SR Slovenije, šro je izazvalo jake netrpeljivosti između autohtonog i doseljenog stanovništva. Tako dolazi do pogrdnog imenovanja radnika iz drugih republika u SR Sloveniji, koje su nazivali ''Južnjaki'', ''Šveđani'' ili ''Čefuri''. Kurs [[Jugoslavenski dinar|jugoslavenskog dinara]] je u početku bio centralno regulisan, a kasnije je nakon nekoliko devalvacija, ušao na tržište valuta. Jugoslavija je bila privredno najrazvijenija zemlja Jugoistočne Evrope. === Novac === {{Glavni|Jugoslavenski dinar}} [[Datoteka:YUD 1000 1981 obverse.jpg|140px|mini|desno|Novčanica od 1000 dinara, koja je dugo imala najveću vrijednost u SFRJ]] [[Datoteka:1 Yugoslav dinar (1978) front.JPG|140px|mini|desno|Lice novčića od 1 dinara iz 1978. godine]] [[Datoteka:5000-dinara-1991.jpg|140px|mini|desno|Lice zadnje novčanice SFRJ od 5.000 dinara iz 1991. godine]] Službena valuta u SFRJ bio je [[Jugoslavenski dinar|dinar]], koji se sastojao od 100 para. Najmanji novčić je bio novčić od 5 para iskovan 1965. godine, koji je bio samo nekoliko godina u opticaju. Dinar je doživio nekoliko [[devalvacija]] i [[denominacija]], a 70-ih i 80-ih godina je postao stabilna valuta. U bankama su se mogle zamijeniti strane valute, dok jedno vrijeme kupovina stranih valuta kupovina stranih valuta nije bila moguća. Dinar je štampala i kovala [[Narodna banka Jugoslavije]], a novčići su kovani i povodom nekih godišnjica i u čast nekih međunarodnih organizacija. Najduže u opticaju je bila serija iz 1966. godine, koja je imala tržišnu vrijednost do 1986. godine. Zadnja novčanica dinara bila je novčanica od 5.000 dinara sa likom književnika [[Ivo Andrić|Ive Andrića]] iz 1991. godine. Raspadom SFRJ, kao privremeni bonovi uvedeni su u [[Slovenija|Sloveniji]] [[tolar]], u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] [[hrvatski dinar]], [[Makedonija|Makedoniji]] [[Makedonski denar|denar]] a u [[Republika Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] [[bosanskohercegovački dinar]]. === Privreda === Privreda Jugoslavije bila je zasnovana najprije na [[Planska ekonomija|planskoj proizvodnji]], koja je vremenom pod jakim uticajem države prelazila u jedan ograničeni vid [[Tržišna ekonomija|tržišne proizvodnje]]. Rapodjela privrednih subjekata bila je na disperzivnoj bazi, po logici da u svakoj republici bi se trebali nalaziti strateški pogoni. Tako da je došlo do raspodijeljenosti industrije, po sistemu, da bi u svakoj republici postojala jedna željezara, jedna rafinerija, te da se sve industrijske grane razvijaju jednako po regionima, bez obzira na raspoloživost sirovina, te obučenost kadrova u tehnološkim procesima, što je neminovno vodilo ka nerentabilnosti pogona, koji su državnim ili kasnije republičkim subvencijama održavani u životu. Većina pogona bila je grupisana u velike koncerne (SOUR), a oni bili podijeljeni u manje (OOUR), zasnovani na Zakonu o udruženom radu. Osim ovog sistema, koji je imao uzor na zapadnoevropske koncerne, sa razlikom da je upravljanje sredstvima u početku bilo dodijeljeno SOUR-ima, a kasnije OOUR-ima, postojala je i mala privatna privreda, uglavnom manje zanatske radnje, ugostiteljstvo i uslužne djelatnosti. Uvođenjem radničkih savjeta, koji su dobijali sve više prava, višak se vrijednosti, trošio na raspodjelu plata, a manje za održavanje i sanaciju, te tehnološki razvoj. Značajna razlika bila je privreda u SR Sloveniji, u kojoj takoreći nisu postojali veliki giganti, nego su firme rasporođene u manja mjesta, te su zadržavale veličinu srednjih preduzeća, čime su se negativne strane radničkog samoupravljanja svele na minimum. Veće organizacije bile su [[INA]], [[Energoinvest]], [[UNIS]], [[Gorenje (firma)|Gorenje]], [[Unionivest]], [[UPI]], [[Agrokomerc]], [[Zastava automobili]], [[Borac Travnik]] [[Šipad]], [[Jelovica]], [[Iskra]], [[FAP|Fabrika automobila Priboj]], [[TAM|Tovarna avtomobilov Maribor]], [[Industrija motornih vozil]], [[Đuro Đaković (firma)|Đuro Đaković]], [[Rade Končar (firma)|Rade Končar]], [[EI Niš]], [[PIK Vrbovec]], [[Radenska]], [[Elan (firma)|Elan]]. ==== Auto-industrija ==== [[Datoteka:ZastavaPICT3088.JPG|140px|mini|desno|[[Zastava 750]], popularno nazvan ''Fićo'']] Proizvodnjom i montažom automobila bavile su se nekolike firme u Jugoslaviji. Najpoznatija je bila [[Zastava Automobili|Zastava Auto]] iz [[Kragujevac|Kragujevca]], koja je prozvodila automobile uglavnom po licenci italijanskog [[Fiat]]a, Najpoznatiji proizvodi bili su [[Zastava 750]], i [[Zastava Yugo]], koji je izvožen na tržište Sjeverne Amerike, Evrope i Azije. Druga najveća tvornica automobila je bio sarajevski [[TAS]] (danas [[Volkswagen Sarajevo d.o.o.]]), koji je montirao [[VW Golf]]; [[Tomos]] iz [[Koper|Kopra]] koji je prvobitno proizvodio mopede i brodske motore, te montirao neka vozila [[Citroën]]a ([[Citroën Ami 6|Ami 6]], [[Citroën Ami 8|Ami 8]] und [[Citroën Dyane|Dyane]]), a zajedno sa [[kranj]]skom [[Iskra (kompanija)|Iskrom]] 1975. godine osniva se poduzeće [[Cimos]], koje prozvodi još neka vozila Citroëna. [[IMV]] iz [[Novo Mesto|Novog Mesta]], koji je prvobitno montirao neka vozila britanskog [[Austina]], a od 1973. [[Renault]]a ([[Renault 4]], [[Renault 12]], [[Renault 16]] i [[Renault 18]]), a 1988. godine se osniva [[REVOZ]], koji u početku proizvodi i putničke prikolice, te kamp vozila. Ovo se proizvodno područje kasnije prebacuje u [[Adria Mobil]]. [[IDA Opel]] iz [[Kikinda|Kikinde]] proizvodi modele [[Opel Kadett D|Kadett]], [[Opel Kikinda|Kikinda]], [[Opel Omega A|Omega]], [[Opel Vectra|Vectra]] i [[Opel Corsa|Corsa]]. U Beogradu su se proizvodili autobusi u firmi [[Ikarus]], u Priboju kamioni [[FAP]], a u Mariboru [[TAM]], koji je osim kamiona proizvodio autobuse, specijalna vatrogasna vozila i vozila za vojne potrebe. U [[Novi Beograd|Novom Beogradu]] tvornica [[IMT]] proizvodila je poljoprivredne mašine i traktore. ==== Metalurgija ==== [[Datoteka:Zenica (Stahlwerk).jpg|140px|mini|desno|[[Željezara Zenica]], prva željezera na prostoru bivše Jugoslavije]] [[Datoteka:Brodo1995.jpg|140px|mini|desno|Dizalica u [[Brodosplit]]u]] ===== Crna metalurgija ===== Metalurška industrija bila je relativno razvijena u Jugoslaviji. Prva željezera izgrađena je u [[Zenica|Zenici]] 1882. godine. [[Željezara Zenica]] je tokom vremena proširivana, tako da je sredinom 80-tih godina prošlog vijeka imala pet visokih peći, oko 24.000 zaposlenih sa obimom proizvodnje u iznosu od 1,87 miliona tona čelika godišnje. U SR Srbiji radila je [[Željezara Smederevo]] izgrađena 1913. godine, u SR Hrvatskoj [[Željezara Split]] u [[Kaštel Sućurac|Kaštel Sućurcu]] (1968.) i [[Željezara Sisak]] u SR Sloveniji [[Željezara Ravne]] u [[Ravne na Koroškem|Ravnama na Koroškem]] i [[Željezara Jesenice]]. ===== Brodogradnja ===== Većina brodogradilišta bila je razmještena u SR Hrvatskoj. Veća brodogradilišta bila su: [[Brodogradilište Kraljevica]], [[Brodogradilište 3. maj]] na [[Rijeka (grad)|Rijeci]], [[Brodogradilište Uljanik]] u [[Pula|Puli]], [[Brodogradilište Viktor Lenac]] u [[Kostrena|Kostreni]], [[Brodosplit]] u [[Split]]u i [[Brodogradilište Trogir]]. Brodogradilišta su proizvodila [[trajekt]]e, [[tanker]]e, putničke brodove kako za potrebe prometa u Jugoslaviji tako i za izvoz. Brodogradnja je bila jedna od jačih izvoznih privrednih grana Jugoslavije. ==== Naftna industrija ==== SFRJ je imala nekoliko naftnih kompanija koje su se bavile preradom i prodajom pogonskog goriva. Veće kompanije bile su [[INA]], sa sjedištem u [[Zagreb]]u, [[Energopetrol]] sa sjedištem u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Makpetrol]] u [[Skoplje|Skoplju]], [[Naftagas]] (danas [[NIS]]) u [[Novi Sad|Novom Sadu]], [[Beopetrol]] (danas [[Lukoil Srbija]]) u [[Beograd]]u, [[Istrabenz]] iz [[Koper|Kopra]], [[Jugopetrol]] (danas [[Petrol]]) iz [[Ljubljana|Ljubljane]]. Nafta i naftni derivati su se prerađivali u rafinerijama [[Rafinerija nafte Bosanski Brod|Rafinerija nafte u Bosanskom Brodu]], [[OKTA]] u [[Skoplje|Skoplju]], [[Rafinerija nafte Sisak]], [[Rafinerija nafte Beograd]], [[Rafinerija nafte Pančevo]] i [[Rafinerija nafte Lendava]]. Osim naftnih rafinerija, postojale su rafinerije motornih ulja kao [[Rafinerija ulja Modriča]]. ==== Rudarstvo ==== ===== Ugalj ===== Zalihe [[Ugalj|uglja]] u Jugoslaviji, bile su većinom rasprostranjene u SR BiH, SR Sloveniji, SR Srbiji i SAP Kosovu. Uglavnom su to bili rudnici [[lignit]]a, dok se [[mrki ugalj]] i [[kameni ugalj]] kopao u manjim razmjerama. Veći rudnici uglja u Jugoslaviji bili su: [[Aleksinački Rudnik]], [[Rudnik Banovići]], [[Rudnik Belaćevac|Belaćevac]], [[Rudnik Bogovina|Bogovina]], [[Rudnik Breza|Breza]], [[Rudnik Kakanj|Kakanj]], [[Rudnik Kreka|Kreka]], [[Rudnik Kostolac|Kostolac]], [[Rudnik Kolubara|Kolubara]], [[Rudnik Labin|Labin]], [[Rudnik Miraš|Miraš]], [[Senjski Rudnik]],[[Rudnik Sibovc|Sibovc]], [[Rudnik Stanari|Stanari]], [[Rudnik Suvodol|Suvodol]], [[Rudnik Trbovlje|Trbovlje]], [[Rudnik Ugljevik|Ugljevik]], [[Rudnik Zenica|Zenica]]. Ugalj se kopao uglavnom u rudarskim jamama, ali i na nekoliko površinskih kopova. Ugalj je korišten za pogon termoelektrana, koje su izgrađene u neposrednoj blizini rudnika. Zbog zastarjele opreme, u rudnicima uglja bile su česte nesreće, kao posljedica eksplozije [[metan]]a, [[Gorski udar|gorskog udara]] ili zastarjele opreme. Nesreće sa većim brojem žrtava desile su se u [[Nesreća u rudniku Kakanj 1965.|Kaknju 1965.]] i [[Nesreća u rudniku Kreka 1990.|rudniku Kreka 1990.]] kada je poginulo 180 rudara, u [[Nesreća u rudniku Raspotočje 1982.|Raspotočju 1982.]] i [[Nesreća u Aleksinačkom rudniku 1983.|Aleksinačkom rudniku 1983.]] godine. ===== Željezna ruda ===== Rudnici željezne rude nalazili su se u [[Rudnik Ljubija|Ljubiji]] kod [[Prijedor]]a, [[Rudnik Vareš|Varešu]], te nekoliko manjih u SR Sloveniji i SR Srbiji. === Poljoprivreda === Sredinom 40-ih godina prošlog vijeka 70% stanovništva bavilo se poljoprivredom, koja je sačinjavala 36% ukupnog društvenog proizvoda. Od udjela 76,4% 1931. godine, poljoprivredno stanovništvo se smanjilo 1981. na 19,9%. Donošenjem ''Zakon o Agrarnoj reformi i kolonizaciji'' 23. augusta 1945. godine po uzoru na sovjetske [[kolhoz]]e i [[sovhoz]]e zemlja je oduzeta veleposjednicima i dodijeljena novim vlasnicima, uglavnom bivšim borcima NOVJ, pod parolom ''Zemlja onima koji je obrađuju''.<ref>Zoran Pokrovac: ''Sozialistische Reformen am Fall Jugoslaviens und sozialistische Konstruktion der Wirklichkeit''. In: Christoph Boyer (Hrsg.): ''Zur Physiognomie sozialistischer Wirtschaftsreformen''. Frankfurt am Main 2007, {{ISBN|978-3-465-04026-2}}, str. 123–137.</ref> Ovim zakonom pogođeno je oko 160.000 pravnih lica (politički protivnici, veleposjednici, industrijalci, banke, crkve, samostani i vjerske zajednice) sa ukupno 1.600.000&nbsp;[[Hektar|ha]] obradive zemlje, koja je podijeljena na 316.000 porodica, koje su dijelom preseljene iz siromašnih krajeva SR Hrvatske i SR Bosne i Hercegovine na imanja bivših veleposjednika u SAP Vojvodini i Slavoniji, uglavnom njemačkog porijekla. Površina posjeda ograničena je na 25-35 ha.<ref name="HS" /> To je dovelo do stvaranja zadruga, time i pada poljoprivredne proizvodnje i revolta seljaka, koji su kao u tzv. [[Cazinska buna|Cazinskoj buni]] 1950. odnijeli i ljudske živote. Seljaci su bili obavezni predavati propisani dio proizvodnje u novoosnovane zadruge, a iz protesta su često odgađali berbu i uništavali prinose trunjenjem prinosa na njivama. Razlazom sa SSSR 1948. godine, stvara se projekat [[Radničko samoupravljanje|radničkog samoupravljanja]], koji prelazi u sve sfere, pa i u poljoprivredu. Ustavnim odredbama ograničava se imovina seljaka na 10&nbsp;[[Hektar|ha]]. Težište poljoprivredne djelatnosti bilo je u SAP Vojvodini, SR Hrvatskoj, SR Srbiji i dijelovima SR Bosne i Hercegovine. Kasnije se stvaraju veliki poljoprivredni koncerni, ''Složene organizacije udruženog rada'' (SOUR), sa jakom prehrambenom industrijom: [[Fructal]], [[29. novembar (firma)|29. novembar]], [[UPI]], [[Soko Štark]], [[Kraš]], [[Gavrilović]], [[Agrokomerc]], [[Bosanka (firma)|Bosanka]]. Firme su doživjele veliki napredak, ali ih je sputavala [[socijalistička tržišna privreda]], te kompleksnost sistema udruženog rada. U SR Srbiji i SR Bosni i Hercegovini jača voćarstvo, a mesna i prehrambena industrija u SAP Vojvodini i SR Hrvatskoj. === Energetika === {{Energetski izvori SFRJ}} Opskrbljenost energijom u Jugoslaviji nakon Drugog svjetskog rata bila je loša. Na energetsku mrežu bili su priključeni samo veći gradovi, dok je većina sela bila bez električne energije. Izgradnjom zemlje sagrađene su mnoge hidroelektrane, termoelektrane i jedna nuklearna elektrana. Intenzivna lektrifikacija sela počela je krajem 60-ih i gotovo završena 70-ih godina prošlog stoljeća. Istovremeno izgradnjom i industrijalizacijom gradova dolazi do poboljšanja obskrbe toplotnom energijom izgradnjom lokalnih manjih kotlovnica sa pogonom na lož-ulje ili ugalj. Vremenom se taj vid grijanja proširio u većini gradova. Izgradnjom plinovoda iz pravca bivšeg Sovjeskog saveza, grijanje na plin, kao i primjena u energetskim izvorima, uvodi se intenzivno u Jugoslaviju krajem sedamdesetih godina. ==== Hidroelektrane ==== {{Glavni|Spisak hidroelektrana u Jugoslaviji}} Manje hidroelektrane su na području Jugoslavije izrađene još krajem 19. vijeka. Nastajale su uglavnom oko većih gradova, te bi snabdijevale industrijske pogone i sam grad. Ekspanzija izgradnje hidroelektrana počela je 1947. početkom gradnje [[Jablanička brana|Jablaničke brane]], koja je isprva imala 150&nbsp;MW, a 1967. godine gradi se brana u [[Grančarevo|Grančarevu]] kod [[Bileća|Bileće]], čime se stvorilo akumulacijsko [[Bilećko jezero]] sa hidroelektranama [[HE Trebinje 1]] (176&nbsp;MW) i [[HE Trebinje 2]] (30&nbsp;MW) i [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] (216&nbsp;MW), početkom 1970-ih izgradnjom akumulacije [[Buško jezero]], snabdijeva se [[Hidroelektrana Orlovac|HE Orlovac]] (235&nbsp;MW). Na [[Drava|Dravi]] se gradi niz hidroelektrana: [[Hidroelektrarna Dravograd|HE Dravograd]] (26&nbsp;MW), [[Hidroelektrarna Zlatoličje|HE Zlatoličje]] (126&nbsp;MW), [[Hidroelektrana Čakovec|HE Čakovec]] (76&nbsp;MW), [[Hidroelektrana Varaždin|HE Varaždin]] (94&nbsp;MW) i [[Hidroelektrana Dubrava|HE Dubrava]] (76&nbsp;MW), a na [[Dunav]]u u saradnji sa [[Rumunija|Rumunijom]] [[Hidroelektrana Đerdap I|HE Đerdap I]] (2280&nbsp;MW) [[Hidroelektrana Đerdap II|HE Đerdap I]] (280&nbsp;MW). Hidroelektrane izgrađen na rijeci [[Drina|Drini]] su: [[Hidroelektrana Bajina Bašta|HE Bajina Bašta]] (422&nbsp;MW), [[Reverzibilna hidroelektrana Bajina Bašta|RHE Bajina Bašta]] i [[Hidroelektrana Zvornik|HE Zvornik]] (87&nbsp;MW), na [[Uvac|Uvcu]] [[Hidroelektrana Kokin Brod|HE Kokin Brod]] (25&nbsp;MW), na [[Lim]]u [[Hidroelektrana Potpeć|HE Potpeć]] (54&nbsp;MW) i [[Hidroelektrana Bistrica|HE Bistrica]] (104&nbsp;MW). Reverzibilna [[Hidroelektrana Velebit|HE Velebit]] (276&nbsp;MW) dovršena je 1985. Na [[Crni Drim|Crnom Drimu]] izgrađena je [[Hidroelektrana Globočica|HE Globočica]] (42&nbsp;MW) i [[Hidroelektrana Vrutok|HE Vrutok]]. ==== Termoelektrane ==== {{Glavni|Spisak termoelektrana u Jugoslaviji}} Veće termoelektrane su građene uglavnom u SR Bosni i Hercegovini, SR Sloveniji, SR Srbiji i SAP Kosovu, u blizini rudnika [[lignit]]a, dok su termoelektrane manje snage građene i u SR Hrvatskoj, SR Makedoniji i SR Crnoj Gori. Termoelektrane građene u Jugoslaviji isprva su bile na [[ugalj]], a neke su kasnije prerađene na proivodnju energije sagorijevanjem plina ili projektovane sa pogonom na naftu. Krajem novembra 1948. godine u [[Kostolac|Kostocu]], gradi se isprva manja, [[Termoelektrana Kostolac]], koja će kasnije dograđivanjem novih doseći ukupnu snagu od 1&nbsp;[[Gigavat|GW]]. U [[Kakanj|Kaknju]] se 1956. godine gradi [[Termoelektrana Kakanj]] sa 450&nbsp;MW snage, [[Termoelektrana Nikola Tesla]] u [[Obrenovac|Obrenovcu]], dograđena na snagu od 1650&nbsp;MW, a krajem 80-ih dostižze snagu od 3&nbsp;GW i u [[Velenje|Velenju]] [[Termoelektrana Šoštanj]], kasnije dograđena na snagu od 345&nbsp;MW, 1963. u [[Tuzla|Tuzli]] [[Termoelektrana Tuzla]] (715&nbsp;MW), 1977. u [[Gacko|Gacku]] [[Termoelektrana Gacko]] (300&nbsp;MW) i u [[Ugljevik]]u [[Termoelektrana Ugljevik]] (300&nbsp;MW), 1962. gradi se u [[Obilić]]u [[Termoelektana Kosovo A]] (800&nbsp;MW), a 1983. [[Termoelektana Kosovo B]] (680&nbsp;MW). Osim ovih većih postojale su jos desetak manjih termoelektrana. Gradnja termoelektrana sa pogonom na [[lignit]], a zbog slabih filtera, izazvala je ekološko zagađenje u tim krajevima. ==== Nuklearna elektrana ==== [[Datoteka:NE-Krsko_retouched.jpg|140px|mini|desno|[[Nuklearna elektrana Krško]]]] [[Nuklearna elektrana Krško]] puštena je u pogon u januaru 1984. godine, planiranje je počelo 1970. a gradnja 1974. godine. Nalazi se u [[Krško]]m, općini u Sloveniji. Nakon izgradnje snaga elektrane je bila 632 [[Megavat|MW]]. Izgrađena je kao projekat američke firme [[Gilbert Associates Inc.]] a izvedba je bila od [[Westinghouse Electric Corporation]]. Osim nuklearne elektrane, Jugoslavija je posjedovala i [[Institut za nuklearne nauke Vinča|nuklearni institut]] u [[Vinča|Vinči]], kraj [[Beograd]]a. === Promet === Saobraćajna infrastruktura je u usporedbi sa drugim razvijenim evropskim državama bila relativno slabo razvijena. Saobraćaj se odvijao mrežom magistralnih cesta, manjim dijelom auto-putova, u primorskim dijelovima trajektnim prometom, željeznički promet je povezivao veće gradske centre, a avionski promet i aerodromi su bili smješteni u glavnim gradovima, te turistčkim odredištima u SR Hrvatskoj. ==== Cestovni promet==== [[Datoteka:Autoput80.jpg|140px|mini|desno|Karta autoputa Bratstvo-jedinstvo]] Najznacajnija prometnica u Jugoslaviji bila je tzv. [[Autoput Bratstvo i jedinstvo]] (M1) dužine 1.188&nbsp;km. Dijelovi ovog puta su bili izgrađeni kao autoput sa dvije dvosmjerne trake i to dionice: [[Kranj]]–[[Ljubljana]] dužine 20&nbsp;km, [[Jankomir]]–[[Slavonski Brod ]](istok) sa 207&nbsp;km i [[Sremska Mitrovica]]–[[Beograd]]–[[Niš]] 277&nbsp;km, dok su ostali dijelovi bila zapravo magistralna cesta. Izgradnja je započeta poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] kako bi se Jugoslavija dobro saobraćajno povezala, jer je do tad imala samo lokalne i regionalne puteve slabog kvaliteta. U izgradnji auto-puta su učestvovale [[Omladinske radne akcije|omladinske radne brigade]], koje su sačinjavali jugoslavenski i inostrani omladinci i pripadnici [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]]. Numeracija magistralnih cesta u Jugoslaviji bila je predviđena slovom M i brojem ceste. Ukupno je bilo 29 [[Spisak magistralnih cesta u Jugoslaviji|magistalnih cesta]]. ==== Željeznički promet==== [[Datoteka:JŽ logo.gif|140px|mini|desno|Logo JŽ]] [[Datoteka:Pruga Samac-Sarajevo.jpg|140px|mini|desno|Plakat za poziv mladima na omladinsku radnu akciju izgradnje [[Pruga Šamac – Sarajevo|pruge Šamac-Sarajevo]]]] Željezničkim prometom u Jugoslaviji upravljalo je državno preduzeće [[Jugoslavenske željeznice]] (JŽ) osnovano 1918. godine. Preduzeće je bilo jedna od osnivačkih članica međunarodne unije željeznica [[UIC]] i imalo je oznaku UIC-Code 72. Do društevene reforme 1954. godine zvalo se Jugoslavenske državne železnice (JDŽ). Nakon raspada SFRJ, ovo se preduzeće transformisalo i podijelilo u: U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]: [[Željeznice Bosne i Hercegovine]] (ŽBH), koje se satoje od [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] (ŽFBH) i [[Željeznice Republike Srpske]] (ŽRS) sa sjedištem u Doboju; u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] [[Hrvatske željeznice]] (HŽ); u [[Makedonija|Makedoniji]] [[Makedonski železnici]] (MŽ); u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] [[Željeznica Crne Gore]] (ŽCG); u [[Srbija|Srbiji]] [[Železnice Srbije]] (ŽS); u [[Slovenija|Sloveniji]] [[Slovenske železnice]] (SŽ) i na [[Kosovo|Kosovu]] [[Trainkos]] (HK). Pogon vozova bio je [[Parna lomomotiva|parnim]], [[dizel lokomotiva]]ma, [[Lokomotive sa električnim prenosom snage|lokomotivama sa električnim prenosom snage]], [[Lokomotive sa mehaničnim prenosom snage|lokomotivama sa mehaničnim prenosom snage]], [[Lokomotive sa hidrauličnim prenosom snage|lokomotivama sa hidrauličnim prenosom snage]], [[Električne lokomotive|električnim lokomotivama]] sa [[Lokomotive na jednosmjernu struju|lokomotivama na jednosmjernu struju napona 3 kV]] i [[Lokomotive na naizmjeničnu struju|lokomotivama na naizmjeničnu struju napona 25 kV]]. Nakon Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji mreža željeznica bila je oko 5615&nbsp;km. Širina kolosijeka je bila [[Stadardni kolosijek|standarda evropska širina]] 1435 mm, a u većim dijelovima SR Bosne i Hercegovine je bio [[uskotračni kolosijek]] širine 760 mm (tzv. [[Bosanski uskotračni kolosijek]]). Elektrifikacija željeznice započela je 1969. godine,<ref>http://www.railfaneurope.net/ric/electrification.htm</ref> i to prvo pruge Beograd-Zagreb, a da 1980. godine bilo je elektrificirano 18% od ukupne mreže.<ref>{{cite book|author=Sam H. Schurr|title=Electricity in the American Economy Agent of Technological Progress|url=http://books.google.com/books?id=EtDOezijjQoC&pg=PA222|year=1990|publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-27512-8|pages=222}}</ref> Uskotračni kolosijeci su od 1963. godine novoizgrađivani, a neki su ukinuti početkom 1970-ih godina. Izgradnja pruga je većim dijelom organizirana preko [[Omladinska radna akcija|omladinskih radnih akcija]] u kojima su izgrađene pruge [[Pruga Brčko – Banovići|Brčko – Banovići]], [[Pruga Šamac – Sarajevo|Šamac – Sarajevo]]. ==== Zračni promet==== Jugoslavija je imala dvije aviokompanije: [[JAT]] sa sjedištem u Beogradu i [[Adria Airways|Inex-Adria Airways]] sa sjedištem u Ljubljani. JAT je povezivao sve kontinente sa direktnim letovima, kao i sa međuslijetanjem u čvornim aerodromima. Veći aerodromi bili su u Beogradu ([[Aerodrom Nikola Tesla Beograd|Surčin]]), Zagrebu ([[Zračna luka „Franjo Tuđman”|Aerodrom Zagreb]]), Splitu ([[Zračna luka Split|Aerodrom Split]]), Dubrovniku ([[Aerodrom Dubrovnik]]), Sarajevu ([[Međunarodni aerodrom Sarajevo]]), Ljubljani ([[Aerodrom Jože Pučnik|Aerodrom Ljubljana]]), Titogradu ([[Aerodrom Podgorica|Aerodrom Titograd]]), Tivtu ([[Aerodrom Tivat]]), Prištini ([[Aerodrom Priština]]) i u Skoplju [[Aerodrom Aleksandar Veliki|Aerodrom Skoplje]]. ==== Pomorski promet==== Pomorski promet bio je uglavnom trajektni prevoz između većih luka u gradovima u SR Hrvatskoj i otoka ([[Split]], [[Rijeka (grad)|Rijeka]], [[Pula]], [[Zadar]], [[Drvenik (Gradac)|Drvenik]]), u SR Crnoj Gori ([[Bar (grad)|Bar]], [[Ulcinj]] i trajekt u [[Boka kotorska|Bokokotorskom zalivu]]), i u SR Sloveniji luka [[Koper]]. Veće su luke bile povezane sa italijanskim lukama [[Bari]] i [[Ancona]]. Prevoz su vršile velike firme kao [[Jadrolinija]]. Usluge teretnog i tegljačkog prometa obavljala je firma [[Brodospas]] iz Splita. Italijanska firme [[SNAV]] vršila je trajektni prijevoz sa nekim italijanskim lukama i lukama u SFRJ. ==== Riječni promet==== Riječni promet je bio uglavnom teretni prevoz [[šlep]]ovima i teretnim brodovima i odvijao se na [[Dunav]]u i [[Sava|Savi]] u SR Srbiji i SR Hrvatskoj. Veće luke bile su u [[Beograd]]u, [[Vukovar]]u, [[Osijek]]u i [[Novi Sad|Novom Sadu]]. Promet Dunavom je bio i međunarodni, a odvijao se iz pravca [[Austrija|Austrije]] do [[Crno more|Crnog mora]]. Postojale su i turistička krstarenja na istom pravcu. === Turizam === Osnovna turistička grana bio je ljetni turizam na Jadranskom moru u primorskim republikama. Sedamdesetih godina 20. vijeka dolazi do intenziviranja turizma iz pravca Zapadne Evrope. Domaći turisti su bili smješteni u tzv. ''sindikalnim odmaralištima'', povoljnom vidu boravka koje su organizirali veći privredni subjekti iz SFRJ. Zimski turizam se prvobitno razvijao u SR Sloveniji ([[Kranjska Gora]], [[Pohorje]]), a nakon [[ZOI 1984.]] i na [[Sarajevo|sarajevskim]] planinama [[Igman]]u, [[Jahorina|Jahorini]] i [[Bjelašnica|Bjelašnici]]. Na većim jezerima ([[Bledsko jezero]], [[Bohinjsko jezero]], [[Ohridsko jezero]], [[Prespansko jezero]] i [[Skadarsko jezero]]) bio je razvijen i ljetni turizam. Termalni turizam bio je razvijen u poznatijim termalnim banjama u SR Sloveniji: [[Radenci]], [[Moravske Toplice]], a vremenom se razvijao i u SR Srbiji ([[Vrnjačka Banja]]) i SR Bosni i Hercegovini ([[Kiseljak]] i [[Fojnica]]). ==== Nacionalni parkovi ==== {{Glavni|Nacionalni parkovi u Jugoslaviji}} Prvi [[nacionalni park]]ovi u SFRJ, bili su [[Nacionalni park Mavrovo]] i [[Nacionalni park Pelister]], proglašeni 1948. godine. Slijedeće godine su nacionalni parkovi postali [[Plitvička jezera (nacionalni park)|Plitvička jezera]], a nekoliko mjeseci kasnije proglašen je i [[Nacionalni park Paklenica]] na [[Velebit]]u u blizini [[Zadar|Zadra]]. U Jugoslaviji je do 1990. godine nacionalnim parkom proglašeno 21 područje. ==== Svjetska baština UNESCO-a ==== {{Glavni|Spisak mjesta svjetske baštine UNESCO-a u SFRJ}} Jugoslavija je imala osam mjesta proglašenih [[Svjetska baština|svjetskom baštinom]] [[UNESCO]]-a. Prva proglašenja bila su 1979. kada su svjetska baština postali: Grad [[Stari Ras]] i manastir [[Sopoćani]] u SR Srbiji, grad [[Kotor]], prirodna i kulturno-historijska regija, u SR Crnoj Gori, stara gradska jezgra [[Dubrovnik]]a, historijski dio [[Split]]a s [[Dioklecijanova palača|Dioklecijanovom palačom]] i [[Nacionalni park Plitvička jezera]] u SR Hrvatskoj. == Obrazovanje == {{Glavni|Obrazovanje u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Rektorat_Beogradskog_univerziteta.jpg|140px|mini|desno|Zgrada Rektorata Beogradskog univerziteta]] [[Datoteka:University_of_Zagreb.jpg|140px|desno|mini|Zgrada Rektorata Zagrebačkog univerziteta, najstarjijer univerziteta u Jugoslaviji]] Završetkom Drugog svjetskog rata 1945. godine u Jugoslaviji je bilo preko polovina odraslog stanovništva nepismeno ili bez završene škole,<ref name="HS" /> a 1931. godine 44,6% stanovništva starijeg od 11 godina bilo je nepismeno, a broj nepismenih ženskih osoba bio je 56,4%.<ref name="STAT" /> Od 1945-50. godine oko 2 miliona građana učestvovalo je na kursevima opismenjavanja.<ref name="DRAG">[[Dragomir Bondžić]], ''Prosveta i nauka u Srbiji i Jugoslaviji 1945-1990. Istorija XX veka''</ref> U isto vrijeme izgrađeno je 2.500 škola, sa istovremnim širenjem i nadogradnjom u području srednjeg i visokog obrazovanja.<ref name="HS" /> Udio ulaganja u obrazovanje, nauku i kulturu i porastao je od 2,6% od socijalnog proizvoda 1947. na 4,7% 1950. godine.<ref name="DRAG"/> Ovakvo ulaganje dovelo je do smanjenja nepismenosti u 1981. na svega 9,5% što se odnosilo uglavnom na starije stanovništvo. Procenat stanovništva sa srednjim obrazovanjem povećao se na 25,5%, a sa višim i visokim obrazovanjem na 5,6%.<ref name="STAT" /> Problem obrazovanja je naizgled riješen, ali su postojala velika odstupanja na relaciji ''sjever-jug''. Tako je 1981. godine nepismenost u SR Sloveniji skoro nestala (0,8%), u isto vrijeme je procenat nepismenih u SR BiH iznosio 14,5% (a kod žena 23,2%), a na SAP Kosovu 17,6% (26,4% nepismenih žena).<ref name="STAT" /> Veliki problem su bile razlike između školstva na relaciji ''selo-grad'', jer su uprkos obaveznih osam godina osnovnog obrazovanja, mnoga djeca napuštala školu nakon četiri završena razreda.<ref name="HS" /> === Osnovno obrazovanje === U SFRJ je osnovno obrazovanje bilo obavezno do navršene 15 godine. Obaveza školovanja je bila za svu djecu koja su u aktualnoj školskoj godini napunili 6 godina. Obavezno osnovno obrazovanje bilo je podijeljeno u periode od po četiri godine, gdje su prve četiri godine bili organizirane kao razredna nastava, a sljedeće četiri godine kao predmetna nastava. Struktura predmeta u prva četiri razreda nije se mnogo mijenjala (maternji jezik, matematika, poznavanje prirode i društva, fizičko, likovno i muzičko vaspitanje), dok se u periodu od 5-8 razreda uvodio strani jezik (obično: engleski, njemački, francuski ili ruski), biologija, hemija, fizika, geografija i historija, a u osmom razredu za dječake isprva se izvodio predmet ''Predvojničke obuke'', koji je kasnije zamijenjen kursevima o prvoj pomoći. Za razliku od škola u području srpskohrvatskog jezika, gdje se predavao samo maternji jezik, u školama u SR Sloveniji i SR Makedoniji, se pored maternjeg jezika, obično u petom razredu podučavao srpskohrvatski jezik. U područjima gdje su većinski bile nastanjene nacionalnosti, nastava se, pored srpskohrvatskog organizovala i na tim jezicima (albanski, mađarski, turski, rusinski, italijanski). === Srednje obrazovanje === [[Datoteka:Srednja tehnicka skola.jpg|140px|mini|desno|Srednja tehnička škola u Sarajevu]] Nakon završenih osam razreda osnovne škole, mladi su sticali pravo na obrazovanje u srednjem nivou obrazovanja. Sistem srednjeg obrazovanj doživio je velike promjene od završetka rata. Isprva su postojale klasične gimnazije, te zanatske škole nazvane Škole učenika u privredi (ŠUP), koje su u početku imale težište na praktičnom radu u radionicama, i bile su za razliku od gimnazija osnivane i u manjim općinama. Zanatske škole su trajale 3 godine, te bi se završetkm sticalo zvanje zanatlije u određenom području. Gimnazija je trajala četiri godine i pored klasičnih gimazijskih predmeta, kao [[latinski jezik]] i [[filozofija]], završetak i gimnazijska matura omogućavala je upis na jedan od univerziteta. Osim gimnazija postojale su i tehničke i medicinske četverogodišnje škole, koje su imale težište na tematsku specifičnost struke. Reformom školstva u 80-im godinama uvedeno je tzv. ''Srednjeusmjereno obrazovanje'', čime su praktički programski ukinute gimnazije, smanjen je udjel praktičnog rada u zanatskim obrazovanjima, uvedeni su predmeti ''Marksizam i socijalističko obrazovanje'', te ''Odbrana i zaštita'', koje su pretežno imale ideološku funkciju i usmjeravanje obrazovanja marksističkim idejama, te praktički poluvojnom obukom sa naoružanjem i obaveznim bojevim gađanjem u predmetu ''Odbrana i zaštita''. Slična ideološka područja uvedena su i na fakultetima i visokim školama. === Visoko obrazovanje === {{Univerziteti JUG 22-87}} Nakon stvaranja [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]], na području bivše SFRJ. postojala su dva univerziteta: [[Univerzitet u Zagrebu]] osnovan 1669. i [[Univerzitet u Beogradu]], osnovan 1808. godine.<ref>{{Cite web|url=http://www.bg.ac.rs/sr/univerzitet/istorijat.php|title=Настанак и развој Универзитета|website=www.bg.ac.rs|access-date=19. 6. 2023|archive-date=19. 6. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230619174347/http://www.bg.ac.rs/sr/univerzitet/istorijat.php|url-status=dead}}</ref> Za vrijeme Kraljevine SHS otvoren je [[Univerzitet u Ljubljani]] (1919). Broj studenata u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]] 1939. bio je 21.253, koji su se obrazovali na 30 visokih škola ili univerziteta.<ref name="HS" /><ref name="STAT" /> Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] dolazi do stvaranja novih univerziteta: [[Univerzitet u Sarajevu]] i [[Univerzitet u Skoplju]] (1949), [[Univerzitet u Novom Sadu]] (1960), [[Univerzitet u Nišu]] (1965), [[Univerzitet u Prištini]] (1970), [[Univerzitet umjetnosti u Beogradu]] i [[Univerzitet u Rijeci]] (1973), [[Univerzitet u Splitu]] i [[Univerzitet u Titogradu]] (1974), [[Univerzitet u Banjoj Luci]], [[Univerzitet u Mariboru]] i [[Univerzitet Josipa Juraja Strossmayera u Osijeku]] (1975), [[Univerzitet u Kragujevcu]] i [[Univerzitet u Tuzli]] (1976), [[Univerzitet u Mostaru]] (1977) i [[Univerzitet u Bitoli]] (1979).<ref name="uniej">[[Enciklopedija Jugoslavije]], 2. izdanje, tom 6, članak ''Jugoslavija'', Dio "Nauka", Str. 510&</ref> Osim univerziteta osnovane su mnoge visoke škole, umjetničke akademije i Zagrebu, Prištini i Ljubljani, koje su kasnije pripojene gradskim univerzitetima, te umjetničke i muzičke visoke škole u Novom Sadu i Dubrovniku.<ref name="khs">Katica Marendić: ''Faculties and Academies of Art'', in: ''Yugoslav Survey'' 26 (1985), Heft 4 ({{ISSN|0044-1341}}), str. 85–96.</ref> Tako je broj studenata 1980. godine porastao na 411.175 u 356 institucija visokog obrazovanja.<ref name="HS" /><ref name="STAT" /> Ovakva ekspanzija u visokom školstvu, prourokavala je krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih, pad standarda u studentskom smještaju, manjak obrazovnog kadra, te hiperprodukciju visokoobrazovnanih građana, koji su napuštali državu i emigrirali u inostranstvo. Nizak standard prourokovao je i studentske nemire.<ref name="HS" /> == Religija == {{Glavni|Religija u Jugoslaviji}} [[Datoteka:SvetiSavaChurchBelgrade.jpg|[[Hram Svetog Save]] u Beogradu|140px|mini|desno]] [[Datoteka:Patrijarh Pavle.jpg|[[Patrijarh srpski Pavle]]|140px|mini|desno]] [[Datoteka:Kuharić franjo biskup.jpg|140px|mini|desno|Franjo Kuharić, kardinal i nadbiskup zagrebački]] [[Datoteka:St. Peter's Cathedral, Dakovo.jpg|desno|140px|mini|desno|[[Đakovačka katedrala]], izgrađena 1882. godine]] [[Datoteka:Begova dzamija (1).jpg|desno|140px|mini|desno|[[Begova džamija]] u Sarajevu]] [[Datoteka:Sarajevo Synagogue 02.jpg|desno|140px|mini|desno|[[Aškenaška sinagoga]] u Sarajevu]] Po [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974.|Ustavu SFRJ]] pravo na ispovijedanje religije bilo je zagarantovano.{{efn|name=U174|'''Član 174. Ustava''': ''Ispovedanje vere je slobodno i privatna je stvar čovjeka. Verske zajednice odvojene su od države i slobodne su u vršenju verskih poslova i verskih obreda. Verske zajednice mogu osnivati samo verske škole za spremanje sveštenika. Protivustavna je zloupotreba vere i verske djelatnosti u političke svrhe. Društvena zajednica može materijalno pomagati verske zajednice. Verske zajednice mogu, u granicama određenim zakonom, imati pravo svojine na nepokretnosti.''}} Tri najveće religijske zajednice ([[pravoslavlje]], [[Katoličanstvo]] i [[islam]]) imale su mogućnost obrazovanja vjerskih službenika u vlastitim obrazovnium institucijama. [[Ateizam]] nije bio nametnut, ali je za rukovodeće položaje u općinama i privrednim subjektima, neophodna bila tzv. ''moralno-politička podobnost'', što je ustvari značilo pripadnost [[Savez komunista Jugoslavije|Savezu komunista Jugoslavije]], ili u izuzétnim slučajevim, mišljenje lokalnog Komiteta SK o moralno-političkoj podobnost rukovodioca. Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rat]]a, vjerskim je zajednicama, oduzeta imovima, a preostala imovina je bila uglavnom posjed obrazovnih institucija, te bogomolje, koje su ostale u vlasništvu vjerskih zajednica. Suđenjem nadbiskupu [[Alojzije Stepinac|Alojziju Stepincu]], zahtijevano je da se rimokatolička crkva odvoji od [[Vatikan]]a, što je Stepinac na suđenju odbio. Neke organizacije islamske vjerske zajednice su zabranjene i raspuštene, uglavnom zbog njihovog djelovanja na [[Islamizam|islamističkoj]] osnovi. Samostani i manastiri kršćanskih zajednica nisu dirani, te su nastavili sa radom, kao i mnogobrojne institucije koje su za cilj imale vjersko obrazovanje mladih. U 50-im godinama vjeronauk je sprovođen u školama, a kasnije su organizaciju vjerskog školovanja preuzele vjerske institucije. Po [[Popis stanovništva u FNRJ 1953.|popisu stanovništva iz 1953.]] godine 13% stanovništva se izjasnilo kao ateisti ili bez religije. Najveći procenat ateista bio je u NR Crnoj Gori 31,5%, a najmanji na Kosovu 7,8%. U drugim dijelovima Procenat se kretao između 10-13,5%.<ref name="HS" /><ref>Reinhard Henkel, ''Religions and religius institutions''</ref> Jačanjem države, procenat stanovništva koji se smatrao ateistima je porastao, dok se izbijanjem nacionalnih sukoba, ponovo vratio na poslijeratni broj. ===Pravoslavlje === Po brojnosti, vjerovatno najbrojnija vjerska zajednica. U SFRJ su bile zastupljene tri pravoslavne vjerske zajednice: [[Srpska pravoslavna crkva|Srpska]], [[Makedonska pravoslavna crkva|Makedonska]] osnovana nekanonskim odvajanjem od Srpske pravoslavne crkve 1967. godine i tada nepriznata [[Crnogorska pravoslavna crkva]] koja je registirana kao pravno lice ''Zakonom o pravnom položaju vjerskih zajednica'' iz 1977. godine. Pravoslavna crkva bija je najrasprostranjenija u SR Crnoj Gori, SR Srbiji, SR Makedoniji i SR BiH. ====Srpska pravoslavna crkva ==== {{Glavni|Srpska pravoslavna crkva}} Do [[1967.]] godine i odvajanja [[Makedonska pravoslavna crkva|Makedonske pravoslavne crkve]] [[Srpska pravoslavna crkva]] (SPC) bila je rasprostranjena na prostoru čitave SFRJ. Bila je podijeljena na 35 [[eparhija]], četiri [[Mitropolija|mitroplije]] i na [[Ohridska arhiepiskopija|Ohridsku arhiepiskopiju]] (Makedonsku pravoslavnu crkvu, koja je po tumačenju SPC, autonomna crkva pod jurisdikcijom Srpske pravoslavne crkve.)<ref>[http://poa-info.org/istorija/oharhiep/0001.html Кратка историја на Охридската Архиепископија], Pristupljeno 22. 11. 2016.</ref> Na čelu Srpske pravoslavne crkve, kao njen vrhovni poglavar, nalazi se patrijarh srpski sa titulom ''arhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački i patrijarh srpski''. Zadnji [[patrijarh srpski]] u SFRJ bio je [[Patrijarh srpski Pavle]] izabran 2. decembra 1990. godine.<ref name="pav">{{Cite web |url=http://www.spc.rs/sr/sedamnaestogodisnjica_patrijaraske_sluzbe_patrijarha_srpskog_g_pavla |title=Sedamnaestogodišnjica patrijaraške službe Patrijarha srpskog G. Pavla |access-date=24. 11. 2016 |archive-date=9. 9. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160909183023/http://spc.rs/sr/sedamnaestogodisnjica_patrijaraske_sluzbe_patrijarha_srpskog_g_pavla |url-status=dead }}</ref> Sjedište Srpske pravoslavne crkve bilo je u patrijaršijskom dvoru u [[Beograd]]u. Eparhije su se dalje dijelile na arhijerejska namjesništva, od kojih se svako sastojalo iz nekoliko crkvenih općina. Parohija je bila najmanja jedinica u crkvenoj organizaciji. Broj vjernika Srpske pravoslavne crkve se, po [[Popis stanovništva u SFR Jugoslaviji 1991.|popisu stanovništva 1991.]] godine može procijeniti na oko 9 miliona.{{efn|name=REL1|Na popisima stanovništva u SRFJ nije se popisivala religijska pripadnost. U ovaj broj ulaze veći broj osoba popisanih kao Srbi, Crnogorci, manji dio Albanaca, Makedonaca, te više drugih narodnosti.}} Srpska pravoslavna crkva ima veliki broj hramova i manastira. Među najpoznatije i najznačajnije spadaju: [[Hram Svetog Save|Hram Svetog Save na Vračaru]], [[Saborna crkva u Beogradu]] i [[Crkva Svetog Marka u Beogradu]], manastiri: [[Manastir Hilandar|Hilandar]], [[Manastir Studenica|Studenica]], [[Manastir Žiča|Žiča]], [[Manastir Gračanica|Gračanica]], [[Manastir Visoki Dečani|Visoki Dečani]], [[Manastir Svetih arhangela (Prizren)|Manastir Svetih arhangela]], [[Manastir Sopoćani|Sopoćani]], [[Manastir Pećka patrijaršija|Pećka patrijaršija]], [[Manastir Devič|Devič]], [[Manastir Mileševa|Mileševa]], [[Manastir Ravanica|Ravanica]], [[Manastir Ljubostinja|Ljubostinja]], [[Manastir Ćelije|Ćelije]], [[Manastir Tronoša|Tronoša]], [[Manastir Ostrog|Ostrog]], [[Cetinjski manastir]], [[Manastir Hopovo|Hopovo]], [[Manastir Krušedol|Krušedol]], [[Manastir Vraćevšnica|Vraćevšnica]], [[Manastir Manasija|Manasija]], [[Manastir Đurđevi Stupovi|Đurđevi Stupovi]], [[Manastir Lepavina|Lepavina]], [[Manastir Krka|Krka]], [[Manastir Krupa|Krupa]], [[Manastir Dragović|Dragović]], [[Manastir Banjska|Banjska]], [[Manastir Piva|Piva]], [[Manastir Savina|Savina]], [[Manastir Soko|Soko]], [[Manastir Gornjak|Gornjak]], [[Manastir Vitovnica|Vitovnica]], [[Manastir Radovašnica|Radovašnica]], [[Manastir Tavna|Tavna]], [[Manastir Moštanica|Moštanica]], [[Manastir Dobrun|Dobrun]], [[Manastir Ozren|Ozren]], [[Manastir Žitomislić|Žitomislić]], [[Manastir Liplje|Liplje]], [[Manastir Lomnica|Lomnica]], [[Manastir Papraća|Papraća]], [[Manastir Rmanj|Rmanj]], [[Manastir Vozuća|Vozuća]]. SPC je u SFRJ imala šest većih obrazovnih institucija, koje su se nalazile u SR Srbiji, SR BiH i SR Hrvatskoj, kao i više srednjih škola. ==== Makedonska pravoslavna crkva==== {{Glavni|Makedonska pravoslavna crkva}} Makedonska pravoslavna crkva osnovana je nekanonskim odvajanjem od [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]], 1967. godine. Djelokrug Crkve bio je uglavnom na području SR Makedonije. Podijeljena je bila na 11 eparhija, od kojih su tri eparhije u inostranstvu. Prvi arhiepiskop je bio [[Dositej Stojković]], a u vrijeme raspada zemlje [[arhiepiskop]] [[Gavril Milošev]].<ref name="MPS">[http://www.mpc.org.mk/ Službena stranica Makedonske pravoslavne crkve] {{Simboli jezika|mk}}{{Simboli jezika|en}}</ref> Poznatiji manastiri i crkve su: [[Manastir Svetog Andreje na Treski]], [[Varoški manastir]], [[Veljuški manastir]], [[Manastir Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu]], [[Manastir Sveti Ilija Gornji]], [[Karpinski manastir]], [[Manastir Konče]], [[Kučeviški manastir]], [[Manastir Lesnovo]], [[Manastir Vodoča]], [[Manastir Zabel]], [[Manastir Zrze]], [[Manastir Lešok]], [[Manastir Presvete Bogorodice u selu Matejče]], [[Manastir Rajčica]], [[Manastir Svete Bogorodice Prečiste]], [[Manastir Sveti Jovan Bigorski]], [[Manastir Svetog Nauma]], [[Manastir svetog Pantelejmona u selu Gornji Nerezi]], [[Manastir Treskavac (Prilep)]], [[Markov manastir]], [[Manastir Uspenja Presvete Bogorodice u selu Matki]], [[Manastir Sveti Nikita]], [[Osogovski manastir]], [[Pološki manastir]], [[Porečki manastir]], [[Manastir Svetog Nikole Psači]], [[Slivnički manastir]], [[Crkva Bogorodice Perivlepte]], [[Crkva svete Sofije (Ohrid)]], [[Crkva Sveti Jovan Kaneo]], [[Crkva Svetog Đorđa u Kurbinovu]], [[Crkva Svetog Klimenta]], [[Šiševski manastir]], [[Samostan Sv. Andrije u Tresku]]. === Katoličanstvo === Katolička crkva je bila po brojnosti druga u Jugoslaviji. Većina pripadnika rimokatoličke vjere živjela je u SR Sloveniji, SR Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, a manji dio u SR Srbiji, SR Crnoj Gori i SR Makedoniji. Uprava Crkve bila je podijeljena na nadbiskupije, koje su dalje bile podijeljene na metropolije i biskupije, a dalje na arhiđakonate, dekanata i župe, kao crkvene općine najmanje jedinice katoličke crkve. Broj katolika se, po [[Popis stanovništva u SFR Jugoslaviji 1991.|popisu stanovništva 1991.]] godine može procijeniti na oko 6-7 miliona.{{efn|name=REL2|Na popisima stanovništva u SRFJ nije se popisivala religijska pripadnost. U ovaj broj ulaze veći broj osoba popisanih kao Hrvati, Slovenci, manji dio Albanaca, Mađara i Makedonaca, te više drugih narodnosti.}} Katolička crkva obrazovala je svećenike u više srednjih škola ([[Franjevačka klasična gimnazija u Visokom]], [[Franjevačka klasična gimnazija u Sinju]], [[Franjevačka klasična gimnazija u Splitu]], [[Nadbiskupsko sjemenište u Splitu]]), te na bogoslovnim fakultetima: [[Katolički bogoslovni fakultet u Đakovu]], [[Franjevačka teologija u Makarskoj]], [[Katolički bogoslovni fakultet u Zagrebu]], [[Vrhbosansko bogoslovno sjemenište u Sarajevu]]. Na području Jugoslavije djelovali su uglavnom redovi: [[Franjevci]], [[Dominikanci]], [[Benediktinci]], [[Cisterciti]], [[Trapisti]], [[Isusovci]], [[Salezijanci]] i drugi. Pored [[Zagrebačke katedrala|Zagrebačka katedrala]], najveće katedrale u Jugoslaviji, poznatije su još [[Splitska katedrala]], kao najstarija katedrala na svijetu, [[Đakovačka katedrala]], [[Trogirska katedrala]], [[Kotorska katedrala]], [[Katedrala Srca Isusova|Katedrala Srca Isusova u Sarajevu]], [[Katedrala svetog Bonaventure]] u [[Banja Luka|Banjoj Luci]], [[Katedrala Marije Majke Crkve u Mostaru]], [[Katedrala sv. Nikole u Ljubljani]], [[Katedrala Ivana Krstitelja u Mariboru]], [[Katedrala Blažene Djevice Marije u Beogradu]] i [[Katedrala Presveto srce Isusovo u Skopju]]. Poznatiji samostani su: [[Franjevački samostan u Fojnici]], [[Kraljeva Sutjeska (franjevački samostan)|Franjevački samostan i crkva sv. Ivana Krstitelja u Kraljevoj Sutjesci]], [[Franjevački samostan i crkva sv. Marije u Srebrenici]], [[Franjevački samostan i crkva sv. Marije u Jajcu]], [[Samostan i župa Uznesenja Marijina (Rama- Šćit)]], [[Franjevački samostan Gorica]] kod [[Livno|Livna]], [[Franjevački samostan Uzvišenja sv. Križa i svetište sv. Nikole Tavelića u Sarajevu]], [[Franjevački samostan sv. Pavla u Nedžarićima]], [[Franjevački samostan sv. Luke u Jajcu]], [[Franjevački samostan Svetog Ante na Bistriku]], [[Franjevački samostan i crkva sv. Marije u Zvorniku]], [[Franjevački samostan u Subotici]], [[Franjevačka crkva i samostan sv. Ante na Poljudu]], [[Franjevački samostan i crkva na Kaptolu]] u Zagrebu, [[Franjevački samostan i crkva sv. Antuna Padovanskog u Koprivnici]], [[Franjevački samostan i crkva sv. Dujma u Kraju]], [[Franjevački samostan i crkva sv. Pavla na Visovcu]], [[Franjevački samostan i crkva u Bjelovaru]], [[Franjevački samostan i crkva u Dubrovniku]], [[Franjevački samostan na Košljunu]], [[Franjevački samostan u Rovinju]], [[Samostan Gospe od Anđela u Orebiću]], [[Samostan i crkva sv. Antuna u Puli]], [[Samostan i crkva sv. Franje u Puli]], [[Samostan sv. Franje Asiškog u Zadru]], [[Samostan sv. Jeronima u Ugljanu]], [[Samostan sv. Pavla Pustinjaka na Školjiću]], [[Samostan i crkva sv. Jurja kod Perasta]], [[Samostan i crkva sv. Antuna u Perastu]], [[Samostan Svetog Ivana Krstitelja i Antuna u Zemunu]], [[Samostan svetog Juraja u Novom Sadu]], [[Franjevački samostan u Subotici]]. Katolička crkva imala je svoju izdavačku kuću i izdavala je nekoliko časopisa i novina: [[Glas Koncila]],<ref>[http://www.glas-koncila.hr/ Službena stranica Glasa Koncila]</ref> [[Mali koncil]], [[Blagovijest (časopis)]], [[Veritas]], [[Naša ognjišta]], [[MI]], [[Crkva na kamenu]]. U organizaciji katoličke crkve djelovale su i samostalne dobrotvorne organizacije kao [[Caritas]]. [[Kardinal]]i u Jugoslaviji bili su: [[Franjo Kuharić]], [[Franjo Šeper]] i [[Alojzije Stepinac]]. === Islam === [[Datoteka:Suleimania Mosque.JPG|mini|desno|275px|Šarena (Sulejmanija) džamija u Travniku]] Pripadnici [[islam]]ske vjere, naseljavali su područja u [[SR Bosna i Hercegovina|SR Bosni i Hercegovini]], [[SAP Kosovo|SAP Kosovu]], [[SR Srbija|SR Srbiji]], i djelomično u [[SR Makedonija|SR Makedoniji]]. Islamskoj religiji pripadali su najvećim dijelom [[Muslimani (narod)|Muslimani]]{{efn|name=MUS|}}, jednim dijelom [[Makedonci]], [[Crnogorci]], [[Albanci]], i [[Turci]], te nekoliko manje brojnih narodnosti kao [[Goranci]], [[Torbeši]] i [[Pomaci]]. Manje zajednice formirane su i u drugim republikama, ali je formiranje bilo uslovljeno ekonomskim migracijama. Zajednicom je upravljala [[Islamska zajednica Jugoslavije]], koja je osnovana 1947. godine<ref name="PES">[http://pescanik.net/muslimani-i-raspad-sfrj/ Muslimani i raspad SFRJ, Srđan Barišić na pescanik.net]</ref> [[Reisul-ulema]] i Vrhovni sabor Islamske zajednice nalazili su se u Sarajevu, kao i Vrhovno islamsko starješinstvo. Vrhovni sabor činili su delegati republičkih sabora smještenih u Sarajevu (za republike SR Bosnu i Hercegovinu, SR Hrvatsku i SR Sloveniju), Prištini (SR Srbija), Titogradu (SR Crna Gora) i Skoplju (SR Makedonija).<ref name="PES"/> Središte obrazovanja vjerskih službenika bio je [[Fakultet islamskih nauka]] u Sarajevu, osnovan 1977. godine.<ref name="ISL">[http://www.fin.unsa.ba/index.php/fakultetlink/o-fakultetu-islamskih-nauka Službena stranica Fakulteta islamskih nauka u Sarajevu]</ref> === Ostale religije=== Zastupljenost drugih religija u Jugoslaviji, bila je brojčano zanemarljiva. Pripadnici [[Judaizam|jevrejske]] vjere, bili su zbog progona i [[holokaust]]a na području SR Hrvatske i SR Bosne i Hercegovine za vrijeme Drugog svjetskog rata malobrojni, kao i pripadnici [[Protestantizam|protestanskih]] grupa. koje su uglavnom bile zastupljene u SR Sloveniji i dijelu SR Hrvatske. == Demografija == {{Glavni|Demografija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije}} === Nacionalni sastav === Po petom [[Popis stanovništva u Jugoslaviji 1981.|popisu stanovništva 1981. godine]] u SFRJ je živjelo 22.424.711 stanovnika, sa prosječnom gustoćom naseljenosi od 88 stanovnika/m<sup>2</sup>. Najbrojniji narod bili su [[Srbi]] 36,3%, zatim [[Hrvati]] 19,7%, [[Muslimani (narod)|Muslimani]]{{efn|name=MUS|Naziv Muslimani za narod koristio se u SFRJ od 1974. godine. Od 1992. godine u Bosni i Hercegovini je prihvaćen naziv [[Bošnjaci]]. Neke druge bivše republike SFRJ su taj naziv zadržali, a neki zamijenili imenom Bošnjaci ili ga potpuno ukinuli iz zakonskih akata i popisnih formulara.}} 8,9%, [[Slovenci]] 7,8%, [[Albanci]] 7,7%, [[Makedonci]] 6,0%, [[Jugoslaveni]] 5,4%, [[Crnogorci]] 2,6%, [[Mađari]] 1,9%, [[Romi]] 0,7%, [[Turci]] 0,5%, [[Slovaci]] 0,4%, [[Rumuni]] 0,2%, [[Bugari]] 0,2% i drugi.<ref>{{cite book| last=Feldbauer| first=Božidar| year=1988| title=Atlas svijeta| publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]| isbn=8670530041|location=Zagreb|ref=harv}}</ref><ref name="SZS"/>. Slijedeći [[Popis stanovništva u Jugoslaviji 1991.|popis iz 1991.]] nije zvanično priznat, te je u otcijepljenim republikama ponovljen, a po njemu je broj stanovnika porastao na 23.528.230.<ref name="SZS">[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine, za teritorijalnu organizaciju, općine i pripadajuća naseljena mjesta 1991. godine.]</ref> Po odlukama Drugog zasjedanja AVNOJ-a, od 1943. godine u SFRJ je bilo pet konstitutivnih naroda, a od 1974. godine pridodavanjem [[Muslimani (narod)|Muslimana]]{{efn|name=MUS|}} šest: [[Srbi]], [[Hrvati]], [[Muslimani (narod)|Muslimani]], [[Slovenci]], [[Makedonci]] i [[Crnogorci]], te 26 nacionalnosti: [[Albanci]], [[Austrijanci]], [[Bugari]], [[Bunjevci]], [[Česi]], [[Egipćani]], [[Grci]], [[Italijani]], [[Mađari]], [[Nijemci]], [[Poljaci]], [[Romi]], [[Rumuni]], [[Rusi]], [[Rusini]], [[Slovaci]], [[Šokci]], [[Turci]], [[Ukrajinci]], [[Vlasi]], [[Židovi]].<ref name="SZS"/> {{Nacionalni sastav SFRJ}} === Jezičko pitanje === U Jugoslaviji nije bilo savezno definisanog zvaničnog jezika.<ref name="4J">Leksikonska natuknica ''Narodna skupština ─ Savezna.'', dio ''Stalne komisije Savezne narodne skupštine'' '''u''': Ružić, Silvio (ur.) ''Priručni privredni leksikon'', 1. izd., »Privreda«, Zagreb, 1962., str. 228. {{Citat4|b) četiri komisije za utvrđivanje autentičnosti tekstova materijala Skupštine na jezicima na kojima nisu bili podnijeti: za srpski, hrvatski, slovenski i makedonski jezik.}}</ref> Određivanje službenih jezika bilo je u nadležnosti socijalističkih republika i socijalističkih autonomnih pokrajina, odnosno njihovih skupština, koje su donosile njihove ustave. U SR Srbiji zvanični se jezik zvao [[srpskohrvatski]] do kraja socijalističkog razdoblja. U SAP Kosovu je pored srpskohrvatskog zvanični jezik bio [[albanski jezik]], a u školskom sistemu i [[turski jezik]]. U SAP Vojvodini su, pored srpskohrvatskog, zvanični bili [[mađarski jezik|mađarski]], hrvatskosrpski, [[slovački jezik|slovački]], [[rumunski jezik|rumunski]] i [[rusinski jezik|rusinski]]. Srbija poslije socijalističkog razdoblja zadržava srpskohrvatski kao zvanični sve do Ustava iz [[2006]]. godine. U SR Crnoj Gori je zvanični jezik bio srpskohrvatski jezik ijekavskog izgovora. U SR Bosni i Hercegovini je zvanični jezik bio srpskohrvatski odnosno hrvatskosrpski jezik ijekavskog izgovora.<ref name="Geršković"/> U SR Sloveniji su pored slovenskog zvaničan status u pojedinim općinama imali [[mađarski jezik|mađarski]] i [[italijanski jezik|italijanski]]. U SR Makedoniji [[Makedonski jezik|makedonski]] je bio službeni jezik<ref>{{Cite web |url=http://www.cecl.gr/RigasNetwork/databank/REPORTS/r1/Fyrom_R1_Cvetkovski.html |title=Ustavna historija Makedonije |access-date=8. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327060707/http://www.cecl.gr/RigasNetwork/databank/REPORTS/r1/Fyrom_R1_Cvetkovski.html |archive-date=27. 3. 2008 |url-status=dead }}</ref>, ali pored makedonskom, [[albanski jezik|albanski]],<ref name="Ada">Spasov, Ljudmil; Arizankovska, Lidija. ''Hierarhizacija jezikov v Republiki Makedoniji in Republiki Sloveniji glede na jezikovno politiko Evropske unije'', [http://www.centerslo.net/files/File/simpozij/sim20/spasov.pdf (161-169.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918020414/http://www.centerslo.net/files/File/simpozij/sim20/spasov.pdf |date=18. 9. 2010 }} '''U''': Vidovič-Muha, Ada. (ur.) ''Slovenski knjižni jezik – aktualna vprašanja in zgodovinske izkušnje : ob 450-letnici izida prve slovenske knjige'', Zbirka »Obdobja – metode in zvrsti« (vol. 20, ISSN 1408-211X), Center za slovenščino kot drugi/tuji jezik pri Oddelku za slovenistiko Filozofske fakultete Univerze v Ljubljani, Ljubljana, 2003., {{ISBN|961-237-057-5}}, {{COBISS.SI|125833984}}, [http://books.google.hr/books?lr=&cd=17&id=s5kYAQAAIAAJ&q=SR+Makedonije str. 163., 164.] {{Citat4|''Prvi člen ''Ustave SR Makedonije'' (''Ustav na SRM'', 1974) je SRM definiral kot nacionalno državo makedonskega naroda ter albanske in turške narodnosti v njej. V členih 220 in 222 je bilo zapisano, da ljudje lahko prosto uporabljajo svoj jezik in pisavo za izražanje in razvijanje svoje kulture. …}}</ref> i [[turski jezik|turski]]<ref name="Ada"/> su se također koristili u školskom sistemu, te kulturnih potreba.<ref name="Ada"/> U SR Makedoniji se u školskom sistemu podučavao i [[srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski]]. U SR Hrvatskoj je do [[1953]]/[[1954]]. zvaničan jezik u školskom sistemu bio hrvatski, poslije hrvatskosrpski, a od [[1972]]. hrvatski ili srpski. Od [[9. novembar|9. novembra]] [[1990]]. zvaničan jezik je hrvatski. U ostaloj društvenoj praksi hrvatski kao zvaničan naziv službenog jezika SRH ostaje do Ustava SFRJ iz [[1963]].<ref name="4J"/> U Ustavu SR Hrvatske kao zvaničan naziv jezika od [[1972]]. se pojavljuje hrvatski književni jezik koji se zvao i hrvatski ili srpski. Srpskohrvatski se zvanično koristio od Ustava SFRJ iz [[1963]]. do Ustava SFRJ [[1974]]. u vojnim jedinicama JNA koje su bile stacionirane u SR Hrvatskoj i kod onog dijela stanovništva koje je preferiralo zvaničan jezik SR Srbije. U ostalim oblastima života primjena srpskohrvatskog zvanično prestaje amandmanom na Ustav SR Hrvatske [[1972]]. Tako Ustav SR BiH navodi kao jezik ''srpskohrvatski odnosno hrvatskosrpski jezik ijekavskog izgovora.<ref name="Geršković">Geršković, Leon; Đokić, Aleksandar; Ivanović, Branislav; Marković, Mileta; Misajlovski, Vasko; Šinkovec, Borut; Petković, Svetomir; Milinić, Obrad; Stanojević, Novak; Kršul, Ivan. ''Ustavi i ustavni zakoni : tekstovi Ustava i ustavnih zakona : osnovne karakteristike novog ustavnog sistema'' (Informatorovi priručnici), knj. 1. i 2., Informator, Zagreb, 1974., [http://books.google.com/books?id=4wgNAQAAIAAJ&q=ijekavskog str. 70.,] {{COBISS.BH|3400193}}</ref> == Kultura == {{Glavni|Kultura u Jugoslaviji}} Razvoj kulture u SFRJ okarakterisan je političkim razvojem zemlje. Nakon završetka Drugog svjetskog rata, kulturni temelji zasnovani su na [[Socrealizam|socrealizmu]] i većina stvaralaca u književnosti, slikarstvu, muzici i drugim kulturnim ograncima stvara djela tematski povezana sa zbivanjima iz Narodnooslobodilačke borbe, kiparstvo i slikarstvo se oslanja na ratne motive, dok su literarna djela u skladu sa istim temama. Poznatiji autori iz tog vremena su [[Vladimir Nazor]], [[Božidar Jakac]], [[Prežihov Voranc]], [[Branko Ćopić]], [[Dobrica Ćosić]], [[Vladimir Desnica]], [[Oskar Davičo]], [[Vasko Popa]], [[Skender Kulenović]]. Osim njih, glavni kulturni stvaraoci ostaju i dalje [[Ivo Andrić]] i [[Miroslav Krleža]], koji nastavljaju sa svojim stilskim radom i u SFRJ. Djela većina autora naslanja se na sovjetsku tradiciju i političku obojenost kulture. Važan uticaj na kulturu imalo je Ministarstvo za kulturu SFRJ, koje je zapravo predstavljalo organ cenzure sa pravom odluke o zabrani kulturnih djela. Raskidom sa SSSR u vrijeme Rezolucije informbiroa, dolazi do otvaranja jugoslavenske kulture u drugim pravcima. Liberalizacijom društva dolazi do praktičke kulturne slobode izražavanja, a s vremena na vrijeme, pod uticajem partijskih struktura ([[KPJ]] i [[SUBNOR]]) dolazi do zabrane knjiga, filmova te zatvaranja politički nepodobnih stvaralaca. === Akademije nauka i umjetnosti === Nakon završetka Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji su postojale tri akademije nauka i umjetnosti: [[Srpska akademija nauka i umetnosti]] (SANU) sa sjedištem u Beogradu, [[Jugoslavenska akademija znanosti i umjenosti]] (JAZU) u Zagrebu i [[Slovenska akademija znanosti in umetnosti]] (SAZU). U Sarajevu se 22. juna 1966. godine osniva [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANU BiH), a njen prvi predsjednik je postao [[Vaso Butozan]]. Sljedeće godine 22. februara u Skoplju osniva se [[Makedonska akademija nauka i umjetnosti]] sa predsjednikom [[Blažo Koneski|Blažom Koneskijem]]. Posebnim republičkim zakonom u SR Crnoj Gori je 10. marta 1976. godine osnovana [[Crnogorska akademija nauka i umjetnosti]], sa prvim predsjednikom [[Branko Pavičević|Brankom Pavičevićem]]. [[Akademija nauka i umjetnosti Kosova]] osnovana je 18. aprila 1978, a [[Vojvođanska akademija nauka i umetnosti]] osnovana je 14. decembra 1979. i za predsjednika je izabran [[Bogoljub Stanović]].<ref name="Bajec" /> === Književnost === {{Glavni|Književnost u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Stevan Kragujevic, Ivo Andric u svom domu 2.JPG|thumb|desno|200px|Ivo Andrić, jedini jugoslavenski književnik dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost.]]]] U decembru 1944. godine u Begradu je osnovano [[Državno-izdavačko preduzeće Prosveta]], koje je prvo objavilo Andrićevu ''[[Na Drini ćuprija|Na Drini ćupriju]]''. Uskoro se obnovio [[Nolit]], pod imenom ''Novo pokolenje'', te izdavačko preduzeće [[Kultura (firma)|Kultura]]. U Novom Sadu rad obnavlja [[Matica Srpska]], u Sarajevu izlaze prve knjige novoosnovanog izdavača [[Svjetlost (firma)|Svjetlost]] u Zagrebu [[Naprijed]] i [[Zakladni zavod Hrvatske]], u Ljubljani [[Državna založba Slovenije]] i [[Cankarjeva založba]], u Skoplju [[Kočo Racin (firma)|Kočo Racin]], na Cetinju [[Narodna knjiga]]. Tako je 1950. godine broj objavljenih naslova bio 4.371. a ukupan tiraž 29.768.321.<ref name="Bajec" /> Od 17-19. novembra 1946. godine održan je u Beogradu [[Prvi kongres Saveza književnika Jugoslavije|Prvi kongres]] [[Savez književnika Jugoslavije|Saveza književnika Jugoslavije]], gdje je je za predsjednika izabran [[Ivo Andrić]], a za potpredsjednike: [[Oton Župančić]], [[Miroslav Krleža]], [[Isidora Sekulić]], [[Radoslav Zogović]], [[Isak Samokovlija]] i [[Blažo Koneski]].<ref name="Bajec" /> Najznačajniji jugoslavenski pisac bio je [[Ivo Andrić]], koji se nakon povratka iz [[Treći rajh|nacističke Njemačke]] sa mjesta jugoslavenskog ambasadora, dobrovoljno povlači u izolaciju i stvara svoja najbolja djela: ''[[Na Drini ćuprija]]'', ''[[Gospođica]]'', ''[[Travnička hronika]]'' i druga djela. Mada se pridružuje Komunističkoj partiji, njegova djela ostaju historijski vezana uglavnom na zbivanja u Bosni i Hercegovini i djelomično Srbiji. Drugi značajniji pisac bio je hrvatski književnik [[Miroslav Krleža]], koji se također politički angažira, ali mu djela ostaju tematski na ranijim radovima historije hrvatskog društva i događanjima za vrijeme Prvog svjetskog rata. Najobjavljeniji autor postao je ubrzo bosanskohercegovački književnik [[Branko Ćopić]], koji osim knjiga za djecu i omladinu stvara i kritičke romane o dešavanjima u SFRJ: ''[[Osma ofanziva]]'' i ''[[Prolom]]'', djela koji govore o ratnim i poratnim godinama, te sukobima nastalim političkim podjelama u društvu. Nakon povratka iz egzila [[Miloš Crnjanski]] nastavlja svoje poetsko djelo, a šezdesetih se godina profilira srbijanski književnik [[Dobrica Ćosić]], učesnik NOB-a i bliski suradnik Josipa Broza, stvarajući djela o ratu, te raskolu srpskog stanovništva za vrijeme rata. U kasnijim djelima, polako se odmiče od političke linije, te postaje disident, koji u svojim djelima kritizira razvoj jednopartijskog sistema. Značajniji pisci tog vremena su: [[Izet Sarajlić]], [[Borislav Pekić]], [[Aleksandar Tišma]], [[Vladan Desnica]], [[Skender Kulenović]], [[Meša Selimović]], [[Miodrag Bulatović]], [[Ranko Marinković]], [[Slavko Goldstein]], [[Ivan Aralica]], [[Zvonimir Balog]], [[Vjenceslav Novak]], [[Ahmet Hromadžić]], [[Goran Tribuson]], [[Slavenka Drakulić]], [[Desanka Maksimović]], [[Miroslav Antić]], [[Oskar Davičo]], [[Danilo Kiš]], [[Dževad Karahasan]], [[Miljenko Jergović]], [[Isak Samokovlija]], [[Abdulah Sidran]], [[Matija Bećković]], [[Tone Seliškar]], [[Edvard Kocbek]], [[Momčilo Kapor]], [[Prežihov Voranc]]. Tokom 1961. godine u [[Struga|Strugi]] započinje međunarodna pjesnička manifestacija [[Struške večeri poezije]], a od tada se dodjeljivala nagrada [[Zlatni vijenac Struških večeri poezije]].<ref name="Bajec" /> === Slikarstvo === {{Glavni|Slikarstvo u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Ivan Generalic.jpg|180px|mini|desno|Ivan Generalić, jugoslavenski i hrvatski slikar naive]] U prvim godinama nakon kraja rata od likovnih se umjetnika tražilo da budu aktivni činilac društveno-političke borbe za ostvarivanje socijalizma, što je dovelo do reorganizacije umjetničkog života i osnivanja republičkih udruženja likovnih umjetnika. Tako je u Beogradu krajem 1944. godine obnovljeno [[Udruženje likovnih umetnika Srbije]] (ULUS), sljedeće godine u Zagrebu [[Udruženje likovnih umjetnika Hrvatske]] (ULUH), [[Društvo slovenskih upodabljajočih umetnikov]] (DSUU) u Skoplju [[Društvo likovnih umjetnika Makedonije]] ({{jez-mk|Друштво на ликовните уметници на Македонија}}) (DLUM) i u Sarajevu [[Udruženje likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine]] (ULUBiH), dok je u [[Cetinje|Cetinju]] [[Udruženje likovnih umjetnika Crne Gore]] (ULUCG), osnovano 1946. Jedinstveni koordinacijski organ umjetničkih udruženja [[Savez likovnih umjetnika Jugoslavije]] (SLUJ), osnovan je u Zagrebu 1947. godine, a pva izložba SLUJ-a održana je u Ljubljani 1949. godine.<ref name="Bajec"/> Nakon poratnog razboblja jugoslavenski slikari se polako odmiču od standarda socrealizma, te se u većim centrima stvaraju umjetničke kolonije sa slikarima različitih stilskih opredjeljenja. U SR Hrvatskoj se razvija tzv. [[Naiva|naivno slikarstvo]] sa predstavnicima [[Ivan Generalić|Ivanom]] i [[Josip Generalić|Josipom Generalićem]], [[Ivan Rabuzin|Ivanom Rabuzinom]], [[Franjo Mraz|Franjom Mrazom]], [[Ivan Lacković Croata|Ivanom Lackovićem]] koji u svojim djelima na specifičan način, uglavnom jarkim bojama i neproporcionalošću perspektive i likova naglašavaju život na selu. U [[Novi Sad|Novom Sadu]] u [[Petrovaradinska tvrđava|Petrovaradinskoj tvrđavi]] osniva se slikarska kolonija sa slikarima [[Jovan Bikicki|Jovanom Bikickijem]], grafičarima [[Ankica Oprešnik|Ankicom Oprešnik]], [[Milan Kerac|Milanom Kercom]] i [[Boško Petrović|Boškom Petrović]]. Pored postojećih obrazovnih institucija: [[Fakultet likovnih umetnosti Univerziteta umetnosti u Beogradu|Akademije likovnih umjetnosti u Beogradu]] i [[Akademija likovnih umjetnosti u Zagrebu|Akademije likovnih umjetnosti u Zagrebu]] otvaraju se [[Akademija za likovno umetnost in oblikovanje v Ljubljani]] 1945., [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu]] 1972. godine, [[Akademija likovnih umjetnosti u Skoplju]], [[Fakultet likovnih umjetnosti na Cetinju]] 1988. Poznatiji [[Spisak jugoslavenskih slikara|jugoslavenski slikari]] bili su: grafičar [[Safet Zec]], [[Karlo Afan de Rivera]], [[Vojo Dimitrijević]], [[Lazar Drljača]], [[Dževad Hozo]], [[Momčilo Kapor]], [[Radovan Kragulj]], [[Fuad Kasumović (slikar)|Fuad Kasumović]], [[Bekir Misirlić]], [[Ismet Mujezinović]], [[Salim Obralić]], [[Ljubomir Perčinlić]], [[Ivo Šeremet]], [[Albert Alcalay]], [[Augusto Černigoj]], [[Eva Fischer]], [[Sava Sekulić]], [[Milena Usenik]]. === Muzika === {{Glavni|Muzika u Jugoslaviji}} Kao i u svim kulturnim poljima, muzika se nakon završetka Drugog svjetskog rata razvija u revolucionarnom, partizanskom pravcu. Većina djela su posvećena revolucionarnim tekovinama ili se na osnovu narodnih pjesama stvaraju prigodne stilski dorađene pjesme, u kojima se opjeva borba partizana, komunistička partija i predsjednik Jugoslavije. Stilski, muzika tog perioda može se podijeliti na: narodnu, starogradsku, pop, rock i klasičnu muziku, s tim da se takozvana revolucionarna muzika prožima svim tim stilovima. ==== Narodna muzika ==== {{Glavni|Narodna muzika u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji}} [[Datoteka:Tanec folk ensemble Macedonia 1.jpg|thumb|desno|300px|A traditional oro in the Republic of Macedonia|Narodno kolo (oro) iz Makedonije.]] Muzički stilovi narodne muzike su oblikovani etnološkom raznolikošću Jugoslavije, doprinoseći kulturnom bogatstvu te zemlje. U Crnoj Gori, dijelovima Srbije i Hercegovini najznačajniji oblici izražavanja u narodnoj muzici su [[guslar]]i i [[ganga]]. U Bosni i Hercegovini najpopularnija je [[sevdalinka]], a najpoznatiji predstavnici ove vrste narodne muzike bili su: [[Safet Isović]], [[Zaim Imamović]], [[Beba Selimović]], [[Zehra Deović]], [[Nedžad Salković]], [[Emina Zečaj]] i drugi. Sevdalinka je bila popularna u skoro svim jugoslavenskim republikama, a posebno u Srbiji. Neki od najznačajnijih pjevača i svirača koji su došli iz Srbije u Sarajevo i tamo napravili uspješne muzičke karijere su [[Nada Mamula]], te braća [[Jovica Petković]] i [[Ratomir Petković]] i drugi. U Slavoniji i Vojvodini su najpopularniji [[Bećarac|bećarci]] i bunjevačka muzika predstavljeni izvedbama [[Zvonko Bogdan|Zvonka Bogdana]] uz pratnju orkestra [[Janika Balaž|Janike Balaža]], te [[Vera Svoboda]], [[Kićo Slabinac]] i drugi. U Srbiji i BiH veoma su popularna razna [[Kolo|kola]] kao i u Makedoniji (oro), koje su najbolje izvodili [[Ismet Alajbegović Šerbo]], te nekadašnja "prva harmonika Jugoslavije" [[Radojka Živković]], [[Ljubiša Pavković]] i drugi. Slovenija je poznata po [[polka]]ma koje je najbolje popularisao [[Slavko Avsenik]], vjerovatno najuspješniji jugoslavenski muzičar i predstavnik na međunarodnom nivou. Slovenija je također poznata po valcerima i popevkama, a u [[Hrvatsko zagorje|Hrvatskom zagorju]] i [[Međimurje|Međimurju]] popularne su kajkavske popevke. Srbija je poznata po dobrim pjevačima narodne muzike poput: [[Milorad Todorović]], [[Predrag Gojković Cune|Predrag Gojković]], [[Šaban Šaulić]], [[Predrag Živković Tozovac]], [[Miroslav Ilić]], [[Lepa Lukić]], [[Toma Zdravković]] i drugi. Iz Srbije dolazi i [[Šaban Bajramović]] najznačajniji izvođač romske muzike, kao i Esma Redžepova i [[Muharem Serbezovski]] iz Makedonije. Makedonija je poznata po bogatoj narodnoj muzici prepoznatljivoj po lijepim melodijama, nepravilnim ritmovima i visokoj virtuoznosti prilikom izvođenja narodnih igara poput: lesnoto (u 7/8 ritmu), oro, čoček. Najznačajniji pjevači i instrumentalisti iz Makedonije su: [[Esma Redžepova]], [[Aleksandar Sarievski]], [[Kočani Orkestar]], [[Jonče Hristovski]], [[Dobri Stavrevski]] te duet [[Selimova-Želčeski (duet)|Selimova-Želčeski]] i mnogi drugi. Makedonski plesni ansambl [[Tanec (plesni ansambl)|Tanec]] je najbolji predstavnik ove vrste muzike i plesa iz vremena SFRJ, a održali su više od 3500 nastupa širom Jugoslavije i svijeta. Narodna muzika je zastupljena i u horskim sastavima, kao i u dalmatinskim klapama. Poznatiji horovi su bili [[Ladarice (vokalni ansambl)|Ladarice]], koje su osnovali braća [[Zlatko Potočnik|Zlatko]] i [[Božo Potočnik]], te [[Klapa Trogir]], a poznatiji muzičar klapskog pjevanja bio je [[Igor Brešan]]. Stilski iskorak u narodnoj muzici bila je tzv. stagoradska muzika, a najpoznatije mjesto za izvođenje ove vrste narodne muzike je beogradska [[Skadarlija]]. ==== Pop i rock muzika ==== {{Glavni|Pop i rock muzika u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji}} Pod utjecajem pop i rock muzike koja je dolazila iz SAD-a i Zapadne Evrope tokom kasnih 1940-ih, 1950-ih i 1960-ih, u Jugoslaviji se ubrzo pojavljuju pjevači i muzičke grupe koje su u početku oponašale novi muzički stil. Uz promjene u muzici slijedile su promjene u odijevanju, frizurama i ponašanju. Prvi značajni pjevač [[Pop-muzika|pop muzike]] u Jugoslaviji bio je [[Ivo Robić]], koji je ostvario značajne uspjehe i u inostranstvu. Zahvaljujući njemu koji je uvjerio svog muzičkog agenta [[Bert Kaempfert|Berta Kaempferta]] britanska rock grupa [[The Beatles]] je dobila prvu šansu da u [[Hamburg]]u svira na prvoj ploči tada popularnog [[Tony Sheridan]]a. Krajem 1950-ih slijedio je [[Đorđe Marjanović]] koji je nakon svojih koncertnih nastupa postao prva prava jugoslavenska zvijezda u pop muzici. Bio je popularan i u [[SSSR]]-u, gdje je bio nagrađen [[Komsomol]] nagradom ''Ruskog saveza komunističke omladine'' zbog "jačanja prijateljskih veza između sovjetske i jugoslavenske omladine." Od pop pjevačica najuspješnije su bile [[Lola Novaković]], [[Tereza Kesovija]], a malo kasnije i [[Josipa Lisac]]. Jugoslavenska rokenrol scena počela je da se pojavljuje 1950-ih pod utjecajem klasičnih rokenrol i rockabilly izvođača kao što su: [[Elvis Presley]], [[Chuck Berry]], [[Bill Haley]], [[Carl Perkins]], [[Buddy Holly]] i drugih. Mnogi mladi ljudi počeli su da sviraju ovu novu "električnu muziku", kako su je nazvali, nazivajući sebe "električari." Među prvima koji su se istakli bili su gitarista [[Mile Lojpur]] iz Beograda (rođen u [[Zrenjanin]]u 1930. godine), te [[Karlo Metikoš]] iz Zagreba, koji je nakon preseljenja u [[Pariz]] započeo međunarodnu karijeru pod pseudonimom Matt Collins. Nakon ovih prvih početnih godina razvoja jugoslavenske pop i rock muzike pod velikim utjecajem zapadne muzike, dolazi do pojave drugog talasa pop i rock muzičkih grupa i solista koji stvaraju muziku uključujući narodne melodije iz Jugoslavije. Najbolji primjeri su: Bijelo dugme sa njihovim "pastirskim rockom", [[YU grupa]] sa pjesmama ''Kosovski božuri'', ''Sama'' i druge, [[Smak]] sa pjesmama ''Biska 2'', ''Ulazak u harem'', ''Zajdi zajdi'', zatim grupa [[Leb i sol]] sa njihovim obradama makedonske narodne muzike u rock i jazz-rock maniru. Najpoznatiji pop-rock muzičari i grupe iz drugog talasa sa početka 1970-ih su bile: [[Korni grupa]], YU grupa, [[Time (grupa)|Time]], [[Indexi]], [[Smak]], [[Atomsko sklonište]] i [[Bijelo dugme]]. Od početka druge polovine 1970-ih najistaknutiji su bili: [[Buldožer (grupa)|Buldožer]] kao jedinstveni jugoslavenski odgovor na muziku [[Frank Zappa|Franka Zappa-e]], [[Riblja čorba]], [[Parni valjak]], te [[September (grupa)|September]] sa svojim jazz-rock pristupom ovoj vrsti muzike. Početkom 1980-ih slijedili su: [[Merlin (grupa)|Merlin]], [[Prljavo kazalište]], [[Azra (grupa)|Azra]], [[Crvena jabuka]], [[Divlje jagode]], [[EKV]], [[Zabranjeno pušenje]], [[Đorđe Balašević]], [[Plavi orkestar]] i drugi. Stilski iskorak je bila pojava sarajevskog kulturnog pokreta [[Novi primitivizam]] predvođen [[Elvis J. Kurtović|Elvisom J. Kurtovićem]] i drugima. ====Klasična muzika ==== {{Glavni|Klasična muzika u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji}} Nakon završetka Drugog svjetskog rata na području Jugoslavije, najjača središta klasične muzike bila su u Zagrebu, Begradu, Ljubljani i u Sarajevu. U Beogradu je nakon rata dirigent [[Oskar Danon]] odmah obnovio aktivnosti operske kuće koja je bila smještena u [[Narodno Pozorište u Beogradu|Narodnom Pozorištu]]. U početku se posebna pažnja posvećivala izvođenju djela jugoslavenskih operskih kompozitora. Zlatni period beogradske opere zabilježio je značajan razvoj i međunarodnu afirmaciju ove operske kuće. Počev od 1954. godine sa veoma uspješnom izvedbom [[Opera (muzika)|opere]] [[Boris Godunov (opera)|Borisa Godunova]] [[Modest Mussorgski|Modesta Mussorgskog]] u [[Šicarska|Švicarskoj]] u sklopu koncertnog ciklusa "''Clubhouse''" i gramofonskih snimaka sedam velikih ruskih opera za diskografsku kuću [[Decca]]. Jedan dio snimanja obavljen je i u Zagrebu. Vrhunac ovog "zlatnog perioda" bila je izuzetna izvedba opere ''Mazepa'' [[Petar Iljič Čajkovski|Petra Iljiča Čajkovskog]] na sceni pozorišta ''Theater das Westerns'' u [[Zapadni Berlin|Zapadnom Berlinu]]. Ova operna kuća je privukla mnoge talentovane muzičare, među kojima se posebno ističu [[Sándor Szabó]], [[Bahrija Nuri Hadžić]]. U Hrvatskoj sa njenim najstarijim filharmonijskim orkestrom na prostorima Jugoslavije ([[Zagrebačka filharmonija]]) također se odvijala bogata aktivnost na polju klasične muzike. U Bosni i Hercegovini glavni nosioci aktivnosti u klasičnoj muzici bili su [[Sarajevska opera]], [[Sarajevska filharmonija]] i [[Sarajevski balet]]. Bili su popunjeni dijelom domaćim muzičarima i pjevačima, ali većim dijelom sa solistima iz drugih centara, naročito iz Osijeka, Zagreba i Beograda. Značajniji kompozitori klasične muzike bili su: [[Antun Dobronić]], [[Petar Konjović]], [[Stevan Hristić]], [[Jakov Gotovac]], [[Josip Štolcer-Slavenski]], [[Mihovil Logar]], [[Dragutin Čolić]], [[Milan Ristić]], [[Ljubica Marić]], [[Vojislav Vučković]] [[Stanojlo Rajičić]] i [[Lorenc Antoni]]. === Pozorište === U [[Narodno pozorište u Beogradu|Narodnom pozorištu u Beogradu]], 22. decembra 1944. godine održana je prva predstava u oslobođenom Beogradu. Predstavu [[Najezda (drama)|"Najezda"]], sovjetskog pisca [[Leonid Leonov|Leonida Leonova]] je režirao član [[Kazalište narodnog oslobođenja|Kazališta narodnog oslobođenja]] zagrebački glumac [[Vjekoslav Afrić]], a nastupali su glumci i članovi Kazališta: [[Nikola Popović (glumac)|Nikola Popović]], [[Ljubiša Jovanović (glumac)|Ljubiša Jovanović]], [[Joža Rutić]], [[Salko Repak]], [[Branislav Borozan]], [[Junus Međedović]] i glumica Narodnog pozorišta u Beogradu [[Mara Taborska]]. Sljedeće godine postavljene su predstave [[Mati (drama)|"Mati"]], [[Karel Čapek|Karela Čapeka]] i [[Narodni poslanik (drama)|"Narodni poslanik"]] [[Branislav Nušić|Branislava Nušića]].<ref name="Bajec">''Jugoslavija 1941-1981.'' [[Milan Bajec]] i grupa autora, Export pres, Beograd</ref> U Skoplju je 3. aprila 1945. godine otvoreno [[Makedonsko narodno pozorište]] sa predstavom [["Platon Krečet"]], sovjetskog pisca [[Aleksandar Kornejčuk|Aleksandra Kornejčuka]], a dramu je režirao [[Dimitar Kjostarov]], naslovnu ulogu igrao je [[Ilija Milčin]], te [[Krum Stojanov]] i [[Petre Prličko]].<ref name="Bajec"/> {{sekcija}} === Film === {{Glavni|Spisak jugoslavenskih filmova|Film u Jugoslaviji}} Jugoslavenski film nakon završetka Drugog svjetskog rata karakteriše tematsko bavljenje ratom i ratnim događanjima, sa težištem na borbu partizanskih jedinica. Kinematografija je bila u državnom vlastištvu, te su sve producentske kuće u početku stvarale filmove o partizanskim borcima, velikim bitkama ili filmovima, koji su propagirali socijalističko uređenje. Vremenom i liberalizacijom društva, teme se mijenjaju, te se snimaju filmovi o svakodnevnom životu, a sedamdesetih godina snimaju se i kritički filmovi, koji su pokatkad i zabranjivani za emitovanje. Prva producentska kuća osniva se 1945. godine u Beogradu pod imenom [[Avala film]]. U Zagrebu se 1946. godina osniva [[Jadran film]], preduzeće za produkciju i emitovanje filmova, a ubrzo se stvaraju i [[Triglav film]] u Ljubljani 1946., [[Bosna film]] 1947. u Sarajevu, [[Lovćen film]] na Cetinju 1949. Kasnije se osnivaju i [[Dunav film]], [[Sutjeska film]], [[Neoplanta film]], [[Vardar film]], [[Zeta film]], [[Kosovafilm]]. Stvaraju se i manja poduzeća, koja snimanju kratke i dokumentarne filmove. Prvi dugometražni igrani film jugoslavenske kinematografije poslijeratnog perioda bio je ''[[Slavica (film)|Slavica]],'' u režiji [[Vjekoslav Afrić|Vjekoslava Afrića]] dovršen 29. aprila 1947. godine. [[Jugoslavenska kinoteka]] u Beogradu osnovana je 1949. godine i zamišljena je kao arhiva domaćeg filmskog materijala. Jugoslavija je organizirala nekoliko filmskih festivala ([[FEST]], [[Pulski filmski festival]]), a [[Spisak jugoslavenskih filmova|filmovi snimljeni u Jugoslaviji]] učestvovali su na međunarodnim festivalima, kao i u izboru za nagradu [[Oscar]]. [[Jugoslavenski filmovi kandidati za nagradu Oscar - Najbolji strani film|Jugoslavenski filmovi]] učestvovali su od 1958. godine za dodjelu [[Oscar za najbolji strani film|Oscara u kategoriji za najbolji strani film]] od 1958. godine, a od toga su šest puta bili nominovani za nagradu: ''[[Cesta duga godinu dana]]'' na dodjeli [[31. dodjela "Oscara"|1958.]] godine, ''[[Deveti krug]]'' ([[33. dodjela "Oscara"|1960.]]), [[Tri (film)|Tri]] ([[39. dodjela "Oscara"|1966.]]), ''[[Skupljači perja]]'' ([[40. dodjela "Oscara"|1967.]]), ''[[Bitka na Neretvi (film)|Bitka na Neretvi]]'' ([[42. dodjela "Oscara"|1969.]]), ''[[Otac na službenom putu]]'' ([[58. dodjela "Oscara"|1985.]]). Osim igranog filma, postojala je produkcija [[Animirani film|animiranog filma]], a najpoznatija stvaralačka grupa bila je [[Zagrebačka škola crtanog filma]], iz čije je produkcije film ''[[Surogat (film)|Surogat]]'' [[Dušan Vukotić|Dušana Vukotića]] iz 1962., jedini jugoslavenski film koji je dobio [[Oscar za najbolji kratkometražni animirani film|Oscara za najbolji kratkometražni animirani film]]. Značajniji [[Spisak jugoslavenskih režisera|jugoslavenski režiseri]] bili su: [[Ante Babaja]], [[Branko Bauer]], [[Veljko Bulajić]], [[Kiril Cenevski]], [[František Čáp]], [[Bahrudin Čengić]], [[Mladomir Puriša Đorđević]], [[Radivoje Đukić]], [[Obrad Gluščević]], [[Krešo Golik]], [[Petar Gligorovski]], [[Rajko Grlić]], [[Fadil Hadžić]], [[Fedor Hanžeković]], [[Srđan Karanović]], [[Hajrudin Krvavac]], [[Sulejman Kupusović]], [[Emir Kusturica]], [[Goran Marković (režiser)|Goran Marković]], [[Dušan Makavejev]], [[Vatroslav Mimica]], [[Žika Mitrović]], [[Krsto Papić]], [[Goran Paskaljević]], [[Živojin Pavlović]], [[Ante Peterlić]], [[Ljubiša Ristić]], [[Branko Schmidt]], [[Zdravko Šotra]], [[France Štiglic]], [[Antun Vrdoljak]], [[Lordan Zafranović]], [[Želimir Žilnik]]. Poznatiji glumci bili su: [[Danilo Stojković]], [[Ljuba Tadić]], [[Bekim Fehmiu]], [[Fabijan Šovagović]], [[Mustafa Nadarević]], [[Bata Živojinović]], [[Boris Dvornik]], [[Ljubiša Samardžić]], [[Dragan Nikolić]] i [[Rade Šerbedžija]]; glumice: [[Milena Dravić]], [[Neda Arnerić]], [[Mira Furlan]] i [[Ena Begović]]. Na [[Kanski filmski festival|Kanskom filmskom festivalu]] film režisera [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]] ''[[Otac na službenom putu]]'' dobio je [[Zlatna palma|Zlatnu palmu]] za najbolji film [[Kanski filmski festival 1985|1985.]] godine, što je najveća filmska nagrada koju je dobio jedan jugoslavenski igrani film. === Mediji === [[Datoteka:Politika 30 jun 1948.JPG|140px|mini|desno|Naslovna stranica dnevnih novina Politika iz 1948. godine]] Novinska i medijska agencija [[Tanjug]] osnovana je 5. novembra 1943. godine u Jajcu. Od 1960-ih godina sjedište Tanjuga bilo je u Beogradu u [[Zgrada Tanjuga|Zgradi Tanjuga]]. Na svom vrhuncu imala je 48 dopisnika i vrijedila je po vlastitim izvorima za deset najvećih informacijskih agencija i najveća među državama [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]]<ref name="Tanjug">{{Cite web |url=http://www.tanjug.rs/o_tanjugu.asp |title=O Tanjugu |access-date=9. 12. 2020 |archive-date=29. 10. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029042937/http://www.tanjug.rs/o_tanjugu.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> ==== Radio ==== [[Jugoslavenska radiotelevizija]] obuhvatala je i sve radio-stanice u Jugoslaviji. Sve radio stanice su bile u državnom (društvenom vlasništvu), te nisu postojale privatne radio-stanice. Prva radio-stanica nakon završetka rata je bila radio-stanica u Dubrovniku, koja se oglasila 18. oktobra 1944, a Beogradska radio-stanica emitovala je prvi redovni program 10. novembra 1944, Radio Cetinje 27. novembra, Radio Skoplje 28. decembra, Sarajevska radio-stanica počinje sa emitovanjem 11. aprila 1945, a Radio Ljubljana 9. maja 1945. godine. U 1947. godini zabilježeno je 13 radio-stanica sa 40.829 sati emitovanja, a 1949. godine broj je porastao na 16 sa 51.394 sati.<ref name="Bajec" /> ==== Televizija ==== {{Glavni|Jugoslavenska radiotelevizija}} [[Jugoslavenska radiotelevizija]] (JRT) bio je sistem osam javnih nacionalnih radiotelevizijskih kuća do početka [[1990te|1990-ih]] godina. Činilo ga je šest republičkih i dva pokrajinska RTV centra: [[Radiotelevizija Sarajevo]] (RTVSa), [[Radiotelevizija Ljubljana]] (RTLJ), [[Radiotelevizija Zagreb]] (RTZ), [[Radiotelevizija Beograd]] (RTB), [[Radiotelevizija Skopje]] (RTSk), [[Radiotelevizija Titograd]] (RTT), te [[Radiotelevizija Novi Sad]] (RTNS) i [[Radiotelevizija Priština]] (RTP). Jugoslavenska radiotelevizija bila je članica [[Evropska radiodifuzijska unija|Evropske radiodifuzijske unije]] od 1950. godine. Prva televizijska stanica (RTZ) je osnovana 15. maja 1956. godine u Zagrebu. U početku je svaka republička televizija imala jedan program, a kasnije su osnivani drugi i treći programi. Osim informartivnog programa, televizijske kuće producirali su i televizijske serije, filmove, te su učestvovale u organizaciji muzičkih festivala. Poznatije [[Spisak jugoslavenskih tv-serija|tv-serije]] bile su: ''[[Bolji život]], [[Građani sela Luga]], [[Gruntovčani]], [[Kamiondžije]], [[Kože (tv-serija)|Kože]], [[Naše malo misto]], [[Otpisani]], [[Pozorište u kući]], [[Smogovci]], [[Valter brani Sarajevo]], [[Velo misto]], [[Više od igre]], [[Vruć vetar]].'' Službeni jezici televizijskih stanica su bili jezici republike i pokrajina, a postojale su i emisije na jezicima narodnosti. U Jugoslaviji je postojala obaveza plaćanja [[TV pretplata|televizijske pretplate]]. Nakon raspada Jugoslavije, ovih 8 TV centara postali su nacionalne televizije zemalja nasljednica. ==== Novine ==== {{Tiraži dnevnih listova u Jugoslaviji 1947-49.}} Tokom 1945. godine izlazi 13 dnevnih listova sa prosječnim tiražom od 672.000 primjeraka. Najčitaniji dnevni list tih godina je bila ''[[Borba (novine)|Borba]]'', koja je isprva bila glasilo [[KPJ]].<ref name="Bajec" /> Dnevne novine većeg tiraža, izlazile su u glavnim gradovima saveznih republika. Kao glasilo [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije|Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije]] (SSRNJ) bila su dnevne novine ''[[Borba (novine)|Borba]]''. Ranih pedesetih i šezdesetih godina prošlog vijeka, bile su najtiražnije jugoslavenske novine. Beogradska ''[[Politika (novine)|Politika]]'', bile su najstarije dnevne novine, koje su nakon Drugog svjetsko rata 1945. godine ponovo počele izlaziti. U isto vrijeme u Zagrebu se osniva ''[[Vjesnik]]'', u Sarajevu ''[[Oslobođenje]]'', u Ljubljani ''[[Delo]]'', ''[[Ljudska Pravica]]'' i ''[[Sloveski Poročevalec]]'', Splitu ''[[Slobodna Dalmacija]]'', u Skoplju ''[[Nova Makedonija]]'', u Podgorici ''[[Pobjeda (Podgorica)|Pobjeda]]'' u Prištini ''[[Rilindja]]'' na albanskom jeziku. Osim ovih glasila uskoro izlaze i novine lokalnog značaja: mariborski ''[[Večer (Maribor)|Večer]]'', riječki ''[[Novi list]]'', ''[[Glas Slavonije]]'', ljubljanski ''[[Dnevnik (Ljubljana)|Dnevnik]], novosadski ''[[Dnevnik (Novi Sad)|Dnevnik'']] i skopski ''[[Dnevnik (Skopje)|Dnevnik]]''. Postojale su i novine na jezicima nacionalnih manjina: [[La voce del Popolo]], na italijanskom jeziku pokrenute 27. oktobra 1944. na Sušaku, te [[Szabad Vajdasag]], na mađarskom, pokrenute u Novom Sadu. Tako je 1950. godine izlazilo 357 listova, sa prosječnim tiražom po broju od 5.889.666 primjeraka, a štampan je i 381 časopis.<ref name="Bajec" /> Pored zvaničnih glasila štampala su se i tabloidna izdanja većeg tiraža: beogradske ''[[Večernje novosti]]'', zagrebački ''[[Večernji list]]'', sarajevske ''[[Večernje novine]]''. Sportske dnevne novine [[Sport (novine)|Sport]] (Beograd), i zagrebačke [[Sportske novosti]] izlazile su svakim danom osim nedjelje. U Beogradu je izlazio satirički časopis [[Jež novine)|Jež]]. ==== Časopisi ==== Kulturni i književni časopisi izlazili su uglavnom jednom ili dva puta mjesečno: ''[[Forum (časopis)|Forum]], [[Gradina (časopis)|Gradina]], [[Književne novine]], [[Književna reč]], [[Književnost (časopis)|Književnost]], [[Letopis Matice srpske]], [[Odjek (časopis)|Odjek]], [[Republika (časopis)|Republika]], [[Život (časopis)|Život]].'' ==== Magazini ==== Usporedo sa dnevnim glasilima SSRN, postojali su omladinski magazini kao glasila republičkih organizacija Saveza socijalističke omladine. Tako je u SR Sloveniji izlazila ''[[Mladina]],'' u SR BiH ''[[Naši Dani]],'' u SR Hrvatskoj ''[[Polet]],'' koji su tematski obrađivali modernu kulturu mladih, rock muziku i poltička kretanja u SFRJ. Slovenska Mladina je prednjačila 80-tih godina prošlog vijeka u političkim akcijama i protestu protiv kulta ličnosti i totalitarizma u političkom sistemu Jugoslavije. Politički magazini bili su ''[[NIN]],'' ''[[Duga (novine)|Duga]]'', ''[[Ilustrovana Politika]]'' zagrebački ''[[Danas]],'' sarajevski ''[[Svijet (novine)|Svijet]],'' te nedjeljno izdanje Slobodne Dalmacije, ''[[Nedjeljna Dalmacija]].'' Od sportskih sedmičnika najpopularniji je bio beogradski ''[[Tempo (magazin)|Tempo]]''. U izdanju novosadskog izdavača NIP Dnevnik, 1962. godine se pokreće časopis ''[[Ritam (časopis)|Ritam]]'', koji je bio prvi domaći časopis posvećen zabavnoj, džez i pop muzici, a prvi časopis vezan isključivo za rock muziku je bio [''[Džuboks magazin]]'', koji je izašao 3. maja 1966. godine, te ''[[Pop Expres]]'' iz Zagreba. === Filatelija === {{Glavni|Filatelija u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Yugoslavia3+2din1945.jpg|140px|mini|desno|Prva poštanska marka DFJ iz 1944. godine]] [[Datoteka:StampSplit1945Michel18.jpg|140px|mini|desno|Lokalna poštanska marka DFJ iz 1945. godine]] Prva poštanska marka SFRJ tiskana je 14–16. decembra 1944. godine. Riječ je o poštanskoj marki [[Srbija pod njemačkom okupacijom|Srbije pod njemačkom okupacijom]]. Na marki je dodatno utiskan pečat sa [[Grb Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|grbom Jugoslavije]] i imenom zemlje ćirilićnim pismom (Демократска република Југославија) i doplatom +2 u plavoj boji. Marka je crvenoljubičaste boje, sa [[Nominalna vrijednost|nominalnom vrijednošću]] od 3+2 [[Srpski dinar|srpska dinara]], a na njoj je motiv [[Manastir Ljubostinja|manastira Ljubostinja]] kod [[Trstenik]]a. Izašle su dvije marke, a druga je imala nominalnu vrijednost 7+3 dinara. Tiraž prve serije bio je milion primjeraka. Marka je kataloški, po njemačkom katalogu [[Michel]], numerisana brojem 451 I. U januaru 1945. izašla je nova serija od tri slične marke, sa razlikom da je pečat bez mrežasto utiskane pozadine. Marke su vrijedile do 31. januara 1945. godine. Prva dizajnirana marka sa motivom izašla je 1945, a riječ je o seriji od četiri marke sa likom [[Josip Broz|Josipa Broza]] sa nominalnom vrijednostima od 5, 10, 20 i 30 dinara. U to vrijeme korištene su lokalne marke sa raznim pečatima: u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj su korištene marke [[NDH]], u Sloveniji marke [[Treći rajh|Trećeg rajha]] i [[Kraljevina Italija|Italije]], u Vojvodini marke [[Mađarska|Mađarske]], u Crnoj Gori marke [[Crna Gora u Drugom svjetskom ratu|Crne Gore pod italijanskom okupacijom]]. Od 1944-91. tiskano je oko 2.100 različitih poštanskih maraka. Izdavane su i [[porto marke]], doplatne marke i službene marke. {{raščistiti}} == Sport == [[Datoteka:Leon štukelj.jpg|140px|mini|desno|[[Leon Štukelj]], jugoslavenski i slovenski gimnastičar, osvajač najviše medalja na Olimpijskim igrama]] Jugoslavenski sportisti nastupali su u skoro svim većim sportskim takmičenjima. SFRJ je bila članica [[Međunarodni olimpijski komitet|Međunarodnog olimpijskog komiteta]] (MOO) i nastupila je na [[ZOI|Zimskim]] i [[Ljetne olimpijske igre|Ljetnim olimpijskim igrama]] prvi put [[Olimpijske igre 1948.|1948]], a zadnji put na [[Olimpijske igre 1992.|Olimpijadi 1992.]] kada su nastupili kao nezavisni sportisti. Na olimpijadama 1996. godine nastupili su pod imenom SR Jugoslavija. Jugoslavenske reprezentacije takmičile su se i na evropskim i svjetskim prvenstvima u [[nogomet]]u, košarci, rukometu, odbojci i vaterpolu, gdje su ostvarile i najveće uspjehe. U pojedinačnim konkurencijama, značajniji sportovi u kojima su ostvareni dobri rezultati su: [[veslanje]], [[plivanje]], [[gimnastika]], [[hrvanje]], [[boks]], [[džudo]], [[streljaštvo]] [[tenis]] i [[stoni tenis]]. === Olimpijske igre === {{Glavni|Jugoslavija na Olimpijskim igrama}} Jugoslaviju je na [[Olimpijske igre|Olimpijskim igrama]] zastupao [[Jugoslavenski olimpijski komitet]], koji je osnovan 1919. godine u [[Zagreb]]u. SFRJ je postala članica [[MOO]] po automatizmu kao nasljednica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine]]. Nakon raspada SFRJ, osnovano je sedam olimpijskih komiteta zemalja nasljednica. === Atletika === {{Glavni|Atletika u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Ivan Gubijan 2.jpg|140px|mini|desno|[[Ivan Gubijan]], osvajač srebrne medalje na LJOI 1948]] Takmičenja u atletici u Jugoslaviji bili su pod pokroviteljstvom [[Atletskog saveza Jugoslavije]]. Jugoslavenski atletičari nastupali su na [[Evropsko prvenstvo u atletici|Evropskim prvenstvima u atletici]] na otvorenom od [[Evropsko prvenstvo u atletici 1946.|EP 1946.]], što je bio treći nastup na ovim takmičenjima pa do [[Evropsko prvenstvo u atletici 1990.|EP 1990.]] Ukupno je osvojeno 15 medalja od toga 6 zlatnih, 6 srebrnih i 3 bronzane medalje. Jugoslavija je bila dva puta organizator Evropskog prvenstva i to [[Evropsko prvenstvo u atletici 1962.|EP 1962.]] u [[Beograd]]u i [[Evropsko prvenstvo u atletici 1990.|EP 1990.]] u [[Split]]u. Na [[Evropsko dvoransko prvenstvo u atletici|Evropskim dvoranskim prvenstvima]] osvojeno je ukupno 18 medalja (6 zlatnih, 3 srebrne i 9 bronzanih) Atletska reprezentacija Jugoslavije nastupila je na trima [[Svjetsko prvenstvo u atletici|Svjetskim prvenstvima]] počevši od [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1983.|SP 1983.]] pa do [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1991.|SP 1991]], ali nisu uspjeli osvojiti ni jednu medalju. Na [[Atletika na Ljetnim olimpijskim igrama|Ljetnim olimpijskim igrama]] atletičari su prvi put nastupili [[Jugoslavija na Ljetnim olimpijskim igrama 1924.|1924]], a zadnji put [[Jugoslavija na Ljetnim olimpijskim igrama 1988.|1988.]] godine. Ukupno su osvojene dvije srebrne medalje i to [[Ivan Gubijan]] [[Atletika na LJOI 1948|1948.]] godine u [[Atletika na Olimpijskim igrama 1948 - bacanje kladiva (muškarci)|bacanju kladiva]] i [[Franjo Mihalić]] u [[Atletika na Olimpijskim igrama 2016 - maraton (muškarci)|maratonu]] [[Atletika na LJOI 1956.|1956.]] godine. Ostali poznatiji atletičari bili su [[Vera Nikolić]], [[Luciano Sušanj]], [[Dragutin Topić]], [[Nenad Stekić]], [[Dragan Zdravković]], [[Zlatan Saračević]], [[Miloš Srejović]], [[Borut Bilač]], [[Biljana Petrović]], [[Vladimir Milić]], [[Jelica Pavličić]], [[Branko Zorko]], [[Milovan Savić]], [[Ivan Ivančić]], [[Željko Knapić]], [[Slobodan Branković]], [[Brigita Bukovec]], [[Marina Filipović]], [[Sejad Krdžalić]], [[Ismail Mačev]], [[Ivan Mustapić]], [[Snežana Pajkić]], [[Breda Pergar]], [[Dragan Perić]], [[Slobodan Popović]]. === Hrvanje === {{Glavni|Hrvanje u Jugoslaviji}} Najviše medalja na [[Hrvanje na Olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]] osvojili su [[Spisak jugoslavenskih hrvača|jugoslavenski hrvači]]; Ukupno 16, od kojih četiri zlatne, šest srebrnih i šest bronzanih medalja, od [[Hrvanje na Olimpijskim igrama 1960.|LJOI 1960.]] do [[Hrvanje na Olimpijskim igrama 1988.|LJOI 1988.]] Najuspješniji hrvači bili su [[Shaban Tërstena]], sa jednom zlatnom i jednom srebrnom, te [[Branislav Simić]] sa jednom zlatnom i jednom bronzanom medaljom. Ostali osvajači medalja bili su: [[Branislav Martinović]], [[Stevan Horvat]], [[Josip Čorak]], [[Milovan Nenadić]], [[Momir Petković]], [[Ivan Frgić]], [[Vlado Lisjak]], [[Refik Memišević]], [[Jožef Tertei]] i [[Shaban Sejdiu]]. === Nogomet === {{Glavni|Nogomet u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Dragan Džajić.jpg|140px|mini|desno|[[Dragan Džajić]], nogometaš sa najviše nastupa za reprezentaciju SFRJ (85)]] ==== Muškarci ==== [[Jugoslavenska nogometna reprezentacija]] bila je članica međunarodnih nogometnih organzacija [[FIFA]] i [[UEFA]] i nastupala je na [[Nogomet na Olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetskom nogometnog prvenstvu]] i [[Evropsko prvenstvo u nogometu|Evropskom nogometnom prvenstvu]]. Prvi nastup na Svjetskom prvenstvu, reprezentacija Jugoslavije imala je na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1950.|Svjetskom prvenstvu u nogometu 1950.]] u [[Brazil]]u. Ukupno je nastupila na sedam prvenstava ([[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1950.|SP 1950]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1954.|SP 1954]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1958.|SP 1958]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1962.|SP 1962]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1974.|SP 1974]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1982.|SP 1982.]] i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1990.|SP 1990.]]), a na Evropskim prvenstvima ukupno četiri puta ([[Evropsko prvenstvo u nogometu 1960.|EP 1960]], [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1968.|EP 1968]], [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1976.|EP 1976.]] i [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1984.|EP1984.]]) Najbolji plasman na Svjetskom prvenstvo bilo je četvrto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1962.|Svjetskom prvenstvu u nogometu 1962.]] u [[Čile]]u, a na Evropskom prvenstvu drugo mjesto na prvenstvima [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1960.|EP 1960.]] i [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1968.|EP 1968]]. Klupska takmičenja održavana su u organizaciji [[Nogometni savez Jugoslavije|Nogometnog saveza Jugoslavije]]. Prvi rang takmičenja bila je Prva nogometna liga Jugoslavije, u čijem se takmičenju odlučivao prvak Jugoslavije. Ukupno je odigrano 47 sezona, a najviše pobjeda u prvenstvu imala je beogradska [[FK Crvena Zvezda]] (19), [[FK Partizan]] (11), [[NK Hajduk]] (7), [[NK Dinamo]] (4), [[FK Vojvodina]] (2), [[FK Sarajevo]] (2) i [[FK Željezničar]] (1). Takmičenja u [[Kup Jugoslavije u nogometu|Kupu Jugoslavije]] održavana su od [[Kup Jugoslavije u nogometu 1946/47.|1947.]] do [[Kup Jugoslavije u nogometu 1991/92.|1992.]] godine. Najviše pobjeda imala je beogradska [[FK Crvena Zvezda]] (12), [[NK Hajduk]] (9), [[NK Dinamo]] (7), [[FK Partizan]] (6), [[OFK Beograd]] (4), [[FK Velež]] (2), [[NK Rijeka]] (2), [[FK Borac Banja Luka]] (1) i [[FK Vardar]] (1). ==== Žene ==== {{Proširiti sekciju}} === Košarka === {{Glavni|Košarka u Jugoslaviji}} ==== Muškarci ==== [[Datoteka:Krešimir Ćosić 1970.jpg|140px|mini|desno|[[Krešimir Ćosić]], jedan od najboljih jugoslavenskih košarkaša]] Košarkaška takmičenja u Jugoslaviji bila su organizovana od strane [[Košarkaški savez Jugoslavije|Košarkaškog saveza Jugoslavije]]. Rezultati [[Košarkaška reprezentacija Jugoslavije|košarkaške reprezentacije Jugoslavije]] su jedni od najboljih na međunarodnim ekipnim takmičenjima u usporedbi sa drugim masovnim sportovima u Jugoslaviji. Na [[Ljetne olimpijske igre|Ljetnim olimpijskim igrama]] ova je reprezentacija nastupila prvi put [[Košarka na Olimpijskim igrama 1960.|LJOI 1960. godine]] u [[Rim]]u, a olimpijski prvaci su postali [[Košarka na Olimpijskim igrama 1980.|LJOI 1980. godine]] u [[Moskva|Moskvi]]. Ukupno su nastupili na 8 završnih olimpijskih turnira. Reprezentacija je prvi put na [[Svjetsko prvenstvo u košarci|Svjetskom prvenstvu u košarci]] nastupila na turniru [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1950.|SP 1950. godine]] u [[Argentina|Argentini]]. Najbolji rezultat reprezentacije su tri prva osvojena mjesta na prvenstvima [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1957.|SP 1957]], [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1974.|SP 1974]] i [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1982.|SP 1982]]. godine. Na [[Evropsko prvenstvo u košarci|Evropskim prvenstvima]] reprezentacija je nastupila na 21 prvenstvu, a prvaci Evrope su postali na prvenstvima [[Evropsko prvenstvo u košarci 1973.|EP 1973]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1975.|EP 1975]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1977.|EP 1977]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1989.|EP 1989]] i [[Evropsko prvenstvo u košarci 1991.|EP 1991]]. godine. U ligaškim takmičenjima, [[Prva liga Jugoslavije u košarci|jugoslavenska košarkaška liga]] je bila među vrhunskim ligama u Evropi i svijetu. Prva sezona košarkaške liga bila je [[Prva liga Jugoslavije u košarci 1945.|PL 1945.]] godine, a zadnja [[Prva liga Jugoslavije u košarci 1992.|PL 1992.]] godine. Liga je brojala od četiri ekipe u nekoliko prvih godina, do najviše 14 klubova. U većini sezona u ligi su se takmičile 12 ekipa. Najviše osvojenih prvenstava imala je [[KK Crvena zvezda]] (12). Osim nje, prvenstva su osvajali još [[KK Olimpija]] (6), [[KK Partizan]] (5), [[OKK Beograd]] (4), [[KK Bosna]] (3), [[KK Cibona]] (2) i po jedanput [[KK Proleter Zrenjanin]], [[KK Radnički Beograd]] i Selekcija [[JNA]]. ==== Žene ==== [[Ženska košarkaška reprezentacija Jugoslavije]] nastupila je na tri [[Ljetne olimpijske igre|olimpijade]]: [[Košarka na Olimpijskim igrama 1980.|LJOI 1980]], [[Košarka na Olimpijskim igrama 1984.|LJOI 1984]] i [[Košarka na Olimpijskim igrama 1988.|LJOI 1988]]. Najbolji rezultat je srebrna medalja na [[Košarka na Olimpijskim igrama 1988.|LJOI 1988]] u [[Seoul]]u. Na [[Svjetsko prvenstvo u košarci za žene|Svjetskom prvenstvu u košarci]] nastupile su pet puta, a prvi put [[Svjetsko prvenstvo u košarci za žene 1959.|SP 1959.]]. Najbolji plasman je srebrna medalja sa [[Svjetsko prvenstvo u košarci za žene 1959.|SP 1990.]]. održanog u [[Malezija|Maleziji]]. Od ukupno 20 nastupa [[Evropsko prvenstvo u košarci za žene|Evropskim prvenstvima]], od [[Evropsko prvenstvo u košarci 1954.|EP 1954]], do [[Evropsko prvenstvo u košarci 1991.|EP 1991]], najbolji rezultat su osvojene četiri srebrne medalje ([[Evropsko prvenstvo u košarci 1968.|EP 1968]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1978.|EP 1978]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1987.|EP 1987]] i [[Evropsko prvenstvo u košarci 1991.|EP 1991]]). [[Prva liga Jugoslavije u košarci|Ženska jugoslavenska košarkaška liga]] organizovana je od [[Prva liga Jugoslavije u košarci za žene 1945.|PL 1945.]] godine. Najviše osvojenih prvenstava imala je [[ŽKK Crvena zvezda]] (25). Osim nje, prvenstva su osvajali još [[ŽKK Radnički Beograd]] (6), [[ŽKK Trešnjevka]], [[ŽKK Partizan Beograd]] i [[ŽKK Jedinstvo Tuzla]] (3), [[ŽKK Voždovac]] i [[ŽKK Vojvodina Novi Sad]] (2) i po jedanput [[ŽKK Bosna Sarajevo]], [[ŽKK Šibenik]] i [[ŽKK Željezničar Sarajevo]]. === Rukomet === {{Glavni|Rukomet u Jugoslaviji}} ==== Muškarci ==== [[Datoteka:AbasArslanagic.jpg|mini|140px|[[Abas Arslanagić]], rukometni golman jugoslavenske reprezentacije]] Takmičenja u [[rukomet]]u organizovao je [[Rukometni savez Jugoslavije]], osnovan 1949. godine. Savez je bio član [[Evropska rukometna federacija|Evropske rukometne federacije]] (EHF) i [[Međunarodni rukometni savez|Međunarodnog rukometnog saveza]] (IHF). [[Jugoslavenska rukometna reprezentacija]] takmičila se na [[Ljetne olimpijske igre|Olimpijskim igrama]], [[Svjetsko prvenstvo u rukometu|Svjetskim]] i [[Evropsko prvenstvo u rukometu|Evropskim rukometnim prvenstvima]]. Prvi nastup na [[Rukomet na Olimpijskim igrama|Olimpijadi]] bio je na [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1972.|LJOI 1972]], kada je reprezentacija osvojila zlatnu medalju. Ukupno je nastupila na sljedeće četiri Olimpijade ([[Rukomet na Olimpijskim igrama 1976.|LJOI 1976]], [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1980.|LJOI 1980]], [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1984.|LJOI 1984]]. i [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1988.|LJOI 1988]]), a [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1984.|LJOI 1984]]. godine po drugi put je osvojila zlatnu medalju. Na [[Svjetsko prvenstvo u rukometu|Svjetskim rukometnim prvenstvima]] reprezentacija je nastupila ukupno 10 puta. Prvi put [[Svjetsko prvenstvo u rukometu 1958.|1958]], a zadnji put [[Svjetsko prvenstvo u rukometu 1990.|SP 1990]]. godine. Najbolji plasman je bilo prvo mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u rukometu 1986.|Svjetskom prvenstvu 1986.]] godine. Klupska takmičenja u rukometu održavana su u organizaciji [[Rukometni savez Jugoslavije|Rukometog saveza Jugoslavije]]. Prvi rang takmičenja bila je [[Prva rukometna liga Jugoslavije]], u čijem se takmičenju odlučivao prvak Jugoslavije. Prvo je prvenstvo odigrano [[Prva rukometna liga Jugoslavije 1953.|PL 1953.]], a najviše pobjeda u prvenstvu imaao je [[bjelovar]]ski [[RK Partizan Bjelovar|RK Partizan]] (9), [[RK Borac Banja Luka]] i [[RK Metaloplastika Šabac]] (7), [[RK Zagreb]] (6), [[RK Medveščak Zagreb]] (4), [[RK Crvena Zvezda Beograd]] (2), a po jednu [[RK Crvenka]], [[RK Željezničar Sarajevo]], [[RK Proleter Zrenjanin]] i [[RK Slovan Ljubljana]], ==== Žene ==== [[Jugoslavenska ženska rukometna reprezentacija]] nastupila je tri puta na [[Rukomet na Olimpijskim igrama|ljetnim olimpijadama]] ([[Rukomet na Olimpijskim igrama 1980.|LJOI 1980]], [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1984.|LJOI 1984]]. i [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1988.|LJOI 1988]]), najbolji rezultat je zlatna medalja na [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1984.|LJOI 1984.]] održanim u [[Los Angeles]]u. Na [[Svjetsko prvenstvo u rukometu za žene|Svjetskim rukometnim prvenstvima]] od ukupo deset nastupa od [[Svjetsko prvenstvo u rukometu za žene 1957.|SP 1957]], najbolji rezultat rukometašica bila je zlatna medalja na [[Svjetsko prvenstvo u rukometu za žene 1973.|SP 1973.]] održanom u Jugoslaviji [[Prva ženska rukometna liga Jugoslavije|Ženska rukometna liga]] igrana je prvi put 1953. godine, a najviše titula prvaka Jugoslavije imale su rukometašice [[beograd]]skog [[ŽRK Radnički Beograd|ŽRK Radnički]] (14), [[ŽRK Lokomotiva Zagreb]] (10), [[ŽRK Budućnost Titograd]] i [[ŽRK Spartak Subotica]] (3), [[ŽRK Voždovac]], [[ŽRK Podravka Koprivnica]] i [[ŽRK Lokomotiva Virovitica]] (2), te po jednu: [[ORK Beograd]], [[ŽRK Železničar Beograd]] i [[ŽRK Mirko Kljajić Nova Gradiška|ŽRK Mirko Kljajić]] iz [[Nova Gradiška|Nove Gradiške]]. === Odbojka === {{Glavni|Odbojka u Jugoslaviji}} ==== Muškarci ==== [[Datoteka:Ljubomir Travica.jpg|140px|mini|desno|[[Ljubomir Travica]], jugoslavenski reprezentativac u odbojci i odbojkaški trener]] Takmičenja u [[odbojka|odbojci]] organizovao je [[Odbojkaški savez Jugoslavije]], osnovan 1946. godine. Savez je bio član [[Evropska odbojkaška federacija|Evropske odbojkaške federacije]] (CEV) i [[Međunarodni odbojkaški savez|Međunarodnog odbojkaškog saveza]] (FIVB). [[Jugoslavenska odbojkaška reprezentacija]] takmičila se na [[Ljetne olimpijske igre|Olimpijskim igrama]], [[Svjetsko prvenstvo u odbojci|Svjetskim]] i [[Evropsko prvenstvo u odbojci|Evropskim odbojkaškim prvenstvima]]. Prvi nastup na [[Odbojka na Olimpijskim igrama|Olimpijadi]] bio je na [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1980.|LJOI 1980]], kada je reprezentacija osvojila šesto mjesto. Na [[Svjetsko prvenstvo u odbojci|Svjetskim odbojkaškim prvenstvima]] reprezentacija je nastupila ukupno 4 puta. Prvi put [[Svjetsko prvenstvo u odbojci 1956.|1956]], a zadnji put [[Svjetsko prvenstvo u odbojci 1970.|1970]]. godine. Najbolji plasman su bila osma mjesta na [[Svjetsko prvenstvo u odbojci 1962.|Svjetskom prvenstvu 1962.]] i [[Svjetsko prvenstvo u odbojci 1966.|1966.]] godine. ==== Žene ==== {{Proširiti sekciju}} === Vaterpolo === {{Glavni|Vaterpolo u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Ratko Rudić kolovoz 2012 (cropped).jpg|140px|mini|desno|[[Ratko Rudić]], jedan od najboljih jugoslavenskih vaterpolista]] Po broju osvojenih medalja na međunarodnim takmičenjima, [[Vaterpolska reprezentacija Jugoslavije]] je najtrofenija reprezentacija u ekipnim takmičenjima. Na takmičenjima u [[Vaterpolo|vaterpolu]] [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama|na Ljetnim olimpijskim igrama]] reprezentacija Jugoslavije nastupala je od [[LJOI 1948|1948]]-[[LJOI 1988.|88]]. godine; Najbolji rezultati bili su osvajanje tri zlatne medalje na olimpijadama [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1968.|1968.]], [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1984.|1984.]] i [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1988.|1988.]] godine, četiri srebrne medalje ([[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1952.|1952.]], [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1956.|1956.]], [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1964.|1964.]] i [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1980.|1990.]]). Na [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima|Svjetskim prvenstvim u vodenim sportovima]] od ukupno šest nastupa između [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1973.|1973]]-[[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1991.|91.]] osvojene su dvije zlatne na prvenstvima [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1986.|1986.]] i [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1991.|1991.]], te dvije bronzane [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1973.|1973.]] i [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1978.|1978.]] godine. Na [[Svjetski kup u vaterpolu|Svjetskom kupu u vaterpolu]] osvojene su dvije zlatne ([[Svjetski kup u vaterpolu 1987.|1987.]] i [[Svjetski kup u vaterpolu 1989.|1989.]]), jedna srebrna [[Svjetski kup u vaterpolu 1981.|1981.]] i jedna bronzana [[Svjetski kup u vaterpolu 1979.|1979.]] Na [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu|Evropskom prvenstvu u vaterpolu]] osvojene su jedna zlatna [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1991.|1991.]], sedam srebrnih ([[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1954.|1954.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1958.|1958.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1962.|1962.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1977.|1977.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1985.|1985.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1987.|1987.]] i [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1989.|1989.]]) i četiri bronzane medalje ([[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1950.|1950.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1966.|1966.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1970.|1970.]] i [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1974.|1974.]]) U [[Beograd]]u je 1973. godine održano prvo [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1973.|Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima]], 1979. u [[Beograd]]u i [[Rijeka (grad)|Rijeci]] [[Svjetski kup u vaterpolu 1979.|1979.]] i 1981. godine u [[Split]]u [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1981.|Evropsko prvenstvo u vaterpolu]]. U ligaškim takmičenjima, [[Vaterpolsko prvenstvo Jugoslavije|jugoslavenska vaterpolska liga]] je bila među jačim ligama u Evropi i svijetu. Prva sezona vaterpolske lige (ukupno 21-a od osnivanja lige), nakon završetka Drugog svjetskog rata bila je [[Vaterpolsko prvenstvo Jugoslavije 1945.|1945.]] godine, a zadnja [[Vaterpolsko prvenstvo Jugoslavije 1991.|1991.]] godine. Prvenstva su odigravana naprije po turnirskom sistemu, a kasnije po ligaškom [[Bergerov sistem|Bergerovom sistemu]] u ligi koja je brojala od šest do dvanaest timova. Najviše osvojenih prvenstava imao je [[Vaterpolski klub Jug|VK Jug (Dubrovnik)]] sa 22 osvojena prvenstva, [[Vaterpolo klub Partizan Beograd|VK Partizan (Beograd)]] sa 17, [[Vaterpolski klub Jadran|VK Jadran (Split)]] (9), [[Hrvatski akademski vaterpolski klub Mladost|HAVK Mladost (Zagreb)]] (6), [[Vaterpolski klub Mornar|VK Mornar (Split)]] (5) [[VK Polet Sombor|Somborsko SU (Sombor)]] (3) [[Vaterpolo klub Jadran Herceg-Novi|VK Jadran (Herceg-Novi)]] (2) i sa po jednom titulom prvaka selekcija NR Hrvatske, [[Vaterpolo klub Primorac Kotor|VK Kotor]] i [[Vaterpolski klub Primorje|VK Viktorija (Sušak)]]. Od 1959-72. igralo se i [[Zimsko prvenstvo Jugoslavije u vaterpolu]], koje je zamijenjeno 1973. godine [[Kup Jugoslavije u vaterpolu|Kupom Jugoslavije u vaterpolu]], koje je odigravano do raspada države 1991. godine. Najviše osvojenih kupova imao je [[Vaterpolo klub Partizan Beograd|VK Partizan (Beograd)]] i to 12. Sva takmičenja u vaterpolu organizovao je [[Vaterpolo savez Jugoslavije]]. Sportska nasljednica reprezentacije Jugoslavije u vaterpolu je [[Vaterpolska reprezentacija Srbije]]. === Tenis === [[Datoteka:Punčec i Palada.jpg|140px|mini|desno|[[Franjo Punčec]] (li.) i [[Josip Palada]] (re.), uspješni teniseri Jugoslavije]] Takmičenja u tenisu u Jugoslaviji bili su u organizaciji [[Teniski savez Jugoslavije|Teniskog saveza Jugoslavije]], osnovanog 1922. godine, a obnovljenog neposredno nakon završetka Drugog svjetskog rata. Jugoslavenski teniseri učestvovali su na međunarodnim i domaćim turnirima, kao i u timskim takmičenjima kao [[Davis cup]] u muškoj [[Fed Cup]] u ženskoj konkurenciji ==== Muškarci ==== [[Davis cup reprezentacija Jugoslavije|Reprezentacija Jugoslavije]] u tenisu, prvi put je nastupila na [[Davis cup]]u [[Davis cup 1928.|turniru 1928.]] godine i od tada gotovo je redovita nastupala sve po prekida takmičenja [[Davis cup 1939.|DC 1939.]] godine. Nakon završetka Drugog svjetskog rata Jugoslavija je na turniru [[Davis cup 1946.|DC 1946.]] godine osvojila drugo mjesto u Evropskoj zoni, kao i [[Davis cup 1947.|DC 1947.]] godine. Od tada se Jugoslavija sve do [[Davis cup 1983.|DC 1983.]] godine takmiči u Evropskoj zoni, a nakon pobjede u Evropskoj zoni sljedeće godine prelazi u Svjetsku zonu Davis cupa, gdje ostaje sve do raspada zemlje 1992. godine. Najbolji rezultati bili su učestvovanje u tri polufinala i to na turniru [[Davis cup 1988.|DC 1988.]] godine kada su izgubili od reprezentacije [[Davis cup reprezentacija Njemačke|Njemačke]] 0:5. zatim [[Davis cup 1989.|DC 1989.]] slijedi poraz od [[Davis cup reprezentacija Švedske|Švedske]] 1:4, te [[Davis cup 1991.|DC 1991.]] poraz od [[Davis cup reprezentacija Francuske|Francuske]] 0:5. Najviše nastupa imali su [[Josip Palada]] i [[Boro Jovanović]] koji su igrali 15 puta na Davis cupu. ==== Žene ==== === Stoni tenis === {{Glavni|Stoni tenis u Jugoslaviji}} [[Datoteka:1973 World Table Tennis Championships stamp of Yugoslavia.jpg|140px|mini|desno|Poštanska marka SFRJ iz 1973. godine izdata povodom SP u stonom tenisu]] Takmičenja u [[Stoni tenis|stonom tenisu]] u Jugoslaviji, organizovana su od strane [[Stonoteniski savez Jugoslavije|Stonoteniskog saveza Jugoslavije]]. Jugoslavenski stonoteniseri nastupali su na [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu|Evropskim]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu|Svjetskim prvenstvima u stonom tenisu]], kao i [[Stoni tenis na Olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]], a po broju osvojenih medalja ubrajani su među najbolje sportiste na svijetu i Evropi. Jugoslavija je bila tri puta organizator [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu|Svjetskog prvenstva u stonom tenisu]]: [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1965.|SP 1965.]] u Ljubljani, [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1973.|SP 1973.]] u Sarajevu i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1981.|SP 1981.]] u Novom Sadu i dva puta domaćin [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu|Evropskim prvenstvima]]: [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1960.|EP 1960.]] u Zagrebu i [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1974.|EP 1974.]] u Novom Sadu. Najbolji stonoteniser Jugoslavije bio je [[Dragutin Šurbek]], koji je osvojio 10 zlatnih, 7 srebrnih i 17 bronzanih medalja na Svjetskim i Evropskim prvenstvima. ==== Muškarci ==== Na [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu|Evropskim prvenstvima]] u muškoj konkurenciji jugoslavenski stonoteniseri osvojili su dva puta zlatnu medalju u ekipnoj konkurenciji ([[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1962.|EP 1962.]] i [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1976.|EP 1976.]]), tri puta srebrnu ([[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1964.|EP 1964.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1970.|EP 1970.]] i [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1972.|EP 1972.]]) i tri puta bronzanu medalju ([[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1968.|EP 1968.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1974.|EP 1974.]] i [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1982.|EP 1982.]]) Zlatna medalja osvojene je u pojedinačnoj konkurenciji na [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1968.|EP 1968.]], šest u parovima ([[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1962.|EP 1962.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1968.|EP 1968.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1970.|EP 1970.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1982.|EP 1982.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1984.|EP 1984.]] i [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1990.|EP 1990.]]) Na [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu|Svjetskim prvenstvima u stonom tenisu]] osvojene su dvije srebrne medalje u ekipnom takmičenju ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1975.|SP 1975.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1991.|SP 1991.]]) i tri bronzane medalje ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1951.|SP 1951.]], [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1969.|SP 1969.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1971.|SP 1971.]]). U pojedinačnoj konkurenciji osvojene su dvije srebrne ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1955.|SP 1955.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1975.|SP 1975.]]) i četiri bronzane ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1971.|SP 1971.]], [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1973.|SP 1973.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1981.|SP 1981.]]) U takmičenju parova osvojene su dvije zlatne ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1954.|SP 1954.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1983.|SP 1983.]]), dvije srebrne ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1987.|SP 1987.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1989.|SP 1989.]]) i tri bronzane medalje ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1973.|SP 1973.]], [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1977.|SP 1977.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1981.|SP 1981.]]) Nakon uvođenja na olimpijske igre 1988. godine, stonoteniseri Jugoslavije osvojili su jednu srebrnu medalju na [[Ljetnim olimpijskim igrama|LJOI 1988.]] [[Stoni tenis na Olimpijskim igrama 1988 - muški parovi|u muškim parovima]]. Najuspješni stonoteniseri bi su: [[Dragutin Šurbek]], [[Antun Stipančić]], [[Vojislav Marković]], [[Janez Teran]], [[Žarko Dolinar]], [[Vilim Harangozo]], [[Zoran Kalinić]], [[Ilija Lupulesku]], [[Edvard Vecko]], [[Milivoj Karakašević]]. ====Žene ==== U ženskoj konkurenciji na [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu|Evropskim prvenstvima]] u ekipnom takmičenju osvojene su jedna srebrna na [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1984.|EP 1984.]] i jedna bronzana [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1991.|EP 1991.]] Na [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu|Svjetskim prvenstvima]] u paru osvojena je jedna bronzana medalja na [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1979.|SP 1979.]], a na [[Ljetnim olimpijskim igrama|LJOI 1988.]] [[Stoni tenis na Olimpijskim igrama 1988 - ženski parovi|u ženskim parovima]] jedna bronzana medalja. Poznatije stonoteniserke bile su: [[Gordana Perkučin]], [[Jasna Fazlić]], [[Branka Batinić]], [[Eržebet Palatinuš]]. ====Mješovito ==== === Zimski sportovi === ==== Alpsko skijanje ==== {{Glavni|Alpsko skijanje u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Jurefranko.jpg|140px|mini|desno|Jure Franko, prvi osvajač medalje na Zimskim olimpijskim igrama u alpskom skijanju za Jugoslaviju]] Alpsko skijanje, kao i drugi zimski sportovi bili su pod organizatornom upravom [[Skijaški savez Jugoslavije|Skijaškog saveza Jugoslavije]]. Najbolji rezultati jugoslavenskih alpskih skijaša su četiri osvojene medalje na [[Zimske olimpijske igre|ZOI]] i to dvije srebrne medalje. Prvu srebrnu medalju osvojio je na [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|ZOI 1984.]] [[Jure Franko]] u disciplini [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - veleslalom (muškarci)|veleslalom]], a drugu srebrnu medalje osvojila je [[Mateja Svet]] na [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|ZOI 1988.]] u disciplini [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1988 - slalom (žene)|slalom]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju|Svjetskim prvenstvima u alpskom skijanju]], alpski skijaši su osvojili ukupno 9 medalja od toga jednu zlatnu, tri srebrene i pet bronzanih: [[Bojan Križaj]] na [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1982.|Svjetskom prvenstvu 1982.]] u disciplini [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1982 - slalom (muškarci)|slalom]] i [[Boris Strel]] u disciplini [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1982 - veleslalom (muškarci)|veleslalom]]. Najbolji uspjeh ostvarila je [[Mateja Svet]] na [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1987.|SP 1987.]] osvojivši tri medalje i to srebnu u [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1987 - veleslalom (žene)|veleslalom]] i dvije bronzane u [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1987 - slalom (žene)|slalomu]] i [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1987 - superveleslalom (žene)|superveleslalomu]], te na [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1989.|SP 1989.]] kada je osvojila zlatnu medalju u [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1989 - slalom (žene)|slalomu]] i bronzanu u [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1989 - veleslalom (žene)|veleslalomu]]. Osim nje na ovim igrama medalju je osvojio i [[Tomaž Čižman]] u [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1989 - superveleslalom (muškarci)|superveleslalomu]]. Osim ovih poznati alpski skijaši bili su [[Nataša Bokal]], [[Grega Benedik]], [[Gregor Grilc]], [[Davo Karničar]], [[Mitja Kunc]], [[Rok Petrovič]], [[Katjuša Pušnik]], [[Veronika Šarec]]. U [[Svjetski kup u alpskom skijanju|Svjetskom kupu u alpskom skijanju]] najviše pobjeda imao je [[Bojan Križaj]] (8), [[Rok Petrovič]] (5), te po jednu [[Boris Strel]] i [[Grega Benedik]], a u ženskoj konkurenciji [[Mateja Svet]] (7), a [[Veronika Šarec]] i [[Nataša Bokal]] po jednu pobjedu. ==== Biatlon ==== {{Glavni|Biatlon u Jugoslaviji}} [[Biatlon]] se u Jugoslaviji počeo intenzivnije razvijati nekoliko godina prije početka [[ZOI 1984.|Zimskih olimpijskih igara]] u Sarajevu. [[Spisak jugoslavenskih biatlonaca|Jugoslavenski biatlonci]] su nastupili su prvi put na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1980.|Zimskim olimpijskim igrama 1980. godine]], kada je [[Marjan Burgar]] nastupio u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1980 - 20 km|utrci na 20&nbsp;km]] i u utrci u sprintu na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1980 - 10 km|10&nbsp;km]]. Nakon toga jugoslavenski predstavnici nastupili su još na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|ZOI 1984]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|ZOI 1988]], i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]]{{efn|name=YUG|U jugoslavenskom timu nastupili su samo takmičari iz Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Makedonije. Takmičari iz Slovenije nastupili su samostalno.}} Prvi nastup na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskom prvenstvu u biatlonu]] bio je nastup Marjana Burgara i [[Boris Kozinc|Borisa Kozinca]] na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1978.|SP 1978.]] Na sljedećim svjetskim prvenstvima: [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1979.|SP 1979]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1981.|SP 1981]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1982.|SP 1982]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983.|SP 1983]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1986.|SP 1986]], nastupio je jedan ili dva biatlonca, a na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|SP 1989]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990.|SP 1990]] i [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991]], nastupila su po četiri takmičara, te je na tim prvenstvima Jugoslavija trčala i štafetnu utrku 4 × 7,5&nbsp;km. U [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]], nastupali su povremeno, uglavnom zbog niskih kvota i ograničenog broja takmičara.<ref>[http://biathlonresults.com/ Rezultati u biatlonu na Svjetskim prvenstvima i svjetskom kupu na zvaničnoj IBU stranici]</ref> ==== Bob ==== {{Glavni|Bob u Jugoslaviji}} Početak takmičenja u [[bob]]u u Jugoslaviji, može se vezati za [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|Zimske olimpijske igre 1984.]] godine održane u Sarajevu. Izgradnjom staze, te potrebom da zemlja domaćin nastupi na takmičenjima u bobu, oformljena je jugoslavenska reprezentacija, koja se nekoliko godina ranije pripremala za nastup na Olimpijadi. Za nastup 1984. godine bila su prijavljena dva tima u sastavu: [[Zdravko Stojnić]], [[Mario Franjić]], [[Siniša Tubić]], [[Nikola Korica]], [[Nenad Prodanović]], [[Ognjen Sokolović]], [[Zoran Sokolović]], [[Borislav Vujadinović]] i [[Boris Rađenović]]. Nastupila su dva tima u disciplini [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - dvosjed|bob-dvojac]], te u [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - četverosjed|bob-četvercu]]. Na [[Zimske olimpijske igre|ZOI]] su nastupili još dva puta: [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|1988.]] i [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992.]], ali nisu ostvarili posebne rezultate. ==== Hokej na ledu ==== {{Glavni|Hokej na ledu u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Edo Hafner 2015.jpg|140px|mini|desno|[[Edo Hafner]], jugoslavenski hokejaš]] Takmičenja u [[Hokej na ledu|hokeju na ledu]] u Jugoslaviji organizirao je [[Hokejaški savez Jugoslavije]] osnovan 1911. godine kao Hokejaški savez Srbije, koji je bio član [[Međunarodna hokejaška federacija|Međunarodne hokejaške federacije]]. Na međunarodnim takmičenjima Jugoslaviju je prestavljala [[Reprezentacija Jugoslavije u hokeju na ledu]]. koja je nastupala na [[Svjetsko prvenstvo u hokeju na ledu|Svjetskim prvenstvima]] od 1930. godine. Nastupi su bili uglavnom u grupi B, a nekoliko puta u grupi C. Najbolji rezultati bilo je drugo mjesto na prvenstvu [[Svjetsko prvenstvo u hokeju na ledu 1974.|1974.]] godine. Na [[Hokej na ledu na Olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]] nastupili su pet puta, a najbolji plasman je bilo 9 mjesto na [[Hokej na ledu na Olimpijskim igrama 1968.|turniru 1968. godine]]. Najviše nastupa za reprezentaciju imao je [[Edo Hafner]] sa 203 nastupa, a najbolji strijelac bio je [[Zvone Šuvak]] sa 202 postignuta poena.<ref>[http://www.nationalteamsoficehockey.com/uploads/Yugoslavia_All_Time_Results.pdf Rezultati Jugoslavije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112131842/http://www.nationalteamsoficehockey.com/uploads/Yugoslavia_All_Time_Results.pdf |date=12. 11. 2011 }} на nationalteamsoficehockey.com</ref> [[Jugoslavenska hokejska liga|Ligaška takmičenja]] održavala su se od 1936. godine, a najveći broj osvojenih prvenstava imao je [[HK Jesenice]] (23), [[HK Olimpija]] (13), [[HK Partizan Beograd]] (7), [[HK Medvešćak]] (3), [[HK Jesenice]] (23), [[KHL Mladost Zagreb]] (2) i jednom je prvenstvo osvojilo [[SD Zagreb]]. Takmičenja u [[Kup Jugoslavije u hokeju na ledu|Kupu Jugoslavije]] održavana su od 1966. godine, a [[HK Jesenice]] su pobijedile 8 puta, [[HK Medvešćak]] i [[HK Olimpija]] 4 puta i [[HK Partizan Beograd]] 2 puta. ==== Nordijsko skijanje ==== {{Glavni|Nordijsko skijanje u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Primož Ulaga 2013.jpg|140px|mini|desno|[[Primož Ulaga]], jugoslavenski skijaš-skakač]] Najznačajniji predstavnici SFRJ u [[Nordijsko skijanje|nordijskom skijanju]] bili su [[Spisak jugoslavenskih skijaša-skakača|skijaši-skakači]]. Jedine dvije medalje u nordijskim disciplinama na Zimskim olimpijskim igrama osvojili su skakači na [[ZOI 1988.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Calgary]]ju. U [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 1988 - ekipno|ekipnoj konkurenciji]] u sastavu: [[Matjaž Debelak]], [[Miran Tepeš]], [[Primož Ulaga]] i [[Matjaž Zupan]] osvojili su srebrnu medalju, a [[Matjaž Debelak]] je na [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 1988 - velika skakaonica|velikoj skakaonici]] osvojio srebrnu medalju. Jugoslavenski skakači nastupali su i u takmičenjima [[Svjetski kup u skijaškim skokovima|Svjetskog kupa]], a [[Primož Ulaga]] je u sezoni [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1987/1988.|1987/88.]] osvojio treće mjesto u ukupnom plasmanu. Na [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1991.|Svjetskom prvenstvu u nordijskom skijanju 1991.]] godine [[Franci Petek]] je osvojio zlatnu medalju na velikoj skakaonici. ==== Umjetničko klizanje ==== {{Glavni|Umjetničko klizanje u Jugoslaviji}} [[Umjetničko klizanje]] u Jugoslaviji, bilo je relativno slabo zastupljeno. Na [[Svjetsko prvenstvo u umjetničkom klizanju|Svjetskom prvenstvu u umjetničkom klizanju]] i [[Evropsko prvenstvo u umjetničkom klizanju|Evropskom prvenstvu u umjetničkom klizanju]], jugoslavenski klizači nisu ostvarili značajne rezultate. Najbolji rezultat je bila srebrna medalja [[Sanda Dubravčić|Sande Dubravčić]] na [[Evropsko prvenstvo u umetničkom klizanju 1981.|EP 1981.]] godine. Jugoslavija je bila domaćin [[Svjetsko prvenstvo u umjetničkom klizanju 1970.|Svjetskom prvenstvu u umjetničkom klizanju 1970.]] u [[Ljubljana|Ljubljani]], te [[Evropsko prvenstvo u umjetničkom klizanju 1967.|Evropskom prvenstvu u umjetničkom klizanju 1967]], [[Evropsko prvenstvo u umjetničkom klizanju 1974.|EP 1974.]] i [[Evropsko prvenstvo u umjetničkom klizanju 1979.|EP 1979.]] u [[Zagreb]]u i [[Evropsko prvenstvo u umjetničkom klizanju 1987.|EP 1987.]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. === Šah === {{Glavni|Šah u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Svetozar Gligorić 1966.jpg|140px|mini|desno|[[Svetozar Gligorić]], jugoslavenski šahist, osvajač najviše medalja na Šahovskim olimpijadama]] [[Datoteka:Aleksandar Matanović 1961.jpg|140px|mini|desno|[[Aleksandar Matanović]], jugoslavenski velemajstor, urednik i jedan od autora [[Enciklopedija šahovskih otvaranja|Enciklopedije šahovskih otvaranja]]]] ==== Muškarci ==== [[Datoteka:1990 Chess Olympiad Yugoslav stamp.jpg|140px|mini|desno|Logo 29. šahovske olimpijade na poštanskoj marki SFRJ]] Šahovska reprezentacija SFRJ nastupala je na [[Šahovska olimpijada|Šahovskim olimpijadama]] od [[9. šahovska olimpijada|prve poslijeratne Olimpijade]] održane 1950. godine u [[Dubrovnik]]u, na kojoj su u sastavu: [[Svetozar Gligorić]], [[Vasja Pirs]], [[Petar Trifunović]], [[Braslav Rabar]] i kao rezerve [[Milan Vidmar (junior)|Milan Vidmar jr.]] i [[Puc Stojan]] jedini put osvojili zlatnu medalju. Srebrne medalje ostvarili su na olimpijadama [[12. šahovska olimpijada|1956.]], [[13. šahovska olimpijada|1958.]], [[15. šahovska olimpijada|1962.]], [[16. šahovska olimpijada|1964.]], [[18. šahovska olimpijada|1968.]] i [[21. šahovska olimpijada|1974.]], a bronzane [[10. šahovska olimpijada|1952.]], [[11. šahovska olimpijada|1954.]], [[14. šahovska olimpijada|1960.]], [[19. šahovska olimpijada|1970.]], [[20. šahovska olimpijada|1972.]] i [[24. šahovska olimpijada|1980.]]<ref name="OLI">[http://www.olimpbase.org/ Osvojene medalje na šahovskim takmičenjima na olimpbase.org/]</ref> Na [[Evropsko ekipno šahovsko prvenstvo|Evropskom ekipnom šahovskom prvenstvu]] osvojili su šest srebrnih medalja: [[1. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1957.]], [[2. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1961.]], [[3. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1965.]], [[5. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1973.]], [[8. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1983.]] i [[9. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1989.]], a bronzanu na [[6. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|6. Evropskom šahovskom prvenstvu 1977.]] godine.<ref name="OLI"/> Najuspješniji šahista sa petnaest nastupa na Olimpijadama bio je [[Svetozar Gligorić]] sa jednom zlatnom, šest srebrnih i pet bronzanih medalja u ekipnom takmičenju, te sa jednom zlatnom u pojedinačnom vrednovanju rezultata određene ploče na turniru. Na Evropskim prvenstvima osvojio je pet srebrnih i jednu bronzanu u ekipnom takmičenju i četiri zlatne, jednu srebrnu i jednu bronzanu u pojedinačnoj konkurenciji.<ref name="OLI"/> Na [[2. svjetsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|2. svjetskom ekipnom šahovskom prvenstvu 1989]]. šahisti SFRJ osvojili su drugo mjesto. Poznatiji [[Spisak jugoslavenskih šahista|jugoslavenski šahisti]] bili su: [[Svetozar Gligorić]], [[Ljubomir Ljubojević]], [[Bojan Kurajica]], [[Predrag Nikolić]], [[Krunoslav Hulak]], [[Božidar Ivanović]], [[Borislav Ivkov]], [[Dragoljub Velimirović]], [[Milan Matulović]], [[Mišo Cebalo]]. Osim igrača, u Jugoslaviji je bio razvijen na rad na šahovskoj teoriji, čemu su doprinijeli [[Dimitrije Bjelica]], kao autor nekoliko knjiga i šahovskih čitanki i [[Aleksandar Matanović]], koji je uredio petotomnu [[Enciklopedija šahovskih otvaranja]]. Jugoslavija je bila i organizator većih turnira kao [[Šahovski turnir u Bugojnu]] (1978-86), te domaćin tri olimpijade: [[9. šahovska olimpijada|1950.]] u [[Dubrovnik]]u, [[20. šahovska olimpijada|1972.]] u [[Skoplje|Skoplju]] i [[29. šahovska olimpijada|1990.]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]], a [[Prvenstvo Jugoslavije u šahu]] bilo je jedan od najjačih šahovskih turnira na svijetu. ==== Žene ==== Ženske predstavnice nisu ostvarile dobre rezultate kao muškarci, osim osvajanje drugog mjesta na nezvaničnoj [[2. šahovska ženska olimpijada|2. šahovskoj ženskoj olimpijadi]] 1963. godine održanoj u Splitu. Za reprezentaciju su nastuplie [[Milunka Lazarević]], [[Verica Nedeljković]] i [[Katarina Jovanović-Blagojević]], a [[Verica Nedeljković]] je osvojila zlatnu medalju kao druga tabla. U zvaničnom takmičenju [[28. šahovska olimpijada|1988]]. godine ekipa sastavljena od [[Alisa Marić|Alie Marić]], [[Gordana Marković|Gordane Marković]], [[Suzana Maksimović|Suzane Maksimović]] i [[Vesna Bašagić|Vesne Bašagić]] osvojila je bronzanu medalju, a [[Vesna Bašagić]] je kao rezerva osvojila bronzanu medalju.<ref name="OLI"/> Najpoznatije [[Spisak jugoslavenskih šahista|šahistice Jugoslavije]] bile su: [[Tereza Štadler]], [[Henrijeta Konarkowska-Sokolov]], [[Gordana Marković]], [[Vlasta Maček]], [[Amalija Pihajlić]], [[Olivera Prokopović]], [[Antonin Dragašević]], [[Milunka Lazarević]], [[Zorica Nikolik]], [[Semka Sokolović-Bertok]]. {{raščistiti}} == Državni praznici == {{Glavni|Praznici u SFRJ}} Državni praznici u Jugoslaviji su bili: * [[1. januar]] - ''[[Nova godina]]''; (Nova godina se slavila 1-2. januara) * [[1. maj]] - ''[[Praznik rada]]''; (Praznik rada se slavio 1-2. maja) * [[4. juli]] - ''[[Dan borca]]'' * [[9. maj]] - ''[[Dan pobjede nad fašizmom]]'' * [[29. novembar]] - ''[[Dan Republike SFRJ|Dan Republike]]'' (Dan Republike se slavio 29-30. novembra) Ako je jedan od praznika padao u nedjelju smatrao se praznikom i prvi sljedeći radni dan. Osim saveznih praznika, svaka od saveznih republika imala je republičke praznike. == Također pogledajte == * [[Republike SFRJ]] * [[Spisak predsjednika SFRJ]] * [[Praznici u SFRJ]] * [[JNA]] * [[Jugonostalgija]] * [[Demografija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] == Napomene == {{napspisak}} ==Literatura== * Petar Janjatović: EX YU ROCK enciklopedija 1960-2006, {{ISBN|978-86-905317-1-4}} * {{cite web | url =https://www.obrazislovenskihpokrajin.si/oseba/vauhnik-vladimir/ | title =Vauhnik, Vladimir | last=Zavec | first = Tadeja | date =11. 12. 2020 | website =obrazislovenskihpokrajin.si | publisher =Mestna knjižnica Kranj| access-date =22. 6. 2020 | language =sl|ref={{harvid|Obrazi slovenskih pokrajin|2019}}}} == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{SFRJ portal}} {{Wikizvor|Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (1974)}} {{wikiatlas|Yugoslavia}} * {{Commonscat-inline|Socialist Federal Republic of Yugoslavia}} {{Republike Jugoslavije}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Jugoslavija]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Komunističke države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1943.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1992.]] [[Kategorija:Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|*]] [[Kategorija:Bivše republike u Evropi]] 6cbu0ko8r2sd4slqmmef1ahw7bum61j 3904463 3904461 2026-07-12T08:49:40Z نوفاك اتشمان 16322 sitno 3904463 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Federativna Narodna Republika Jugoslavija {{nobold|{{smaller|(1945–1963)}}}}<hr>Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija {{nobold|{{smaller|(1963–1992)}}}} | izvorno_ime = | status = | genitiv = | razdoblje = 1945–1992. | država_prije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | država_prije_zastava1 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | država_prije2 = Slobodna teritorija Trsta | država_prije_zastava2 = Free Territory Trieste Flag.svg | država_poslije1 = Republika Bosna i Hercegovina | država_poslije_zastava1 = Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg | država_poslije2 = Hrvatska | država_poslije_zastava2 = Flag of Croatia.svg | država_poslije3 = Republika Makedonija | država_poslije_zastava3 = Flag of North Macedonia (1992–1995).svg | država_poslije4 = Savezna Republika Jugoslavija | država_poslije_zastava4 = Flag of Yugoslavia (1992–2003); Flag of Serbia and Montenegro (2003–2006).svg | država_poslije5 = Slovenija | država_poslije_zastava5 = Flag of Slovenia.svg | zastava = Flag of SFR Yugoslavia.svg | grb = Emblem of SFR Yugoslavia.svg | uzrečica = ''[[Bratstvo i jedinstvo]]'' | himna = ''[[Hej Slaveni]]''{{Center|[[Datoteka:United States Navy Band - Hey, Slavs.ogg]]}} | karta = Yugoslavia_1956-1990.svg | glavni_grad = [[Beograd]] | glavni_grad_kordinati = {{coord|44|49|04|N|20|27|25|E|region:RS|display=inline,title}} | najveći_grad = [[Beograd]] | službeni_jezik = Nijedan na saveznom nivou<br />'''Nacionalni jezik:'''<br />[[srpskohrvatski]]<sup>'''1'''</sup><br />'''Regionalni jezici:'''<br />[[makedonski]] i [[slovenski]] | sistem_pisanja = {{hlist|[[Latinica]]|[[Ćirilica]]}} | etničke_grupe = {{unbulleted list | [[Srbi]] (36,3%) | [[Hrvati]] (19,7%) | [[Muslimani (narod)|Muslimani]] (8,9%) | [[Slovenci]] (7,8%) | [[Albanci]] (7,7%) | [[Makedonci]] (6,0%) | [[Jugoslaveni]] (5,4%) | [[Crnogorci]] (2,6%) | [[Mađari]] (1,9%) | Ostali (3,6%)<ref>{{Cite web |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/MR1188/MR1188.annex1.pdf |title=Demographic characteristics of Yugoslavia in the late 1980s |access-date=9. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231230/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/MR1188/MR1188.annex1.pdf |archive-date=3. 3. 2016 |url-status=live}}</ref> }} | religija = [[Sekularna država]]<ref name="Avramovic_2007_p599">{{harvnb|Avramović|2007|p=599|loc=[https://www.iclrs.org/content/blurb/files/Serbia.1.pdf Understanding Secularism in a Post-Communist State: Case of Serbia]}}</ref><ref name="Kideckel-Halpern_2000">{{harvnb|Kideckel|Halpern|2000|p=165|loc=[https://books.google.com/books?id=EEBkON-ySQUC&pg=PA165 Neighbors at War: Anthropological Perspectives on Yugoslav Ethnicity, Culture, and History]}}</ref><br />[[Državni ateizam]] (''[[de facto]]'') | demonim = [[Jugoslaveni|Jugoslaven]] | državno_uređenje = '''1943–1945:'''<br />[[Ustavna monarhija]] (''[[de jure]]'')<br/>[[Federacija|Federalna]] [[privremena vlada]] - [[Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije|Nacionalni komitet]] (''[[de facto]]'')<br />'''1945–1948:'''<br />[[Federacija|Federalna]] [[Marksizam-lenjinizam|marksističko-lenjinistička]] [[Jednopartijski sistem|jednopartijska]] [[Parlamentarna republika|parlamentarna]] [[Narodna republika|narodna]] [[republika]]<br />'''1948–1963:'''<br />[[Federacija|Federalna]] [[Titoizam|titoistička]] [[Jednopartijski sistem|jednopartijska]] [[Predsjednički sistem|predsjednička]] [[Narodna republika|narodna]] [[republika]]<br />'''1963–1971:'''<br />[[Federacija|Federalna]] [[Titoizam|titoistička]] [[Jednopartijski sistem|jednopartijska]] [[Predsjednički sistem|predsjednička]] [[Socijalistička republika|socijalistička]] [[republika]]<br />'''1971–1990:'''<br />[[Federacija|Federalna]] [[Titoizam|titoistička]] [[Jednopartijski sistem|jednopartijska]] [[Parlamentarna republika|parlamentarna]] [[Socijalistička republika|socijalistička]] [[Direktorijski sistem|direktorijska]] [[republika]]<br />'''1990–1992:'''<br />[[Federacija|Federalna]] [[Parlamentarna republika|parlamentarna]]<br />[[Direktorijski sistem|direktorijska]] [[republika]] | vrsta_vlasti = [[Predsjednik Saveza komunista Jugoslavije|Generalni sekretar]] | godina_prve_vlasti = 1945-1980. | vladar_prva_vlast = [[Josip Broz Tito]] (prvi) | vrsta_vlasti2 = | godina_druge_vlasti = 1989-1990. | vladar_druga_vlast = [[Milan Pančevski]] (zadnji) | vrsta_vlasti3 = [[Predsjednik SFRJ|Predsjednik]] | godina_treće_vlasti = 1945-1953. | vladar_treća_vlast = [[Ivan Ribar]] (prvi) | vrsta_vlasti4 = | godina_četvrti_vlasti = 1953-1980. | vladar_četvrti_vlast = [[Josip Broz Tito]] | vrsta_vlasti5 = | godina_peti_vlasti = 1991. | vladar_peti_vlast = [[Stjepan Mesić]] (zadnji) | vrsta_vlasti6 = [[Premijer Jugoslavije|Premijer]] | godina_šesti_vlasti = 1945–1963. | vladar_šesti_vlast = [[Josip Broz Tito]] (prvi) | vrsta_vlasti7 = | godina_sedmi_vlasti = 1989-1991. | vladar_sedmi_vlast = [[Ante Marković]] (zadnji) | zakonodavstvo = [[Skupština Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Skupština]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = [[Gornji dom]] | naziv_prvog_zakonodavstva = [[Vijeće republika i pokrajina Jugoslavije|Vijeće republika i pokrajina]] | vrsta_drugog_zakonodavstva = [[Donji dom]] | naziv_drugog_zakonodavstva = [[Savezno vijeće Jugoslavije|Savezno vijeće]] | tip_suvereniteta = [[Historija Jugoslavije|Historija]] | nota_suvereniteta = [[Hladni rat]] | nastanak = | događaj1 = Formirana [[Demokratska federativna Jugoslavija|DFJ]] | događaj_datum1 = 29. novembar 1943. | događaj2 = Proglašena FNRJ | događaj_datum2 = 29. novembar 1945. | događaj3 = [[Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije|Prvi ustav]] | događaj_datum3 = 31. januar 1946. | događaj4 = [[Raskol Tito – Staljin]] | događaj_datum4 = 1948. | događaj5 = Osnovan [[Pokret nesvrstanih]] | događaj_datum5 = 1. septembar 1961. | događaj6 = [[Ustav Jugoslavije iz 1963.|Drugi ustav]] | događaj_datum6 = 7. april 1963. | događaj7 = [[Ustav Jugoslavije iz 1974.|Treći ustav]] | događaj_datum7 = 21. februar 1974. | događaj8 = [[Smrt i sahrana Josipa Broza Tita|Smrt]] [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] | događaj_datum8 = 4. maj 1980. | događaj9 = Početak [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|jugoslavenskih ratova]] | događaj_datum9 = 27. juni 1991. | događaj10 = [[Raspad Jugoslavije]] | događaj_datum10 = 27. april 1992. | osnivanje = 29. novembar 1943. | ukidanje = 27. april 1992. | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = 255.804 | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 22.438.331 | stanovnika_godina = 1981 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = 87,72 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = [[jugoslavenski dinar]] | vremenska_zona = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+01:00|+1]] ([[Istočnoevropsko vrijeme|EET]]) | ljetno_računanje_vremena = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+02:00|+2]] ([[Istočnoevropsko ljetno vrijeme|EEST]]) | format_datuma = D. M. GGGG. ([[Nova era|NE]]) | vozacka_strana = desna | pozivni_broj = 38 (nije više u upotrebi) | internetski_nastavak = [[.yu]] (uveden 1989, korišten do 2009. u Srbiji i Crnoj Gori) | danas_dio = {{ZID|Slovenija}}<br>{{ZID|Hrvatska}}<br>{{ZID|Bosna i Hercegovina}}<br>{{ZID|Srbija}}<br>{{ZID|Crna Gora}}<br>{{ZID|Sjeverna Makedonija}}<br>{{ZID|Kosovo}} | komentar = <sup>'''1'''</sup> Pogledajte: {{Sekcija link||Jezičko pitanje}} }} '''Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija''' ('''SFRJ'''; skraćeno '''Jugoslavija'''; također poznata i kao "Druga Jugoslavija") bila je država nastala 29. novembra 1943. na [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|drugom zasjedanju]] [[AVNOJ]]-a u [[Jajce|Jajcu]] kao zajednica pet naroda i šest republika, s prvobitnim imenom '''[[Demokratska Federativna Jugoslavija]]''' ('''DFJ'''). To je ime promijenjeno 29. novembra 1945. na [[Treće zasjedanje AVNOJ-a|trećem zasjedanju]] AVNOJ-a u [[Beograd]]u u '''Federativna Narodna Republika Jugoslavija''' ('''FNRJ'''), da bi konačno 7. aprila 1963. dobila ime Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (SFRJ). Bila je jedna od osnivača [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]<ref>[https://research.un.org/en/unmembers/founders UN Membership: Founding Members], research.un.org, pristupljeno 19. jula 2019.</ref> i [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]]. SFRJ je bila nasljednica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] (1918–1941). Prestala je postojati 1992. osamostaljivanjem [[Slovenija|Slovenije]], [[Hrvatska|Hrvatske]] i [[Sjeverna Makedonija|Makedonije]] (1991), zatim i [[Republika Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] (1992) iz federacije. Preostale republike, [[Srbija]] i [[Crna Gora]], formirale su novu zajednicu; prvo u aprilu 1992. [[SR Jugoslavija|SR Jugoslaviju]], potom 2003. državnu zajednicu [[Srbija i Crna Gora]], a na referendumu 21. maja 2006. [[Crna Gora]] je istupila iz državne zajednice, stvorivši samostalnu republiku. [[Kosovo]] se 2008. odvojilo od Srbije proglašavanjem nezavisnosti. == Geografija == {{Glavni|Geografija SFRJ}} [[Datoteka:General map of yugoslavia (1945-1991) (SH labels).png|mini|300px|Republike SFRJ]] U vrijeme od 1954-91. godine SFRJ je imala površinu od 255.804&nbsp;km<sup>2</sup>. Sastojala je od šest saveznih republika ([[SR Slovenija]], [[SR Hrvatska]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SR Srbija]], [[SR Crna Gora]] i [[SR Makedonija]]), te dvije autonomne pokrajine [[SAP Kosovo]] i [[SAP Vojvodina]], koje su pripadale SR Srbiji. Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], od 1947-54. godine dio SR Slovenije i SR Hrvatske, zbog neriješenog političkog i teritorijalnog pitanja sa Italijom pripadao je u ''de facto'' nezavisnu državu [[Slobodna teritorija Trsta|Slobodnu teritoriju Trsta]] (STT), koja je jednim dijelom (Zona B) bila pod vojnom upravom [[JNA|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA), a drugim (Zona A) pod kontrolom američke i britanske vojske. [[Londonski sporazum (1954)|Londonskim sporazumom]] 5. oktobra 1954. godine Zona B sa 515,5&nbsp;km<sup>2</sup> je pripojena SFRJ, a Zona A Italiji. Ukupna dužina kopnene državne granice iznosila je 2114,2&nbsp;km, a SFRJ je na sjeveru graničila sa [[Austrija|Austrijom]] (330&nbsp;km) i [[Mađarska|Mađarskom]] (582&nbsp;km), na zapadu sa [[Italija|Italijom]] (232&nbsp;km), sa kojom je Jugoslavija imala i pomorsku granicu na [[Jadransko more|Jadranskom moru]], na istoku sa [[Rumunija|Rumunijom]] (476&nbsp;km) i [[Bugarska|Bugarskom]] (466&nbsp;km), a na jugu sa [[Albanija|Albanijom]] (438&nbsp;km) i [[Grčka|Grčkom]] (228&nbsp;km). Najveći dio Jugoslavije nalazio se na [[Balkansko poluostrvo|Balkanskom poluostrvu]]. Sjeveroistočni dijelovi Jugoslavije bili su ravničarski, dok je ostatak bio pretežno brdsko-planinskog reljefa. Jednim dijelom geografski i klimatski, pripadala je [[Mediteranska klima|mediteranskoj klimi]]. Najviši vrh bio je [[Triglav]] sa 2864 m, drugi najviši vrh je bio [[Golem Korab]] sa 2753&nbsp;m, na granici s Albanijom, te [[Titov Vrv]] sa 2747&nbsp;m, na [[Šar Planina|Šar Planini]] u blizini [[Tetovo|Tetova]]. S izuzetkom albanskog dijela obale, sva istočna jadranska obala sa otocima pripadala je Jugoslaviji. Na granici s Albanijom nalazila su se tri velika jezera: [[Skadarsko jezero|Skadarsko]], [[Ohridsko jezero|Ohridsko]] i [[Prespansko jezero|Prespansko]]. Najduža rijeka bila je [[Sava]] sa 945&nbsp;km, a najplovnija [[Dunav]], koji je proticao kroz dio SR Hrvatske, SAP Vojvodine i kroz SR Srbiju, te kroz [[Novi Sad]] i [[Beograd]]. Ostale veće rijeke bile su [[Drava]], [[Velika Morava|Morava]] i [[Drina]]. Većina rijeka pripadala je [[Crnomorski sliv|Crnomorskom slivu]], a manji dio [[Jadranski sliv|Jadranskom]] i [[Egejski sliv|Egejskom]]. Najveći broj otoka u SFRJ pripadao je SR Hrvatskoj, te uključujući manje otoke, hridi i grebene u Jugoslaviji je bilo oko 1300 otoka. Najveći otoci bili su: [[Cres (ostrvo)|Cres]], [[Krk]], [[Brač]], [[Hvar (ostrvo)|Hvar]], [[Pag (ostrvo)|Pag]], [[Korčula (ostrvo)|Korčula]], [[Dugi otok]], [[Mljet (ostrvo)|Mljet]], [[Vis]], [[Rab]], [[Pašman]], [[Šolta]] i [[Lošinj]]. === Teritorijalna podjela === {{Glavni|Administrativne podjele Jugoslavije}} {{Teritorijalna podjela SFRJ}} SFRJ je po zadnjoj teritorijalnoj podjeli bila administrativno podijeljena na 6 republika i dvije autonomne pokrajine, koje su pripadale SR Srbiji. Republike su bile podijeljene na općine, a veći gradovi su se mogli sastojati od nekoliko općina. == Historija == {{Glavni|Historija SFRJ}} === Pozadina === {{Glavni|Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije}} ==== Raspad Kraljevine Jugoslavije ==== [[Datoteka:Fascist_occupation_of_yugoslavia-sr.png|180px|mini|lijevo|Karta Jugoslavije 1941-43.]] Napadom [[Treći rajh|nacističke Njemačke]] i njenih saveznika [[6. april]]a [[1941.]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]], usljed poraza [[Vojska Kraljevine Jugoslavije|Vojske Jugoslavije]] u [[Aprilski rat|Aprilskom ratu]], dolazi do podjele i raspada Kraljevine. Na području današnje Hrvatske, Bosne i Hercegovine i jednog dijela Srbije i [[Srijem]]a (grad [[Zemun]]) [[10. april]]a, uz njemačku podršku stvara se marionetska [[Nezavisna Država Hrvatska]]. Dijelovi Slovenije su direktno pripojeni Trećem rajhu, a zapadni dijelovi su pripojeni [[Kraljevina Italija|fašističkoj Italiji]], dok je [[Prekomurje]] okupirala [[Mađarska|fašistička Mađarska]]. Obalni dijelovi Hrvatske i veći gradovi ([[Split]], [[Šibenik]]) pripojeni su Italiji, a dijelovi današnje Crne Gore su bili pod italijanskom aneksijom i upravom samoproglašene [[Kraljevina Crna Gora (1941)|Kraljevine Crne Gore]]. Pogranične dijelove Crne Gore, naseljene većinskim albanskim stanovništvom, kao i dijelove današnjeg Kosova i Makedonije, okupirala je Italija i pripojila italijanskom protektoratu [[Kraljevina Albanija (1939-43)|Kraljevini Albaniji]]. [[Kraljevina Bugarska]] je okupirala veliki dio današnje Makedonije, južne Srbije te manje dijelove istočne Srbije. Dijelove Vojvodine ([[Bačka]]) okupirala je Mađarska, [[Banat]] je bio pod direktnom upravom Trećeg rajha, a uža Srbija (često pod imenom ''[[Nedićeva Srbija]]'') je bila pod njemačkom okupacijom i marionetskom vladom [[Milan Nedić|Milana Nedića]]. ==== Progoni ==== [[Datoteka:Logor_Kruscica_5.JPG|180px|mini|lijevo|Spomenik u prvom ustaškom [[Koncentracioni logor Kruščica|koncentracionom logoru Kruščica]] na području Jugoslavije u [[Vitez (općina)|Vitez]]u, danas [[Bosna i Hercegovina]].]] Na području novoosnovane [[NDH]], dolazi do progona Jevreja i Srba te uvođenja rasnih zakona, samo tri sedmice nakon proglašenja NDH.<ref name="Arendt">[[Hannah Arendt]], ''Eichmann in Jersualem - Ein Bericht von der Banalität des Bösen'', Piper München, Zürich {{ISBN|978-3-492-24822-8}}</ref> Po uzoru na [[Rasni zakoni Trećeg rajha|Rasne zakone Trećeg rajha]], uhapšeni se [[Jevreji]] zatvaraju u logore ili se deportuju u [[Koncentracioni logor|koncentracione logore]] na području Trećeg rajha. Po jednoj zakonskoj odredbi Trećeg rajha, novonastale vlasti (u NDH i Srbiji, kao i u svim drugim područjima), plaćale bi transport Jevreja Trećem rajhu, a zauzvrat im je bilo omogućeno oduzimanje cjelokupne imovine protjeranih Jevreja.<ref name="Arendt"/> Stvaraju se koncentracioni logori ([[Koncentracioni logor Kruščica|Kruščica]], [[Koncentracioni logor Jasenovac|Jasenovac]], [[Koncentracioni logor Jadovno|Jadovno]]), te se u njih zatvaraju komunisti i svi drugi protivnici ustaškog režima. Sličan teror provodi se i u Srbiji pod vladom [[Milan Nedić|Milana Nedića]] u kojoj se zatvaraju Jevreji i komunisti, kao i protivnici režima u [[logor Sajmište]] u blizini [[Zemun]]a. ==== Kvislinške jedinice ==== [[Datoteka:Draza Mihailovic,1943.jpg|180px|mini|lijevo|[[Draža Mihailović]], zapovjednik [[Četnici|Četnika]].]] U svim dijelovima bivše Kraljevine stvaraju se paravojne i vojne organizacije, koje se naoružavaju uz pomoć okupacionih vlasti. Od dijelova raspadnute Vojske Kraljevine Jugoslavije, stvara se [[Jugoslavenska vojska u otadžbini]] (JVuO) pod zapovjedništvom [[pukovnik]]a [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]], koja se u početku bori protiv Nijemaca, ali nakon prvih sukoba s [[Jugoslavenski partizani|partizanskim jedinicama]], staje na stranu vlade Milana Nedića i učestvuje u borbama protiv partizana i jedinica [[NOVJ]]. Razlozi razilaženja četnika Draže Mihajlovića sa partizanima je u početku bio defanzivni pristup Mihailovića i izbjegavanje konflikta, zbog velikih odmazdi nad srpskim narodom od strane Nijemaca, ideoloških razlika između komunističkog programa borbe i revolucije i rojalističkog pristupa četničkog pokreta, ali i zbog političkog programa [[Ivan Moljević|Ivana Moljevića]], u kojem se izlažu ciljevi stvaranja [[Velika Srbija|Velike Srbije]] i planira etničko čišćenje Hrvata i Muslimana na teritoriji.<ref name="HS" /> U Srbiji, Crnoj Gori, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini stvaraju se mnogobrojni [[Četnici|četnički odredi]], kao i jedinice lojalne Nedićevoj vladi ([[Četnici Koste Pećanca]], [[Srpski dobrovoljački korpus]] pod zapovjedništvom [[Dimitrije Ljotić|Dimitrija Ljotića]], [[Srpska državna straža]], [[Lovćenska brigada]] pod zapovjedništvom [[general]]a [[Krsto Popović|Krste Popovića]], [[Crnogorska dobrovoljačka garda]] sa zapovjednikom [[Pavle Đurišić|Pavlom Đurišićem]]). Na području Slovenije stvara se [[Slovensko domobranstvo]] i građanska organizacija sa militantnom frakcijom [[Bijela garda (Slovrnija)|Bijela garda]] i Plava garda ili [[Slovenski četnici]].{{sfn|Obrazi slovenskih pokrajin|2019}} Na području [[Sandžak]]a organizuje se [[Muslimanska milicija Sandžaka]], koju naoružava [[Ustaše|ustaški pokret]] i italijanska vojska. Na području Kosova organizuju se jedinice milicije [[Vulnetari]] i 1942. godine organizacija [[Balli Kombëtar]], koja za cilj ima proširenje albanske države, te se jedno vrijeme smatrala antifašističkom oganizacijom, ali vremenom sve više surađuje sa italijanskom vojskom. U Bosni i Hercegovini se uslijed terora četnika nad muslimanskim stanovništvom stvaraju i lokalne milicije kao [[Hadžiefendićeva legija]], [[Huskina vojska]] (1943), te niz drugih manjih [[Muslimanske milicije u Drugom svjetskom ratu|muslimanskih milicija]] lokalnog značaja, koje su uglavnom direktno naoružavane od strane [[Ustaška vojnica|Ustaške vojnice]] ili [[Hrvatsko domobranstvo|Hrvatskog domobranstva]]. Ove se milicije uglavnom bore protiv četnika i surađuju sa ustašama, osim u rijetkim slučajevima, kada potpomažu jedinice NOVJ. ==== Stvaranje NOVJ ==== [[Datoteka:Koča Popović.jpg|180px|mini|desno|General [[Koča Popović]], komandant [[Prva proleterska udarna brigada|Prve proleterske brigade]] [[NOVJ]]]] Nedugo nakon okupacije Jugoslavije, [[Komunistička partija Jugoslavije]] (KPJ), na čelu sa [[Josip Broz Tito|Josipom Brozom Titom]], počela je sa organizovanjem oružanog otpora protiv okupatora. Istaknuti partijski funkcioneri su postali vojni rukovodioci sa zadatkom da osnivaju [[Partizanski odredi Jugoslavije|partizanske odrede]]. U [[Beograd]]u je osnovan Glavni štab partizanskih odreda Jugoslavije, a [[Politbiro CK KPJ]] je [[4. juli|4. jula]] [[1941]]. godine donio odluku o početku oružane borbe. Ova odluka je inspirisana ulaskom [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] u rat protiv Njemačke i angažovanjem glavnih njemačkih vojnih snaga na [[Istočni front|Istočnom frontu]], kao i pozivom [[Kominterna|Kominterne]] svim porobljenim narodima Evrope da se uključe u rat protiv [[Sile Osovine|sila Osovine]]. Taj dan se nakon rata slavio u Jugoslaviji, kao državni praznik pod imenom Dan borca. U Srbiji [[7. juli|7. jula]] je Valjevski partizanski odred u [[Bela Crkva (Krupanj)|Beloj Crkvi]] u [[Krupanj|Krupnju]] organizovao prvi oružani napad, u Crnoj Gori prvi sukob je bio [[13. juli|13. jula]], u Sloveniji [[22 juli|22. jula]], u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini ustanak započinje [[27. juli|27. jul]]a, a u Makedoniji [[11. oktobar|11. oktobra]]. Ti su se dani u SFRJ slavili kao republički praznici pod imenima Dan ustanka naroda ''pojedine republike''. Nakon prvih manjih sukoba, partizanski odredi dobijaju na snazi, te se stvaraju oslobođene teritorije kao tzv. [[Užička republika]] u Srbiji, (od 24. septembra do 29. novembra 1941) i [[Fočanska republika]] u decembru 1941. Nakon pada [[Užice|Užica]], partizanski odredi se povlače u Bosnu i [[Sandžak]], a u [[Rudo]]m se 21. decembra 1941. godine formira [[Prva proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada]]. Odluku o formiranju brigade donio je [[Centralni komitet KPJ]], a formirao ju je Vrhovni komandant NOV i POJ, Josip Broz Tito. Na dan formiranja imala je šest bataljona (četiri iz Srbije i dva iz Crne Gore) ukupne jačine oko 1.200 boraca. Za komandanta je postavljen rezervni oficir Vojske Kraljevine Jugoslavije i učesnik građanskog rata u Španiji [[Koča Popović]]. Taj se dan smatrao kao dan formiranja prve vojne jedinice [[NOVJ]], a u SFRJ je do 1948. godine slavljen kao Dan Jugoslavenske armije (JA), a nakon sukoba sa [[Sovjetski Savez|Sovjetskim Savezom]] 1948. godine, praznik je prebačen na 22. decembar.{{efn|name=JNA|Zbog poklapanja rođendana [[Staljin]]a 21. decembra, a nakon sukoba Jugoslavije i Sovjetskog Saveza, donesena je odluka da se Dan JA (kasnije Dan JNA), slavi 22. decembra, a obilježavao bi se dan prve oružane borbe Prve proleterske brigade.}} === Osnivanje === ====Drugo zasjedanje AVNOJ-a ==== [[Datoteka:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|180px|mini|desno|Zastava Demokratske federativne Jugoslavije]] [[Datoteka:Emblem of Democratic Federal Yugoslavia.svg|180px|mini|desno|Grb Demokratske federativne Jugoslavije]] Na [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|Drugom zasjedanju]] [[AVNOJ]]-a u [[Jajce|Jajcu]] u noći između [[29. novembar|29.]] i [[30. novembar|30. novembra]] [[1943.]] donošenjem [[:s:Deklaracija drugog zasjedanja AVNOJ-a|Deklaracije drugog zasjedanja AVNOJ-a]], AVNOJ se konstituiše u zakonodavno i izvršno predstavničko tijelo, te se osnivanjem [[Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije|Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije]] (NKOJ), praktički stvara privremena Vlada Jugoslavije. Za Predsjednika i povjerenika za narodnu odbranu proglašava se [[Tito|Josip Broz Tito]], kom se dodjeljuje najviši čin [[maršal]]a, a za predsjednika AVNOJ-a: [[Ivan Ribar]] sa potpredsjednicima: [[Antun Avgustinčić|Antunom Avgustinčićem]], [[Dimitar Vlahov|Dimitrom Vlahovim]], [[Marko Vujačić|Markom Vujačićem]], [[Moša Pijade|Mošom Pijadom]] i [[Josip Rus|Josipom Rusom]]. Istovremeno se donosi i niz drugih odluka, kao ''Odluka o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu'' u kojoj se prvi put spominje pravo na samoopredjeljenje naroda, pravo na otcjepljenje, ujedinjavanje sa drugim narodima, te sporazumno dogovaranje svih naroda koji su u toku trogodišnje [[NOB]]-e učestvovali u stvaranju vojnih i političkih preduslova za stvaranje bratstva naroda Jugoslavije. Ujedno se i država definiše kao federacija sa jednakim pravima naroda: [[Srbi|Srba]], [[Hrvati|Hrvata]], [[Slovenci|Slovenaca]], [[Crnogorci|Crnogoraca]] i [[Makedonci|Makedonaca]], te naroda Srbije, Hrvatske, Slovenije, Makedonije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine. Također se sva prava garantuju i nacionalnim manjinama.{{efn|name=nacio|U kasnijim zakonski odredbama i Ustavima, nacionalne manjine se u SFRJ definišu kao ''nacionalnosti''.}}<ref name="HS">[[Holm Sundhaussen]] ''Jugoslawien und seine Nachfolgestaaten 1943-2011 - Eine ungewöhnliche Geschichte des Gewönhlichen'', Böhlau Verlag Wien - Köln - Weimar, {{ISBN|978-3-205-79609-1}} {{de simbol}}</ref> Među izaslanicima, osim [[KPJ]], bilo je i izaslanika [[Hrvatska seljačka stranka|Hrvatske seljačke stranke]] ([[Vladko Maček|mačekovci]] i [[Stjepan Radić|radićevci]]), [[Srpska zemljoradnička stranka|Srpske zemljoradničke stranke]], [[Stranke samostalnih demokrata]], [[Jugoslavenska muslimanska organizacija|Jugoslavenske muslimanske organizacije]] ''(spahinovci)'', nekolicina radikala, dvojica Hrvata iz [[Jugoslavenski odbor|Jugoslavenskog odbora]] osnovanog još [[1915]]. godine u [[London]]u, [[Stranka kršćanskih socijalista]] i drugih građanskih partija. Većina delegata bili su pripadnici [[NOVJ|Narodnoosloboilačke vojske Jugoslavije]] kao provjereni borci i revolucionari. Na zasjedanju nisu prisustvovali delegati iz Makedonije, koji se nisu uspjeli probiti do [[Jajce|Jajca]].<ref name="Messner">[http://www.klahrgesellschaft.at/Mitteilungen/Messner_2_02.html Mirko Messner: ''Zur Geschichte der AVNOJ-Beschlüsse''] {{Simboli jezika|de}}</ref> ==== Teheranska konferencija ==== [[Datoteka:Teheran conference-1943.jpg|180px|mini|desno|Velika trojica na [[Teheranska konferencija|Teheranskoj konferenciji]]]] Ovom deklaracijom, započinje borba KPJ za priznavanje NKOJ-a kao ravnopravnog partnera kod savezničkih sila, koje su do tada imale vojne misije i u četničkom pokretu Mihailovića. Cilj ovog zasjedanja je bio stvoriti državne organe, koji će moći Jugoslaviju ravnopravno predstavljati na međunarodnom nivou. U isto vrijeme (28. novembra-1. decembra) u [[Teheran]]u se održavala [[Teheranska konferencija]], u prisustvu trojice predsjednika savezničkih sila: [[Staljin]]a, [[Winston Churchill|Churchilla]] i [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelta]], na kojoj se odlučivalo o daljim koracima u borbi protiv Njemačke. Tito je informirao trojicu predsjednika o rezultatima zasjedanja u Jajcu, a Staljin je proglašenje AVNOJ-a nazvao "nožem u leđa Sovjetskom Savezu".<ref name="HS"/> Razlog je bio dotadašnje priznavanje [[Vlada Kraljevine Jugoslavije u egzilu|izbjegličke Vlade Jugoslavije]] u [[London]]u od strane saveznika, kao jedinog legitimnog predstavnika Jugoslavije. Tito je već ranije, od 1. oktobra do 26. novembra sa četiri telegrama obavijestio Staljina o svojim namjerama, te se pretpostavlja da je žestoka reakcija Staljina bila samo lažno usklađivanje mišljenja s Churchillom.<ref name="HS"/> U međuvremenu, od maja 1943. engleska je vojna misija obavještavala o uspjesima partizana i o oportunizmu četnika, te su na Teheranskoj konferenciji, između ostalog, donesene odluke o pomaganju jugoslavenskih partizana i priznavanjem Tita kao legitimnog savezničkog predstavnika u Jugoslaviji. Istovremeno se pojavila teza o savezničkom iskrcavanju na Balkanu, koju je Tito odbio.<ref name="HS"/> === Pobjeda === [[Datoteka:Ivan Subasic.jpg|180px|mini|desno|Ivan Šubašić, prvi ministar vanjskih poslova DFJ]] Nakon četiri godine rata, [[NOVJ]] izlazi iz rata kao pobjednik. Rat se završava [[Bezuslovna kapitulacija njemačkog Wehrmachta|kapitulacijom Njemačke]] [[8. maj]]a [[1945]], a u Jugoslaviji rat traje do 15. maja. Nakon [[sedam neprijateljskih ofenziva]] i [[Beogradska operacija|oslobađanja Beograda]] [[20. oktobar|20. oktobra]] [[1944]]. uz pomoć sovjetske [[Crvena Armija|Crvene Armije]], [[jugoslavenski partizani]] pokušavaju diplomatskim priznanjem velikih sila ostvariti konačni uspjeh. Nakon Titovog odbijanja da se u jesen 1944. godine nekoliko britanskih divizija iskrca u Dalmaciji, politička se napetost između Velike Britanije i Jugoslavije zaoštrava. Po informaciji predsjednika vlade Kraljevine Jugoslavije u izbjeglištvu, [[Ivan Šubašić|Ivana Šubašića]], da je Tito spreman i na otpor protiv britanske vojske, Churhill odustaje od ove ideje.<ref name="HS" /> Na [[Vis]]u se 16. juna 1944. godine sastaju Tito i Šubašić, koji potpisuju [[Sporazum Tito–Šubašić|sporazum o stvaranju privremene vlade]] nakon završetka rata. Narod bi se referendumom odlučio o tome da li će Jugoslavija biti monarhija ili republika, a da se Izbjeglička vlada Šubašića ogradi od svih kolaboratera i pripanika četničkog pokreta koji su predstavljani kao jedini borci u Jugoslaviji u borbi protiv Njemačke.<ref name="HS" /> Istovremeno 9. oktobra 1944. godinu u razgovoru između Churhilla i Staljina, postiže se dogovor o interesnoj podjeli Jugoslavije na dvije sfere (britansku i sovjetsku) u omjeru 50:50. Tito i KPJ su za ovaj dogovor tek kasnije saznali, a Staljin nije blagovremeno informirao Tita.<ref name="HS" /> [[Sporazum Tito-Šubašić]] je potvrđen od velike trojice na [[Konferencija u Jalti|Konferenciji u Jalti]] u februaru 1945. Time se stvorila mgućnost da se 7. marta 1945. godine stvori [[Privremena vlada DFJ|prva privremena vlada DFJ]] u kojoj su od ukupno 28 članova 20 bili zastupnici iz [[AVNOJ]]-a, tri člana su bili predstavnici [[Vlada Kraljevine Jugoslavije u egzilu|Vlade Kraljevine Jugoslavije u izbjeglištvu]], a petorica pripadnici predratnih političkih partija. Tito je izabran za [[Spisak predsjednika vlada Jugoslavije|Predsjednika Vlade]], a Šubašić za ministra vanjskih poslova DFJ. U aprilu 1945. godine, DFJ sklapa pakt o prijateljstvu sa Sovjetskim Savezom, te se ušvršćuje u novoj evropskoj političkoj situaciji.<ref name="HS" /> ==== Albanija, Grčka ==== Još za vrijeme Drugog svjetskog rata, revolucionarna (agresivna)<ref name="HS" /> vanjska politika KPJ dovela je do kritike velikih sila. Tito je jačao uticaj KPJ na susjedne komunističke partije ([[Komunistička partija Albanije]] (KPA), [[Komunistička partija Grčke]] (KPG) i [[Komunistička partija Bugarske]] (KPB)), a KPA je samo uz pomoć KPJ uspjela doći na vlast u Albaniji. Kada se najesen 1946. godine [[grčki građanski rat]] na sjeveru rasplamsao, Tito je podržavao borbu [[Narodnooslobodilačka vojska Grčke|Narodnooslobodilačke vojske Grčke]] (ELAS), (kasnije nazvane [[Demokratska armija Grčke]]) i [[Slavensko-makedonska narodnooslobodilačka fronta|Slavensko-makedonske narodnooslobodilačke fronte]] (SNOF) koja se borila protiv grčke vojske i za stvaranje socijalističkog uređenja u Grčkoj. U vremenu od 1945-49. godine u vojvođanskom naselju [[Maglić (Bački Petrovac)|Maglić]] kod [[Bački Petrovac|Bačkog Petrovca]] osnovano je naselje ([[Grčka opština u Vojvodini]]) za obuku i oporavak grčkih revolucionara koje je imalo oko 4.500 stanovnika, a u kojem su važili grčki zakoni i koje je predstavljalo vanteritorijalno područje Grčke u Jugoslaviji sa vlastitim zakondavstvom, ekonomijom, novčanim bonovima, školskim sistemom, potpuno izolovano od lokalnog stanovništva.<ref>RISTOVIĆ, Milan, 1997. ''Eksperiment Buljkes: "grčka republika" u Jugoslaviji 1945-1949.'' Godišnjak za društvenu istoriju, IV, sv. 2-3. str. 179-201.</ref> Nakon prijetećeg zahtjeva Staljina da Jugoslavija prestane pomagati grčke pobunjenike, Tito se protivio prekidu pomoći, ali zbog privredne krize izazvane [[Rezolucija Informbiroa|Rezolucijom Informbiroa]] 10. jula 1949. godine, Jugoslavija zatvara grčko-jugoslavensku granicu, te time onemugaćava povlačenje grčkih pobunjenika. Podrška albanskim komunistima trajala je sve do 1948. godine, a postojala je namjera ujedinjenja Albanije sa Jugoslavijom, čime bi se albansko nacionalno pitanje u potpunosti rješilo. Potpisivanjem ''Ugovora o prijateljstvu i zajedništvu sa Albanijom'' 9. jula 1946. godine, Albanija postaje jugoslavenski satelit sa zajedničkom carinskm unijom, zajedničkom politikom cijena i izjednačavanjem valutnog sistema, a u Albaniju se šalju vojni stručnjaci za obuku Albanske vojske.<ref name="HS" /> Staljin je čak u razgovoru sa [[Milovan Đilas|Đilasom]] 1948. pristao da Jugoslavija pripoji Albaniju. Istovremeno u dogovoru sa predsjednikom KPA [[Enver Hoxha|Enverom Hoxhom]], Jugoslavija šalje dvije divizije JA na jug Albanije, koje bi trebale braniti Albaniju od monarhističke vojske Grčke. Tito je zbog protesta Staljina povukao jedince JA iz Albanije, u koju su doputovali sovjetski vojni savjetnici, te se time albanski politički vrh podijelio na pobornike jugoslavenske i sovjetske politike. Raskidom veza sa SSSR 1948. Albanija se okreće od Jugoslavije i dolazi do zahlađenja odnosa koje će trajati nekoliko decenja. ==== Federacija sa Bugarskom ==== Za vrijeme rata 1944. godine stvara se ideja o Bugarskoj kao sedmoj republici DFJ. Delegacija predvođena [[Edvard Kardelj|Kardeljom]], doputovala je u [[Sofija|Sofiju]] na pregovore, na kojima su Bugari plan Kardelja odbili, a predložili svoj. Pregovori su nastavljeni u [[Moskva|Moskvi]] u januaru 1945, a povratkom [[Georgi Dimitrov|Georgija Dimitrova]] u Bugarsku krajem 1945, bugarski parlament priznaje makedonsku naciju, te se pregovori nastavljaju 1. augusta 1947. na [[Bled]]u, gdje se stvara carinska unija između Bugarske i FNRJ. U sljedećim koracima Dimitrov je predložio stvaranje jedne [[Balkanska federacija|istočnoevropske federacije]] u kojoj bi učestvovali [[Bugarska]], FNRJ, [[Albanija]], [[Rumunija]], [[Mađarska]], [[Poljska]] i [[Čehoslovačka]]. U jednom intervjuu [[Staljin]], koji je oštro reagirao na ideju stvaranja federacije, odbio je tu mogućnost, a dao svoju suglasnost za stvaranje federacije između Bugarske, FNRJ i Albanije. Kasnijim pritiskom Staljina na FNRJ i Rezolucijom Informbiroa, odustalo se od ovih ideja.<ref name="HS" /> === Poslijeratni period === ==== Broj žrtava rata ==== [[Datoteka:KZ-Jasenovac-Denkmal-Zugang.JPG|180px|mini|desno|Spomenik u spomen-području bivšeg [[Jasenovac|koncentracionog logora u Jasenovcu]], [[Hrvatska]]]] Osnivanjem ''Državne komisije za ustanovljavanja zločina okupatora i domaćih izdajnika'' u novembru 1945. godine, odlučeno je pokretanje procesa ispitivanje broja žrtava tokom Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji. Prvi podatak o broju žrtava iznio je Tito u maju 1945. godine podatkom da je Jugoslavija imala 1,7 miliona žrtava, a od toga 305.000 poginulih partizana. Broj nije nikada dokazan, niti postoje informacije o načinu proračuna.<ref name="HS" /> U ovaj broj su uračunati i demografski gubici uslijed nižeg nataliteta, broja emigranata, protjeranih, te stanovništva koje je zbog promijenjenih granica tek računato u stanovništvo Jugoslavije. Zapadnoevropski demografi ovaj broj reduciraju na oko 1 milion.<ref name="HS" /> U toku pregovora između [[SR Njemačka|SR Njemačke]] i FNRJ oko ratnih odšteta, ovaj je broj od strane Vlade Jugoslavije smanjen na 950.000.<ref name="HS" /> Kako je [[njemačka vlada]] insistirala na tačnom broju, broj je 1964. godine smanjen na 597.323 osobe, koje su poimence izlistane.<ref name="HS" /> Profesor matematike [[Vladeta Vučković]], kao student, a tada član komisije, koja je podatke statistički obrađivala, izjavio je 1984. godine u srpskim emigrantskim novinama [[Naša reč]], izdatim u [[London]]u, da je ovaj broj došao nestručnom obradom studenata, koji su imali dvije sedmice za izradu ovog izvještaja.<ref name="HS" /> Kasnijim analizama [[Bogoljub Kočović|Bogoljuba Kočovića]] i demografa [[Vladimir Žerajić|Vladimira Žerajića]], ovaj broj se 2010. godine kretao do 640.000, od čega su 173.600 bili pripadnici partizanskih jedinica.<ref name="HS" /><ref>[[Kočović Bogoljub]] - ''Žrtve Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji'', London 1985. (novo izdanje 1990. Sarajevo)</ref><ref>[[Vladimir Žerajić]] - ''Gubici stanovništva Jugoslavije u II svjetskom ratu'', Zagreb 1989. (novo izdanje 1993. Zagreb)</ref> Ova se tema ponovo pojavila u srbijanskim i hrvatskim medijima krajem 80-ih godina 20. vijeka, te se žrtvama rata i žrtvama [[Koncentracioni logor Jasenovac|koncentracionog logora u Jasenovcu]] manipulisalo u političke svrhe.<ref name="HS" /> ==== Bleiburg ==== {{Glavni|Masakr u Bleiburgu}} [[Datoteka:Schematische_Darstellung_(Dr._Rulitz)_Das_Massaker_auf_dem_Bleiburger_Feld_durch_die_Staatsgrenze_zwischen_Österreich_und_Jugoslawien_(Slowenien)_getrennt.jpg|mini|300px|Zarobljenici na Bleiburgu]] Zvanična kapitulacija trupa Wehrmachta, koje su se povlačile iz Jugoslavije bila je potpisana 9. maja u [[Topolšica|Topolšici]], ali su se njemačke jedinice i dalje povlačile prema Austriji, tako da su borbe trajale sve do 15. maja. [[JNA|JA]] je ušla u područje [[Koruške]] u Austriji i zauzela nekoliko gradova. Početkom maja 1945, [[Hrvatske oružane snage]], [[15. kozački SS korpus]] i ostaci [[Jugoslavenska vojska u otadžbini|četnika]], [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] i [[Srpski dobrovoljački korpus|Srpskog dobrovoljačkog korpusa]] (SDK) su se predali britanskim vojnicima. U austrijskom mjestu [[Bleiburg]]u se britanskim vojnicima predalo 93.000 pripadnika raznih vojnih jedinica. Britanci su međutim odbili prihvatiti predaju oružanih snaga [[NDH]] i naredili da se moraju predati Jugoslavenskoj armiji. Između Britanaca i vojnika Jugoslavenske armije su izbile nesuglasice oko teritorija. Veliki dio vojnika je predat JA, a visoki oficiri i političari NDH su u organizovanim bjegom organizovanim tzv. [[Linija pacova|Linijom pacova]], pobjegli preko Italije u Španiju i Južnu Ameriku. U mjestu [[Palmanova]] u Italiji se predalo između 2.400 i 2.800 pripadnika SDK, a 12. maja još oko 2.500 pripadnika SDK se predalo Britancima kod [[Unterbergen (Ferlach)|Unterbergen]]a. Zvaničan broj žrtava nije nikada ustanovljen<ref name="HS" />, a po podacima historičara [[Vlada Slovenije|Vlade Slovenije]] na području današnje Slovenije postoji oko 500 stratišta.<ref name="HS" /> U hrvatskim emigrantkim krugovima, kružila je fantastična, ali neistinita brojka od 600.000 poginulih.<ref name="HS" /> Britanski historičar [[Nikolai Tolstoy]] navodi brojku od 200.000 do 300.000 zarobljenika, ali je ta brojka u sudskom procesu u Britaniji dokazana kao pretjerana. Srbijanski političar i disident [[Milovan Đilas]] formulirao je broj žrtava ovako:{{Citat4|..."Zvanični sudovi nisu postojali, te nije bilo mogućnosti za istragu 20.000 do 30.000 slučajeva. Tako je bio najjednostavniji način, te ljude pobiti..."<ref>Citat iz [[Ekkehard Völkl]]: ''Abrechnungsfuror in Kroatien.'' In: Klaus-Dietmar Henke, Hans Woller (Hrsg.): ''Politische Säuberung in Europa. Die Abrechnung mit Faschismus und Kollaboration nach dem Zweiten Weltkrieg.'' München 1991, {{ISBN|3-423-04561-2}}, str. 374.</ref>|Milovan Đilas}} ==== Nastavak oružanog otpora protiv nove vlasti ==== Nakon kapitulacije Trećeg rajha i završetka Drugog svjetskog rata u raznim dijelovima Jugoslavije došlo je do stvaranja [[Gerila|gerilskih]] pokreta, koji su se borili protiv novonastale vlasti. U dijelovima Hrvatske i Bosne i Hercegovine, od preostalih pripadnika [[Ustaška vojnica|ustaškog pokreta]] i [[Hrvatsko domobranstvo|domobrana]], kao i od pripadnika [[369. pojačana pješačka pukovnija|legionarskih jedinica]] formirane su jedinice [[Križari (gerila)|Križara]] (često nazvane i ''Škripari''). Na kapama su nosili obilježja s bijelim platnenim križevima, umjesto umjesto nekadašnjih ustaških i domobranskih oznaka. Zapovjednici križara bili su između ostalih [[Hasan Biber]], [[Vjekoslav Luburić]], [[Božidar Kavran]] i [[Vjekoslav Blaškov]], a po nekim neprovjerenim podacima i [[Rafael Boban]]. Napadi križara bili su lokalnog značaja, sa iznenadnim napadima na jedinice [[JNA|Jugoslavenske vojske]], diverzijama na prometnice i političkom propagandom među stanovništvom. Jedan dio križara krio se u šumi, a neki su živjeli i dalje u selima, te u slučaju da [[OZNA]] ili [[UDBA]] pretražuje selo, bježali u skrovišta u šumi. Gerilski pokret bio je prisutan od 1945-50. a veći dio je razbijen je [[operacija Gvardijan|operacijom "Gvardijan"]]. Na području Kosova i Makedonije, borbe je nastavila albanska nacionalistička organizacija [[Balli Kombëtar]], a njihove su jedinice razbijene od strane vojske i milicije oko 1948. godine, a jedan dio pripadnika prebjegao je u [[Albanija|Albaniju]] ili u inostranstvo. Sličan pokret u Sloveniji nazivao se [[Matjaževo gibanje]]. Pokret sastavljen uglavnom od seljaka nezadovoljnih zemljišnom reformom, a djelomično od pripadnika [[Slovensko domobranstvo|Slovenskog domobranstva]] potpomognutim bivšim oficirima [[Jugoslavenska vojska u otadžbini|Jugoslavenske vojske u otadžbini]], koji su organizacije pomagali iz izbjegličkih logora u Austriji. Prve ilegalne grupe su osnovane u proljeće 1946. godine, da bi djelovanje sljedeće godine doseglo vrhunac, a 1948. godine zbog jakog djelovanja UDBA-e akcije su prestale. Najviše grupa bilo je u [[Štajerska|Štajerskoj]] i [[Prekmurje|Prekmurju]], jer je zbog geografskog položaja i ravnice, bijeg u Austriju bio vrlo jednostavan. Djelovanje grupa svelo se uglavnom na krađe hrane, diverzantske napada na vojne jedinice, miliciju i politička zastrašivanja. U Sloveniji je djelovalo oko 35 ilegalnih grupa.<ref>[http://twohomelands.zrc-sazu.si/uploads/articles/1429199954_Kladnik_41_2015.pdf "Bande" in slovenska emigracija v avstrijskih begunskih taboriščih: 1945–1949 - ][[Mateja Čoh Kladnik]]</ref> Od ostataka [[Jugoslavenska vojska u otadžbini|Jugoslavenske vojske u otadžbini]] formirane su manje uglavnom neorganizovane jednice tzv. ''Ravnogorskog pokreta'', koje se nisu predale Jugoslavenskoj armiji. Boravile su u bijegu uglavnom u Bosni i Hercegovini, ali su nakon hapšenja i suđenja [[Draža Mihailović|Draži Mihailoviću]] ubrzo uništene ili su se predale jedinicama OZNA-e. ==== Treće zasjedanje AVNOJ-a ==== [[Datoteka:Odluka o proglašenju ustava FNRJ 1946.gif|180px|mini|desno|Odluka Ustavotvorne skuštine o donošenju Ustava FNRJ]] Prije održavanja zasjedanja [[11. novembar|11. novembra]] 1945. održani su [[Izbori za narodne poslanike Ustavotvorne skupštine Demokratske Federativne Jugoslavije 1945.|izbori za narodne poslanike Ustavotvorne skupštine Demokratske Federativne Jugoslavije]] te je ujedno izabrana [[Ustavotvorna skupština Demokratske federativne Jugoslavije|Ustavotvorna]] [[Skupština SFRJ|skupština]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija|Demokratske Federativne Jugoslavije]]. Sva mjesta u skupštini osvojili su predstavnici [[Narodni front Jugoslavije|Narodnog fronta]]. Na [[Treće zasjedanje AVNOJ-a|trećem zasjedanju AVNOJ]]-a [[29. novembar|29. novembra]] [[1945.]] godine u [[Beograd]]u, dosena je odluka o proglašenju Jugoslavije republikom, i dato joj je novo ime FNRJ. Istoga dana Ustavotvorna skupština je pretvorena u [[Skupština SFRJ|Narodnu skupštinu FNRJ]]. AVNOJ je na taj način prestao postojati. Već [[31. januar]]a [[1946.]] godine jednoglasnim izglasavanjem usvojen je [[Ustav FNRJ]], koji je bio baziran na osnovama sovjetskog Ustava iz 1936. godine.<ref name="HS" /> U Ustavu se definiše teritorijalna podjela na 6 narodnih republika i 2 pokrajine (Autonomnu pokrajinu Vojvodinu i Autonomnu kosovsko-metohijsku oblast), a granice republika su uglavnom slijedile granice nakon [[Balkanski ratovi|Balkanskih ratova]] 1912/13, kao i etničke kriterije. NR Crnoj Gori se pripaja [[Kotor]], granice između NR Slovenije i NR Hrvatske slijedi jezičnu granicu, a NR Slovenija dobija gradove [[Koper]], [[Izola|Izolu]] i [[Piran]]. Granica NR Bosne i Hercegovine je preuzeta iz [[Austro-Ugarska|austrougarskog vremena]], a kasnije su u području [[Neum]]a izvršene promjene granica između NR Hrvatske i NR Bosne i Hercegovine. Granica NR Srbije prema NR Makedoniji je uglavnom jezička granica. Područje [[Sandžak]]a je podijeljeno između NR Srbije i NR Crne Gore. Novina je bila proglašavanje NR Makedonije i pokrajina Kosova i Vojvodine, koji do tada u tom vidu nisu postojale, kao i dodjeljivanje statusa naroda [[Crnogorci]]ma i [[Makedonci]]ma. Istovremeno, po uzoru na sovjetski Ustav, republikama je data mogućnost istupanja iz zajednice, ali se njihov suverenitet ograničavao Ustavom. {{Citat4|'''Član 1'''.<br>Federativna Narodna Republika Jugoslavija je savezna narodna država republikanskog oblika, zajednica ravnopravnih naroda, koji su na osnovu prava na samoopredeljenje, uključujući pravo na otcepljenje, izrazili svoju volju da žive zajedno u federativnoj državi.<ref>„Službeni list Federativne Narodne Republike Jugoslavije“, godina -II-, broj 10, Beograd, petak, 1. februar 1946.</ref>|[[Ustav FNRJ]]}}U isto vrijeme se definiše pet jugoslavenskih naroda ([[Srbi]], [[Hrvati]], [[Slovenci]], [[Crnogorci]] i [[Makedonci]]), te se proklamiraju ''de facto'' službeni jezici u republikama ([[srpskohrvatski]], [[slovenski]] i [[makedonski]]). Članom 25. Ustava se garantuje sloboda vjeroispovjesti, ali se istovremeno religija proglašava ''"opijumom za narod"'', te ozakonjenim odvajanjem vjere od države, dolazi do izdvajanja nastave religije u školama, odvajanja vjerskih fakulteta sa univerziteta u Zagrebu, Beogradu i Ljubljani, te zatvaranja mnogobrojnih vjerskih institucija, saveza i izdavačkih kuća. Od 1950. godine zabranjeno je nošenje [[zar]]a i zabranjuju se [[Derviši|derviški redovi]].<ref name="HS" /> Donošenjem ovog Ustava, u društveno uređenje Jugoslavije uvode se elementi socijalističke revolucije, sa motom ''[[Bratstvo i jedinstvo]]''. === Rezolucija Informbiroa === [[Datoteka:Goli otok zatvor.jpg|180px|mini|desno|Zatvor na Golom otoku, 2005. godine]] [[Datoteka:Vlado Dijak.jpeg|180px|mini|desno|[[Vlado Dijak]], jugoslavenski i bosanskohercegovački pjesnik, zatočenik na Golom otoku]] Donošenjem zakona o nacionaliziranju privatnih privrednih preduzeća, 5. decembra 1946. godine, sve firme, koje su imale savezni ili republički značaj pretvorene su u državnu svojinu. Početkom 1948. godine se i firme iz ostalih privrednih grana, trgovine i finansijskog sektora proglašavaju državnom imovinom. Taj period koji su jugoslavenki historičari zvali "administrativni socijalizam" nastavlja se donošenjem petogodišnjeg plana za 1947-51. godinu po uzoru na sovjetski način upravljanja. U tim godinama je jugoslavenska politika oslonjena na sovjetska iskustva, te se provodi agrarna reforma, kolonizacija Vojvodine, gdje se, na područjima [[Slavonija|Slavonije]], [[Srijem]]a, [[Bačka|Bačke]] i [[Banat]]a odakle su odlukama [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|Drugog zasjedanja]] [[AVNOJ]]-a protjerani tzv. [[Podunavski Nijemci]], naseljavaju kolonisti iz siromašnih dijelova Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Crne Gore. Vanjska revolucionarna politika FNRJ, politički uticaj na susjedne zemlje, ideja stvaranja [[Balkanska federacija|Balkanske federacije]], kao i odnos KPJ prema [[Komunistička partija Sovjetskog Saveza|KPSS]], te težnja Tita za uvođenjem specifičnih puteva u revoluciji u odnosu na Sovjetski Savez, dovela je do isključenja KPJ iz [[Kominform]]a.<ref name="HS" /> Na sjednici 28. jula 1948. u [[Bukurešt]]u, donosena je [[Rezolucija]] u kojoj se KPJ optužuje za neiskrenost, oportunizam, revizonizam i nacionalizam, kao i za mirnu asimilaciju kapitalističkih elemenata. Nakon proglašavanja Rezolucije, do tada bratske komunističke partije (grčka, albanska, bugarska, kao i tršćanska komunistička organizacija) javno se ograđuju od Tita, a mediji u drugim komunističkim zemljama, javno napadaju FNRJ. U [[KPJ]] dolazi do političkog rascjepa, pristalica [[Staljin]]a i pristalica Titove politike. Uz podršku [[Milovan Đilas|Milovana Đilasa]], [[Edvard Kardelj|Edvarda Kardelja]] i [[Aleksandar Ranković|Aleksandra Rankovića]], [[Tito]] organizuje čistke u KPJ, u kojima se iz KPJ isključuje oko 55.000 članova<ref name="HS" />, a između 11.000-18.000<ref name="HS" /> završava u zatvorima na [[Goli otok|Golom otoku]], [[Sveti Grgur (otok)|Svetom Grguru]] i [[Rab]]u. U toku 1948. godine dolazi i do ekonomskih sankcija istočnih zemalja, povećanja izvoznih cijena, prekida isporuke nafte iz Rumunije. Albanski predsjednik [[Enver Hoxha]] šalje na Kosovo organizovane trupe koje će pomagati albansko stanovništvo u borbi protiv KPJ. Na jesen 1949. godine [[Sovjetski Savez]] prekida pakt o prijateljstvu i zahtjeva napuštanje jugoslavenskog ambasadora iz zemlje. Na području Rumunije i Mađarske<ref name="HS" /> organizuju se vojni manevri kao prijetnja, a Tito je dao zadatak [[Svetozar Vukmanović|Svetozaru Vukmanoviću Tempu]] o organizovanju otpora i novom partizanskom ratu i osnivanju partizanskih jedinica, koje bi ostale okupiranim područjima, dok bi glavnina vojske, koja je brojila oko 275.000 boraca, trebala da se povuče do centralnih planinskih masiva, a po potrebi sve do mora. Krajem 1949. godine u Bugarskoj, Rumuniji i Albaniji bilo je koncentrisano više od sedam motorizovanih divizija, koje su bile spremne za napad na Jugoslaviju. Politički vrh i Glavni štab JA napustili su Beograd i preselili se u [[Topola (Srbija)|Topolu]], a u unutrašnosti države, uglavnom na područje Bosne i Hercegovine evakuisana su skladišta sa hranom, arhive, a iz Vojvodine čak i čitave fabrike. Te je godine [[Jugoslavenska armija]] (JA) dobila 50% godišnjeg državnog budžeta.<ref name="TITO" /> Na granici se bilježe mnogobrojni oružani incidenti. Po jugoslavenskim podacima od 1948-53. na granici Jugoslavije došlo je do 7.877 incidenata, od kojih su 142 bili oružani sukobi i u kojima je učestvovalo više od 600 neprijateljskih agenata. Postojali su planovi odbrane od napada Sovjetskog Saveza i satelitskih zemalja, u kojima bi se između ostaloga srušila zaštitna brana i kanal na [[Đerdapska klisura|Đerdapu]], čime bi se poplavila područja mogućeg sovjetskog prodiranja motorizovanim i tenkovskim jedinicamama, kao i protivnapad JA na Bugarsku i Rumuniju, te prodor do Crnog Mora. Istovremeno je stvorena koalicija sa Grčkom, koja bi omogućila odbranu Makedonije, te zauzimanje i podjelu Albanije između Grčke i Jugoslavije.<ref name="TITO" /> Američki ambasador u Jugoslaviji [[George W. Allen]] izjavio je 29. novembra 1949. godine da u slučaju oružanog sukoba [[SAD]] neće biti neutralne. Osim odlučnosti KPJ i Titove politike odbijanja uslova, naklonost zapadnih političara omogućila je suprostavljanje Sovjetskom Savezu. Sukob sa SSSR-om je potrajao sve do 1953. godine.<ref name="HS" /> ===1950-e === ==== Privredna reforma ==== [[Datoteka:Edvard Kardelj (5).jpg|180px|mini|desno|Edvard Kardelj, jugoslavenski političar i idejni tvorac radničkog samoupravljanja]] Kolektivizacijom, podržavljanjem privatne imovine i osnivanjem zadruga, nastaje prva faza ekonomske reforme zasnovane na sovjetskom principu. Početkom 50-ih godina započinje jugoslavenski put razvoja socijalizma: radničko samoupravljanje. Donošenjem ''Osnovnog zakona o upravljanju državnim privrednim preduzećima i višim udruženjima od strane radnika'' 27. juna 1950. nastaje period koji će se 25 godina kasnije pretvoriti u ideal socijalizma definisan frazom ''Fabrike radnicima''.<ref name="HS" /> Kolektivizacijom zemljišta stvoreno je 1947. godine 799 zadruga, početko januara 1949. bilo ih je 1318, a u decembru iste godine 6492.<ref name="TITO">[[Jože Pirjevec]], Tito i drugovi 1. deo, Beograd 2013. {{ISBN|978-86-521-1409-2}}</ref> Ovakve mjere dovele su do pobuna seljaka, kao u Cazinskoj krajini, gdje je 1950. izbila pobuna nazvana [[Cazinska buna]].<ref name="TITO"/> Iz tzv. administrativnog socijalizma prelazi se u fazu [[Radničko samoupravljanje|radničkog samoupravljanja]]. Fabrikama, čiji je vlasnik još uvijek država, ''de facto'' upravljaju radnici, dok pravo [[Veto|veta]] i dalje imaju direktori, postavljeni od Komunističke partije. Uvođenjem novog privrednog sistema 1952. godine, preduzeća imaju pravo raspolaganja, u zavisnostu od privredne grane, od 3-17% od ukupnih kumulativnih sredstava, te se time pojavljuje tržišna privreda prvi put u jednom socijalističkom uređenju, gdje se, mada ne značajno, stanje na tržištu reguliše ponudom i potražnjom. Dotadašnji državni planovi se zamjenjuju privrednim planovima u čijem razvoju sudjeluju [[radnički savjeti]]. Ova se tendencija potvrđuje i na [[Šesti kongres SKJ|VI kongresu SKJ]] od 2-7. novembra 1952. u [[Zagreb]]u. Istovremeno se, u skladu promjena, ime KPJ mijenja u [[Savez komunista Jugoslavije]] (SKJ), čime se želi prikazati, drugačiji put u socijalizam. Tim promjenama razgrađuje se golemi državni aparat i dolazi do decentralizacije, po planovima Edvarda Kardelja, te se mnoge regulative sa federalnog, prebacuju na republički i općinski nivo. Time se definiše i novonastali status društvene imovine, koji zamjenjuje državnu imovinu.<ref name="HS" /> Donošenjem ustavnih promjena u [[Ustavni zakon 1953.|Ustavnom zakonu]] iz 1953. godine, nagovještava se rješavanje nacionalnog pitanja kroz socijalističko uređenje.{{Citat4|Federativna Narodna Republika Jugoslavija je socijalistička demokratska savezna država suverenih i ravnopravnih naroda.|Član 1. Ustavni zakon o osnovama društvenog i političkog uređenja Federativne Narodne Republike Jugoslavije i saveznim organima vlasti (1953)}} Između ostalog raspušta se [[Vijeće naroda Narodne skupštine Federativne Narodne Republike Jugoslavije|Vijeće naroda]], kao samostalni dom saveznog parlamenta i spaja se sa prvim domom Saveznim izvršnim vijećem.<ref name="HS" /> Umjesto dosadašnje Vlade Jugoslavije, osniva se [[Savezno izvršno vijeće]] (SIV), a ministri se zamjenjuju državnim sekretarima.<ref name="HS" /> Na čelo SIV-a bira se Josip Broz, koji je istovremeno predsjednik Vlade, predsjednik Republike i glavni zapovjednik oružanih snaga. Ove političke promjene relativno malo utiču na demokratski razvoj u Jugoslaviji, jer se u političkim strukturama i dalje osim Tita zadržavaju političari tvrde linije [[Edvard Kardelj]], [[Aleksandar Ranković]], [[Milovan Đilas]], [[Svetozar Vukmanović|Svetozar Vukmanović Tempo]] i drugi partijski [[Oligarhija|oligarsi]].<ref name="HS" /> ==== Saradnja sa SAD ==== Krajem 1949. dolazi do tajnih pregovora jugoslavenskih političara ([[Edvard Kardelj]], [[Milovan Đilas]], [[Veljko Mićunović]], [[Vlatko Velebit]]), najprije u [[London]]u, a zatim sa političarima SAD-a. Nakon pregovora sa američkim predstavnicima, Jugoslavija je isporučila sovjetski [[MIG-15]], koji se srušio iznad Jugoslavije, dala informacije o sovjetskim obavještajcima u Zapadnoj Evropi, a zauzvrat je SAD isporučila američke avione, te pilote obučavala u lovačkim napadima.<ref name="TITO" /> Kandidaturu Jugoslavije za jednu od šest nestalnih članica u [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeću sigurnosti]] u oktobru 1949. zbog političke krize sa Sovjetskim Savezom, podržale su SAD, te je Jugoslavija 20. oktobra 1949. dobila članstvo, uprkos protivljenju Sovjetskog Saveza, koji su podržavali članstvo Čehoslovačke. Do kraja 1951. godine, do kada je članstvo u Vijeću sigurnosti trajalo, Jugoslavija se verbalno usprotivila SAD-u glasanjem u rezolucijama Vijeća sigurnosti o [[Korejski rat|sukobu na Korejskom poluotoku]], suzdržavanjem u glasanju o rezolucijama [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 82|82]],<ref>[http://www.refworld.org/docid/3b00f15960.html Tekst Rezolucije Vijeća sigurnosti broj 82 na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}}{{Simboli jezika|ru|ruski}}</ref>[[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 83|83]],<ref>[http://www.refworld.org/docid/3b00f20a2c.html Tekst Rezolucije Vijeća sigurnosti broj 83 na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}}{{Simboli jezika|ru|ruski}}</ref> [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 84|84]]<ref>[http://www.refworld.org/docid/3b00f1e85c.html Tekst Rezolucije Vijeća sigurnosti broj 84 na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}}{{Simboli jezika|ru|ruski}}</ref> i [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 85|85]]<ref>[//UNHCR.org/docid/3b00f28224.html Tekst Rezolucije Vijeća sigurnosti broj 85 na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}}{{Simboli jezika|ru|ruski}}</ref>, što je dovelo do diplomatskog zahlađenja, koje je zbog tajnih sastanaka sa predstavnicima [[CIA]]-e ostalo kao politički uspjeh Jugoslavije.<ref name="TITO" /> Na inicijativu britanskih političara, Jugoslavija je sa Grčkom i Turskom potpisala 28. februara 1953. ''Ankarski sporazum o prijateljstvu'', kasnije nazvan ''Balkanski pakt'', koji je Jugoslaviji trebao garantirati sigurnost u slučaju napada SSSR-a.<ref name="TITO" /> ==== III vanredni Plenum CK SKJ ==== [[Datoteka:Stevan Kragujevic, Milovan Djilas,1950.JPG|140px|mini|desno|[[Milovan Đilas]], prvi jugoslavenski disident]] Objavljivanjem serije članaka u dnevniku [[Borba (novine)|Borbi]], krajem 1953, te u časopisu [[Nova misao]], crnogorski političar, književnik i dotadašnji sljedbenik partijske linije [[Milovan Đilas]] skrenuo je pažnju na totalitarizaciju države, birokratske i dogmatske tendencije, koje su zahvatile sve slojeve jugoslavenskog političkog života, privrede, kulture i šireg društva. Objavljeno je ukupno 17 njegovih članaka u kojima se između ostalih kritizira i SKJ, koji je na III vanrednom Plenumu CK SKJ, 16-17. januara 1954. u [[Beograd]]u Đilasa optužio za revizionizam, težnju za vraćanjem građanskog društva i anarhiju.<ref name="HS" /> Nakon prihvaćene kritike, on se u početku javno ogradio od dijela svojih ideja, ali se Đilasu nakon intervjua za američki dnevnik [[New York Times]] u decembru 1954. godine oduzimaju sva prava, a on dobrovoljno napušta SKJ, osuđuje se prvo na uslovnu kaznu zatvora, a 27. novembra 1956. godine osuđuje se, između ostalog i zbog javnog podržavanja [[Mađarska revolucija 1956.|Mađarske revolucije]], na tri godine zatvora. Đilas u svojim intervjuima i kasnijim djelima pisanim u inostranstvu postavlja u pitanje ispravnost socijalističkog puta, kao i centralizaciju industrije, koja se pokazala i u drugim razvijenim zemljama ([[Čehoslovačka]]), zbog etatističkog regulisanja tržišta, kao nedostatak u privrednom razvoju. Nekoliko godina kasnije, neke od Đilasovih teza će na [[Sedmi kongres SKJ|VII Kongresu SKJ]] 1958. godine u [[Ljubljana|Ljubljani]], postati dio partijskih smjernica, te dolazi do jačanja provođenja ideja radničkog samoupravljanja, koje nužno vodi po komunističkim teoritičarima ka odumiranju države, mada je u to vrijeme idejni pokretač bio u zatvoru.<ref name="HS" /> === 1960-e === ==== Pokret nesvrstanih ==== {{Glavni|Pokret nesvrstanih}} Prekidom odnosa sa Sovjetskim Savezom i drugim socijalističkim zemljama Istočne Evrope, Jugoslavija postaje vanjskopolitički izolirana. Zbog sukoba oko [[Trst]]a, Jugoslavija je ekonomski odsječena i od zapadnih sila predvođenih [[SAD]]-om. Početkom [[Korejski rat|Korejskog rata]], 15. juna 1950. dolazi do teze o ugroženosti Zapadne Njemačke i Jugoslavije u eventualnom sukobu SAD-a sa [[SSSR]]-om. [[NATO]]-u se priključuju [[Grčka]], [[Zapadna Njemačka]] i [[Turska]], a Jugoslavija se poziva na članstvo. Uprkos velikoj vojnoj pomoći od strane SAD-a u periodu od 1951-54. godine u visini od 452 miliona dolara, a ukupna pomoć u područjima ekonomije, privrede, tehničke pomoći, hrane iznosila je od 1950-60. godine oko 2 milijarde dolara, što je pridonijelo privrednom rastu u tim godinama na 7,5%. Tito odbija članstvo Jugoslavije u NATO-u, mada je zapovjednik Vrhovnog štaba JA [[Koča Popović]], u jednom razgovoru sa glavnim zapovjednikom NATO-a [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhowerom]] povtrdio da bi se Jugoslavija, u eventualnom sukobu NATO-a protiv SSSR-a, borila na strani zapadnih sila.<ref name="HS" /> U tim godinama, Jugoslavija se usmjerava u traženju srednjeg puta između NATO-a i [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]]. Na inicijativu [[Indija|indijskog]] [[Spisak predsjednika Vlade Indije|predsjednika vlade]] [[Džavaharlal Nehru|Nehru]]a i predsjednika Jugoslavije Josipa Broza, te na sastanku 1955. godine u [[Indonezija|indonezijskom]] [[Bandnung]]u, na kojem su pristvovali predstavnici 23 azijske i 6 afričkih zemalja, koje nisu bile članice zapadnoevropskih organizacija i [[Varšavski pakt|istočnog bloka]], dogovoreno je stvaranje [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]]. Značajniji političari i inicijatori smatraju se [[Džavaharlal Nehru|Nehru]] ([[Indija]]), [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] ([[Egipat]]), [[Džou Enlaj]] ([[Kina]]) i [[Sukarno]] ([[Indonezija]]). Početkom 60-ih osniva se Pokret koji je za cilj imao osudu svakog oblika [[Kolonijalizam|kolonijalizma]] i rasne diskriminacije, razgradnju blokovske napetosti i smanjenje nuklearnog naoružanja. U fazi stvaranja inicijativu u pokretu su preuzele Jugoslavija, Egipat i Indija, a [[prva konferencija pokreta nesvrstanih]] održana je u [[Beograd]]u 1-6. januara 1961. Učestvovanje Jugoslavije u Pokretu, omogućilo je brojne privredne, ekonomske i političke odnose Jugoslavije sa drugim članovima Pokreta. ==== Jačanje samoupravljanja ==== [[Datoteka:Aleksandar Ranković (1).jpg|180px|mini|desno|Aleksandar Ranković, ministar untrašnjih poslova FNRJ]] Privrednom reformom iz 1961. godine upravljanje raspodjele dohotka preuzimaju radnički savjeti u preduzećima. Neto-prihodi, prihodi preostali nakon odvajanja obaveza i poreza prema federaciji, republici i općini, ostajali su preduzećima na raspolaganju. Kako je država u mnogim poljima određivala cijene proizvoda, ti prihodi u početku nisu bili visoki. Dobijanjem prava o raspodjeli i samostalnom odlučivanju o povećanju plata radnicima, radnički savjeti provode dobro zamišljenu ideju na diletantski način.<ref>G. Leman - Das jugoslawische Model</ref> Državnim regulisanjem cijena u nekim poljima, te slobodnim povećanjima plata odlukama radničkog savjeta, dolazi do trošenja akumulacijskih fondova u preduzećima, pod idejom izjednačavanja prava u socijalizmu, a primanja radnika se povećavaju za 23%, dok produktivnost raste samo za 3,4%, što je dovelo do disproporcije u različitim privrednim granama, povećanju špekulacija i visokoj inflaciji. Tako npr. godišnji porast industrijske proizvodnje u 1960. godini je iznosio 15,6%, dok je u sljedećoj godini pao na 4,1%.<ref name="HS" /> Ovakav pad industrijske proizvodnje za posljedicu je imao sukob u partijskim krugovima, gdje protivnici samoupravljanja, optužuju politički sistem za privrednu recesiju, te se stvara sukob između ''dogmatika'' ([[Aleksandar Ranković]]) i ''reformista'', pod idejnim vođstvom Edvarda Kardelja, koji se istovremeno pokušavaju pozicionirati kao nasljednici Josipa Broza.<ref name="HS" /> ==== Brijunski plenum ==== {{Glavni|Brijunski plenum}} Sukob između dogmatika, tvrde linije potekle iz partizanskih linija, i reformista nastavio se narednih godina. Zbog tzv. ''Afere prisluškivanja Tita'', sazvan je [[Brijunski plenum]], četvrta plenarna sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije (CK SKJ), održana 1. maja 1966. godine u hotelu "Istra" na otoku [[Brijuni]]ma. Zbog navodnog prisluškivanja Josipa Broza, od strane [[UDBA|Uprave državne bezbjednosti]] (UDBA), na čelu sa [[Aleksandar Ranković|Aleksandrom Rankovićem]], dotadašnjim potpredsjednikom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i sekretarom Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije, sjednica je imala zadatak ispitati optužbe koje su potvrđene od stane predsjednika komisije [[Krste Crvenkovski|Krste Crvenkovskog]]. Aleksandar Ranković, kao dugogodišnji [[Ministarstvo unutarnjih poslova SFRJ|ministar unutarnjih poslova]] i organizator službe bezbjednosti, snosio je glavnu krivicu. Plenum je poslije duge rasprave prihvatio ostavku Aleksandra Rankovića na članstvo CK SKJ i Izvršnom komitetu CK SKJ, kao i ostavku Saveznoj skupštini na mjesto potpredsjednika SFRJ. Pored Rankovića na sjednici je smijenjen i isključen iz CK SKJ dotadašnji Savezni sekretar za unutarnje poslove [[Svetislav Stefanović|Svetislav Stefanović Ćeća]]. ==== Ustav iz 1963. ==== {{Glavni|Ustav Jugoslavije iz 1963.}} [[Datoteka:1000din-1963.jpg|180px|mini|desno|Novčanica od 1000 dinara iz 1963. godine]] [[Datoteka:10-Dinara-1965.jpg|180px|mini|desno|Novčanica od 10 dinara iz 1966. godine, nakon denominacije dinara]] Donošenjem [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1963.|novog Ustava]] 7. aprila 1963, donesene su zakonske osnove za jačanje radničkog samoupravljanja, mada centralistički organizovani državni organi vlasti i dalje zauzimaju značajno mjesto u upravljanju.<ref name="HS" /> Oko 70% industrijskih cijena određivane su državnim aktima.<ref name="HS" /> Sa dvije trećine kumulativnih sredstava upravljaju radnički savjeti, dok devizni, bankovni, kreditni sektor i planiranje proizvodnje kontroliše država.<ref name="HS" /> Ustavom se ojačavaju prava republika, ali privredni odnosi nisu riješeni između federacije i republika.<ref name="HS" /> Državi se mijenja ime u ''Socijalistička federativna republika Jugslavija'', te se ona definiše ne samo kao savezna država, već i socijalistička demokratska zajednica, što je trebalo da označi težnju ka [[Marksizam|marksističkom]] idealu o odumiranju države. Osnovima ekonomskog uređenja proglašeni su [[društveno vlasništvo]], samoupravljanje i samoorganiziranje radnih ljudi na mikro i makro planu. Pravo na društveno samoupravljanje proglašeno je neprikosnovenim, a teritorijalne jedinice u državi (općina, srez, autonomne pokrajine Srbije, Socijalističke Republike i sama federacija) proglašene su društveno-političkim zajednicama. U odredbi nezabilježenoj u ustavnom pravu, ukinuta je hijerarhija između ovih jedinica i uveden sistem međusobnih prava i obaveza. Vrše se promjene u saveznoj skupštini, koja se sastoji od pet domova: [[SIV]], kao Vijeće delegata građana u općinama i republikama, Privredno vijeće, Prosvjetno-kulturno vijeće, Socijalno-zdravstveno vijeće i Organizaciono-političko vijeće, kao Vijeće delegata radnih ljudi u radnim zajednicama.<ref>"Službeni list Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije", godina - XLIX -, broj 14, Beograd, srijeda, 10. aprila, 1963.</ref> Osim toga osnivaja se i savjetodavna vijeća [[Savjet narodne odbrane SFRJ|Savjet narodne odbrane]] i [[Savjet federacije SFRJ|Savjet federacije]]. Novi zakon, po kome se predsjednik Jugoslavije bira svake četiri godine i maksimalno može biti izabran na dva mandata nije vrijedio za Josipa Broza.<ref name="HS" /> ==== Nova privredna reforma ==== Razvojem privrede i porastom izvoza u šezdesetim godinama, dolazi do povećanja standarda i realnih dohodaka. Zbog velikog udjela centralistički propisanih cijena proizvoda, roba, energije i poluproizvoda, dolazi i do porasta [[Inflacija|inflacije]], a 1. januara 1966. godine dolazi do [[Devalvacija|devalvacije]] i [[Denominacija|denominacije]] dinara u odnosu 1:100. Nisko držane cijene bazičnih roba, poluproizvoda i energije i dalje ostaju pod državnom kontrolom, ali se prilagođavaju svjetskom tržištu, te jugoslavenski proizodi postaju konkurentni na tržištu, što je potmognuto i devalvacijom dinara u odnosu na zapadne valute. Seljacima se omogućavaju povoljni krediti, te se prvi put omogućava privatiziranje poljoprivrede što je uvođenjem zadruga, praktički bilo zabranjeno.<ref name="HS" /> Ova privredna reforma je početak ''socijalističke tržišne privrede'', te stvaranja konflikta između marksističkog tumačenja ekonomije i tržišne ekonomije.<ref>[[Edvard Kardelj]] - ''Društveno-ekonomski ciljevi reforme''; Beograd 1966.</ref><ref>[[Jakov Sirotković]] - ''Uzroci, rezultati i perspektive privredne i društvene reforme''; Šibenik 1970.</ref> ==== Praško proljeće i promjena odbrambene doktrine ==== [[Datoteka:JTO-logo.svg|180px|mini|desno|Grb Teritorijalne odbrane]] Intervencijom trupa [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]] u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]] 20. augusta 1968, zbog događanja izazvanih tzv. [[Praško proljeće|Praškim proljećem]], dolazi do trećeg sukoba između SSSR-a i Jugoslavije. Jugoslavija otvoreno osuđuje vojnu intevenciju, politički i masovnim demonstracijama u zemlji. Donošenjem novog Zakona o odbrani 1969, nove doktrine nazvane ''Koncepcija Općenarodne odbrane i društvene samozaštite'' i proglašavanjem djelomične mobilizacije, Jugoslavija se osjeća ugroženom, a u ''Zakonu o narodnoj odbrani'', deklariše se, između ostalog, da niko nema pravo potpisivanja kapitulacije, a svi građani od 16-65 godina obavezuju se na učestvovanje u eventualnoj odbrani zemlje, bilo služenjem u jedinicama [[JNA]] ili novostvorene [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne odbrane]] (TO), koja sa podređuje saveznim republikama, zapravo jednom vidu [[Paravojna organizacija|paravojne organizacije]] u kojoj su praktički prisutni svi vojno sposobni građani Jugoslavije. Ovo stvaranje TO vodilo je ka militarizaciji jugoslavenskog društva, što će se kasnije, tokom raspada Jugoslavije 1990-ih godina, pokazati kao neposredna opasnost i konkurencija JNA. Tek najesen 1969. godine dolazi do ponovnog približavanja SSSR-a i Jugoslavije, a u tom procesu se Jugoslavija ekonomski i politički zbližava i sa drugim zemljama Istočnog bloka.<ref name="HS" /> ==== Studentski nemiri 1968. ==== U junu 1968. dolazi do studentskih nemira na [[Univerzitet u Beogradu|Beogradskom univerzitetu]], koji su se kasnije proširili na univerzitete u [[Univerzitet u Ljubljani|Ljubljani]], [[Univerzitet u Sarajevu|Sarajevu]] i [[Univerzitet u Zagrebu|Zagrebu]]. Beogradski univerzitet je bio sedmicu dana blokiran od strane studenata. Nemiri su se nadovezali na studentske nemire u Evropi ([[Francuska|Francuskoj]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]] i [[Poljska|Poljskoj]]), ali su imali i određenu notu sa karakterističnim zahtjevima jugoslavenskih studenata. Prvi nemiri su počeli u sukobima studenata i policije tokom 1966. godine u toku demonstracija protiv [[Vijetnamski rat|rata u Vijetnamu]].<ref name="HS" /> Osnovna karakteristika nemira je bila da nije postojala razlika imeđu ciljeva studenata i vladajućih struktura, što je proklamirano proglasom na Beogradskom univerzitetu 4. juna:{{Citat4|Mi nemamo svoj posebni program. Naš program je program naprednih snaga našeg društva - program SKJ i našeg Ustava|B. Kanzleiter, K. Stojaković - 1968 in Jugoslawien}} Kritikovana je između ostalog razlika između teorije i prakse, otuđivanje čovjeka, socijalna nejednakost, nezaposlenost, [[birokratija]], [[monopol]] vlasti SKJ, razmimoilaženja mišljenja u radničkom samoupravljanju. Tito je prilično blago reagovao jednostavnom izjavom, da je studentska reakcija, reakcija na naše slabosti, te su studentski nemiri polako prestali, a nastava na univerzitetima je ubrzo brzo nastavljena.<ref>B. Kanzleiter, K. Stojaković - ''1968 in Jugoslawien''</ref> === 1970-e === ==== Hrvatsko proljeće ==== Donošenjem ''[[Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika|Deklaracije o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika]]'' 17. marta 1967. u [[Matica hrvatska|Matici hrvatskoj]], koju su potpisali 19 kulturnih i naučnih institucija i saveza u NR Hrvatskoj (između ostalih: [[Društvo književnika Hrvatske]], [[JAZU]]), kao i književnik [[Miroslav Krleža]], zahtijevalo se razrješavanje pitanja [[srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskog jezika]], te konzekventne primjene [[hrvatski jezik|hrvatskog jezika]] u institucijama SR Hrvatske. Odgovorom srpskih intelektualaca iz Beograda, pod nazivom ''Predlog za razmišljanje'', došlo se do teme o položaju jeziku Srba u Hrvatskoj. Tim se ovaj filološki sukob pretvorio u međunacionalni. Potpredsjednik Skupštine SFRJ i ministar kulture i prosvjete NR Hrvatske [[Miloš Žanko]], osudio je deklaraciju kao [[Nacionalizam|nacionalističku]] i [[Šovinizam|šovinističku]], na što je proglašen [[Unitarizam|unitaristom]], a Miroslav Krleža je zbog pritiska od strane Tita napustio članstvo u SKJ. Time počinje sukob vladajućih struktura SR Hrvatske i Tita, u kom su se tražila veća prava Hrvatske u okviru federacije, ukidanje unitarizma, te stvaranje konfederacije, koja će u daljem slijedu omogućiti osamostaljene Hrvatske. Također je pokrenuta tema Hrvata u [[SAP Vojvodina|SAP Vojvodini]] i [[SR BiH|SR Bosni i Hercegovini]]. Razlozi su bili između ostalog ekonomskog i političkog tipa, jer se većina deviznih sredstava ostvarenih u Hrvatskoj slijevala u saveznu kasu, dok raspodjela nije odgovarala udjelu. Pokret nazvan [[Hrvatsko proljeće]] (ili '''Mas'''ovni '''pok'''ret - maspok), podržale su i katolička crkva, [[Matica iseljenika Hrvatske]], [[Hrvatski institut za historiju|Institut za historiju radničkog pokreta]], razni izdavači i neka preduzeća. Na čelu tog pokreta bili su [[Većeslav Holjevac]], [[Ivan Šibl]], [[Marko Koprtla]], generali JNA [[Franjo Tuđman]], [[Nikola Kaić]], [[Ivan Rukavina]], [[Janko Bobetko]], admiral [[Jugoslavenska ratna mornarica|Jugoslavenske ratne mornarice]] [[Srećko Manola]], pukovnik JNA [[Ivan Mutak]], [[Zvonimir Komarica]]. Pokret su podržale i desno orijentisane emigrantske struje u inostrantvu. Dolazi do studentskih demonstracija 1971. u Zagrebu, a zagrebački student [[Dražen Budiša]] poziva na generalni štrajk. Iste godine trojica hrvatskih lingvista ([[Stjepan Babić]], [[Božidar Finka]] i [[Milan Moguš]]) objavljuju ''Hrvatski pravopis'', koji je odmah zabranjen i kompletna naklada je zapaljena, a jedan primjerak je spašen i objavljen u [[London]]u. Vodeći članovi SK Hrvatske [[Savka Dabčević-Kučar]], [[Miko Tripalo]] i [[Dragutin Haramija]] podržali su maspok, a Savka Dabčević-Kučar je upozorila {{Citat4|...na otuđivanje i ustvrdila da je Hrvatska postala više domovina Srba i drugih naroda, nego samih Hrvata.|Marie-Janine Calic: ''Geschichte Jugoslawiens im 20. Jahrhundert.'' München 2010, str. 252.}} Na sastanku Tita sa vojnim vrhom, predložena je vojna intervencija protiv maspoka, ali je Tito pozvao 30. novembra 1971. godine u [[Karađorđevo (Bačka Palanka)|Karađorđevo]], članove KPH, na sastanak koji je trajao dva dana i na kom se rukovodstvo Hrvatske podijelilo na dva krila: jedanaest članova je potvrdilo lojalnost Savki Dabčević-Kučar i Miki Tripalu, a osam ih se priklonilo Titu.<ref name="HS" /> Na intervenciju Tita u decembru 1971. godine, u Zagrebu je smijenjen gotov cjelokupni politički vrh, a [[Vladimir Bakarić]] i [[Milka Planinc]] su osudili mnoge komunističke studentske organizacije i njihove članove izbacili iz članstva SKH. Ukupno je iz Partije izbačeno 741 član, od toga mnogi univerzitetski profesori, 411 ih je izgubilo posao, a protiv mnogo članova Matice hrvatske pokrenuti su sudski procesi. Posljedice Hrvatskog proljeća utjecale su mnogo na dešavanja u Hrvatskoj početkom 90-ih godina. ==== Liberalni pokreti ==== {{Glavni|Liberalni pokret u Srbiji|Liberalni pokret u Sloveniji}} [[Datoteka:Marko Nikezic.jpg|mini|180px|Marko Nikezić, smijenjeni predsjednik CK [[Savez komunista Srbije|SK Srbije]].]] Jačanjem pokreta za veću nacionalnu samostalnost u SR Hrvatskoj, tokom tzv. [[Maspok|Hrvatskog proljeća]], u SR Srbiji, SR Sloveniji i SR Makedoniji se javljaju slične tendencije koje su nazvane ''liberalnim pokretom'' ili često ''anarho-liberalnom strujom''. Pokret ideološki nije imao sličnost sa klasičnim pojmom [[Liberalizam|liberalizma]], nego je imao za cilj prevazilaženje ideoloških barijera raznim društvenim i privrednim reformama.<ref name="HS" /> Ovaj pokret je osuđivan između ostalog i zbog nekritičkog pristupa hrvatskom maspoku, a za cilj je imao slične težnje: Jačanje republičkih ovlasti i ograničavanje od centralizma SKJ. Predvođen je bio srbijanskim političarima [[Marko Nikezić|Markom Nikezićem]], [[Latinka Perović|Latinkom Perović]], [[Bora Pavlović|Borom Pavlović]] i [[Mirko Tepavac|Mirkom Tepavcem]], koji su pripadali Centralnom komitetu Saveza komunista Srbije, kao i drugi tadašnji političari SR Slovenije i SR Makedonije. U medijima je [[18. septembar|18. septembra]] [[1972]].<ref name="HS" /> godine objavljeno ''Titovo pismo'', sastavljeno zajedno sa [[Stane Dolanc|Stanetom Dolancom]] upućeno članovima SKJ - kao poziv na borbeniju partiju, borbu protiv birokratije i tehnokratije, demokratski centralizam i veći nadzor SKJ nad društvom. Cilj napada su bili nacionalistička liberalna stremljenja u SR Sloveniji, SR Makedoniji i SR Srbiji. Politički vrh ovih republika težio je nekom vidu sindikalnog osamostaljenja republika. Narednih dana došlo je do sastanka jugoslavenskog predsjednika Josipa Broza Tita i rukovodilaca SK Srbije i SR Srbije. Ta je struja tendenciozno nazvana ''anarho-sindikalizam'' i ''anarho-liberalizam''.<ref name="HS" /> Napadnuta je težnja slovenskih političara pod vodstvom [[Stane Kavčič|Staneta Kavčiča]], koji se zalagao za jedan vid autonomije i status SR Slovenije kao neke manje evropske države npr. [[Luksemburg]].<ref name="HS" /><ref>Latinka Perović, ''Zatvaranje kruga - Ishod političkog rascepa u SKJ 1971/1972.''; Sarajevo 1991.</ref> Dana [[26. oktobar|26. oktobra]] [[1972]]. godine podnijeli su ostavke visoki funkcioneri CK [[Savez komunista Srbije|SK Srbije]]: [[Marko Nikezić]] (predsjednik Centralnog komiteta [[Savez komunista Srbije|SK Srbije]]), [[Latinka Perović]] (sekretar Centralnog komiteta), [[Bora Pavlović]] (sekretar Gradskog komiteta SK Beograda), a iz solidarnosti sa njima i general [[Koča Popović]] je tada dao ostavku na sve funkcije,<ref name="Milosavljević">[http://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2037.pdf Olivera Milosavljević, Dva razgovora sa Latinkom Perović]</ref> u potpunosti se povukavši iz politike.<ref name="Čkrebić">{{Cite web |url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1055287 |title=Tajna Koče Popovića |access-date=15. 9. 2016 |archive-date=10. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610202509/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1055287 |url-status=dead }}</ref> Uskoro je ostavku podnio i Stane Kavčič.<ref name="HS" /> Otprilike u isto vrijeme 1972/73. napadnuta je i tzv. [[Nova ljevica]], politička [[Marksizam|marksistička]] struja zbog napada na politički sistem i članaka objavljivanih u filozofskom časopisu [[Praxis (časopis)|Praxis]], koji je izdavalo [[Hrvatsko filozofsko društvo]]. Časopis je u tim godinama uređivao hrvatski filozof [[Rudi Supek]]. U člancima je, tadašnji disident, srpski pisac [[Dobrica Ćosić]] označio vrh Jugoslavije kao ''duhovne nihiliste'', koji sputavaju svaku intelektualnu stvaralačku slobodu, dok je beogradski univerzitetski profesor [[Svetozar Stojanović]] definirao SKJ kao [[Staljinizam|staljinističku]] partiju, i bez direktnog navođenja Titovog imena, doveo u pitanje njegovo karizmatsko vođstvo, a u jednom je artiklu naveo i tezu da Tito organizirajući iz pozadine krizne situacije, postavlja sam sebe kao spasitelja nacije.<ref name="HS" /> Ta se teza i do danas nije mogla argumentovano dokazati. Zabranjivanjem Praxisa i zaplijenom časopisa [[Filosofija (časopis)|Filosofija]], te otpuštanjem osam profesora sa [[Filozofski fakultet u Beogradu|Filozofskog fakulteta u Beogradu]], SKJ se time konačno 1975. godine razračunao sa tzv. liberalnim pokretom.<ref name="HS" /> ==== Bugojanska grupa ==== Grupu hrvatskih ekstremista nazvanu [[Bugojanska grupa]] je organizovalo [[Hrvatsko revolucionarno bratstvo]] (HRB), organizacija koja je bila osnovana u [[Australija|Australiji]] i koja je djelovala i u [[Evropa|Evropi]], te [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Osnovni cilj HRB-a je bilo rušenje SFRJ dizanjem ustanka [[Hrvati|Hrvata]] i obnova [[NDH|Nezavisne države Hrvatske]]. Nakon gušenja [[Hrvatsko proljeće|Hrvatskog proljeća]] 1971. godine, HRB je bilo u uvjerenju da je u SR Hrvatskoj bila povoljna klima da se pokrene oružani ustanak. Nakon kratke pripreme, HRB je organizovalo ljudstvo, oružje i novčanu podršku da pošalje inicijalnu grupu od devetnaest pripadnika, koja je imala zadatak pokrenuti ustanak. Većina terorista je došla iz [[Australija|Australije]], dok je vojna oprema bila nabavljena u [[Njemačka|Njemačkoj]]. Predvodili su ih braća iz okoline [[Tuzla|Tuzle]], [[Adolf Andrić|Adolf]] i [[Ambroz Andrić]]. Grupa se je sastojala od ukupno 19 članova. Nakon kratkih priprema u kampu u [[Salzburg (grad)|Salzburg]]u ([[Austrija]]) prebacuju se u Jugoslaviju. Obučeni u uniforme 4. oklopne čete američke vojske [[21. juni|21. juna]] [[1972]]. prelaze ilegalno austrijsko-jugoslavensku granicu kod [[Dravograd]]a. 25. juna [[JNA]], [[Teritorijalna odbrana]] (TO) i [[Vojna policija JNA|vojna policija]] formiraju štab akcije "[[Raduša 72]]". Na područje Bugojna je tokom 25. i 26. juna pristiglo oko 350 vojnika JNA, od toga 150 vojnih policajaca, 300 milicionera i 3.400 pripadnika TO. U borbama sa ovim jedinicama izginuli su skoro svi članovi grupe, a samo su četvorica uhapšena i osuđena. U sukuobima je poginulo ukupno 15 pripadnika vojne policije, Teritorijalne odbrane i milicije.<ref name= jutarnji>Tomislav Novak, [http://www.jutarnji.hr/-zakleli-su-se-na-pistolj--noz-i-raspelo--a-onda-u-akciji-radusa-ubili-13-gradana-/1228471/ "SLUČAJ JOSIPA PERKOVIĆA Zakleli su se na pištolj, nož i raspelo, a onda u akciji Raduša ubili 13 građana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211619/http://www.jutarnji.hr/-zakleli-su-se-na-pistolj--noz-i-raspelo--a-onda-u-akciji-radusa-ubili-13-gradana-/1228471/ |date=7. 3. 2016 }}''jutarnji.hr'', objavljeno 17.10.2014, pristupljeno {{hr simbol}}</ref> ==== Ustav iz 1974. ==== {{Glavni|Ustav Jugoslavije iz 1974.}} [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974.|Treći Ustav SFRJ]] donesen je [[21. februar]]a [[1974.]] godine u Saveznom izvršnom vijeću. Ustav je sa ukupno 406 članaka bio najduži Ustav na svijetu. Istovremeno su doneseni Ustavi u svih šest republika i dvije autonomne pokrajine. Osnovna značajka ovog Ustava je da savezne republike proklamira kao nezavisne države,{{efn|name=U3|'''Član 3. Ustava''': '' Socijalistička Republika je država zasnovana na suverenosti naroda i na vlasti i samoupravljanju radničke klase i svih radnih ljudi, i socijalistička samoupravna demokratska zajednica radnih ljudi i građana i ravnopravnih naroda i narodnosti.''}} a da se njihove granice mogu mijenjati samo uz obostrani pristanak.{{efn|name=U5|'''Član 5. Ustava''': ''Teritorija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije je jedinstvena i sačinjavaju je teritorije socijalističkih republika. Teritorija republike ne može se mjenjati bez pristanka republike, a teritorija autonomne pokrajine — ni bez pristanka autonomne pokrajine. Granica Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije ne može se mjenjati bez suglasnosti svih republika i autonomnih pokrajina. Granica između republika može se mjenjati samo na osnovu njihovog sporazuma, a ako se radi o granici autonomne pokrajine — i na osnovu njene suglasnosti.''}} Značajna novina u Ustavu bila je i uvođenje dvodomnog skupštinskog sistema koji se sastojao od Saveznog izvršnog vijeća i Vijeća republika i pokrajina. Ustavom se uvode i novine kao delegatski sistem, koji je zbog specifičnog i jedinstvenog načina biranja omogućio da ukupno 5% (oko 800.000) od biračkog tijela (oko 15 miliona) posjeduje politički mandat.<ref name="HS" /> Dvije godine nakon donošenja Ustava, 25. novembra 1976. donosi se [[Zakon o udruženom radu]] (ZUR), koji je nadogradio privrednu reformu započetu 1965. godine. Idejni autor ovog zakona bio je [[Edvard Kardelj]], koji je nekoliko godina ranije radio na njegovoj izradi. Ovim se zakonom reformiraju preduzeća nazivana ''Organizacija udruženog rada'' (OUR), veće se ovlasti daju radničkim savjetima, formiraju se grupe preduzeća ''Složena organizacija udruženog rada'' (SOUR), koje se sastoje od nekoliko ''Osnovnih organizacija udruženog rada'' (OOUR), a radnicima se daju potpuno pravo na upravljanje radom i materijalnim sredstvima u privredi. U nekim granama privrede i ekonomije osnivaju se organizacije nazvane ''Samoupravne interesne zajednice'' (SIZ).{{efn|name=ZUR1|'''Član 1. ZUR-a''': ''Radnici u ostvarivanju svog vladajućeg položaja u udruženom radu i društvu slobodno, neposredno i ravnopravno, u odnosima samoupravne demokratske povezanosti, uzajamne zavisnosti, odgovornosti i solidarnosti te u odnosima ravnopravnosti naroda i narodnosti, upravljaju svojim ukupnim društvenim radom u osnovnoj i drugim organizacijama udruženog rada, drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama te u društvu u cjelini. Socijalističkim samoupravnim društveno-ekonomskim odnosima u udruženom radu osigurava se da radnici, na osnovi prava rada društvenim sredstvima i jednakih prava, obveza i odgovornosti u pogledu sredstava za proizvodnju i drugih sredstava društvene reprodukcije u društvenom vlasništvu, upravljaju u svom, zajedničkom i općem društvenom interesu svojim radom, uvjetima i rezultatima svog rada. U uređivanju općih uvjeta rada i usklađivanju, usmjeravanju i društvenom planiranju u udruženom radu sudjeluju radnici i preko svojih delegacija i delegata u skupštinama društveno-političkih zajednica,u okviru nihovih ustavom i zakonom odnosno statutom utvrđenih prava i dužnosti.''}} Proces podruštvljavanja imovine se time nastavio. === 1980-e === ==== Smrt Josipa Broza ==== Smrću doživotnog predsjednika [[Josip Broz Tito|Josipa Broza]] [[4. maj]]a 1980, simbolično je započeo raspad Jugoslavije očitan privrednom i ekonomskom krizom, porastom nacionalističkih strujanja i nadovezujući se na odredbe Ustava iz 1974. lagano odvajanje saveznih republika od federalno-centralističkog sistema. Ekonomska kriza u Jugoslaviji započela je još 70-ih godina, tako da se [[bruto nacionalni proizvod]] od 1975. godine počeo rapidno smanjivati, a [[inflacija]] je krajem decenije dosegla oko 50%. Ekonomski problemi su bili prouzrokovani općom u svjetskim razmjerama [[Stagflacija|stagflacijom]], ali i rasprostranjenom birokracijom i korupcijom prouzrokovanom djelomično i donošenjem ''Zakon o udruženom radu''. [[Naftna kriza]] iz 1979. godine povećala je krizu nestašicama goriva i pokušajima da se uvođenjem prometnog sistema (''par-nepar'') ograniči potrošnja pogonskog goriva. Najvažniji izvori deviznog priliva bili su turizam na Jadranskom mnoru i devizne pošiljke jugoslavenskih radnika u zemljama Zapadne Evrope. Zbog ekonomske krize u Evropi, oba su vida priliva deviza smanjena, te se jugoslavenska privreda, čiji proizvodi nisi bili konkurentni na evropskom tržištu, financirala uglavnom od stranih nepovoljnih kredita. Titovom bolešću od 1979. godine, kada trajno boravi u [[Klinički centar u Ljubljani|Kliničkom centru]] u [[Ljubljana|Ljubljani]], upravljanje državom bi trebalo preuzeti [[Predsjedništvo SFRJ]], osmočlana grupa sa po jednim predstavnikom iz svake republike i pokrajine, osnovana na Titovu inicijativu, zbog nepovjerenja u svog nasljednika. Praktički je sva vlast bila u rukama Predsjedništva, no vremenom je ono izgubilo na značaju, a u republikama vlast polagano preuzimaju lokalni političari, koji se okreću republičkim interesima, sa sve manjim uticajem na centralistički sistem. Sahrana Josipa Broza, održana je 8. maja u [[Beograd]]u, a sahranjen je u vili na [[Dedinje|Dedinju]], nazvanom [[Kuća cveća]]. Na sahrani su prisustvovali mnogobrojni svjetski političari, među kojima je bilo 4 kralja, 31 predsjednik, 6 prinčeva, 22 predsjednika vlada i 47 ministara vanjskih poslova, te je to bila do tada najveće okupljanje političara iz 128 zemalja od ukupno 154 članica [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Time započinje jačanje kulta ličnosti, koji je još za njegovog života obilježio taj period postojanja Jugoslavije. Pored sletova mladosti, održavanih za Titov rođendan, nošenja štafete mladosti, mijenjanja imena gradova sa pridjevom njegovog imena, komponiranja i izvođenja pjesama u kojima se narod zaklinje na slijeđenje njegovog puta, izgradnjom spomenika, te i kasnijim donošenjem ''Zakona o zaštiti imena i djela druga Tita'', kult se ličnosti nastavlja nekoliko narednih godina, sve do provokacija nacionalističkih krugova ili liberalnih omladinskih organizacija, koji potajno zahtjevaju prekid ove ideologije. ==== Ekonomska kriza ==== Očekivani raspad Jugoslavije, nije se desio nakon Titove smrti, nego su se prvi simptomi privredne krize pojavili oko 1982. godine. Politički procesi započeti 70-ih godina pojačavaju se, kao i afere korupcije u kojima se šteti jugoslavenskoj privredi ([[Afera Agrokomerc]], [[Afera Neum]]). Dolazi do nestašica osnovnih prehrambenih namirnica (ulje, šećer, kafa, deterđenti, lijekovi, higijenski artikli), te se oni prodaju samo preko lista, sa određenom količinom po broju članova porodice. Inflacija i dalje raste, a ovi se proizvodi nabavljaju preko crnog tržišta, bilo robom uvezenom iz Zapadne Evrope ili iz skladišta velikih firmi. [[Deficit]] jugoslavenske privrede 1980. godine iznosio je 6 milijardi [[Američki dolar|dolara]], a samo 53% ukupnog uvoza, bilo je pokriveno izvozom, vanjski dug je iznosio 19 milijardi dolara, a 1981. već 21 milijardu dolara. Visoki vanjski dugovi popraćeni su visokom inflacijom i padom [[Jugoslavenski dinar|dinara]] u odnosu na dolar. Tako je 1979. godine dolar vrijedio 19,2 dinara, a sljedeće godine 29,3&nbsp;din, a 1982. 41,8 dinara.<ref name="HS" /><ref name="STAT">Jugoslavija 1918-1988. - Statistički godišnjak, Savezni zavod za statistiku, Beograd</ref> ==== Kosovska kriza ==== Početkom marta 1981. godine na [[SAP Kosovo|Kosovu]] izbijaju [[Nemiri na SAP Kosovu 1981.|studentski nemiri]], izazvani niskim kvalitetom ishrane u studentskim domovima. Nemiri su u početku bili socijalne prirode i bili su ograničeni na studente, ali nekoliko dana kasnije nemirima su se pridružili i radnici, te su nemiri prerasli u nacionalističke proteste i zahtjeve za dodijeljivanje SAP Kosovu status republike. Parolama ''Kosovo republika, Trepča radi, Beograd se gradi, Sloboda, ravnopravnost, demokracija, Kosovo Kosovarima, Hoćemo ujedinjene albanske zemlje, Albanci smo, a ne Jugoslaveni, Ujedinjenje s Albanijom, Živio marksizam, lenjinizam - dolje revizionizam'' demonstracije su prerasle u nacionalnu pobunu sa zahtjevima za ujedinjenje sa Albanijom. Vlada je reagovala slanjem jakih policijskih snaga, a nedugo zatim, zbog neuspjeha policijske akcije, vojska je sa tenkovima poslata na ulice. Po zapadnoevropskim historičarima, zbog raznolikosti zahtjeva (socijalno nezadovoljstvo, međunacionalna napetost, narastajući nacionalizam, različita politička stremljenja kosovskih Albanaca i nesigurnost za budućnost) nije bilo moguće definisati jasne ciljeve.<ref>[[Viktor Meier]], ''Wie Jugoslawien verspielt wurde'', München 1995.</ref> Republička Vlada Srbije je nemire proglasila separatističkim. Nemiri su prestali u aprilu, ali se situacija nije mnogo promijenila i nemiri će se kasnije nastavljati protestima, demonstracijama i štrajkovima. ==== Politički procesi ==== Kriza se nastavlja političkim procesima 1983. u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Proces protiv muslimanskih intelektualaca 1983. godine|procesom protiv muslimanskih intelektualaca]] u kojem je između ostalih osuđen i [[Alija Izetbegović]] na 14 godina zatvora. Slijede procesi protiv sarajevskog profesora [[Vojislav Šešelj|Vojislava Šešelja]], koji je zbog sukoba sa političkim vrhom i otkrivanja afere prepisivanja doktorskog rada, osuđen zbog ''anarholiberalističkih i nacionalističkih pozicija'' na 8 godina zatvora. ==== Olimpijske igre ==== [[Zimske olimpijske igre 1984.|Zimske olimpijske igre]] održane su od 8. do 19. februara 1984. u Sarajevu. Dodijeljivanje mjesta održavanja Jugoslaviji, značilo je političkim strukturama potvrda vrijednosti socijalističkog samoupravljanja. Igre su se trebale organizirati u Sarajevu i okolnim planinama, bez postojeće infrastrukture i izgrađenih sportskih borilišta. Dijelom stranim kreditima, dijelom donatorstvom stanovnika, koje je pod uticajem partijskih funkcionara, bilo gotovo obavezno u vidu odricanja od nekoliko mjesečnih primanja, dok se odbijanje donatorstva smatalo politički nekorektnim, Jugoslavija je uspjela organizirati Igre, Sarajevo je obnovljeno, a izgrađena borilišta su zadovoljila kriterije Međunarodnog olimpijskog komiteta. ==== Privredne reforme ==== U maju 1982. godine novoizabrana predsjednica [[Savezno izvršno vijeće|Saveznog izvršnog vijeća]] (SIV) [[Milka Planinc]], pod pritiskom [[Međunarodni monetarni fond|Međunarodnog monetarnog fonda]] (MMF) i visokih vanjskih dugova, pokušava provesti ekonomsku reformu [[Devalvacija|devalvacijom]] dinara, reformom kreditne i novčane politike te uvođenjem uvoznih restrikcija. Time bi se omogućilo vraćanje dugova, ali uslijed pritiska i protivljenja reformi vrha Saveza komunista Jugoslavije, Milka Planinc ne uspijeva sprovesti sve elemente reforme, te 1983. godine nudi svoju ostavku. U njenom mandatu donesen je politički akt nazvan ''Dugoročni program ekonomske stabilizacije'', a sprovođenje tog zakonskog akta prouzokovalo je nestašice elementarnih namirnica i pogonskog goriva. Na 13. Kongresu SKJ u junu 1986, partijski krugovi prepoznaju krizu te pokušavaju uvesti dugoročni stabilizacijski program. Osnovi problem bilo je neodlučnost partijskog vođstva o donošenju odluke o vezivanju jugoslavenske privrede za svjetsku ekonomiju ili vezivanja za [[Istočni blok]] i potpuno ukidanje tržišne ekonomije. Nasljednik Milke Planinc, [[Branko Mikulić]] od 1986-89. godine nije uspio ispuniti zahtjeve MMF-a, a novom devalvacijom dinara nisu uspostavljeni stabilni ekonomski odnosi, a između ostalog, odnos kamatne stope i inflacije nije nikada usklađen. Njegovi zahtjevi o smanjenju sredstava proračuna za [[JNA]] su odbijeni a preporuke tzv. ''Kraigherove komisije'' iz 1983. godine o okretanju tržišnoj ekonomiji, također nisu prihvaćene od SIV-a. Vanjski dug je 1988. godine porastao na 22 milijarde dolara, a stopa inflacije je iznosila 251%. Kao posljedica korupcijske afere povezane sa [[Afera Agrokomerc|Aferom Agrokomerc]], Mikulić je smjenjen u decembru 1988. i na njegovo mjesto u martu 1989. godine dolazi [[Ante Marković]]. U novembru 1988. godine donose se 39 ustavnih promjena u kojima se između ostalog proklamira jedinstvo jugoslavenskog tržišta i izjednačuje se privatna i društvena imovina.<ref name="HS" /> ==== Vlada Ante Markovića ==== [[Datoteka:Dinar 100 000a.JPG|180px|mini|desno|Novčanica od 100.000 dinara iz 1989.]] [[Datoteka:10-dinara-1990.jpg|180px|mini|desno|Novčanica od 10 dinara iz 1990. nakon denominacije dinara]] Izborom Ante Markovića u martu 1989. godine sastavljena je nova Vlada, a nakon savjetovanja sa američkim ekonomistom [[Jeffrey Sachs]]om, zagovornikom tzv. ''šok terapije'', Marković u decembru predstavlja svoj program reforme. Važnije značajke programa bile su: ograničeno zaustavljanje dohodaka na nivou od novembra 1989, deregulacija cijena, pooštrenje insolventnog prava, zabrana državnih subvencija i bankovnih kredita za firme u gubitcima, osiguranje sredstava za siromašne regione i za socijalnu pomoć, donošenje pravila pretvaranja društvene u privatnu imovinu i reforma dinara. Od 1. januara 1990. je uveden novi konvertibilni dinar denominacijom u omjeru 1:10.000, sa vezivanjem za [[Njemačka marka|njemačku marku]] (DEM) u odnosu 7&nbsp;dinara = 1&nbsp;DEM. Program je pokazao neočekivano dobre rezultate, inflacija je pala praktički na 0%, porasla je izvozna stopa i povećane su devizne rezerve. Do polovine 1990. godine otvoreno je 1.200 novih [[joint venture]] firmi sa volumenom kapitala od jedne milijarde DEM, te je otvoreno oko 10.000 novih preduzeća.<ref name="HS" /> Negativne posljedice reforme su bile pad industrijske proizvodnje, pad [[Bruto nacionalni dohodak|bruto nacionalnog dohodka]], kao posljedica insolvencija preduzeća, nedostatka novca i kredita, koji su godinama bili jeftini, postali su preskupi, tako da je velikim poduzećima prijetilo zatvaranje i masovna otpuštanja. Reforma je imala uglavnom velike mogućnosti za uspjeh, sve do 28. decembra 1990. godine, kada je odlukom [[Skupština Socijalističke Republike Srbije|Skuštine SR Srbije]] donesena tajna odluka o puštanju u opticaj 18,243 milijardi dinara (11,4 milijarde [[Američki dolar|dolara]]), kako bi se isplatile zaostale plate i mirovine. O upadu SR Srbije u platni promet SFRJ, Marković je anonimno informisan 4. januara 1991, a Marković je ovaj akt na vanrednoj sjednici Vlade nazvao ''činom za likvidaciju Jugoslavije''.<ref>[http://pescanik.net/raspad-jugoslavije-i-2/][[Srđa Popović]]<span> </span>''Raspad Jugoslavije''</ref> Nakon protesta Vlade 10 milijardi dinara je vraćeno u [[Jugoslavenska narodna banka|Jugoslavensku narodnu banku]], a ostatak je nestao.<ref name="HS" /> ==== Jačanje nacionalizma ==== [[Datoteka:Vuk Draskovic by Kubik 01.JPG|mini|180px|[[Vuk Drašković]], srpski književnik i političar]] [[Datoteka:Slobodan Milosevic.jpg|mini|180px|[[Slobodan Milošević]], srpski političar]] [[Datoteka:NSK Logo.jpg|mini|desno|180px|Logo [[NSK]]-a]] [[Datoteka:Taras Kermauner.jpg|mini|desno|180px|[[Taras Kermauner]], slovenski filozof]] Nedugo nakon smirivanja krize na SAP Kosovu, 15. maja 1982. glasilo [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]] [[Pravoslavlje (novine)|Pravoslavlje]], objavljuje ''Poziv na odbranu srpskog stanovništva na Kosovu'', koji je upućen [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništvu SFRJ]], [[Predsjedništvo SR Srbije|Predsjedništvu SR Srbije]], [[Skupština Socijalističke Republike Srbije|Skuštine SR Srbije]] i [[Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve|Sinodu Srpske pravoslavne crkve]], u kojem se upozorava na napade na srpsko stanovništvo i između ostalog na paljenje [[Pećka patrijaršija|Pećke patrijaršije]]. Ovaj apel su potpisali između ostalih i teolozi [[Atanasije Jevtić]], [[Amfilohije Radović]] i [[Irinej Bulović]], a u njemu se između poznatih problema pominje i tema ''planiranog [[genocid]]a'' nad Srbima.<ref name="HS" /> Dvije godine kasnije ova se tema obrađuje u članku pod nazivom ''Od Kosova do Jadovnog''.<ref name="HS" /> Istovremeno se od strane srpskih intelektualaca i književnika postavljaju političke teze o razlozima iseljavanja i protjerivanja Srba sa Kosova, politiziraju se razni incidenti ([[Slučaj Đorđa Martinovića]] 1985.), srpski historičar i član [[SANU]] [[Dimitrije Bogdanović]] 1985. godine u svojoj knjizi "[[Knjiga o Kosovu]]", pripisuje Albancima ''biološki genocid'' nad Srbima. Grupa od 212 srpskih intelektualaca pod vođstvom [[Dobrica Ćosić|Dobrice Ćosića]], potpisuje peticiju u kojima ponovo potvrđuju tezu genocida. Tema stradanja Srba u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] i na Kosovu se nalaze u literarnim djelima ([[Vuk Drašković]], [[Matija Bećković]]), a 1986. godine [[Srpska akademija nauka i umjetnosti|SANU]] objavljuje [[Memorandum SANU]], strateški program srpske inteligencije. U maju na čelo CK SK Srbije dolazi [[Slobodan Milošević]], a prekretnicom u njegovom političkom radu se može smatrati posjeta u Prištini 24. aprila 1987 godine u Domu kulture Braća Krajnović, kada je pokušao posredovati u sukobima između Srba i Albanaca. Ispred dvorane okupilo se oko 15.000 srpskih demonstranata, koji su zahtijevali da se pojavi Milošević. Nakon nereda i sukuba sa milicijom, Milošević se pojavio i između ostalog izjavio poznatu rečenicu: ''"Niko ne sme da vas bije!"''. Srbijanski mediji uskoro proglašavaju Miloševića voždom srpske nacije, a on se iz komuniste preobražava u nacionalistu.<ref name="HS" /> U Srbiji se tzv. [[Antibirokratska revolucija|antibirokratskom revolucijom]] zamjenjuje političko vođstvo i prijeti se političkim mitinzima i u drugim republikama. Na proslavi 600-godišnjice [[Kosovska bitka|Kosovske bitke]] na [[Gazimestan]]u [[28. juni|28. juna]] [[1989.]] godine Milošević u svom govoru rečenicom: {{Citat4|...Šest vekova kasnije, danas, opet smo u bitkama, i pred bitkama. One nisu oružane, mada i takve još nisu isključene...|Slobodan Milošević<ref>[http://www.pecat.co.rs/2011/06/govor-slobodana-milosevica-na-gazimestanu-1989-godine/ Govor Slobodana Miloševića na Gazimestanu 28. juna 1989.]</ref>}} simbolički nagovještava buduće ratne sukobe u Jugoslaviji.<ref name="HS" /> Istovremeno sa antialbanskom propagandom, srbijanski intelektualci napadaju i hrvatske strukture, polemizirajući ustaške ratne zločine iz Drugog svjetskog rata. Zbog podrške albanskim protestima na Kosovu, a u toku tzv. antibirokratske revolucije, predviđeni su mitinzi, nazvani ''mitinzi istine'' i u SR Sloveniji i SR Bosni i Hercegovini (Planiran je jedan mitinig u Sarajevu). Slovenski su se intelektualci na sastanku u Cankarovom domu, javno založili za albanske proteste koji su generalnim štrajkom na Kosovu počeli na proljeće. Miting u [[Ljubljana|Ljubljani]] je planiran 1. decembra 1989. godine, ali je dobrom koordinacijom slovenske milicije još na ulasku autobusa sa demonstrantima u Sloveniju spriječen, a broj prisutnih sveo se na nekoliko stotina. Demonstrantima je na mitingu isključena struja, te nisu postignuti ciljevi smjenjivanja političkog vođstvam kao u Crnoj Gori, Vojvodini i Srbiji. Zbog neodržavanja mitinga srbijanske vlasti su pozvale narod i firme na bojkot slovenske robe i prozvoda. Akcija ''[[Slovenija moja dežela]],'' u početku okarakterizirana kao turistička, organizirana od [[Privredna komora Slovenije|Privredne komore Slovenije]], prešla je u simbolički protest protiv centralizacije SFRJ. Započeta je 1983. godine, a bila je prepoznatljiva sa [[Lipa|lipovim]] zelenim listom, koji je simbolizirao Sloveniju. Turistička se akcija kasnije razvila u drugom pravcu, ali je simbolički postala znak za težnje SR Slovenije za većom samostalnošću. Slovenski filozof [[Taras Kermauner]], objavio je 1987. zbirku eseja pod nazivom ''Pisma srpskom prijatelju'' ({{sl|Pisma srbskemu prijatelju}}) koja su djelomično objavljena u beogradskim časopisima [[Duga (časopis)|Duga]] i [[Nin (časopis)|Nin]], u kojima upozorava na stanje odnosa između Slovenije i Srbije, što dovodi do otvorenih napada u [[Književne novine|Književnim novinama]] časopisu [[Udruženje književnika Srbije|Udruženja književnika Srbije]]. U januaru 1987. godine u časopisu [[Nova revija (časopis)|Nova revija]] [[Nova revija br.57|br.57]], objavljuje se ''Slovenski nacionalni program'' u kojima autori [[Tine Hribar]], [[Ivan Urbančič]], [[Dimitrij Rupel]], [[Niko Grafenauer]] i [[Jože Pučnik]] proklamiraju programske osnove nacionalnog programa<ref>[http://www.rtvslo.si/files/novice/nr_57.pdf ''Slovenski nacionalni program'', Nova revija 57.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185447/http://www.rtvslo.si/files/novice/nr_57.pdf |date=3. 3. 2016 }} {{Simboli jezika|sl|slovenski}}</ref> u kome Slovenija ima svoj demokratski put ali u okviru Jugoslavije, govori se o pluralizmu i demokraciji. U napadima na autore, tražena su ostavke izdavača i glavnog urednika, ali do toga nije došlo.<ref name="HS" /> Istovremeno raznim protestima i provokacijama, razne omladinske grupe i organizacije polemizirale su protiv kulta ličnosti Tita, proslavi [[Dan mladosti|Dana mladosti]] i potrebi štafete nakon Titove smrti, diskusijama o totalitarizmu, izazvani su protesti u drugim republikama protiv Slovenije, koja je svoj put vidjela u drugom pravcu. U akcijama su prednjačile grupe [[Neue Slowenische Kunst]], časopis [[Mladina (časopis)|Mladina]], koja je počela rušiti tabue o nepogrešivosti JNA, kritički se osvrtala na preuzimanje vlasti u SR Srbiji od strane Slobodana Miloševića, zahtjevima za veću slobodu govora i štampe, ekologiju i ukazivali na represiju u socijalizmu. Vrhunac događanja u Sloveniji bilo je [[suđenje četvorici]] (''Proces JBTZ''), 1988. u kojem su novinari Mladine ([[Janez Janša]], [[David Tasić]], [[Franci Zavrl]]) i [[zastavnik]] JNA [[Ivan Borštner]] optuženi zbog izdaje vojnih tajni. Njihovo hapšenje i proces izazvao je demonstracije u većim gradovima Slovenije. Razlog za hapšenje je objavljivanje tajnog dokumenta 10. maja 1988 u kome se slovensko rukovodstvo optužuju za kontrarevolucionarnu djelatnost i u članku ''Noć dolgih noževa'' (po uzoru na prevrat u [[SA]] 30-ih godina u [[Treći rajh|Trećem rajhu]]) objavljenom u Mladini, kritiziraju planovi hapšenja slovenskog rukovodstva. Taj broj Mladine nije pušten u prodaju, i zaplijenjen je na zahtjev državnog odvjetništva, a novinari su osuđeni na vojnom sudu u Ljubljani na kazne zatvora od šest mjeseci do dvije godine.<ref name="HS" /> Sudski proces, kao i ostala politička zbivanja u Sloveniji, doveli su do odbijanja slovenskih regruta da služe vojni rok, van teritorije Slovenije, a akcija odbijanja služenja bila je više propagandnog značaja. === 1990-e === ==== 14. Kongres SKJ ==== {{Glavni|14. Kongres SKJ}} Vanredni [[14. Kongres SKJ]] održan je u [[Beograd]]u u Centru Sava [[20. januar|20]]-[[22. januar]]a 1990. godine. Prisustvovali su delegati iz svih republika i pokrajina, kao i partijska delegacija [[JNA]]. Predsjednik [[SKJ]] bio je [[Milan Pančevski]]. Formalno je kongres imao za cilj donošenje novog statuta i programa, ali je Kongres tematski ostao na temi transformacija SKJ. Slovenska delegacija predvođena [[Milan Kučan|Milanom Kučanom]], zahtijevala je pretvaranje partije u jedan vid ''Savez saveza'', u kom bi svaki republički savez imao jednakopravni status, a odluke bi se donosile [[konsenzus]]om, Ujedno je ponovljen zahtjev o uspostavljanju asimetrične federacije. Protivljenje je došlo od srpske delegacije predvođene [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]], kome je bio cilj u SKJ uvesti sistem ''jedan čovjek-jedan glas'', čime bi, zbog mnogobrojnosti srpskog naroda u Jugoslaviji, a time i u SKJ, srpska strana mogla uvijek sprovesti svoje ciljeve. Na drugoj plenarnoj sjednici 22. januara nakon višesatnog preglasavanja, odbijeni su svi slovenski prijedlozi. Samo 169 delegata je glasalo za, a 1156 protiv. Nakon glasanja slovenska delegacija sa ukupno 114 članova, napustila je Kongres. Crnogorski delegat [[Momir Bulatović]] predložio je da se Kongres nastavi i da se uspostavi novi [[kvorum]], što je bilo podržano od Miloševića. No taj prijedlog odbio je vođa hrvatske delegacije [[Ivica Račan]], koji je zatražio prekid Kongresa, jer će u protivnom hrvatski delegati odbiti učestvovanje na glasanju. Stav hrvatskih delegata kasnije su podržali i makedonski i bosanskohercevovački delegati. Time je u noći na 23. januar prekinut Kongres, a ovaj sukob interesa dviju strana, smatra se jednim od prvih simbola budućeg raspada države.<ref name="HS" /> Kongres je nekoliko mjeseci kasnije nastavljen, ali nije imao posebno političko značenje. ==== Višestranački izbori ==== [[Datoteka:FranjoTudmanleft.jpg|140px|mini|desno|[[Franjo Tuđman]], predsjednik Republike Hrvatske 1990.]] [[Datoteka:Milan Kučan EP (cropped).jpg|140px|mini|desno|[[Milan Kučan]], predsjednik Republike Slovenije 1990.]] [[Datoteka:Izetbegovic.jpg|140px|mini|desno|[[Alija Izetbegović]], predsjednik Republike Bosne i Hercegovine 1990.]] Praktičkim raspadom SKJ, dolazi do organiziranja višepartijskih izbora u saveznim republikama. Najprije u SR Sloveniji, zatim i u drugim republikama osnivaju se političke stranke, čiji se politički spektar nalazi u opsezima interesnih zajednica do ekstremno nacionalističkih partija. U SR Sloveniji se već 1988. godine osniva [[Slovenski seljački zavez]] ({{Jez-sl|Slovenska kmečka zveza}}) pod vođstvom [[Ivana Omana]]<ref>[[Aleš Primc]], ''Slovenska kmečka zveza, ob 20. obletnici'', Inštitut za gospodarske in družbene študije, Ljubljana 2008, {{COBISS.BH|238825728}} {{Simboli jezika|si|slovenski}}</ref>, dok se u drugim republikama stranke osnivaju 1989-90. U SR Hrvatskoj osniva se nacionalistička [[HDZ]], koja svoje ogranke 1990. otvara u BiH ([[HDZ BiH]]). Proces stvaranja nacionalnih stranaka u SR BiH pokušan je biti spriječen prijedlogom iz [[SK BiH]] da se zabrani osnivanje stranaka sa nacionalnim predznakom, što se kroz stvaranje stranke [[Muslimani (narod)|Muslimana]] [[SDA]] pokazalo neuspješnim. Nakon stvaranja srpske stranke [[SDS]] u SR Hrvatskoj, iste se godine stvara ogranak u SR BiH. U SR Srbiji, transformisani [[SK Srbije]] ujedinjenjem sa [[Socijalistički savez radnog naroda Srbija|Socijalističkim savezom radnog naroda Srbije]] (SSRNS) osniva [[Socijalistička partija Srbije|Socijalističku partiju Srbije]] (SPS).<ref name="HS" /> U SR Crnoj Gori, pored [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]], osnivaju se neke manje partije kao [[Narodna partija (Crna Gora)|Narodna partija]] i [[Demokratska stranka (Srbija)|Demokratska stranka]], koja je zapravo bila podružnica srbijanske Demokratske stranke osnovane 1989. U SR Makedoniji se osniva desno orijentisana nacionalna [[Unutrašnja makedonska revolucionarna organizacija - Demokratska partija za makedonsko nacionalno jedinstvo]] ({{Jez-mk|Внатрешно Македонска Револуционерна Организација - Демократска Партија за Македонско Национално Единство}} (VMRO-DPMNE). Dotadašnje političke organizacije, SKJ, [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] (SSRNJ), [[Savez socijalističke omladine Jugoslavije]] (SSOJ), praktički gube na značaju ili se pokušavaju reformirati, promjenom imena ili uvođenjem nekih liberalnih stavova. Zahtjev saveznog sekretara za narodnu odbranu u aprilu 1991. generala [[Veljko Kadijević|Veljka Kadijevića]], da se višepartijski izbori zakonski zabrane, odbijen je.<ref name="Jović">[[Borisav Jović]] - ''Poslednji dani SFRJ. Izvodi iz dnevnika'', Beograd 1995.</ref> Prvi [[Skupštinski izbori u SR Sloveniji 1990.|skupštinski]] i [[Predsjednički izbori u Sloveniji 1990.|predsjednički]] izbori održani su u SR Sloveniji [[8. april]]a 1990. godine<ref name="SI90">[http://www.stat.si/StatWeb/doc/letopis/1997/05-97.pdf Službeni rezultati skupštinskih izbora 1990. ''Statistički godišnjak Republike Slovenije 1997.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224013602/https://www.stat.si/StatWeb/doc/letopis/1997/05-97.pdf |date=24. 12. 2018 }} {{Simboli jezika|si|slovenski}} {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref>, zatim u SR Hrvatskoj ([[Izbori za zastupnike u Hrvatski sabor 1990.|skupštinski izbori]]) [[22. april]]a i 6-7. maja,<ref name="HR90" >{{Cite web |url=http://www.izbori.hr/arhiva/arhiva_1990.html |title=Arhiva izbora |access-date=9. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504041445/http://www.izbori.hr/arhiva/arhiva_1990.html |archive-date=4. 5. 2012 |url-status=dead }}</ref> zatim [[Makedonski parlamentarni izbori 1990.|parlamentarni izbori]] u SR Makedoniji [[11.novembar|11.]] i 25. novembra, u SR Bosni i Hercegovini [[18. novembar|18. novembra]] [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.|opći izbori]] a 2. decembra drugi krug izbora.<ref name= "Parlament">{{Cite web |url=https://www.parlament.ba/istorija/Default.aspx?id=27926&langTag=bs-BA&pril=b |title=Službena stranica Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine |access-date=9. 10. 2016 |archive-date=20. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120234432/https://www.parlament.ba/istorija/default.aspx?id=27926&langTag=bs-BA&pril=b |url-status=dead }}</ref> Početkom decembra ([[9. decembar|9. decembra]]) održani su u Srbiji [[Predsjednički izbori u Srbiji 1990.|predsjednički]] i [[Skupštinski izbori u Srbiji 1990.|skupštinski]] izbori<ref name="SR90">[http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=01&dd=21&nav_category=418&nav_id=228593 Hronologija parlamentarnih izbora]</ref><ref name="RS90">[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19916001.pdf Službeni rezultati parlamentarnih i predsjedničkih izbora]</ref>, a istoga dana su održani [[Izbori za poslanike u Narodnu Skupštinu Socijalističke Republike Crne Gore|skupštinski]] i [[Izbori za predsednika predsedništva i članove predsedništva Socijalističke Republike Crne Gore 1990.|predsjednički izbori]] u SR Crnoj Gori.<ref name="HS"/> U nemogućnosti nalaženja izbornog sistema na saveznom nivou, koji bi onemogućio npr. prednost koju bi imali Srbi kao najbrojniji narod u odnosu na Slovence, zbog oko četiri puta većeg broja stanovnika, izbori, kao i zbog nepostojanja političkih partija na saveznom nivou, nisu nikada održani. Pokušaj premijera [[Ante Marković]]a osnivanjem [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]] (SRSJ) u julu 1990. godine, da ta partija zaživi na saveznom nivou nije uspio, jer se partija kandidirala samo na republičkim zborima. Na izborima su, osim u SR Sloveniji, Srbiji, SR Makedoniji i SR Crnoj Gori pobijedile nove stranke. U SR Hrvatskoj je premoćno pobijedila desno orijentirana nacionalistička stranka [[HDZ]] sa 41,9% glasova osvojivši ukupno 55 mandata,<ref name="HR90"/> a u SR Bosni i Hercegovini tri nove nacionalne stranke [[SDA]], [[HDZ BiH]] i [[SDS]] su osvojile prva tri mjesta u oba skupštinska vijeća.<ref name= "Parlament"/> Reformirani [[Savez komunista Slovenije]] pod imenom [[Savez komunista Slovenije-Stranka demokratskih promjena]] osvojila je prvo mjesto sa 17,3% i ukupno 14 mandata,<ref name="SI90"/> u SR Makedoniji pod imenom [[Savez komunista Makedonije - Stranka demokratskih promjena]] ({{Jez-mk|Сојуз на комунистите на Македонија}}) osvojila je 27,7% glasova sa 31 mandatom. U SR Crnoj Gori [[Savez komunista Crne Gore]] osvojio je apsolutnu većinu sa 56,18% glasova i 83 mandata, dok je reformirana srbijanska [[Socijalistička partija Srbije]] (SPS) zbog prethodno promijenjenog većinskog izbornog sistema sa samo 46,09% osvojenih glasova dobila 194 od ukupno 250 mandata <ref name="SR90"/><ref name="RS90"/> Izbori u Srbiji nisu bili regularni, jer je SPS preuzela čitavu imovinu Saveza komunista Jugoslavije, procijenjenu na oko 100 miliona dolara, te je imala potpunu kontrolu nad medijima, kao i na izbornim mjestima.<ref name="HS"/> === Raspad i rat === {{Glavni|Raspad SFRJ}} [[Datoteka:Breakup of Yugoslavia.gif|mini|200px|Raspad SFRJ <br/>'''Legenda''': {|style="float:right; text-align:left; font-size: 75%" |- | bgcolor="b62c2c" width="30"| | width="10"| |'''[[SFRJ|Jugoslavija]]''' <small>(1943-92.)</small> |{{flagicon|SFRJ}} |- | bgcolor="de5c5c" width="30"| | width="10"| |'''[[Hrvatska]]''' <small>(1991-)</small> |{{flagicon|HRV}} |- | bgcolor="e18080" width="30"| | width="10"| |[[Hrvatska zajednica Herceg-Bosna|Herceg-Bosna]] <small>(1992-94.)</small> |[[File:Flag_of_the_Croatian_Republic_of_Herzeg-Bosnia.svg|22px|border]] |- | bgcolor="dcedff" width="30"| | width="10"| |[[UNTAES]] <small>(1996-98.)</small> |[[File:Flag of the United Nations.svg|22px|border]] |- | bgcolor="404375" width="30"| | width="10"| |'''[[Srbija i Crna Gora]]''' <small>(1992-2006)</small> |{{flagicon|SCG}} |- | bgcolor="5d61a2" width="30"| | width="10"| |[[Republika Srpska]] <small>(1992-)</small> |[[File:Flag of Republika Srpska.svg|22px|border]] |- | bgcolor="9394c2" width="30"| | width="10"| |[[Republika srpska krajina]] <small>(1991-1995/96)</small> |[[File:Flag_of_Serbian_Krajina_(1991).svg|22px|border]] |- | bgcolor="cbcbcb" width="30"| | width="10"| |'''[[Republika Bosna i Hercegovina]]''' <small>(1992-98.)</small> |[[File:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|22px|border]] |- | bgcolor="a4a4a4" width="30"| | width="10"| |'''[[Bosna i Hercegovina]]''' <small>(1998-)</small> |{{flagicon|BIH}} |- | bgcolor="797878" width="30"| | width="10"| |[[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Zapadna Bosna]] <small>(1993-95.)</small> |[[File:Flag of AP Western Bosnia (1993-1995).svg|22px|border]] |- | bgcolor="63809f" width="30"| | width="10"| |'''[[Srbija]]''' <small>(2006-)</small> |{{flagicon|SRB}} |- | bgcolor="9eb3cb" width="30"| | width="10"| |[[Kosovo]] <small>(pod kontrolom [[UNMIK]]a 1999-; deklaracija o nezavisnosti 2008.)</small> |{{flagicon|KOSV}} |- | bgcolor="f0eabb" width="30"| | width="10"| |'''[[Crna Gora]]''' <small>(2006-)</small> |{{flagicon|CG}} |- | bgcolor="e1995b" width="30"| | width="10"| |'''[[Makedonija]]''' <small>(1991-)</small> |{{flagicon|MAK}} |- | bgcolor="a1c893" width="30"| | width="10"| |'''[[Slovenija]]''' <small>(1991-)</small> |{{flagicon|SLO}} |}]] Otcjepljenje saveznih republika, započelo je donošenjem novog [[Ustav Srbije (1990.)|Ustava Srbije]] [[28. septembar|28. septembra]] [[1990.]] godine, kojim osim promjene imena i izbacivanjem pridjeva ''socijalistička'' iz imena republike, ukidanjem elemenata državnosti autonomnih pokrajina i mijenjanjem imena SAP Kosova u SAP Kosovo i Metohija, Srbiju u članku 72. t.1 definiše kao suverenu i nezavisnu republiku, dok u t.3 definiše odbranu i sigurnost Republike Srbije, čime, praktički Republika Srbija po međunarodnom pravu postaje nezavisan faktor.{{efn|name=URS721|'''Član 72. t.1 Ustava Republike Srbije''': ''Republika Srbija uređuje i obezbeđuje:<br>1.suverenost, nezavisnost i teritorijalnu celokupnost Republike Srbije i njen međunarodni položaj i odnose s drugim državama i međunarodnim organizacijama;''}}{{efn|name=URS723|'''Član 72. t.3 Ustava Republike Srbije''': ''Republika Srbija uređuje i obezbeđuje:<br>3.odbranu i bezbednost Republike Srbije i njenih građana; mere za slučaj vanrednog stanja''}}<ref name="HS" /> Nakon toga slijede referendumi u [[Referendum o nezavisnosti Slovenije|SR Sloveniji]] 23. decembra 1990, u [[Referendum o hrvatskoj samostalnosti|SR Hrvatskoj]] 19. maja 1991, u [[Referendum o nezavisnosti Makedonije|SR Makedoniji]] 8. septembra 1991. 29. februara - 1. marta 1992 u [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|SR Bosni i Hercegovini]], dok se [[Referendum o državnosti Crne Gore 1992.|referendum u SR Crnoj Gori]] održao 1. marta 1992. godine. Na svim referendumima, odlukom većine građana, republike su stekle pravo na otcjepljenje od SFRJ, a zakonske odluke o samostalnosti novih država, donesenu su u republičkim skupštinama nekoliko mjeseci kasnije.<ref name="HS" /> Referendum u SR Crnoj Gori se razlikovao od ostala četiri, po tome što je pitanje bilo: ''Da li ste za to da Crna Gora kao suverena republika nastavi živjeti u zajedničkoj državi Jugoslaviji potpuno ravnopravno s drugim republikama koje to žele.'', tako da je time praktički SR Crna Gora ostala u zajednici sa Republikom Srbijom formiranoj 27. aprila 1992, nazvanoj [[SR Jugoslavija]]. Referendumi u SR Bosni i Hercegovini i SR Hrvatskoj su djelomično bojkotovani od strane srpskog naroda, ali su uprkos tome referendumi usvojeni i otcjepljene saveznih republika sprovođeno je donošenjem posebnih zakona u republičkim skupštinama. Zbog odbijanja republičkih Sekretarijata za narodnu odbranu iz SR Slovenije i SR Hrvatske da šalju regrute na služenje vojnog roka u JNA, vojni se vrh odlučio za mobilizaciju rezervista iz Srbije i SR Crne Gore, kojima su popunjavali mjesta u kasarnama. Povlačenjem JNA iz ovih republika, vojne su se jedinice raspoređivale u SR Bosni i Hercegovini, te zauzimale položaje na strateškim mjestima. Kolone JNA su zaustavljene pri pokretima za zauzimanje Kupreških vrata, ali uslijed nesposobnosti bosanskohercegovačkih političara, te su kolone propuštene, a kasnije su sa tih položaja osvojeni Kupres i drugi gradovi. JNA je organizirala vojne vježbe u kojima su bili pozvani i rezervni sastavi iz Centralne Bosne, već na jesen 1986. godine na Kupreškim vratima i okolini Bugojna, te na Romaniji, odakle su kasnije slijedili napadi na [[Kupres]] i [[Sarajevo]]. Tokom povlačenja JNA, oficirski kadar, koji je već tada bio nacionalno pretežno srpski, dijelio je oružje u općinama sa srpskom većinom u SR Bosni i Hercegovini. Vojska je već 1990. godine [[Operacija RAM|operacijom RAM]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sense-agency.com/tribunal_(mksj)/ram-sifra-ili-plan.25.html?cat_id=1&news_id=1211 |title=RAM - ŠIFRA ILI PLAN? |access-date=31. 10. 2016 |archive-date=11. 10. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011075439/http://www.sense-agency.com/tribunal_(mksj)/ram-sifra-ili-plan.25.html?cat_id=1&news_id=1211 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=133719&lang=en Zamisao i propast napadne operacije Jugoslavenske narodne armije na Hrvatsku u rujnu 1991. godine]</ref> pripremila planove za zauzimanje secesionističkih republika, kao i planove za vojni udar, kao na [[Sjednica Vrhovne komande OS SFRJ mart 1991.|sjednici Vrhovne komande 12-15. marta 1991.]] kada je planirano uvođenje vanrednog stanja u SFRJ. Vojni udar nije sproveden zbog protivljenja nekoliko članova [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništva SFRJ]]. ==== SR Hrvatska ==== [[Datoteka:Coat of arms of Croatia.svg|140px|mini|desno|Novi grb Republike Hrvatske od 1990.]] [[Datoteka:Map of Republika Srpska Krajina.png|140px|mini|desno|Karta Republike srpske krajine]] Na ljeto 1990. godine u dijelovima SR Hrvatske sa pretežnom srpskom većinom ([[Knin]] i Zapadna Slavonija), došlo je do političkih zahtjeva o autonomnosti Srba u Hrvatskoj, a 25. jula 1990. godine kninski političar [[Milan Babić]] proklamirao je suverenitet i autonomiju srpskog naroda u Hrvatskoj, što je praćeno blokadama prometa na cestama koje prolaze kroz to područje. Naoružane grupe balvanima su blokirale prometnice, što je nazvano [[Balvan-revolucija|Balvan-revolucijom]], a krajem augusta organiziran je referendum o autonomiji, a 2. septembra 1990. godine proglašena je [[Srpska autonomna oblast Kninska krajina]], a za predsjednika izabran je [[Milan Babić]]. Ubrzo su na tom području vlast preuzele političke stranke hrvatskih Srba, tze je došlo do stvaranje [[Milicija SAO Krajine|Milicije SAO Krajine]], a 1992. godine stvorena je [[Srpska vojska Krajine]]. 25. juna 1991. godine stvorena je [[SAO Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srem]], autonomna oblast koja se kasnije ujedinila sa kninskom oblašću u [[Republika srpska krajina|Republiku srpsku krajinu]]. U pokušajima deblokade prometnica došlo je do prvih oružanih sukoba između jedinica [[Ministarstvo unutarnjih poslova Republike Hrvatske|MUP-a Hrvatske]] i [[Zbor narodne garde|Zbora narodne garde]], napada na policijske stanice u Glini i Obrovcu, miniranja pruge u Dalmaciji, te do napada na policijsku patrolu na cesti ´Benkovac-Obrovac u kom gine jedan hrvatski policajac.<ref name="SC">Srećko Cvitanović: [http://dragovoljac.com/index.php?option=com_content&view=article&id=16342:haag-i-hrvati-recimo-pravu-istinu&catid=9:politika-i-drutvo&Itemid=11 Haag i Hrvati - recimo pravu istinu]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}, dragovoljac.com, 12. novembra 2012. Pristupljeno 15. novembra 2016.</ref> Sukobe je pokušala zaustaviti [[JNA]], koja je istovremenim naoružavanjem Srba i pasivnim odnosom ubrzo prešla na stranu Srba. Istovremeno se u organizaciji političkih partija, osnivaju [[Paravojna formacija|paravojne]] hrvatske organizacije, koje većim dijelom objedinjuje [[HOS]], koji 25. juna 1991. organizuje novoosnovana [[HSP]], kao stanačku vojsku, a koja je regrutirala svoje članove od hrvatske emigracije u inostranstvu, kao i Hrvata iz Bosne i Hercegovine. Nakon [[Hrvatski parlamentarni izbori 1990.|izbora]] [[1990.]] godine, 30. maja konstituira se višestranački [[Hrvatski sabor|Sabor]]. Krajem godine 27. decembra 1990. donosi se novi [[Ustav Republike Hrvatske (1990.)|Ustav]], u kom ise između ostalog iz naziva republike odstranjuje pridjev "Socijalistička", Srbima je ukunut status konstitutivnog naroda i status je promijenjen u nacionalnu manjinu, a na [[Referendum o hrvatskoj samostalnosti|referendumu o hrvatskoj samostalnosti]] održanom [[19. maj]]a [[1991.]] većina od 93.24% birača opredjeljuje se za samostalnu i nezavisnu državu. Na osnovu te odluke Sabor RH je 25. juna 1991. donio [[Ustavna odluka o suverenosti i samostalnosti Republike Hrvatske|Ustavnu odluku o suverenosti i samostalnosti Republike Hrvatske]] kojim se Hrvatska uspostavlja kao nezavisna država. Neuspjehom u rješavanju jugoslavenske krize 8. oktobra 1991. godine [[Odluka o raskidu državnopravnih sveza s ostalim republikama i pokrajinama SFRJ|raskida sve državnopravne sveze s dosadašnjom SFRJ]]. Na [[Plitvička jezera|Plitvicama]] 31. marta 1991. dolazi do prvog većeg sukoba nazvanog [[Incident na Plitvicama 1991|Krvavi Uskrs]] između Hrvatske policije i pobunjenih Srba u kom je poginuo jedan hrvatski policajac i jedan pripadnik Teritorijalne odbrane Srpske krajine.<ref>''[http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/0282005/plitvice.asp Uskrs na Plitvicama 1991., Hrvatski vojnik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414095446/http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/0282005/plitvice.asp |date=14. 4. 2012 }}'' broj 28, april 2005.</ref> Slijede [[Pokolj u Borovu Selu|sukobi u Borovu Selu]] 2. maja 1991. u kom je ubijeno 12 policajaca i 20 ranjeno, dok je na srpskoj strani poginulo između 3 i 20 ljudi.<ref>Robert J. Donia: ''Bosnia-Hercegovina: A Tradition Betrayed.'' C. Hurst & Co., 1994, str. 224.</ref><ref>Mihailo Crnobrnja: ''The Yugoslav Drama.'' McGill-Queens University Press, 1996, str. 157.</ref> Jedinice JNA uskoro napuštaju dijelove Hrvatske, a dijelovi jedinica JNA, prelaze pod komandu novoosnovane [[Srpska vojska Krajine|Srpske vojske Krajine]], a oružani sukobi prerastaju u [[Rat u Hrvatskoj|rat]], koji će potrajati do 12. novembra 1995. godine. ==== SR Slovenija ==== [[Datoteka:Igor Bavčar in Janez Janša.jpg|180px|mini|desno|Igor Bavčar i Janez Janša 1991. godine]] Uvođenjem višestranačkog sistema u SR Sloveniji, dolazi do planskih priprema za ekonomsko, privredno i odbrambeno otcjepjenje od SFRJ. Političko vođstvo osniva, na temeljima [[Teritorijalna odbrana Slovenije|Teritorijalne odbrane Slovenije]] (TO), paramilitarne jedinice, koje zajedno za jedinicama republičkog MUP-a, imaju zadatak odbranu SR Slovenije od moguće intervencije JNA, te preuzimanja kontrole na vanjskim granicama. Ujedno se zahtijeva povlačenje jedinica JNA iz garnizona, te preuzimanje materijalnih sredstava JNA. Prvi sukobi između TO Slovenije i JNA dogodili su se u oktobru 1990. godine, kada je JNA zauzela Republički štab TO Slovenije u Ljubljani. Slovenački općinski štabovi TO su već 1990. godine bojkotovale odluke o regrutaciji vojnika, isprva izgovorom, da slovenski regruti treba da služe vojni rok isključivo u Sloveniji. Propagadnim akcijama, prikazivane su smotre jedinica TO Slovenije, koje su naoružane oružjem zapadnoevropske proizvodnje, mada jakost tih jedinica nije bila ni približno jakosti garnizona JNA. Za ministra odbrane postavlja se [[Janez Janša]], jedan od optuženih u tzv. [[Proces četvorici|Procesu četvorici]], a za ministra unutrašnjih poslova [[Igor Bavčar]], koji uz pomoć društvenih struktura reorganizuju TO Slovenije i MUP, stvarajući osnove za stvaranje [[Slovenska vojska|Slovenske vojske]] i [[Policija (Slovenija)|Slovenske policije]]. Slovenija proglašava samostalnost 25. juna 1991. godine, a [[Rat u Sloveniji|dvosedmični rat]] započinje JNA 26. juna 1991. općim napadom na Sloveniju sa jedinicama iz SR Hrvatske, kao i jedinicama smještenim u Sloveniji. Donošenjem [[Brionska deklaracija|Brionske deklaracije]] 7. jula sporazumno su prekinuta neprijateljstva između JNA i Teritorijalne odbrane Slovenije tokom rata, Slovenija i Hrvatska su se složili da suspenduju djelatnosti, koje proizilaze iz njihovih deklaracija o nezavisnosti od 25. juna na tri mjeseca. Predsjedništvo SFRJ je 18. jula donijelo odluku o prekidu sukoba, a uspostavljen je tromjesečni rok i moritorij na odluku o otcjepljenju i donešena odluka o povlačenju jedinca JNA iz Slovenije. Nakon isteka moritorija, uskoro dolazi do međunarodnog priznanja Slovenije kao nezavisne države. ==== SR Bosna i Hercegovina ==== [[Datoteka:SAO BIH 1991 1992.png|140px|mini|desno|Srpske autonomne oblasti u Bosni i Hercegovini]] [[Datoteka:Patch of the Croatian Defence Forces.svg|140px|mini|desno|Grb [[HOS]]-a]] [[Datoteka:Эмблема спецподразделения "Зеленые береты".png|140px|mini|desno|Grb [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelenih beretki]]]] Stvaranjem političkih nacionalnih partija u SR Bosni i Hercegovini, dolazi i do stvaranja partijskih paravojnih jedinica, koje su se naoružavale ilegalnim putem ili oduzimanjem opreme i naoružanja iz napadnutih garnizona i skladišta [[JNA]]. Kao vojno krilo novoosnovane stranke [[Muslimani (narod)|Muslimana]]{{efn|name=MUS|}} [[SDA]],{{Nedostaje referenca}} stvaraju se [[Patriotska liga]] (1990) i [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] (1991.) a u općinama sa većinskim hrvatskim stanovništvom stvaraju se jedinice [[HOS]]-a, u kojima su ispočetka pristupali i Muslimani. Ove paravojne jedinice, bile su samovoljno organizirane i bez direktnog upliva vladajućih općinskih struktura. U jedinicima su djelovali bivši pripadnici JNA, TO i lokalne milicije, civilisti, kriminalci, huligani, emigranti, strani dobrovoljci i plaćenici.<ref name="HS" /> Od ljeta 1991. do kraja 1993. godine u Bosni i Hercegovini bile su prisutne najmanje 83 paravojne jedinice i bande, od kojih 56 srpskih (sa 20-40.000 pripadnika), 13 hrvatskih (12-20.000) i 14 bošnjačkih (4-6.000).<ref>[http://www.icty.org/x/file/About/OTP/un_commission_of_experts_report1994_en.pdf UN, Commission of Experts' Final Report (S/1994/674)]</ref> Kako je [[JNA]], pokušavala iz skladišta [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalne odbrane BiH]], oduzeti oružje, ove su jedinice uz članove TO BiH, u općinama gdje bi bile organizirane, spriječavale oduzimanje oružja i razoružavale vojnike JNA, te bi regrute slali kući (uglavnom na Kosovo, SR Makedoniju i Srbiju), dok bi oficire JNA nakon nekoliko dana puštali na slobodu. Kako je nova vlast u SR Hrvatskoj i SR Sloveniji, već duže spriječavala služenje regruta u JNA, privatnim kanalima su mladići iz BiH bježali sa služenje JNA i vraćali se kući. Ovakav pristup je doveo do manjih sukoba između HOS-a i JNA, a od strane JNA bi se prijetnjama bombardiranjem određenih gradova, pokušalo zaustaviti napade na vojne konvoje i skladišta. U nekim se općinama TO BiH reorganizirala i započela stvaranje buduće regularne vojske BiH. Zbog protivljenja Srba u općinama sa srpskom većinom ovaj projekat nije uspio i TO BiH ubrzlo je postala jednonacionalna vojska. Jedinice milicije, pozivale su rezervni sastav, ali se zbog nacionalnih struktura u općinama, i [[MUP BiH]] pretvarao u tri jednonacionalne policije. U septembru 1991. godine, po uzoru na procese u Hrvatskoj, stvaraju se srpske autonomne oblasti (SAO) u SR Bosni i Hercegovini: [[SAO Bosanska krajina]], [[SAO Hercegovina]], [[SAO Romanija]] i [[SAO Semberija]], koje će se 9. januara 1992. godine udružiti u ''Republiku srpskog naroda Bosne i Hercegovine'', a kasnije prerasti u [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]]. Ujedno općine u kojima su nacionalne srpske stranke ([[SDS]] i [[SPO]]) osvojile vlast, dijele oružje iz općinskih skladišta i organiziraju straže i paravojne jedinice (npr. [[Vukovi sa Vučijaka]],...) Ove seoske straže su se kasnije priključivale srpskim paravojnim jedinicima iz Srbije i Hrvatske ([[Beli Orlovi]], [[Škorpioni (srpska paravojna jedinica)|Škorpioni]], [[Srpska dobrovoljačka garda]], [[Žute Ose]]). [[Skupština SR Bosne i Hercegovine]] je na sjednici 15. oktobra 1991. nadglasavanjem zastupnika SDA i HDZ BiH sa 59,16 % usvojila ''Akt o reafirmaciji suverenosti Republike Bosne i Hercegovine'', čime je zvanično odlučeno da se povuku predstavnici SR BiH iz savezne skupštine, dok se ne postigne dogovor između svih republika koje sačinjavaju Jugoslaviju. Svi predstavnici srpskih nacionalnih partija glasali su protiv ove odluke. U operacijama [[JNA]] i srpskih paravojnih jedinica i rezervista iz Crne Gore i Srbije u [[Opsada Dubrovnika|napadu na Dubrovnik]], napadnuta su 1. oktobra 1991.<ref name="BL"/> zapaljena, uništena i opljačkana sela [[Ravno]] i [[Hrasno]],<ref>[http://www.historija.ba/d/208-prvi-napad-jna-na-teritoriju-bih/ Prvi napad JNA na teritoriju BiH]</ref> čime su oružani sukobi prvi put vođeni na teritoriji Bosne i Hercegovine. U sukobu su poginule 24 osobe.<ref>[http://www.slobodnaevropa.org/a/ravno_u_bih_mjesto_gdje_je_poceo_rat_ponovo_zivi/24532800.html Ravno u BiH: Mjesto gdje je počeo rat ponovo živi]</ref> Ovaj napad se u medijima nije definisao kao napad na civile, niti je osuđen od strane tadašnjih bosanskohercegovačkih političara, a propagadnim djelovanjem JNA, mogle su se čuti izjave da Ravno nije u Bosni i Hercegovini.<ref name="BL">{{Cite web |url=http://bljesak.info/rubrika/vijesti/clanak/obljetnica-napada-na-selo-ravno-i-pocetka-napada-na-dubrovnik/97242 |title=Obljetnica napada na selo Ravno i početka napada na Dubrovnik |access-date=16. 11. 2016 |archive-date=28. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428183024/http://www.bljesak.info/rubrika/vijesti/clanak/obljetnica-napada-na-selo-ravno-i-pocetka-napada-na-dubrovnik/97242 |url-status=dead }}</ref> Organiziranjem srpskih autonomnih oblasti omogućeno je organiziranje [[Plebiscit srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 1991.|Referenduma srpskog naroda u Bosni i Hercegovini]] 9-10. novembra 1991. na kom je postavljeno pitanje o ostanku tih područja u SRFJ{{efn|name=RSN|"Da li ste saglasni sa Odlukom Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, od 24. oktobra 1991. godine, da srpski narod ostane u zajedničkoj državi Jugoslaviji, sa Srbijom, Crnom Gorom, SAO Krajina, SAO Slavonija, Baranja i Zapadni Srem, te drugima koji se za taj ostanak izjasne?"<ref name="REF" />}} a 24. novembra od zastupnika srpskog naroda iz Skupštine SR BiH osniva se ''Skupština srpskog naroda Bosne i Hercegovine'' sa [[Prvi saziv Narodne skupštine Republike Srpske|prvim sazivom]] i [[Momčilo Krajišnik|Momčilom Krajišnikom]] kao predsjednikom<ref>[http://www.narodnaskupstinars.net/?q=ci/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%98-%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8 O Narodnoj Skupštini sa službene stranice Narodne skupštine Republike Srpske]</ref><ref name="NSRS">[http://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/fotomonografija/cir/NSRS_1991-2011.pdf NSRS 1991-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422121847/https://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/fotomonografija/cir/NSRS_1991-2011.pdf |date=22. 4. 2021 }} {{ISBN|978-99955-738-0-5}}</ref> Referendum je bio nezakonit, jer nije proveden u svim općinama SR BiH, a i zato što ga nije odobrila Skupština SR BiH. Po nekim podacima 98% glasalo je za ostanak ovih područja unutar SFRJ.<ref name="REF" >[http://www.sudd.ch/event.php?lang=en&id=ba011991 Rezultati referenduma]</ref> Pod patronatom [[HDZ BiH]] 18. novembra 1991. godine stvara se [[Hrvatska zajednica Herceg-Bosna]], sa [[Mate Boban|Matom Bobanom]] kao predsjednikom koja je objedinila sve općine sa hrvatskom apsolutnom većinom, kao i nekoliko općina u kojima je omjer između Hrvata i Muslimana bio neznatno veći. Stvaranjem ove zajednice, dolazi do stvaranja političih institucija i priprema za organiziranje paravojnog krila HDZ BiH, [[Hrvatsko vijeće obrane|Hrvatskog vijeća obrane]] (HVO), koji je zvanično osnovan 9. aprila 1992. godine. Skupština SR BiH organizirala je 29. februara do 1. marta 1992. godine [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]],{{efn|name=RBIH|"Jeste li za suverenu i nezavisnu Bosnu i Hercegovinu, državu ravnopravnih građana, naroda BiH - Muslimana, Srba, Hrvata i pripadnika drugih naroda koji u njoj žive?"}} na kojem je 2.073.568 glasača (99,7%), sa izlaznošću 63.6% bilo za nezavisnost, a 0,3% protiv. Referendum je bojkotiran u općinama sa srpskom većinom, a na osnovu ishoda referenduma [[Evropska unija]] je 6. aprila 1992. priznala [[Republika Bosna i Hercegovina|Republiku Bosnu i Hercegovinu]] kao nezavisnu i suverenu državu, a [[Rat u BiH|otvoreni sukobi između JNA]], Patriotske lige, Zelenih beretki i TO BiH počeli su istoga dana u Sarajevu. ==== SR Makedonija ==== Politički pluralizam uveden je 1989. godine, a 11. i 25. novembra 1990. godine održani su [[Makedonski parlamentarni izbori 1990.|prvi višepartijski izbori]] u SR Makedoniji na kojima je [[Unutarnja makedonska revolucionarna organizacija - Demokratska stranka za makedonsko nacionalno jedinstvo]] (VMRO-DPMNE), osvojila 38 mandata za [[Sobranje Republike Makedonije|Skupštinu SR Makedonije]], na drugom mjestu je bio [[Savez komunista Makedonije]] sa 31 mandatom. Prva sjednica novog saziva održana je 8. januara 1991. godine, pod predsjedavanjem [[Stojan Andov|Stojana Andova]] a mandat za [[Spisak predsjednika Vlade Makedonije|predsjednika Vlade]] je dodijeljen [[Nikola Kljusev|Nikoli Kljusevu]], koji je 20. marta 1991. sastavio [[Vlada Nikole Kljuseva|novu Vladu]]. Skupština je 25. januara 1991. godine usvojila [[Deklaracija o suverenosti Makedonije|Deklaraciju o suverenosti Makedonije]]. Održavanjem [[Referendum o nezavisnosti Makedonije|referenduma o nezavisnosti u SR Makedoniji]] 8. septembra 1991. započinje proces otcjepljenja ove republike. Na referendum je izašlo 75,7% od ukupnog broja glasača, a otoga je 96,4% bilo za nezavisnost.<ref>{{Cite book|author1=Nohlen, D.|authorlink=Dieter Nohlen|author2= Stöver, P.|title=Elections in Europe: A data handbook|year=2010|isbn=978-3-8329-5609-7|pages=1278}}</ref> Referendumsko pitanje je, zbog opasnosti vojne intervencije [[JNA]] blago formulirano, a jedan dio albanskog stanovništva je bojkotirao referendum. JNA se postepeno povlačila, ali je 1990-91. regrutirala i slala makedonske vojne obveznike na front u SR Hrvatsku, SR Sloveniju i SR BiH. U tajnim akcijama [[KOS]]-a, poticani su sukobi između albanskog i makedonskog stanovništva, koji su za cilj imali stvaranje nesigurnosti, da bi nametnutom intervencijom JNA, vojska ostala u SR Makedoniji. Uskoro, 17. novembra donesen je prvi [[Ustav Republike Makedonije iz 1991. godine|Ustav Makedonije]] čime je nezavisnost i zakonski potvrđena. == Politika == === Politički sistem === [[Datoteka:Emblem of the SKJ.svg|140px|mini|desno|Grb Saveza komunista Jugoslavije]] [[Datoteka:League of Communists of Yugoslavia Flag-cyr.svg|140px|mini|desno|Zastava Saveza komunista Jugoslavije]] Osnovni i najviši zakon SFRJ bio je [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974.|Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]], donesen 1974. godine. [[Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije|Prvi Ustav]] donesen je 1946. godine, [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1963.|drugi]] 1963. godine, a [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974.|treći iz 1974]]. godine izmijenjen je 1987. godine donošenjem [[Ustavni amandmani SFRJ 1987.|Ustavnih amandmana]]. Vladajuća partija bila je [[Komunistička partija Jugoslavije]] (kojoj je kasnije promijenjeno ime u Savez komunista Jugoslavije). Državno uređenje je bilo jednopartijski sistem na socijalističkoj osnovi, sa [[Radničko samoupravljanje|radničkim samoupravljanjem]] kao osnovim političkim motivom.<ref name="U74">[[:s:bs:Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (1974.)|Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (1974.) na wikiizvoru]]</ref>{{efn|name=U1|'''Član 1. Osnovnih načela''': ''Narodi Jugoslavije, polazeći od prava svakog naroda na samoopredeljenje, uključujući i pravo na otcepljenje, na osnovu svoje slobodno izražene volje u zajedničkoj borbi svih naroda i narodnosti u narodnooslobodilačkom ratu i socijalističkoj revoluciji, a u skladu sa svojim povijesnim težnjama, svjesni da je dalje učvršćivanje njihovog bratstva i jedinstva u zajedničkom interesu, zajedno sa narodnostima sa kojima žive, ujedinili su se u saveznu republiku slobodnih i ravnopravnih naroda i narodnosti i stvorili socijalističku federativnu zajednicu radnih ljudi — Socijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju, u kojoj, u interesu svakog naroda i narodnosti posebno i svih njih zajedno, ostvaruju i obezbeđuju socijalističke društvene odnose zasnovane na samoupravljanju radnih ljudi i zaštitu socijalističkog samoupravnog sustava, nacionalnu slobodu i nezavisnost, [[bratstvo i jedinstvo]] naroda i narodnosti, jedinstvene interese radničke klase i solidarnost radnika i svih radnih ljudi, mogućnosti i slobode za svestrani razvitak ljudske ličnosti i za zbližavanje ljudi i naroda i narodnosti, u skladu sa njihovim interesima i težnjama na putu stvaranja sve bogatije kulture i civilizacije socijalističkog društva, ujedinjavanje i usklađivanje napora na razvijanju materijalne osnove socijalističkog društva i blagostanja ljudi, sustav društveno-ekonomskih odnosa i jedinstvene osnove političkog sustava, kojima se obezbeđuju zajednički interesi radničke klase i svih radnih ljudi i ravnopravnost naroda i narodnosti, udruživanje sopstvenih stremljenja s naprednim težnjama čovječanstva. Radni ljudi i narodi i narodnosti ostvaruju svoja suvjerena prava u socijalističkim republikama, i u socijalističkim autonomnim pokrajinama u skladu sa njihovim ustavnim pravima, a u Socijalističkoj federativnoj republici Jugoslaviji — kad je to, u zajedničkom interesu, ovim ustavom utvrđeno. Radni ljudi, narodi i narodnosti odlučuju u federaciji na načelima sporazumijevanja republika i autonomnih pokrajina, solidarnosti i uzajamnosti, ravnopravnog učešća republika i autonomnih pokrajina u organima federacije, u skladu sa ovim ustavom, kao i na načelu odgovornosti republika i autonomnih pokrajina za sopstveni razvoj i za razvoj socijalističke zajednice kao cjeline.''}} Država je po Ustavu iz 1974. godine definisana kao savezna država i državna zajednica dobrovoljno ujedinjenih naroda i njihovih socijalističkih republika, kao i socijalističkih autonomnih pokrajina Vojvodine i Kosova koje su u sastavu Socijalističke Republike Srbije, zasnovana na vlasti i samoupravljanju radničke klase i svih radnih ljudi, i socijalistička samoupravna demokratska zajednica radnih ljudi i građana i ravnopravnih naroda i narodnosti.<ref name="U74" /> Najviši organ vlasti bila je [[Skupština Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]], a [[Predsjedništvo SFRJ]] je predstavljalo SFRJ u vanjskopolitičkim odnosima. Do smrti doživotnog predsjednika Josipa Broza, postojala je funkcija [[Predsjednik SFRJ|Predsjednika Republike]], a nakon njegove smrti ovu je funkciju preuzelo Predsjedništvo, sa Predsjednikom Predsjedništva. Funkciju Vlade imalo je [[Savezno izvršno vijeće]], koje je bilo izvršni organ Skupštine.<ref name="U74" /> ==== Skupština ==== {{Glavni|Skupština Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije}} [[Datoteka:Народна скупштина споља.jpg|140px|mini|desno|Zgrada Skupštine SFRJ u Beogradu]] [[Skupština Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (''Savezna skupština'') bila je najviše predstavničko tijelo, organ društvenog samoupravljanja i nositelj ustavotvorne i zakonodavne vlasti i najviši organ vlasti u okviru prava i dužnosti federacije<ref name="U74" /> u Socijalističkoj federativnoj republici Jugoslaviji, od 1945-91. godine. Zadnji predsjednik Skupštine bio je [[Slobodan Gligorijević]] izabran 1988. godine. Sastojala se od [[Savezno vijeće SFRJ|Saveznog vijeća]] i [[Vijeće republika i pokrajina SFRJ|Vijeća republika i pokrajina]]. Opseg djelovanja Skupštine protezao se od promjena Ustava SFRJ, utvrđivanja unutrašnje i vanjske politike države, donošenja društvenih planova, budžeta, promjeni granica, ratu i miru, uspostavljanju međnarodnih ugovora, biranje Predsjednika Republike, predsjednika i sudaca Ustavnog suda Jugoslavije i Saveznog suda do vršenja političke kontrole nad radom [[Savezno izvršno vijeće|Saveznog izvršnog vijeća]].<ref name="U74" /> Sjedište Skupštine SFRJ nalazilo se u [[Beograd]] u u zgradi današnjeg [[Dom Narodne skupštine Republike Srbije|Doma Narodne skupštine Republike Srbije]] u Bulevaru Revolucije (danas [[Bulevar kralja Aleksandra]]). ====Predsjednik ==== [[Datoteka:Josip Broz Tito 1971 cropped.png|140px|mini|desno|Predsjednik SFRJ, [[Josip Broz]]]] {{Glavni|Predsjednik SFRJ|Predsjedništvo SFRJ}} Predsjednik SFRJ je bio najviši politički predstavnik SFRJ. Predstavljao je Jugoslaviju u zemlji i inostranstvu, a istovremeno je bio vrhovni komandant [[Oružane snage SFRJ|oružanih snaga]], te predsjednik [[Savjet narodne odbrane SFRJ|Savjeta narodne odbrane]].<ref name="U74" /> Osim reprezentativnih funkcija Predsjednik je proglašavao ustavne zakone i odluke Skupštine, postavljao ambasadore SFRJ, dodjeljivao odlikovanja, mogao narediti opću mobilizaciju i u pojedinim okolnostima ratno stanje.<ref name="U74" /> Predsjednik SFRJ bio je [[Josip Broz]], koji je izabran doživotno od 1953-80. godine. Nakon smrti Broza njegove ovlasti preuzelo je osmočlano [[Predsjedništvo SFRJ]]. ====Predsjedništvo ==== {{Glavni|Predsjedništvo SFRJ}} [[Datoteka:Standard of a Member of the Presidency of SFR Yugoslavia.svg|140px|mini|desno|Zastava članova Predsjedništva SFRJ]] Predsjedništvo Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije skraćeno ''Predsjedništvo SFRJ'' je bilo kolektivni vrhovni organ rukovođenja u Jugoslaviji (SFRJ), od smrti Josipa Broza, 4. maja 1980. do zvaničnog raspada SFRJ, 27. aprila 1992. godine. Ustanovljeno je 1971. godine donošenjem amandmana na [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1963.|Ustav SFRJ iz 1963]], a njegova uloga dodatno je definisana donošenjem novog [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974.|Ustava SFRJ 1974.]] godine. Sačinjavalo ga je osam članova, po jedan iz svake republike i pokrajine (do 1988. član Predsjedništva ujedno je bio i predsjednik [[SKJ]]), a predsjednik i potpredsjednik su birani na godinu dana (svake godine iz druge federalne jedinice). Članovi Predsjedništva birali su se na vrijeme od pet godina, a nitko nije mogao biti biran više od dva puta uzastopno za člana Predsjedništva SFRJ.<ref name="U74" /> Zadnji predsjednik je bio do oktobra 1991. predstavnik Hrvatske [[Stjepan Mesić]], kog je nakon napuštanja predstavnika Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine i Makedonije zamijenio [[Branko Kostić]], predstavnik Srbije. ====Savezno izvršno vijeće==== {{Glavni|Savezno izvršno vijeće}} [[Datoteka:Novi Beograd - The SIV building.jpg|140px|mini|desno|Zgrada Saveznog izvršnog vijeća u Novom Beogradu]] [[Savezno izvršno vijeće]] (SIV) bilo je izvršni organ [[Skupština SFRJ|Skupštine SFRJ]]. Predstavljalo je jedan vid Vlade Jugoslavije i bilo je direktno odgovorno Skupštini. Savezno izvršno vijeće sačinjavali su predsjednik, članovi Vijeća, savezni sekretari i drugi funkcioneri koji su rukovodili saveznim organima uprave i saveznim organizacijama određenim saveznim zakonom.<ref name="U74" /> Sastojalo se od pet državnih sekreterijata (za narodnu odbranu, inostrane poslove, unutrašnje poslove, finansije i robni promet), Komiteta za spoljnu trgovinu i 12 sekretarijata SIV-a (uprave, direkcije, upravne ustanove, inspektorijati i komisije). Zadnji predsjednik SIV-a bio je [[Ante Marković]] (1989-91.), kog je u vremenu raspada SFRJ zamijenio [[Aleksandar Mitrović]]. Sjedište SIV-a nalazilo se u Palati federacije (danas [[Palata Srbije]]) u [[Novi Beograd|Novom Beogradu]]. === Unutrašnja politika === [[Datoteka:Emblem of SSOJ.svg|140px|mini|desno|[[Grb SSOJ]]-a]] [[Datoteka:Dan mladosti v Mariboru 1961 (13).jpg|140px|mini|desno|Pioniri u Mariboru 1961,.]] Osim [[SKJ]]-e kao jedine političke partije, u SFRJ su postojale organizacije zasnovane na ideološkoj bazi socijalizma, marksizma i samoupravljanja. Nakon završetka rata osnovan je [[Savez udruženja boraca Narodnooslobodilačkog rata Jugoslavije]] (SUBNOR), kao udruženje bivših boraca [[Narodnooslobodilački rat|Narodnooslobodilačkog rata]] (NOR) od 1941-45. godine organizovan kao savez građana. SUBNOR nije imao politički značaj, ali su poznatiji članovi često učestvovali u diskusijama i zalagali se za tekovine NOB-a, protiveći se novim strujanjima. Značajnije [[Društveno-političke organizacije SFRJ|društveno-političke organizacije]], pred SUBNOR-a i SKJ bile su [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] (SSRNJ), [[Savez socijalističke omladine Jugoslavije]] (SSOJ) u kom su praktički bili svi omladinci stariji od 15 godina, dok se ideološko usmjeravanje mlađih organiziralo u [[Savez pionira Jugoslavije|Savezu pionira Jugoslavije]] čiji su članovi bila djeca od 7 do 15 godine; [[Savez sindikata Jugoslavije]] (SSJ) i [[Antifašistički front žena|Savez ženskih društava Jugoslavije]] (SŽDJ). Ideološka obojenost većine udruženja građana, koordinirana je prisustvom članova SKJ u svakoj od organizacija, tako da osim povremenih političkih organizovanja, te djelovanja u nekim umjetničkim krugovima, opozicija SKJ-u nije postojala. Jakom političkom propagandom u medijima, obrazovnim institucijama, vojsci i na radnom mjestu, te uticajem [[Služba državne bezbjednosti|Službe državne bezbjednosti]], stvarana je klima ugroženosti Jugoslavije od stranih neprijatelja, jugoslavenske emigracije, kao i unutrašnjeg neprijatelja, te su i privatna lica vrbovana za [[UDBA]]-u. Nakon poslijeratnog perioda i dogmatističkog [[agitprop]]a u društvenom životu, 1952. godine nakon [[Šesti kongres KPJ|Šestog kongresa KPJ]] dolazi do liberalizacije, koja je između ostalog i udaljavanjem od uticaja Sovjetskog Saveza. Stvara se formula ''4D'': decentralizacija, deetatizacija, debirokratizacija i demokratizacija. Više se prava dodjeljuje republikama, a osnove samoupravljanja dolaze i u sfere obrazovanja, kulture, univerziteta, muzeja, biblioteka. U usporedbi sa ostalim narodnim demokracijama, u Jugoslaviji se razvija široko slobodno kulturno i obrazovno područje,<ref name="HS" /> a vremenom se Jugoslavija otvara uticaju Zapadne Evrope. === Vanjska politika === {{see also|Jugoslavija i Pokret nesvrstanih}} Nakon poslijeratnih pokušaja političkog uticaja u Grčkoj i Albaniji, Jugoslavija se u vanjskoj politici okreće istovremeno i Zapadnoj Evropi i SAD, ali nakon smrti Staljina, održava dobre odnose i sa Sovjetskim Savezom. Zajedno sa Egiptom, Indijom i Indonezijom 1961. osniva [[Pokret nesvrstanih]]. Jugoslavija je bila članica [[Ujedinjeni narodi|Ujedinjenih naroda]], [[UNESCO]]-a, [[Međunarodna agencija za atomsku energiju|Međunarodne agencije za atomsku energiju]], [[Međunarodna organizacija rada|Međunarodne organizacije rada]], [[Savjet za uzajamnu ekonomsku pomoć]] i bila je potpisnica [[Opšti sporazum o tarifama i trgovini|Opšteg sporazuma o tarifama i trgovini]]. SFRJ je bila četiri puta nestalna članica [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] i to: 1949-50, 1956, 1972-73 i 1988-89. godine. Jugoslavija je politički, vojno i financijski podržavala oslobodilačke i revolucionarne pokrete u svijetu ([[Palestinska oslobodilačka organizacija|PLO]], [[Polisario]]) == Oružane snage == {{Glavni|Oružane snage SFRJ}} [[Datoteka:Logo of the JNA.svg|140px|mini|desno|Grb JNA]] [[Datoteka:Soko G-4 Super Galeb, Yugoslavia - Air Force AN2129173.jpg|[[SOKO G-4 Super Galeb]]|140px|mini|desno]] Oružane snage SFRJ, po zadnjem važećem odbrambenom konceptu nazvanom ''Koncepcija općenarodne odbrane i društvene samozaštite'' (ONO i DSZ) sastojala su se od: [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA), [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne odbrane]] (TO) i [[Narodna milicija SFRJ|narodne milicije]] u slučaju rata, koja bi prelazila pod komandu Vrhovnog zapovjedništva. === JNA === {{Glavni|Jugoslavenska narodna armija}} [[Datoteka:D.Brašovan Zgrada KV u Zemunu.JPG|140px|mini|desno|Zgrada Komande RV i PVO SFRJ u Zemunu]] [[Datoteka:Zgrada Generalštaba 2006.jpg|140px|mini|desno|Zgrada SSNO u Beogradu, uništena u bombardovanju NATO-a 1999. godine]] [[Datoteka:M70AB3.jpg|140px|mini|desno|Automatska puška [[Zastava M70|M70AB3]] sa rasklapajućim kundakom, standardno naoružanje elitnih jedinica JNA]] [[Datoteka:Yugoslavia-Army-OR-4 (1951–2006).svg|140px|mini|desno|[[Epolete]] na uniformi kopnene vojske [[Mlađi vodnik|mlađeg vodnika]], najvišeg vojničkog čina u JNA]] [[Datoteka:20_obljetnica_osnivanja_OS_RH_Anton_Tus_26052011_2.jpg|140px|mini|desno|[[General-pukovnik]] JNA [[Anton Tus]] zadnji komadant [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|RV i PVO]]]] [[Jugoslavenska narodna armija]] je bila dio Oružanih snaga SFRJ. Osnovana je 1. marta 1945. pod imenom Jugoslavenska armija, a bila je nasljednica [[Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije]] (NOV i POJ). Služenje u JNA je bilo obavezno za sve sposobne muškarce starije od 18 godina u trajanju od 15 mjeseci. Postojali su slučajevi u kojima bi i mlađi od 18 godina mogli biti regrutovani. Regrutaciju je vršio Općinski sekretarijat za narodnu odbranu. Rok službe se mijenjao od dvije godine (u nekim vidovima i do tri godine), do kraja osamdesetih na petnaest mjeseci. Sredinom osamdesetih postojala je mogućnost dobrovoljnog služenja djevojaka, koje je nakon probne klase ukinjeno 1984/85. godine. Vojnici nisu bili, kao u nekim državama Zapadne Evrope, penziono osigurani i služenje vojske se nije računalo u radni staž. Mjesečno su dobijali simboličnu platu, koja je bila npr. 1985/86. od 80 dinara, za obične vojnike, do 220 dinara za pripadnike specijalnih jedinica (npr. Vojne policije). Pravo na odbijanje služenja vojnog roka nije postojalo i kažnjavalo se zatvorskom kaznom od tri godine. Drugi civilini vidovi služenja nisu postojali. ==== Sastav ==== U 80-im godinama prošlog vijeka imala je 240.000 vojnika ([[Kopnena vojska JNA|kopnena vojska]]: 191.000, [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|avijacija]] (RV i PVO): 37.000, [[Jugoslavenska ratna mornarica|mornarica]] (JRM): 13.000<ref>''Streitkräfte 1985/86. Die „Military Balance“ des Internationalen Instituts für Strategische Studien.'' London/Koblenz 1986, str. 173.</ref>) Po podacima ''Military Balance'' [[Međunarodni institut za strateške studije|Međunarodnog instituta za strateške studije]] u Londonu JNA je posjedovala 1984/85. između ostalog 1.500 sovjetskih tenkova [[T-34]], [[T-54]], [[T-55]] i tenkova domaće proizvodnje [[T-72]], te proizvedenih po sovjetskoj licenci [[M-84]], baziranih na osnovi [[T-72A]]. Ratna avijacija je posjedovala uglavnom avione iz sovjetske produkcije: 130 lovaca presretača [[MiG-21]], nekoliko transportnih aviona [[Antonov An-12|An-12]] i [[Antonov An-26|An-26]].<ref name="IISS">International Institute for Strategic Studies, London (Hrsg.): ''Military Balance 1984/85.'' London 1985, str. 132.</ref> Osim sovjetskih aviona, JNA je posjedovala avione vlastite proizvodnje kao [[G-2 Galeb]], [[J-20 Kraguj]], [[J-22 Orao]] ili [[SOKO G-4 Super Galeb]], koji su proizvođeni u fabrici aviona [[Fabrika aviona SOKO|SOKO]] u [[Mostar]]u. Avioni su konstuisani u početku na osnovu stranih licenci, a kasnije vlastitim razvojem.<ref name="mil-pj">[[Tobias Pflüger]], Martin Jung: ''Krieg in Jugoslawien.'' 2. Aufl. 1994, {{ISBN|3-9803269-3-4}}, str. 103&nbsp;f.</ref> Do 1980. godine Vrhovni komandant JNA je bio [[maršal]] Jugoslavije [[Josip Broz Tito]], a poslije njegove smrti tu funkciju je preuzelo [[Predsjedništvo SFRJ]], odnosno [[predsjednik Predsjedništva]]. ====Organizacija ==== JNA se sastojala od vidova, rodova i službi. Vidovi su bili: kopnena vojska, ratno vazduhoplovstvo, protivvazdušna odbrana i ratna mornarica. Rodovi su bili: pješadija, artiljerija, artiljerijsko-raketne jedinice protivvazdušne odbrane (u sva tri vida JNA), oklopne jedinice, inženjerija, ABH odbrana, veza i granične jedinice. Službe u JNA bile su: tehnička služba, građevinska služba, intendantska služba, saobraćajna služba, vazduhoplovno-tehnička služba, organi bezbjednosti i vojna policija, sanitetska služba, veterinarska služba, finansijska služba, administrativna služba, pravna služba, geodetska služba, muzička služba i informatika u OS. Krajem 80-ih godina VOJIN ('''''V'''azdušno '''o'''smatranje, '''j'''avljanje '''i''' '''n'''avođenje'') postao je rod vojske. Boja uniformi pripadnika kopnene vojske bila je sivo-maslinasta, pripadnika RV i PVO svijetlo-plava, dok su mornari imali plavo-bijele mornarske majice sa tamno plavom uniformom. Vojnici su bili naoružani puškama domaće proizvodnje [[Zastava M48|M48]], kalibra 7,9&nbsp;mm, a elitne jedinice automatskim puškama [[Zastava M70|M70]] i [[Zastava M72|M72]], kalibra 7,62&nbsp;mm dok su pripadnici Vojne policije koristili još i pištolje [[Zastava M70 (pištolj)|M70]] i pištolj [[Zastava M84 Škorpion|M84]], proizveden po čehoslovačkoj licenci. Sva pravila u JNA regulisana su tzv. [[Pravilo službe JNA|Pravilom službe JNA]], a za vojnike bi za vrijeme služenja važili vojni zakoni. Političko i religijsko djelovanje u JNA je bilo zabranjeno, mada je većina oficira pripadala [[Savez komunista Jugoslavije|Savezu komunista Jugoslavije]] (SKJ), a vojna je obuka imala i političku stranu obojenu marksističkim teorijama. Nadzor nad političkom i sigurnosnom području nad vojnicima imala je tzv. Kontaobavještajna grupa (KoG), u sastavu Vojne policije, koja je imala prava otvaranja pošiljki vojnicima, špijuniranja oficira i praćenja u privatnom životu oficira i njihovih porodica. Osamdesetih godina, nakon reforme 1988. godine JNA je bila organizirana u tri armijske oblasti: [[Prva armijska oblast JNA|Prva armijska oblast]] sa sjedištem u [[Beograd]]u i obuhvatala je dijelove SR Srbije i SR Bosne i Hercegovine, [[Treća armijska oblast JNA|Treća armijska oblast]] sa sjedištem u [[Titograd]]u (dijelovi SR Srbije, SR Makedonija i SR Crna Gora) i [[Peta armijska oblast JNA|Peta armijska oblast]] sa sjedištem u Zagrebu sa zapovjedništvom nad teritorijom SR Hrvatske i SR Slovenije. Sjedište JNA bilo je u [[Beograd]]u u zgradi tzv. [[Savezni sekretarijat za narodnu odbranu|Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu]] (SSNO), sjedište [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|RVO i PVO]] u [[Zemun]]u, a sjedište [[Jugoslavenska ratna mornarica|JRM]] u [[Split]]u. Službeni jezik u JNA, bio je [[srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski]], a u organizacijama koje su imale sjedište u SR Sloveniji i SR Makedoniji, mogao se koristiti jezik tih republika. Službeno pismo bilo je latinica. ==== Obuka ==== Obuka vojnika vršena je u centrima za obuku, kasarnama sa 3.000-5.000 vojnika i trajala je od 3 mjeseca i 22 dana, za jedinice pješadije, veze, do 5 mjeseci i 22 dana za specijalne jedinice (padobranci, [[vojna policija]] i sl.) Vojnici su mogli biti i obučavani u Školi rezervnih oficira u Bileći, a nakon šestomjesečne obuke bi sticali čin vodnika pitomca, koji se razlikovao po nošenju ukrštenih mačeva zlatne boje na reverima košulje, a mogao je zapovjedati, nakon dodatne obuke jednim vodom. Nakon obuke, vojnici bi bili prekomandom premješteni u manje kasarne na vršenje dužnosti. Nakon desetak dana u centru za obuku polagala bi se svečana zakletva u kojima bi vojnici bili obavezni potpisati i izgovoriti svečanu zakletvu. ====Obrazovanje ==== Prijem u Srednje vojne škole obavljao se u općinama i vojnim institutima, na kojima se isptivala zdravstvena sposobnost budućih pitomaca. Za prijem se između ostalog razmatrala i moralno-politička podobnost roditelja, kao i nacionalna pripadnost. Težilo se jednakoj zastupljenosti pitomaca, prema nacionalnom udjelu pojedinih naroda u SFRJ. Obuka podoficira bila je u četverogodišnjim Vojnim srednjim školama, koje su bile smještene u glavnim gradovima republika, nakon čega bi pitomci stjecali najniži podoficirski čin [[vodnik]]a. Nastavak obuke za [[oficir]]e bio je u Vojnim akademijama, kao četverogodišnji studij, nakon čega bi dobijali čin [[poručnik]]a. Obrazovanje za više oficire bilo je u višim školama i polaznici bi završavali sa činom [[major]]a, a najviši čin bio je bio čin [[pukovnik]]a. Obuka za [[general]]e, odvijala se na generalskim kursevima sa stjecanjem čina [[general-major]]a. Najviši čin JNA bio je [[general-armije]]. Nakon završetka služenja, vojnici bi bili evidentirani u Općinskim sekretarijatima za narodnu odbranu, i bili bi obavezni sudjelovati u vojnim vježbama Teritorijalne odbrane, koja je bila zasnovana na općinskom i republičkom nivou. Registrovanjem u TO, rezervisti bi dobijali činove, sličnim vojničkim, sa dodatkom činu ''u rezervi''. ==== Namjenska industrija ==== Po nekim je podacima JNA, bilo ekonomsko područje sa najvišim prihodima u Jugoslaviji. U tzv. ''namjenskoj industriji'' i pogonima proizvodnje oružja bilo je zaposleno nekolino stotina hiljada radnika, a proizvodilo se oružje, tenkovi, eksplozivi, avioni i helikopteri, artiljerijska oružja, vojni eksplozivi i bojni otrovi. Najpoznatije fabrike bile su tvornice u [[Zavodi Crvena Zastava|Zavodima Crvena Zastava]] u [[Kragujevac|Kragujevcu]] sa proizvodnjom lakog pješadiskog naouružanja, tvornica tenkova [[Đuro Đaković (tvornica)|Đuro Đaković]] u [[Slavonski Brod|Slavonskom Brodu]], tvornica municije [[Igman Konjic]], tvornica [[Bratstvo (tvornica)|Bratstvo]] u [[Novi Travnik|Novom Travniku]],<ref>{{Cite web|url=https://bnt-tmh.ba/|title=BNT - Tvornica masina i hidraulike Novi Travnik BRATSTVO vojna industrija BIH TMIH TMH|language=hr|access-date=19. 6. 2023}}</ref> tvornice vojnih i privrednih eksploziva i raketa [[Vitezit (tvornica)|Vitezit]] i [[Sintevit]] u [[Vitez]]u, tvornica aviona i helikoptera [[SOKO]] u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80T01355A000100880001-1.pdf|title=MOSTAR AIRFRAME PLANT SOKO AND MOSTAR|last=CIA-RDP80TO1}}</ref> Oružje i vojna oprema izvoženi su u mnoge zemlje, a najviše u zemlje tzv. [[Pokret nesvstanih|nesvrstanog bloka]]. ==== Raspad ==== Početkom raspada SFRJ, i odbijanjem slanja regruta Republičkih sekretarijata za narodnu odbranu SR Slovenije i SR Hrvatske, kao i napuštanjem oficira pripadnika hrvatskog i slovenskog naroda, vojni se kadar pretvorio u većinski srpsku armiju, politički obojenu srpskim nacionalizmom i šovinizmom, koja je početkom sukoba u SR Hrvatskoj stala na stranu pobunjenih Srba u Hrvatskoj, te je 20 maja 1992. godine raspuštena, a od njenih ostataka se osnovala [[Vojska Republike Srpske]] u [[Republika Bosna i Hercegovina|Republici Bosni i Hercegovini]] i [[Vojska Jugoslavije]] u ostatku Jugoslavije nazvanom [[Srbija i Crna Gora]], te kasnije [[SR Jugoslavija]]. ==== Kontroverze ==== Pripadnost oficirskom i podoficirskom kadru u SFRJ imalo je velike privilegije. Završetkom školovanja, podoficiru bi se dodijeljivao stan u zavisnosti od broja članova domaćinsva, postojale su posebne trgovine u kojima bi članovi porodica i sami oficir mogli kupovati posebnu robu po niskim cijenama, kao i posebna odmarališta, sa povoljnim cijenama za porodice oficira. Pripadnici JNA, bili su natprosječno dobro plaćeni, a penzioni se im staž računao po tzv. beneficiranom sistemu - za 12 mjeseci rada, bilo bi im računato 18 mjeseci. U slučaju napuštanja srednje škole ili akademije, roditelji pitomaca bi bili dužni vratiti sve troškove školovanja, koje je bilo besplatno, kao i uđbenici i nastavna sredstva. === Teritorijalna odbrana === {{Glavni|Teritorijalna odbrana}} Teritorijalna odbrana (TO) je bila paravojna komponenta Oružanih snaga SFRJ, osnovana 1969. godine, te integralni dio odbrambene koncepije nazvane ''Koncepija općenarodne odbrane i društvene samozaštite''. Osnovana je uslijed pritiska i osnovanih mogućnosti napada na Jugoslaviju od strane [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]] u vrijeme vojne intervencije u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]]. Osnovni koncept bila je vojna podrška [[JNA]], u slučaju napada, a komanda je, za razliku od JNA, bila decentralizovana, te je svaka od republika i pokrajina imala svoje jedinice Teritorijalne odbrane. Obaveza služenja u TO, je bila za sve radnosposobne građane, a uglavnom su se jedinice popunjavale nakon odsluženja vojnog roka u JNA, kada bi se u općinskih štabovima TO, dodjeljivao raspored u jedinice, koje su bile organizirane i u većim fabrikama. U zavisnosti od veličine općine ili grada, jedinice su bile u rangu voda ili čete, koje bi po potrebi prerastale u veće jedinice (bataljon). Jedinice su bile u zavisnosti od veličine i zadataka podijeljene u dvije grupe: manje - taktičke jedinice, za pozadinska i partizanska djelovanja i taktičko-združene jedinice, veličine brigada, koje bi se mogle frontalno suprostaviti neprijatelju. TO je bila naoružana lakih naoružanjem, ali su postojala i skladišta sa protuavionskim topovima, artiljerijom, brodovima i manjim brojem oklopnih vozila. TO je s vremenom, postao politička protuteža JNA, naročito u SR Sloveniji i SR Hrvatskoj, koje su podržavale jedan vid nacionalnih republičkih armija.<ref name="TITO" /> Broj pripadnika procjenjen je između 1-3 miliona u slučaju rata, a u mirnodopskim uslovima oko 860.000 boraca. Početkom raspada Jugoslavije, neke republičke TO učestvovale su na strani JNA u borbama protiv secesionističkih republika, a neke su preustrojene u paravojne odbrambene jedinice budućih novonastalih država. Veći dio oružja, početkom 1990-ih godina iz skladišta TO, JNA je oduzela i kasnije koristila za naoružavanje civila. == Ekonomija == {{Ekonomska razlika sjever-jug u SFRJ 1979.}} Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] jugoslavenska ekonomija bila je zasnovana na principima [[planske ekonomije]], po uzoru sovjetske privrede. Proizvodnja u svim sektorima zasnivala se na petogodišnjim planovima, koji su regulisali proizvodnju, strateške ciljeve i cijene. Donošenjem [[Odluke AVNOJ-a|odluka AVNOJ-a]] 24. maja 1944. oduzeta je imovina svim Nijemcima i suradnicima okupatora. Time je bilo pogođeno 50% ukupne idustrije i 120.000 poljoprivrednih gazdinstva. Jak razvoj industrije, privrede, turizma i energetike, stvorio je u 70-im godinama velike ekonomske razlike na relaciji sjever-jug (SR Slovenija, SR Hrvatska i SAP Vojvodina u odnosu na ostale republike i pokrajine). Najnerazvijenija područja bila su SR Bosna i Hercegovina, SR Makedonija i SAP Kosovo, te je dolazilo do jakim unutrašnjih emigracija stanovništva u bogatija područja SR Slovenije, šro je izazvalo jake netrpeljivosti između autohtonog i doseljenog stanovništva. Tako dolazi do pogrdnog imenovanja radnika iz drugih republika u SR Sloveniji, koje su nazivali ''Južnjaki'', ''Šveđani'' ili ''Čefuri''. Kurs [[Jugoslavenski dinar|jugoslavenskog dinara]] je u početku bio centralno regulisan, a kasnije je nakon nekoliko devalvacija, ušao na tržište valuta. Jugoslavija je bila privredno najrazvijenija zemlja Jugoistočne Evrope. === Novac === {{Glavni|Jugoslavenski dinar}} [[Datoteka:YUD 1000 1981 obverse.jpg|140px|mini|desno|Novčanica od 1000 dinara, koja je dugo imala najveću vrijednost u SFRJ]] [[Datoteka:1 Yugoslav dinar (1978) front.JPG|140px|mini|desno|Lice novčića od 1 dinara iz 1978. godine]] [[Datoteka:5000-dinara-1991.jpg|140px|mini|desno|Lice zadnje novčanice SFRJ od 5.000 dinara iz 1991. godine]] Službena valuta u SFRJ bio je [[Jugoslavenski dinar|dinar]], koji se sastojao od 100 para. Najmanji novčić je bio novčić od 5 para iskovan 1965. godine, koji je bio samo nekoliko godina u opticaju. Dinar je doživio nekoliko [[devalvacija]] i [[denominacija]], a 70-ih i 80-ih godina je postao stabilna valuta. U bankama su se mogle zamijeniti strane valute, dok jedno vrijeme kupovina stranih valuta kupovina stranih valuta nije bila moguća. Dinar je štampala i kovala [[Narodna banka Jugoslavije]], a novčići su kovani i povodom nekih godišnjica i u čast nekih međunarodnih organizacija. Najduže u opticaju je bila serija iz 1966. godine, koja je imala tržišnu vrijednost do 1986. godine. Zadnja novčanica dinara bila je novčanica od 5.000 dinara sa likom književnika [[Ivo Andrić|Ive Andrića]] iz 1991. godine. Raspadom SFRJ, kao privremeni bonovi uvedeni su u [[Slovenija|Sloveniji]] [[tolar]], u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] [[hrvatski dinar]], [[Makedonija|Makedoniji]] [[Makedonski denar|denar]] a u [[Republika Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] [[bosanskohercegovački dinar]]. === Privreda === Privreda Jugoslavije bila je zasnovana najprije na [[Planska ekonomija|planskoj proizvodnji]], koja je vremenom pod jakim uticajem države prelazila u jedan ograničeni vid [[Tržišna ekonomija|tržišne proizvodnje]]. Rapodjela privrednih subjekata bila je na disperzivnoj bazi, po logici da u svakoj republici bi se trebali nalaziti strateški pogoni. Tako da je došlo do raspodijeljenosti industrije, po sistemu, da bi u svakoj republici postojala jedna željezara, jedna rafinerija, te da se sve industrijske grane razvijaju jednako po regionima, bez obzira na raspoloživost sirovina, te obučenost kadrova u tehnološkim procesima, što je neminovno vodilo ka nerentabilnosti pogona, koji su državnim ili kasnije republičkim subvencijama održavani u životu. Većina pogona bila je grupisana u velike koncerne (SOUR), a oni bili podijeljeni u manje (OOUR), zasnovani na Zakonu o udruženom radu. Osim ovog sistema, koji je imao uzor na zapadnoevropske koncerne, sa razlikom da je upravljanje sredstvima u početku bilo dodijeljeno SOUR-ima, a kasnije OOUR-ima, postojala je i mala privatna privreda, uglavnom manje zanatske radnje, ugostiteljstvo i uslužne djelatnosti. Uvođenjem radničkih savjeta, koji su dobijali sve više prava, višak se vrijednosti, trošio na raspodjelu plata, a manje za održavanje i sanaciju, te tehnološki razvoj. Značajna razlika bila je privreda u SR Sloveniji, u kojoj takoreći nisu postojali veliki giganti, nego su firme rasporođene u manja mjesta, te su zadržavale veličinu srednjih preduzeća, čime su se negativne strane radničkog samoupravljanja svele na minimum. Veće organizacije bile su [[INA]], [[Energoinvest]], [[UNIS]], [[Gorenje (firma)|Gorenje]], [[Unionivest]], [[UPI]], [[Agrokomerc]], [[Zastava automobili]], [[Borac Travnik]] [[Šipad]], [[Jelovica]], [[Iskra]], [[FAP|Fabrika automobila Priboj]], [[TAM|Tovarna avtomobilov Maribor]], [[Industrija motornih vozil]], [[Đuro Đaković (firma)|Đuro Đaković]], [[Rade Končar (firma)|Rade Končar]], [[EI Niš]], [[PIK Vrbovec]], [[Radenska]], [[Elan (firma)|Elan]]. ==== Auto-industrija ==== [[Datoteka:ZastavaPICT3088.JPG|140px|mini|desno|[[Zastava 750]], popularno nazvan ''Fićo'']] Proizvodnjom i montažom automobila bavile su se nekolike firme u Jugoslaviji. Najpoznatija je bila [[Zastava Automobili|Zastava Auto]] iz [[Kragujevac|Kragujevca]], koja je prozvodila automobile uglavnom po licenci italijanskog [[Fiat]]a, Najpoznatiji proizvodi bili su [[Zastava 750]], i [[Zastava Yugo]], koji je izvožen na tržište Sjeverne Amerike, Evrope i Azije. Druga najveća tvornica automobila je bio sarajevski [[TAS]] (danas [[Volkswagen Sarajevo d.o.o.]]), koji je montirao [[VW Golf]]; [[Tomos]] iz [[Koper|Kopra]] koji je prvobitno proizvodio mopede i brodske motore, te montirao neka vozila [[Citroën]]a ([[Citroën Ami 6|Ami 6]], [[Citroën Ami 8|Ami 8]] und [[Citroën Dyane|Dyane]]), a zajedno sa [[kranj]]skom [[Iskra (kompanija)|Iskrom]] 1975. godine osniva se poduzeće [[Cimos]], koje prozvodi još neka vozila Citroëna. [[IMV]] iz [[Novo Mesto|Novog Mesta]], koji je prvobitno montirao neka vozila britanskog [[Austina]], a od 1973. [[Renault]]a ([[Renault 4]], [[Renault 12]], [[Renault 16]] i [[Renault 18]]), a 1988. godine se osniva [[REVOZ]], koji u početku proizvodi i putničke prikolice, te kamp vozila. Ovo se proizvodno područje kasnije prebacuje u [[Adria Mobil]]. [[IDA Opel]] iz [[Kikinda|Kikinde]] proizvodi modele [[Opel Kadett D|Kadett]], [[Opel Kikinda|Kikinda]], [[Opel Omega A|Omega]], [[Opel Vectra|Vectra]] i [[Opel Corsa|Corsa]]. U Beogradu su se proizvodili autobusi u firmi [[Ikarus]], u Priboju kamioni [[FAP]], a u Mariboru [[TAM]], koji je osim kamiona proizvodio autobuse, specijalna vatrogasna vozila i vozila za vojne potrebe. U [[Novi Beograd|Novom Beogradu]] tvornica [[IMT]] proizvodila je poljoprivredne mašine i traktore. ==== Metalurgija ==== [[Datoteka:Zenica (Stahlwerk).jpg|140px|mini|desno|[[Željezara Zenica]], prva željezera na prostoru bivše Jugoslavije]] [[Datoteka:Brodo1995.jpg|140px|mini|desno|Dizalica u [[Brodosplit]]u]] ===== Crna metalurgija ===== Metalurška industrija bila je relativno razvijena u Jugoslaviji. Prva željezera izgrađena je u [[Zenica|Zenici]] 1882. godine. [[Željezara Zenica]] je tokom vremena proširivana, tako da je sredinom 80-tih godina prošlog vijeka imala pet visokih peći, oko 24.000 zaposlenih sa obimom proizvodnje u iznosu od 1,87 miliona tona čelika godišnje. U SR Srbiji radila je [[Željezara Smederevo]] izgrađena 1913. godine, u SR Hrvatskoj [[Željezara Split]] u [[Kaštel Sućurac|Kaštel Sućurcu]] (1968.) i [[Željezara Sisak]] u SR Sloveniji [[Željezara Ravne]] u [[Ravne na Koroškem|Ravnama na Koroškem]] i [[Željezara Jesenice]]. ===== Brodogradnja ===== Većina brodogradilišta bila je razmještena u SR Hrvatskoj. Veća brodogradilišta bila su: [[Brodogradilište Kraljevica]], [[Brodogradilište 3. maj]] na [[Rijeka (grad)|Rijeci]], [[Brodogradilište Uljanik]] u [[Pula|Puli]], [[Brodogradilište Viktor Lenac]] u [[Kostrena|Kostreni]], [[Brodosplit]] u [[Split]]u i [[Brodogradilište Trogir]]. Brodogradilišta su proizvodila [[trajekt]]e, [[tanker]]e, putničke brodove kako za potrebe prometa u Jugoslaviji tako i za izvoz. Brodogradnja je bila jedna od jačih izvoznih privrednih grana Jugoslavije. ==== Naftna industrija ==== SFRJ je imala nekoliko naftnih kompanija koje su se bavile preradom i prodajom pogonskog goriva. Veće kompanije bile su [[INA]], sa sjedištem u [[Zagreb]]u, [[Energopetrol]] sa sjedištem u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Makpetrol]] u [[Skoplje|Skoplju]], [[Naftagas]] (danas [[NIS]]) u [[Novi Sad|Novom Sadu]], [[Beopetrol]] (danas [[Lukoil Srbija]]) u [[Beograd]]u, [[Istrabenz]] iz [[Koper|Kopra]], [[Jugopetrol]] (danas [[Petrol]]) iz [[Ljubljana|Ljubljane]]. Nafta i naftni derivati su se prerađivali u rafinerijama [[Rafinerija nafte Bosanski Brod|Rafinerija nafte u Bosanskom Brodu]], [[OKTA]] u [[Skoplje|Skoplju]], [[Rafinerija nafte Sisak]], [[Rafinerija nafte Beograd]], [[Rafinerija nafte Pančevo]] i [[Rafinerija nafte Lendava]]. Osim naftnih rafinerija, postojale su rafinerije motornih ulja kao [[Rafinerija ulja Modriča]]. ==== Rudarstvo ==== ===== Ugalj ===== Zalihe [[Ugalj|uglja]] u Jugoslaviji, bile su većinom rasprostranjene u SR BiH, SR Sloveniji, SR Srbiji i SAP Kosovu. Uglavnom su to bili rudnici [[lignit]]a, dok se [[mrki ugalj]] i [[kameni ugalj]] kopao u manjim razmjerama. Veći rudnici uglja u Jugoslaviji bili su: [[Aleksinački Rudnik]], [[Rudnik Banovići]], [[Rudnik Belaćevac|Belaćevac]], [[Rudnik Bogovina|Bogovina]], [[Rudnik Breza|Breza]], [[Rudnik Kakanj|Kakanj]], [[Rudnik Kreka|Kreka]], [[Rudnik Kostolac|Kostolac]], [[Rudnik Kolubara|Kolubara]], [[Rudnik Labin|Labin]], [[Rudnik Miraš|Miraš]], [[Senjski Rudnik]],[[Rudnik Sibovc|Sibovc]], [[Rudnik Stanari|Stanari]], [[Rudnik Suvodol|Suvodol]], [[Rudnik Trbovlje|Trbovlje]], [[Rudnik Ugljevik|Ugljevik]], [[Rudnik Zenica|Zenica]]. Ugalj se kopao uglavnom u rudarskim jamama, ali i na nekoliko površinskih kopova. Ugalj je korišten za pogon termoelektrana, koje su izgrađene u neposrednoj blizini rudnika. Zbog zastarjele opreme, u rudnicima uglja bile su česte nesreće, kao posljedica eksplozije [[metan]]a, [[Gorski udar|gorskog udara]] ili zastarjele opreme. Nesreće sa većim brojem žrtava desile su se u [[Nesreća u rudniku Kakanj 1965.|Kaknju 1965.]] i [[Nesreća u rudniku Kreka 1990.|rudniku Kreka 1990.]] kada je poginulo 180 rudara, u [[Nesreća u rudniku Raspotočje 1982.|Raspotočju 1982.]] i [[Nesreća u Aleksinačkom rudniku 1983.|Aleksinačkom rudniku 1983.]] godine. ===== Željezna ruda ===== Rudnici željezne rude nalazili su se u [[Rudnik Ljubija|Ljubiji]] kod [[Prijedor]]a, [[Rudnik Vareš|Varešu]], te nekoliko manjih u SR Sloveniji i SR Srbiji. === Poljoprivreda === Sredinom 40-ih godina prošlog vijeka 70% stanovništva bavilo se poljoprivredom, koja je sačinjavala 36% ukupnog društvenog proizvoda. Od udjela 76,4% 1931. godine, poljoprivredno stanovništvo se smanjilo 1981. na 19,9%. Donošenjem ''Zakon o Agrarnoj reformi i kolonizaciji'' 23. augusta 1945. godine po uzoru na sovjetske [[kolhoz]]e i [[sovhoz]]e zemlja je oduzeta veleposjednicima i dodijeljena novim vlasnicima, uglavnom bivšim borcima NOVJ, pod parolom ''Zemlja onima koji je obrađuju''.<ref>Zoran Pokrovac: ''Sozialistische Reformen am Fall Jugoslaviens und sozialistische Konstruktion der Wirklichkeit''. In: Christoph Boyer (Hrsg.): ''Zur Physiognomie sozialistischer Wirtschaftsreformen''. Frankfurt am Main 2007, {{ISBN|978-3-465-04026-2}}, str. 123–137.</ref> Ovim zakonom pogođeno je oko 160.000 pravnih lica (politički protivnici, veleposjednici, industrijalci, banke, crkve, samostani i vjerske zajednice) sa ukupno 1.600.000&nbsp;[[Hektar|ha]] obradive zemlje, koja je podijeljena na 316.000 porodica, koje su dijelom preseljene iz siromašnih krajeva SR Hrvatske i SR Bosne i Hercegovine na imanja bivših veleposjednika u SAP Vojvodini i Slavoniji, uglavnom njemačkog porijekla. Površina posjeda ograničena je na 25-35 ha.<ref name="HS" /> To je dovelo do stvaranja zadruga, time i pada poljoprivredne proizvodnje i revolta seljaka, koji su kao u tzv. [[Cazinska buna|Cazinskoj buni]] 1950. odnijeli i ljudske živote. Seljaci su bili obavezni predavati propisani dio proizvodnje u novoosnovane zadruge, a iz protesta su često odgađali berbu i uništavali prinose trunjenjem prinosa na njivama. Razlazom sa SSSR 1948. godine, stvara se projekat [[Radničko samoupravljanje|radničkog samoupravljanja]], koji prelazi u sve sfere, pa i u poljoprivredu. Ustavnim odredbama ograničava se imovina seljaka na 10&nbsp;[[Hektar|ha]]. Težište poljoprivredne djelatnosti bilo je u SAP Vojvodini, SR Hrvatskoj, SR Srbiji i dijelovima SR Bosne i Hercegovine. Kasnije se stvaraju veliki poljoprivredni koncerni, ''Složene organizacije udruženog rada'' (SOUR), sa jakom prehrambenom industrijom: [[Fructal]], [[29. novembar (firma)|29. novembar]], [[UPI]], [[Soko Štark]], [[Kraš]], [[Gavrilović]], [[Agrokomerc]], [[Bosanka (firma)|Bosanka]]. Firme su doživjele veliki napredak, ali ih je sputavala [[socijalistička tržišna privreda]], te kompleksnost sistema udruženog rada. U SR Srbiji i SR Bosni i Hercegovini jača voćarstvo, a mesna i prehrambena industrija u SAP Vojvodini i SR Hrvatskoj. === Energetika === {{Energetski izvori SFRJ}} Opskrbljenost energijom u Jugoslaviji nakon Drugog svjetskog rata bila je loša. Na energetsku mrežu bili su priključeni samo veći gradovi, dok je većina sela bila bez električne energije. Izgradnjom zemlje sagrađene su mnoge hidroelektrane, termoelektrane i jedna nuklearna elektrana. Intenzivna lektrifikacija sela počela je krajem 60-ih i gotovo završena 70-ih godina prošlog stoljeća. Istovremeno izgradnjom i industrijalizacijom gradova dolazi do poboljšanja obskrbe toplotnom energijom izgradnjom lokalnih manjih kotlovnica sa pogonom na lož-ulje ili ugalj. Vremenom se taj vid grijanja proširio u većini gradova. Izgradnjom plinovoda iz pravca bivšeg Sovjeskog saveza, grijanje na plin, kao i primjena u energetskim izvorima, uvodi se intenzivno u Jugoslaviju krajem sedamdesetih godina. ==== Hidroelektrane ==== {{Glavni|Spisak hidroelektrana u Jugoslaviji}} Manje hidroelektrane su na području Jugoslavije izrađene još krajem 19. vijeka. Nastajale su uglavnom oko većih gradova, te bi snabdijevale industrijske pogone i sam grad. Ekspanzija izgradnje hidroelektrana počela je 1947. početkom gradnje [[Jablanička brana|Jablaničke brane]], koja je isprva imala 150&nbsp;MW, a 1967. godine gradi se brana u [[Grančarevo|Grančarevu]] kod [[Bileća|Bileće]], čime se stvorilo akumulacijsko [[Bilećko jezero]] sa hidroelektranama [[HE Trebinje 1]] (176&nbsp;MW) i [[HE Trebinje 2]] (30&nbsp;MW) i [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] (216&nbsp;MW), početkom 1970-ih izgradnjom akumulacije [[Buško jezero]], snabdijeva se [[Hidroelektrana Orlovac|HE Orlovac]] (235&nbsp;MW). Na [[Drava|Dravi]] se gradi niz hidroelektrana: [[Hidroelektrarna Dravograd|HE Dravograd]] (26&nbsp;MW), [[Hidroelektrarna Zlatoličje|HE Zlatoličje]] (126&nbsp;MW), [[Hidroelektrana Čakovec|HE Čakovec]] (76&nbsp;MW), [[Hidroelektrana Varaždin|HE Varaždin]] (94&nbsp;MW) i [[Hidroelektrana Dubrava|HE Dubrava]] (76&nbsp;MW), a na [[Dunav]]u u saradnji sa [[Rumunija|Rumunijom]] [[Hidroelektrana Đerdap I|HE Đerdap I]] (2280&nbsp;MW) [[Hidroelektrana Đerdap II|HE Đerdap I]] (280&nbsp;MW). Hidroelektrane izgrađen na rijeci [[Drina|Drini]] su: [[Hidroelektrana Bajina Bašta|HE Bajina Bašta]] (422&nbsp;MW), [[Reverzibilna hidroelektrana Bajina Bašta|RHE Bajina Bašta]] i [[Hidroelektrana Zvornik|HE Zvornik]] (87&nbsp;MW), na [[Uvac|Uvcu]] [[Hidroelektrana Kokin Brod|HE Kokin Brod]] (25&nbsp;MW), na [[Lim]]u [[Hidroelektrana Potpeć|HE Potpeć]] (54&nbsp;MW) i [[Hidroelektrana Bistrica|HE Bistrica]] (104&nbsp;MW). Reverzibilna [[Hidroelektrana Velebit|HE Velebit]] (276&nbsp;MW) dovršena je 1985. Na [[Crni Drim|Crnom Drimu]] izgrađena je [[Hidroelektrana Globočica|HE Globočica]] (42&nbsp;MW) i [[Hidroelektrana Vrutok|HE Vrutok]]. ==== Termoelektrane ==== {{Glavni|Spisak termoelektrana u Jugoslaviji}} Veće termoelektrane su građene uglavnom u SR Bosni i Hercegovini, SR Sloveniji, SR Srbiji i SAP Kosovu, u blizini rudnika [[lignit]]a, dok su termoelektrane manje snage građene i u SR Hrvatskoj, SR Makedoniji i SR Crnoj Gori. Termoelektrane građene u Jugoslaviji isprva su bile na [[ugalj]], a neke su kasnije prerađene na proivodnju energije sagorijevanjem plina ili projektovane sa pogonom na naftu. Krajem novembra 1948. godine u [[Kostolac|Kostocu]], gradi se isprva manja, [[Termoelektrana Kostolac]], koja će kasnije dograđivanjem novih doseći ukupnu snagu od 1&nbsp;[[Gigavat|GW]]. U [[Kakanj|Kaknju]] se 1956. godine gradi [[Termoelektrana Kakanj]] sa 450&nbsp;MW snage, [[Termoelektrana Nikola Tesla]] u [[Obrenovac|Obrenovcu]], dograđena na snagu od 1650&nbsp;MW, a krajem 80-ih dostižze snagu od 3&nbsp;GW i u [[Velenje|Velenju]] [[Termoelektrana Šoštanj]], kasnije dograđena na snagu od 345&nbsp;MW, 1963. u [[Tuzla|Tuzli]] [[Termoelektrana Tuzla]] (715&nbsp;MW), 1977. u [[Gacko|Gacku]] [[Termoelektrana Gacko]] (300&nbsp;MW) i u [[Ugljevik]]u [[Termoelektrana Ugljevik]] (300&nbsp;MW), 1962. gradi se u [[Obilić]]u [[Termoelektana Kosovo A]] (800&nbsp;MW), a 1983. [[Termoelektana Kosovo B]] (680&nbsp;MW). Osim ovih većih postojale su jos desetak manjih termoelektrana. Gradnja termoelektrana sa pogonom na [[lignit]], a zbog slabih filtera, izazvala je ekološko zagađenje u tim krajevima. ==== Nuklearna elektrana ==== [[Datoteka:NE-Krsko_retouched.jpg|140px|mini|desno|[[Nuklearna elektrana Krško]]]] [[Nuklearna elektrana Krško]] puštena je u pogon u januaru 1984. godine, planiranje je počelo 1970. a gradnja 1974. godine. Nalazi se u [[Krško]]m, općini u Sloveniji. Nakon izgradnje snaga elektrane je bila 632 [[Megavat|MW]]. Izgrađena je kao projekat američke firme [[Gilbert Associates Inc.]] a izvedba je bila od [[Westinghouse Electric Corporation]]. Osim nuklearne elektrane, Jugoslavija je posjedovala i [[Institut za nuklearne nauke Vinča|nuklearni institut]] u [[Vinča|Vinči]], kraj [[Beograd]]a. === Promet === Saobraćajna infrastruktura je u usporedbi sa drugim razvijenim evropskim državama bila relativno slabo razvijena. Saobraćaj se odvijao mrežom magistralnih cesta, manjim dijelom auto-putova, u primorskim dijelovima trajektnim prometom, željeznički promet je povezivao veće gradske centre, a avionski promet i aerodromi su bili smješteni u glavnim gradovima, te turistčkim odredištima u SR Hrvatskoj. ==== Cestovni promet==== [[Datoteka:Autoput80.jpg|140px|mini|desno|Karta autoputa Bratstvo-jedinstvo]] Najznacajnija prometnica u Jugoslaviji bila je tzv. [[Autoput Bratstvo i jedinstvo]] (M1) dužine 1.188&nbsp;km. Dijelovi ovog puta su bili izgrađeni kao autoput sa dvije dvosmjerne trake i to dionice: [[Kranj]]–[[Ljubljana]] dužine 20&nbsp;km, [[Jankomir]]–[[Slavonski Brod ]](istok) sa 207&nbsp;km i [[Sremska Mitrovica]]–[[Beograd]]–[[Niš]] 277&nbsp;km, dok su ostali dijelovi bila zapravo magistralna cesta. Izgradnja je započeta poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] kako bi se Jugoslavija dobro saobraćajno povezala, jer je do tad imala samo lokalne i regionalne puteve slabog kvaliteta. U izgradnji auto-puta su učestvovale [[Omladinske radne akcije|omladinske radne brigade]], koje su sačinjavali jugoslavenski i inostrani omladinci i pripadnici [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]]. Numeracija magistralnih cesta u Jugoslaviji bila je predviđena slovom M i brojem ceste. Ukupno je bilo 29 [[Spisak magistralnih cesta u Jugoslaviji|magistalnih cesta]]. ==== Željeznički promet==== [[Datoteka:JŽ logo.gif|140px|mini|desno|Logo JŽ]] [[Datoteka:Pruga Samac-Sarajevo.jpg|140px|mini|desno|Plakat za poziv mladima na omladinsku radnu akciju izgradnje [[Pruga Šamac – Sarajevo|pruge Šamac-Sarajevo]]]] Željezničkim prometom u Jugoslaviji upravljalo je državno preduzeće [[Jugoslavenske željeznice]] (JŽ) osnovano 1918. godine. Preduzeće je bilo jedna od osnivačkih članica međunarodne unije željeznica [[UIC]] i imalo je oznaku UIC-Code 72. Do društevene reforme 1954. godine zvalo se Jugoslavenske državne železnice (JDŽ). Nakon raspada SFRJ, ovo se preduzeće transformisalo i podijelilo u: U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]: [[Željeznice Bosne i Hercegovine]] (ŽBH), koje se satoje od [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] (ŽFBH) i [[Željeznice Republike Srpske]] (ŽRS) sa sjedištem u Doboju; u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] [[Hrvatske željeznice]] (HŽ); u [[Makedonija|Makedoniji]] [[Makedonski železnici]] (MŽ); u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] [[Željeznica Crne Gore]] (ŽCG); u [[Srbija|Srbiji]] [[Železnice Srbije]] (ŽS); u [[Slovenija|Sloveniji]] [[Slovenske železnice]] (SŽ) i na [[Kosovo|Kosovu]] [[Trainkos]] (HK). Pogon vozova bio je [[Parna lomomotiva|parnim]], [[dizel lokomotiva]]ma, [[Lokomotive sa električnim prenosom snage|lokomotivama sa električnim prenosom snage]], [[Lokomotive sa mehaničnim prenosom snage|lokomotivama sa mehaničnim prenosom snage]], [[Lokomotive sa hidrauličnim prenosom snage|lokomotivama sa hidrauličnim prenosom snage]], [[Električne lokomotive|električnim lokomotivama]] sa [[Lokomotive na jednosmjernu struju|lokomotivama na jednosmjernu struju napona 3 kV]] i [[Lokomotive na naizmjeničnu struju|lokomotivama na naizmjeničnu struju napona 25 kV]]. Nakon Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji mreža željeznica bila je oko 5615&nbsp;km. Širina kolosijeka je bila [[Stadardni kolosijek|standarda evropska širina]] 1435 mm, a u većim dijelovima SR Bosne i Hercegovine je bio [[uskotračni kolosijek]] širine 760 mm (tzv. [[Bosanski uskotračni kolosijek]]). Elektrifikacija željeznice započela je 1969. godine,<ref>http://www.railfaneurope.net/ric/electrification.htm</ref> i to prvo pruge Beograd-Zagreb, a da 1980. godine bilo je elektrificirano 18% od ukupne mreže.<ref>{{cite book|author=Sam H. Schurr|title=Electricity in the American Economy Agent of Technological Progress|url=http://books.google.com/books?id=EtDOezijjQoC&pg=PA222|year=1990|publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-27512-8|pages=222}}</ref> Uskotračni kolosijeci su od 1963. godine novoizgrađivani, a neki su ukinuti početkom 1970-ih godina. Izgradnja pruga je većim dijelom organizirana preko [[Omladinska radna akcija|omladinskih radnih akcija]] u kojima su izgrađene pruge [[Pruga Brčko – Banovići|Brčko – Banovići]], [[Pruga Šamac – Sarajevo|Šamac – Sarajevo]]. ==== Zračni promet==== Jugoslavija je imala dvije aviokompanije: [[JAT]] sa sjedištem u Beogradu i [[Adria Airways|Inex-Adria Airways]] sa sjedištem u Ljubljani. JAT je povezivao sve kontinente sa direktnim letovima, kao i sa međuslijetanjem u čvornim aerodromima. Veći aerodromi bili su u Beogradu ([[Aerodrom Nikola Tesla Beograd|Surčin]]), Zagrebu ([[Zračna luka „Franjo Tuđman”|Aerodrom Zagreb]]), Splitu ([[Zračna luka Split|Aerodrom Split]]), Dubrovniku ([[Aerodrom Dubrovnik]]), Sarajevu ([[Međunarodni aerodrom Sarajevo]]), Ljubljani ([[Aerodrom Jože Pučnik|Aerodrom Ljubljana]]), Titogradu ([[Aerodrom Podgorica|Aerodrom Titograd]]), Tivtu ([[Aerodrom Tivat]]), Prištini ([[Aerodrom Priština]]) i u Skoplju [[Aerodrom Aleksandar Veliki|Aerodrom Skoplje]]. ==== Pomorski promet==== Pomorski promet bio je uglavnom trajektni prevoz između većih luka u gradovima u SR Hrvatskoj i otoka ([[Split]], [[Rijeka (grad)|Rijeka]], [[Pula]], [[Zadar]], [[Drvenik (Gradac)|Drvenik]]), u SR Crnoj Gori ([[Bar (grad)|Bar]], [[Ulcinj]] i trajekt u [[Boka kotorska|Bokokotorskom zalivu]]), i u SR Sloveniji luka [[Koper]]. Veće su luke bile povezane sa italijanskim lukama [[Bari]] i [[Ancona]]. Prevoz su vršile velike firme kao [[Jadrolinija]]. Usluge teretnog i tegljačkog prometa obavljala je firma [[Brodospas]] iz Splita. Italijanska firme [[SNAV]] vršila je trajektni prijevoz sa nekim italijanskim lukama i lukama u SFRJ. ==== Riječni promet==== Riječni promet je bio uglavnom teretni prevoz [[šlep]]ovima i teretnim brodovima i odvijao se na [[Dunav]]u i [[Sava|Savi]] u SR Srbiji i SR Hrvatskoj. Veće luke bile su u [[Beograd]]u, [[Vukovar]]u, [[Osijek]]u i [[Novi Sad|Novom Sadu]]. Promet Dunavom je bio i međunarodni, a odvijao se iz pravca [[Austrija|Austrije]] do [[Crno more|Crnog mora]]. Postojale su i turistička krstarenja na istom pravcu. === Turizam === Osnovna turistička grana bio je ljetni turizam na Jadranskom moru u primorskim republikama. Sedamdesetih godina 20. vijeka dolazi do intenziviranja turizma iz pravca Zapadne Evrope. Domaći turisti su bili smješteni u tzv. ''sindikalnim odmaralištima'', povoljnom vidu boravka koje su organizirali veći privredni subjekti iz SFRJ. Zimski turizam se prvobitno razvijao u SR Sloveniji ([[Kranjska Gora]], [[Pohorje]]), a nakon [[ZOI 1984.]] i na [[Sarajevo|sarajevskim]] planinama [[Igman]]u, [[Jahorina|Jahorini]] i [[Bjelašnica|Bjelašnici]]. Na većim jezerima ([[Bledsko jezero]], [[Bohinjsko jezero]], [[Ohridsko jezero]], [[Prespansko jezero]] i [[Skadarsko jezero]]) bio je razvijen i ljetni turizam. Termalni turizam bio je razvijen u poznatijim termalnim banjama u SR Sloveniji: [[Radenci]], [[Moravske Toplice]], a vremenom se razvijao i u SR Srbiji ([[Vrnjačka Banja]]) i SR Bosni i Hercegovini ([[Kiseljak]] i [[Fojnica]]). ==== Nacionalni parkovi ==== {{Glavni|Nacionalni parkovi u Jugoslaviji}} Prvi [[nacionalni park]]ovi u SFRJ, bili su [[Nacionalni park Mavrovo]] i [[Nacionalni park Pelister]], proglašeni 1948. godine. Slijedeće godine su nacionalni parkovi postali [[Plitvička jezera (nacionalni park)|Plitvička jezera]], a nekoliko mjeseci kasnije proglašen je i [[Nacionalni park Paklenica]] na [[Velebit]]u u blizini [[Zadar|Zadra]]. U Jugoslaviji je do 1990. godine nacionalnim parkom proglašeno 21 područje. ==== Svjetska baština UNESCO-a ==== {{Glavni|Spisak mjesta svjetske baštine UNESCO-a u SFRJ}} Jugoslavija je imala osam mjesta proglašenih [[Svjetska baština|svjetskom baštinom]] [[UNESCO]]-a. Prva proglašenja bila su 1979. kada su svjetska baština postali: Grad [[Stari Ras]] i manastir [[Sopoćani]] u SR Srbiji, grad [[Kotor]], prirodna i kulturno-historijska regija, u SR Crnoj Gori, stara gradska jezgra [[Dubrovnik]]a, historijski dio [[Split]]a s [[Dioklecijanova palača|Dioklecijanovom palačom]] i [[Nacionalni park Plitvička jezera]] u SR Hrvatskoj. == Obrazovanje == {{Glavni|Obrazovanje u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Rektorat_Beogradskog_univerziteta.jpg|140px|mini|desno|Zgrada Rektorata Beogradskog univerziteta]] [[Datoteka:University_of_Zagreb.jpg|140px|desno|mini|Zgrada Rektorata Zagrebačkog univerziteta, najstarjijer univerziteta u Jugoslaviji]] Završetkom Drugog svjetskog rata 1945. godine u Jugoslaviji je bilo preko polovina odraslog stanovništva nepismeno ili bez završene škole,<ref name="HS" /> a 1931. godine 44,6% stanovništva starijeg od 11 godina bilo je nepismeno, a broj nepismenih ženskih osoba bio je 56,4%.<ref name="STAT" /> Od 1945-50. godine oko 2 miliona građana učestvovalo je na kursevima opismenjavanja.<ref name="DRAG">[[Dragomir Bondžić]], ''Prosveta i nauka u Srbiji i Jugoslaviji 1945-1990. Istorija XX veka''</ref> U isto vrijeme izgrađeno je 2.500 škola, sa istovremnim širenjem i nadogradnjom u području srednjeg i visokog obrazovanja.<ref name="HS" /> Udio ulaganja u obrazovanje, nauku i kulturu i porastao je od 2,6% od socijalnog proizvoda 1947. na 4,7% 1950. godine.<ref name="DRAG"/> Ovakvo ulaganje dovelo je do smanjenja nepismenosti u 1981. na svega 9,5% što se odnosilo uglavnom na starije stanovništvo. Procenat stanovništva sa srednjim obrazovanjem povećao se na 25,5%, a sa višim i visokim obrazovanjem na 5,6%.<ref name="STAT" /> Problem obrazovanja je naizgled riješen, ali su postojala velika odstupanja na relaciji ''sjever-jug''. Tako je 1981. godine nepismenost u SR Sloveniji skoro nestala (0,8%), u isto vrijeme je procenat nepismenih u SR BiH iznosio 14,5% (a kod žena 23,2%), a na SAP Kosovu 17,6% (26,4% nepismenih žena).<ref name="STAT" /> Veliki problem su bile razlike između školstva na relaciji ''selo-grad'', jer su uprkos obaveznih osam godina osnovnog obrazovanja, mnoga djeca napuštala školu nakon četiri završena razreda.<ref name="HS" /> === Osnovno obrazovanje === U SFRJ je osnovno obrazovanje bilo obavezno do navršene 15 godine. Obaveza školovanja je bila za svu djecu koja su u aktualnoj školskoj godini napunili 6 godina. Obavezno osnovno obrazovanje bilo je podijeljeno u periode od po četiri godine, gdje su prve četiri godine bili organizirane kao razredna nastava, a sljedeće četiri godine kao predmetna nastava. Struktura predmeta u prva četiri razreda nije se mnogo mijenjala (maternji jezik, matematika, poznavanje prirode i društva, fizičko, likovno i muzičko vaspitanje), dok se u periodu od 5-8 razreda uvodio strani jezik (obično: engleski, njemački, francuski ili ruski), biologija, hemija, fizika, geografija i historija, a u osmom razredu za dječake isprva se izvodio predmet ''Predvojničke obuke'', koji je kasnije zamijenjen kursevima o prvoj pomoći. Za razliku od škola u području srpskohrvatskog jezika, gdje se predavao samo maternji jezik, u školama u SR Sloveniji i SR Makedoniji, se pored maternjeg jezika, obično u petom razredu podučavao srpskohrvatski jezik. U područjima gdje su većinski bile nastanjene nacionalnosti, nastava se, pored srpskohrvatskog organizovala i na tim jezicima (albanski, mađarski, turski, rusinski, italijanski). === Srednje obrazovanje === [[Datoteka:Srednja tehnicka skola.jpg|140px|mini|desno|Srednja tehnička škola u Sarajevu]] Nakon završenih osam razreda osnovne škole, mladi su sticali pravo na obrazovanje u srednjem nivou obrazovanja. Sistem srednjeg obrazovanj doživio je velike promjene od završetka rata. Isprva su postojale klasične gimnazije, te zanatske škole nazvane Škole učenika u privredi (ŠUP), koje su u početku imale težište na praktičnom radu u radionicama, i bile su za razliku od gimnazija osnivane i u manjim općinama. Zanatske škole su trajale 3 godine, te bi se završetkm sticalo zvanje zanatlije u određenom području. Gimnazija je trajala četiri godine i pored klasičnih gimazijskih predmeta, kao [[latinski jezik]] i [[filozofija]], završetak i gimnazijska matura omogućavala je upis na jedan od univerziteta. Osim gimnazija postojale su i tehničke i medicinske četverogodišnje škole, koje su imale težište na tematsku specifičnost struke. Reformom školstva u 80-im godinama uvedeno je tzv. ''Srednjeusmjereno obrazovanje'', čime su praktički programski ukinute gimnazije, smanjen je udjel praktičnog rada u zanatskim obrazovanjima, uvedeni su predmeti ''Marksizam i socijalističko obrazovanje'', te ''Odbrana i zaštita'', koje su pretežno imale ideološku funkciju i usmjeravanje obrazovanja marksističkim idejama, te praktički poluvojnom obukom sa naoružanjem i obaveznim bojevim gađanjem u predmetu ''Odbrana i zaštita''. Slična ideološka područja uvedena su i na fakultetima i visokim školama. === Visoko obrazovanje === {{Univerziteti JUG 22-87}} Nakon stvaranja [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]], na području bivše SFRJ. postojala su dva univerziteta: [[Univerzitet u Zagrebu]] osnovan 1669. i [[Univerzitet u Beogradu]], osnovan 1808. godine.<ref>{{Cite web|url=http://www.bg.ac.rs/sr/univerzitet/istorijat.php|title=Настанак и развој Универзитета|website=www.bg.ac.rs|access-date=19. 6. 2023|archive-date=19. 6. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230619174347/http://www.bg.ac.rs/sr/univerzitet/istorijat.php|url-status=dead}}</ref> Za vrijeme Kraljevine SHS otvoren je [[Univerzitet u Ljubljani]] (1919). Broj studenata u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]] 1939. bio je 21.253, koji su se obrazovali na 30 visokih škola ili univerziteta.<ref name="HS" /><ref name="STAT" /> Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] dolazi do stvaranja novih univerziteta: [[Univerzitet u Sarajevu]] i [[Univerzitet u Skoplju]] (1949), [[Univerzitet u Novom Sadu]] (1960), [[Univerzitet u Nišu]] (1965), [[Univerzitet u Prištini]] (1970), [[Univerzitet umjetnosti u Beogradu]] i [[Univerzitet u Rijeci]] (1973), [[Univerzitet u Splitu]] i [[Univerzitet u Titogradu]] (1974), [[Univerzitet u Banjoj Luci]], [[Univerzitet u Mariboru]] i [[Univerzitet Josipa Juraja Strossmayera u Osijeku]] (1975), [[Univerzitet u Kragujevcu]] i [[Univerzitet u Tuzli]] (1976), [[Univerzitet u Mostaru]] (1977) i [[Univerzitet u Bitoli]] (1979).<ref name="uniej">[[Enciklopedija Jugoslavije]], 2. izdanje, tom 6, članak ''Jugoslavija'', Dio "Nauka", Str. 510&</ref> Osim univerziteta osnovane su mnoge visoke škole, umjetničke akademije i Zagrebu, Prištini i Ljubljani, koje su kasnije pripojene gradskim univerzitetima, te umjetničke i muzičke visoke škole u Novom Sadu i Dubrovniku.<ref name="khs">Katica Marendić: ''Faculties and Academies of Art'', in: ''Yugoslav Survey'' 26 (1985), Heft 4 ({{ISSN|0044-1341}}), str. 85–96.</ref> Tako je broj studenata 1980. godine porastao na 411.175 u 356 institucija visokog obrazovanja.<ref name="HS" /><ref name="STAT" /> Ovakva ekspanzija u visokom školstvu, prourokavala je krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih, pad standarda u studentskom smještaju, manjak obrazovnog kadra, te hiperprodukciju visokoobrazovnanih građana, koji su napuštali državu i emigrirali u inostranstvo. Nizak standard prourokovao je i studentske nemire.<ref name="HS" /> == Religija == {{Glavni|Religija u Jugoslaviji}} [[Datoteka:SvetiSavaChurchBelgrade.jpg|[[Hram Svetog Save]] u Beogradu|140px|mini|desno]] [[Datoteka:Patrijarh Pavle.jpg|[[Patrijarh srpski Pavle]]|140px|mini|desno]] [[Datoteka:Kuharić franjo biskup.jpg|140px|mini|desno|Franjo Kuharić, kardinal i nadbiskup zagrebački]] [[Datoteka:St. Peter's Cathedral, Dakovo.jpg|desno|140px|mini|desno|[[Đakovačka katedrala]], izgrađena 1882. godine]] [[Datoteka:Begova dzamija (1).jpg|desno|140px|mini|desno|[[Begova džamija]] u Sarajevu]] [[Datoteka:Sarajevo Synagogue 02.jpg|desno|140px|mini|desno|[[Aškenaška sinagoga]] u Sarajevu]] Po [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije iz 1974.|Ustavu SFRJ]] pravo na ispovijedanje religije bilo je zagarantovano.{{efn|name=U174|'''Član 174. Ustava''': ''Ispovedanje vere je slobodno i privatna je stvar čovjeka. Verske zajednice odvojene su od države i slobodne su u vršenju verskih poslova i verskih obreda. Verske zajednice mogu osnivati samo verske škole za spremanje sveštenika. Protivustavna je zloupotreba vere i verske djelatnosti u političke svrhe. Društvena zajednica može materijalno pomagati verske zajednice. Verske zajednice mogu, u granicama određenim zakonom, imati pravo svojine na nepokretnosti.''}} Tri najveće religijske zajednice ([[pravoslavlje]], [[Katoličanstvo]] i [[islam]]) imale su mogućnost obrazovanja vjerskih službenika u vlastitim obrazovnium institucijama. [[Ateizam]] nije bio nametnut, ali je za rukovodeće položaje u općinama i privrednim subjektima, neophodna bila tzv. ''moralno-politička podobnost'', što je ustvari značilo pripadnost [[Savez komunista Jugoslavije|Savezu komunista Jugoslavije]], ili u izuzétnim slučajevim, mišljenje lokalnog Komiteta SK o moralno-političkoj podobnost rukovodioca. Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rat]]a, vjerskim je zajednicama, oduzeta imovima, a preostala imovina je bila uglavnom posjed obrazovnih institucija, te bogomolje, koje su ostale u vlasništvu vjerskih zajednica. Suđenjem nadbiskupu [[Alojzije Stepinac|Alojziju Stepincu]], zahtijevano je da se rimokatolička crkva odvoji od [[Vatikan]]a, što je Stepinac na suđenju odbio. Neke organizacije islamske vjerske zajednice su zabranjene i raspuštene, uglavnom zbog njihovog djelovanja na [[Islamizam|islamističkoj]] osnovi. Samostani i manastiri kršćanskih zajednica nisu dirani, te su nastavili sa radom, kao i mnogobrojne institucije koje su za cilj imale vjersko obrazovanje mladih. U 50-im godinama vjeronauk je sprovođen u školama, a kasnije su organizaciju vjerskog školovanja preuzele vjerske institucije. Po [[Popis stanovništva u FNRJ 1953.|popisu stanovništva iz 1953.]] godine 13% stanovništva se izjasnilo kao ateisti ili bez religije. Najveći procenat ateista bio je u NR Crnoj Gori 31,5%, a najmanji na Kosovu 7,8%. U drugim dijelovima Procenat se kretao između 10-13,5%.<ref name="HS" /><ref>Reinhard Henkel, ''Religions and religius institutions''</ref> Jačanjem države, procenat stanovništva koji se smatrao ateistima je porastao, dok se izbijanjem nacionalnih sukoba, ponovo vratio na poslijeratni broj. ===Pravoslavlje === Po brojnosti, vjerovatno najbrojnija vjerska zajednica. U SFRJ su bile zastupljene tri pravoslavne vjerske zajednice: [[Srpska pravoslavna crkva|Srpska]], [[Makedonska pravoslavna crkva|Makedonska]] osnovana nekanonskim odvajanjem od Srpske pravoslavne crkve 1967. godine i tada nepriznata [[Crnogorska pravoslavna crkva]] koja je registirana kao pravno lice ''Zakonom o pravnom položaju vjerskih zajednica'' iz 1977. godine. Pravoslavna crkva bija je najrasprostranjenija u SR Crnoj Gori, SR Srbiji, SR Makedoniji i SR BiH. ====Srpska pravoslavna crkva ==== {{Glavni|Srpska pravoslavna crkva}} Do [[1967.]] godine i odvajanja [[Makedonska pravoslavna crkva|Makedonske pravoslavne crkve]] [[Srpska pravoslavna crkva]] (SPC) bila je rasprostranjena na prostoru čitave SFRJ. Bila je podijeljena na 35 [[eparhija]], četiri [[Mitropolija|mitroplije]] i na [[Ohridska arhiepiskopija|Ohridsku arhiepiskopiju]] (Makedonsku pravoslavnu crkvu, koja je po tumačenju SPC, autonomna crkva pod jurisdikcijom Srpske pravoslavne crkve.)<ref>[http://poa-info.org/istorija/oharhiep/0001.html Кратка историја на Охридската Архиепископија], Pristupljeno 22. 11. 2016.</ref> Na čelu Srpske pravoslavne crkve, kao njen vrhovni poglavar, nalazi se patrijarh srpski sa titulom ''arhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački i patrijarh srpski''. Zadnji [[patrijarh srpski]] u SFRJ bio je [[Patrijarh srpski Pavle]] izabran 2. decembra 1990. godine.<ref name="pav">{{Cite web |url=http://www.spc.rs/sr/sedamnaestogodisnjica_patrijaraske_sluzbe_patrijarha_srpskog_g_pavla |title=Sedamnaestogodišnjica patrijaraške službe Patrijarha srpskog G. Pavla |access-date=24. 11. 2016 |archive-date=9. 9. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160909183023/http://spc.rs/sr/sedamnaestogodisnjica_patrijaraske_sluzbe_patrijarha_srpskog_g_pavla |url-status=dead }}</ref> Sjedište Srpske pravoslavne crkve bilo je u patrijaršijskom dvoru u [[Beograd]]u. Eparhije su se dalje dijelile na arhijerejska namjesništva, od kojih se svako sastojalo iz nekoliko crkvenih općina. Parohija je bila najmanja jedinica u crkvenoj organizaciji. Broj vjernika Srpske pravoslavne crkve se, po [[Popis stanovništva u SFR Jugoslaviji 1991.|popisu stanovništva 1991.]] godine može procijeniti na oko 9 miliona.{{efn|name=REL1|Na popisima stanovništva u SRFJ nije se popisivala religijska pripadnost. U ovaj broj ulaze veći broj osoba popisanih kao Srbi, Crnogorci, manji dio Albanaca, Makedonaca, te više drugih narodnosti.}} Srpska pravoslavna crkva ima veliki broj hramova i manastira. Među najpoznatije i najznačajnije spadaju: [[Hram Svetog Save|Hram Svetog Save na Vračaru]], [[Saborna crkva u Beogradu]] i [[Crkva Svetog Marka u Beogradu]], manastiri: [[Manastir Hilandar|Hilandar]], [[Manastir Studenica|Studenica]], [[Manastir Žiča|Žiča]], [[Manastir Gračanica|Gračanica]], [[Manastir Visoki Dečani|Visoki Dečani]], [[Manastir Svetih arhangela (Prizren)|Manastir Svetih arhangela]], [[Manastir Sopoćani|Sopoćani]], [[Manastir Pećka patrijaršija|Pećka patrijaršija]], [[Manastir Devič|Devič]], [[Manastir Mileševa|Mileševa]], [[Manastir Ravanica|Ravanica]], [[Manastir Ljubostinja|Ljubostinja]], [[Manastir Ćelije|Ćelije]], [[Manastir Tronoša|Tronoša]], [[Manastir Ostrog|Ostrog]], [[Cetinjski manastir]], [[Manastir Hopovo|Hopovo]], [[Manastir Krušedol|Krušedol]], [[Manastir Vraćevšnica|Vraćevšnica]], [[Manastir Manasija|Manasija]], [[Manastir Đurđevi Stupovi|Đurđevi Stupovi]], [[Manastir Lepavina|Lepavina]], [[Manastir Krka|Krka]], [[Manastir Krupa|Krupa]], [[Manastir Dragović|Dragović]], [[Manastir Banjska|Banjska]], [[Manastir Piva|Piva]], [[Manastir Savina|Savina]], [[Manastir Soko|Soko]], [[Manastir Gornjak|Gornjak]], [[Manastir Vitovnica|Vitovnica]], [[Manastir Radovašnica|Radovašnica]], [[Manastir Tavna|Tavna]], [[Manastir Moštanica|Moštanica]], [[Manastir Dobrun|Dobrun]], [[Manastir Ozren|Ozren]], [[Manastir Žitomislić|Žitomislić]], [[Manastir Liplje|Liplje]], [[Manastir Lomnica|Lomnica]], [[Manastir Papraća|Papraća]], [[Manastir Rmanj|Rmanj]], [[Manastir Vozuća|Vozuća]]. SPC je u SFRJ imala šest većih obrazovnih institucija, koje su se nalazile u SR Srbiji, SR BiH i SR Hrvatskoj, kao i više srednjih škola. ==== Makedonska pravoslavna crkva==== {{Glavni|Makedonska pravoslavna crkva}} Makedonska pravoslavna crkva osnovana je nekanonskim odvajanjem od [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]], 1967. godine. Djelokrug Crkve bio je uglavnom na području SR Makedonije. Podijeljena je bila na 11 eparhija, od kojih su tri eparhije u inostranstvu. Prvi arhiepiskop je bio [[Dositej Stojković]], a u vrijeme raspada zemlje [[arhiepiskop]] [[Gavril Milošev]].<ref name="MPS">[http://www.mpc.org.mk/ Službena stranica Makedonske pravoslavne crkve] {{Simboli jezika|mk}}{{Simboli jezika|en}}</ref> Poznatiji manastiri i crkve su: [[Manastir Svetog Andreje na Treski]], [[Varoški manastir]], [[Veljuški manastir]], [[Manastir Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu]], [[Manastir Sveti Ilija Gornji]], [[Karpinski manastir]], [[Manastir Konče]], [[Kučeviški manastir]], [[Manastir Lesnovo]], [[Manastir Vodoča]], [[Manastir Zabel]], [[Manastir Zrze]], [[Manastir Lešok]], [[Manastir Presvete Bogorodice u selu Matejče]], [[Manastir Rajčica]], [[Manastir Svete Bogorodice Prečiste]], [[Manastir Sveti Jovan Bigorski]], [[Manastir Svetog Nauma]], [[Manastir svetog Pantelejmona u selu Gornji Nerezi]], [[Manastir Treskavac (Prilep)]], [[Markov manastir]], [[Manastir Uspenja Presvete Bogorodice u selu Matki]], [[Manastir Sveti Nikita]], [[Osogovski manastir]], [[Pološki manastir]], [[Porečki manastir]], [[Manastir Svetog Nikole Psači]], [[Slivnički manastir]], [[Crkva Bogorodice Perivlepte]], [[Crkva svete Sofije (Ohrid)]], [[Crkva Sveti Jovan Kaneo]], [[Crkva Svetog Đorđa u Kurbinovu]], [[Crkva Svetog Klimenta]], [[Šiševski manastir]], [[Samostan Sv. Andrije u Tresku]]. === Katoličanstvo === Katolička crkva je bila po brojnosti druga u Jugoslaviji. Većina pripadnika rimokatoličke vjere živjela je u SR Sloveniji, SR Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, a manji dio u SR Srbiji, SR Crnoj Gori i SR Makedoniji. Uprava Crkve bila je podijeljena na nadbiskupije, koje su dalje bile podijeljene na metropolije i biskupije, a dalje na arhiđakonate, dekanata i župe, kao crkvene općine najmanje jedinice katoličke crkve. Broj katolika se, po [[Popis stanovništva u SFR Jugoslaviji 1991.|popisu stanovništva 1991.]] godine može procijeniti na oko 6-7 miliona.{{efn|name=REL2|Na popisima stanovništva u SRFJ nije se popisivala religijska pripadnost. U ovaj broj ulaze veći broj osoba popisanih kao Hrvati, Slovenci, manji dio Albanaca, Mađara i Makedonaca, te više drugih narodnosti.}} Katolička crkva obrazovala je svećenike u više srednjih škola ([[Franjevačka klasična gimnazija u Visokom]], [[Franjevačka klasična gimnazija u Sinju]], [[Franjevačka klasična gimnazija u Splitu]], [[Nadbiskupsko sjemenište u Splitu]]), te na bogoslovnim fakultetima: [[Katolički bogoslovni fakultet u Đakovu]], [[Franjevačka teologija u Makarskoj]], [[Katolički bogoslovni fakultet u Zagrebu]], [[Vrhbosansko bogoslovno sjemenište u Sarajevu]]. Na području Jugoslavije djelovali su uglavnom redovi: [[Franjevci]], [[Dominikanci]], [[Benediktinci]], [[Cisterciti]], [[Trapisti]], [[Isusovci]], [[Salezijanci]] i drugi. Pored [[Zagrebačke katedrala|Zagrebačka katedrala]], najveće katedrale u Jugoslaviji, poznatije su još [[Splitska katedrala]], kao najstarija katedrala na svijetu, [[Đakovačka katedrala]], [[Trogirska katedrala]], [[Kotorska katedrala]], [[Katedrala Srca Isusova|Katedrala Srca Isusova u Sarajevu]], [[Katedrala svetog Bonaventure]] u [[Banja Luka|Banjoj Luci]], [[Katedrala Marije Majke Crkve u Mostaru]], [[Katedrala sv. Nikole u Ljubljani]], [[Katedrala Ivana Krstitelja u Mariboru]], [[Katedrala Blažene Djevice Marije u Beogradu]] i [[Katedrala Presveto srce Isusovo u Skopju]]. Poznatiji samostani su: [[Franjevački samostan u Fojnici]], [[Kraljeva Sutjeska (franjevački samostan)|Franjevački samostan i crkva sv. Ivana Krstitelja u Kraljevoj Sutjesci]], [[Franjevački samostan i crkva sv. Marije u Srebrenici]], [[Franjevački samostan i crkva sv. Marije u Jajcu]], [[Samostan i župa Uznesenja Marijina (Rama- Šćit)]], [[Franjevački samostan Gorica]] kod [[Livno|Livna]], [[Franjevački samostan Uzvišenja sv. Križa i svetište sv. Nikole Tavelića u Sarajevu]], [[Franjevački samostan sv. Pavla u Nedžarićima]], [[Franjevački samostan sv. Luke u Jajcu]], [[Franjevački samostan Svetog Ante na Bistriku]], [[Franjevački samostan i crkva sv. Marije u Zvorniku]], [[Franjevački samostan u Subotici]], [[Franjevačka crkva i samostan sv. Ante na Poljudu]], [[Franjevački samostan i crkva na Kaptolu]] u Zagrebu, [[Franjevački samostan i crkva sv. Antuna Padovanskog u Koprivnici]], [[Franjevački samostan i crkva sv. Dujma u Kraju]], [[Franjevački samostan i crkva sv. Pavla na Visovcu]], [[Franjevački samostan i crkva u Bjelovaru]], [[Franjevački samostan i crkva u Dubrovniku]], [[Franjevački samostan na Košljunu]], [[Franjevački samostan u Rovinju]], [[Samostan Gospe od Anđela u Orebiću]], [[Samostan i crkva sv. Antuna u Puli]], [[Samostan i crkva sv. Franje u Puli]], [[Samostan sv. Franje Asiškog u Zadru]], [[Samostan sv. Jeronima u Ugljanu]], [[Samostan sv. Pavla Pustinjaka na Školjiću]], [[Samostan i crkva sv. Jurja kod Perasta]], [[Samostan i crkva sv. Antuna u Perastu]], [[Samostan Svetog Ivana Krstitelja i Antuna u Zemunu]], [[Samostan svetog Juraja u Novom Sadu]], [[Franjevački samostan u Subotici]]. Katolička crkva imala je svoju izdavačku kuću i izdavala je nekoliko časopisa i novina: [[Glas Koncila]],<ref>[http://www.glas-koncila.hr/ Službena stranica Glasa Koncila]</ref> [[Mali koncil]], [[Blagovijest (časopis)]], [[Veritas]], [[Naša ognjišta]], [[MI]], [[Crkva na kamenu]]. U organizaciji katoličke crkve djelovale su i samostalne dobrotvorne organizacije kao [[Caritas]]. [[Kardinal]]i u Jugoslaviji bili su: [[Franjo Kuharić]], [[Franjo Šeper]] i [[Alojzije Stepinac]]. === Islam === [[Datoteka:Suleimania Mosque.JPG|mini|desno|275px|Šarena (Sulejmanija) džamija u Travniku]] Pripadnici [[islam]]ske vjere, naseljavali su područja u [[SR Bosna i Hercegovina|SR Bosni i Hercegovini]], [[SAP Kosovo|SAP Kosovu]], [[SR Srbija|SR Srbiji]], i djelomično u [[SR Makedonija|SR Makedoniji]]. Islamskoj religiji pripadali su najvećim dijelom [[Muslimani (narod)|Muslimani]]{{efn|name=MUS|}}, jednim dijelom [[Makedonci]], [[Crnogorci]], [[Albanci]], i [[Turci]], te nekoliko manje brojnih narodnosti kao [[Goranci]], [[Torbeši]] i [[Pomaci]]. Manje zajednice formirane su i u drugim republikama, ali je formiranje bilo uslovljeno ekonomskim migracijama. Zajednicom je upravljala [[Islamska zajednica Jugoslavije]], koja je osnovana 1947. godine<ref name="PES">[http://pescanik.net/muslimani-i-raspad-sfrj/ Muslimani i raspad SFRJ, Srđan Barišić na pescanik.net]</ref> [[Reisul-ulema]] i Vrhovni sabor Islamske zajednice nalazili su se u Sarajevu, kao i Vrhovno islamsko starješinstvo. Vrhovni sabor činili su delegati republičkih sabora smještenih u Sarajevu (za republike SR Bosnu i Hercegovinu, SR Hrvatsku i SR Sloveniju), Prištini (SR Srbija), Titogradu (SR Crna Gora) i Skoplju (SR Makedonija).<ref name="PES"/> Središte obrazovanja vjerskih službenika bio je [[Fakultet islamskih nauka]] u Sarajevu, osnovan 1977. godine.<ref name="ISL">[http://www.fin.unsa.ba/index.php/fakultetlink/o-fakultetu-islamskih-nauka Službena stranica Fakulteta islamskih nauka u Sarajevu]</ref> === Ostale religije=== Zastupljenost drugih religija u Jugoslaviji, bila je brojčano zanemarljiva. Pripadnici [[Judaizam|jevrejske]] vjere, bili su zbog progona i [[holokaust]]a na području SR Hrvatske i SR Bosne i Hercegovine za vrijeme Drugog svjetskog rata malobrojni, kao i pripadnici [[Protestantizam|protestanskih]] grupa. koje su uglavnom bile zastupljene u SR Sloveniji i dijelu SR Hrvatske. == Demografija == {{Glavni|Demografija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije}} === Nacionalni sastav === Po petom [[Popis stanovništva u Jugoslaviji 1981.|popisu stanovništva 1981. godine]] u SFRJ je živjelo 22.424.711 stanovnika, sa prosječnom gustoćom naseljenosi od 88 stanovnika/m<sup>2</sup>. Najbrojniji narod bili su [[Srbi]] 36,3%, zatim [[Hrvati]] 19,7%, [[Muslimani (narod)|Muslimani]]{{efn|name=MUS|Naziv Muslimani za narod koristio se u SFRJ od 1974. godine. Od 1992. godine u Bosni i Hercegovini je prihvaćen naziv [[Bošnjaci]]. Neke druge bivše republike SFRJ su taj naziv zadržali, a neki zamijenili imenom Bošnjaci ili ga potpuno ukinuli iz zakonskih akata i popisnih formulara.}} 8,9%, [[Slovenci]] 7,8%, [[Albanci]] 7,7%, [[Makedonci]] 6,0%, [[Jugoslaveni]] 5,4%, [[Crnogorci]] 2,6%, [[Mađari]] 1,9%, [[Romi]] 0,7%, [[Turci]] 0,5%, [[Slovaci]] 0,4%, [[Rumuni]] 0,2%, [[Bugari]] 0,2% i drugi.<ref>{{cite book| last=Feldbauer| first=Božidar| year=1988| title=Atlas svijeta| publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]| isbn=8670530041|location=Zagreb|ref=harv}}</ref><ref name="SZS"/>. Slijedeći [[Popis stanovništva u Jugoslaviji 1991.|popis iz 1991.]] nije zvanično priznat, te je u otcijepljenim republikama ponovljen, a po njemu je broj stanovnika porastao na 23.528.230.<ref name="SZS">[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine, za teritorijalnu organizaciju, općine i pripadajuća naseljena mjesta 1991. godine.]</ref> Po odlukama Drugog zasjedanja AVNOJ-a, od 1943. godine u SFRJ je bilo pet konstitutivnih naroda, a od 1974. godine pridodavanjem [[Muslimani (narod)|Muslimana]]{{efn|name=MUS|}} šest: [[Srbi]], [[Hrvati]], [[Muslimani (narod)|Muslimani]], [[Slovenci]], [[Makedonci]] i [[Crnogorci]], te 26 nacionalnosti: [[Albanci]], [[Austrijanci]], [[Bugari]], [[Bunjevci]], [[Česi]], [[Egipćani]], [[Grci]], [[Italijani]], [[Mađari]], [[Nijemci]], [[Poljaci]], [[Romi]], [[Rumuni]], [[Rusi]], [[Rusini]], [[Slovaci]], [[Šokci]], [[Turci]], [[Ukrajinci]], [[Vlasi]], [[Židovi]].<ref name="SZS"/> {{Nacionalni sastav SFRJ}} === Jezičko pitanje === U Jugoslaviji nije bilo savezno definisanog zvaničnog jezika.<ref name="4J">Leksikonska natuknica ''Narodna skupština ─ Savezna.'', dio ''Stalne komisije Savezne narodne skupštine'' '''u''': Ružić, Silvio (ur.) ''Priručni privredni leksikon'', 1. izd., »Privreda«, Zagreb, 1962., str. 228. {{Citat4|b) četiri komisije za utvrđivanje autentičnosti tekstova materijala Skupštine na jezicima na kojima nisu bili podnijeti: za srpski, hrvatski, slovenski i makedonski jezik.}}</ref> Određivanje službenih jezika bilo je u nadležnosti socijalističkih republika i socijalističkih autonomnih pokrajina, odnosno njihovih skupština, koje su donosile njihove ustave. U SR Srbiji zvanični se jezik zvao [[srpskohrvatski]] do kraja socijalističkog razdoblja. U SAP Kosovu je pored srpskohrvatskog zvanični jezik bio [[albanski jezik]], a u školskom sistemu i [[turski jezik]]. U SAP Vojvodini su, pored srpskohrvatskog, zvanični bili [[mađarski jezik|mađarski]], hrvatskosrpski, [[slovački jezik|slovački]], [[rumunski jezik|rumunski]] i [[rusinski jezik|rusinski]]. Srbija poslije socijalističkog razdoblja zadržava srpskohrvatski kao zvanični sve do Ustava iz [[2006]]. godine. U SR Crnoj Gori je zvanični jezik bio srpskohrvatski jezik ijekavskog izgovora. U SR Bosni i Hercegovini je zvanični jezik bio srpskohrvatski odnosno hrvatskosrpski jezik ijekavskog izgovora.<ref name="Geršković"/> U SR Sloveniji su pored slovenskog zvaničan status u pojedinim općinama imali [[mađarski jezik|mađarski]] i [[italijanski jezik|italijanski]]. U SR Makedoniji [[Makedonski jezik|makedonski]] je bio službeni jezik<ref>{{Cite web |url=http://www.cecl.gr/RigasNetwork/databank/REPORTS/r1/Fyrom_R1_Cvetkovski.html |title=Ustavna historija Makedonije |access-date=8. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327060707/http://www.cecl.gr/RigasNetwork/databank/REPORTS/r1/Fyrom_R1_Cvetkovski.html |archive-date=27. 3. 2008 |url-status=dead }}</ref>, ali pored makedonskom, [[albanski jezik|albanski]],<ref name="Ada">Spasov, Ljudmil; Arizankovska, Lidija. ''Hierarhizacija jezikov v Republiki Makedoniji in Republiki Sloveniji glede na jezikovno politiko Evropske unije'', [http://www.centerslo.net/files/File/simpozij/sim20/spasov.pdf (161-169.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918020414/http://www.centerslo.net/files/File/simpozij/sim20/spasov.pdf |date=18. 9. 2010 }} '''U''': Vidovič-Muha, Ada. (ur.) ''Slovenski knjižni jezik – aktualna vprašanja in zgodovinske izkušnje : ob 450-letnici izida prve slovenske knjige'', Zbirka »Obdobja – metode in zvrsti« (vol. 20, ISSN 1408-211X), Center za slovenščino kot drugi/tuji jezik pri Oddelku za slovenistiko Filozofske fakultete Univerze v Ljubljani, Ljubljana, 2003., {{ISBN|961-237-057-5}}, {{COBISS.SI|125833984}}, [http://books.google.hr/books?lr=&cd=17&id=s5kYAQAAIAAJ&q=SR+Makedonije str. 163., 164.] {{Citat4|''Prvi člen ''Ustave SR Makedonije'' (''Ustav na SRM'', 1974) je SRM definiral kot nacionalno državo makedonskega naroda ter albanske in turške narodnosti v njej. V členih 220 in 222 je bilo zapisano, da ljudje lahko prosto uporabljajo svoj jezik in pisavo za izražanje in razvijanje svoje kulture. …}}</ref> i [[turski jezik|turski]]<ref name="Ada"/> su se također koristili u školskom sistemu, te kulturnih potreba.<ref name="Ada"/> U SR Makedoniji se u školskom sistemu podučavao i [[srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski]]. U SR Hrvatskoj je do [[1953]]/[[1954]]. zvaničan jezik u školskom sistemu bio hrvatski, poslije hrvatskosrpski, a od [[1972]]. hrvatski ili srpski. Od [[9. novembar|9. novembra]] [[1990]]. zvaničan jezik je hrvatski. U ostaloj društvenoj praksi hrvatski kao zvaničan naziv službenog jezika SRH ostaje do Ustava SFRJ iz [[1963]].<ref name="4J"/> U Ustavu SR Hrvatske kao zvaničan naziv jezika od [[1972]]. se pojavljuje hrvatski književni jezik koji se zvao i hrvatski ili srpski. Srpskohrvatski se zvanično koristio od Ustava SFRJ iz [[1963]]. do Ustava SFRJ [[1974]]. u vojnim jedinicama JNA koje su bile stacionirane u SR Hrvatskoj i kod onog dijela stanovništva koje je preferiralo zvaničan jezik SR Srbije. U ostalim oblastima života primjena srpskohrvatskog zvanično prestaje amandmanom na Ustav SR Hrvatske [[1972]]. Tako Ustav SR BiH navodi kao jezik ''srpskohrvatski odnosno hrvatskosrpski jezik ijekavskog izgovora.<ref name="Geršković">Geršković, Leon; Đokić, Aleksandar; Ivanović, Branislav; Marković, Mileta; Misajlovski, Vasko; Šinkovec, Borut; Petković, Svetomir; Milinić, Obrad; Stanojević, Novak; Kršul, Ivan. ''Ustavi i ustavni zakoni : tekstovi Ustava i ustavnih zakona : osnovne karakteristike novog ustavnog sistema'' (Informatorovi priručnici), knj. 1. i 2., Informator, Zagreb, 1974., [http://books.google.com/books?id=4wgNAQAAIAAJ&q=ijekavskog str. 70.,] {{COBISS.BH|3400193}}</ref> == Kultura == {{Glavni|Kultura u Jugoslaviji}} Razvoj kulture u SFRJ okarakterisan je političkim razvojem zemlje. Nakon završetka Drugog svjetskog rata, kulturni temelji zasnovani su na [[Socrealizam|socrealizmu]] i većina stvaralaca u književnosti, slikarstvu, muzici i drugim kulturnim ograncima stvara djela tematski povezana sa zbivanjima iz Narodnooslobodilačke borbe, kiparstvo i slikarstvo se oslanja na ratne motive, dok su literarna djela u skladu sa istim temama. Poznatiji autori iz tog vremena su [[Vladimir Nazor]], [[Božidar Jakac]], [[Prežihov Voranc]], [[Branko Ćopić]], [[Dobrica Ćosić]], [[Vladimir Desnica]], [[Oskar Davičo]], [[Vasko Popa]], [[Skender Kulenović]]. Osim njih, glavni kulturni stvaraoci ostaju i dalje [[Ivo Andrić]] i [[Miroslav Krleža]], koji nastavljaju sa svojim stilskim radom i u SFRJ. Djela većina autora naslanja se na sovjetsku tradiciju i političku obojenost kulture. Važan uticaj na kulturu imalo je Ministarstvo za kulturu SFRJ, koje je zapravo predstavljalo organ cenzure sa pravom odluke o zabrani kulturnih djela. Raskidom sa SSSR u vrijeme Rezolucije informbiroa, dolazi do otvaranja jugoslavenske kulture u drugim pravcima. Liberalizacijom društva dolazi do praktičke kulturne slobode izražavanja, a s vremena na vrijeme, pod uticajem partijskih struktura ([[KPJ]] i [[SUBNOR]]) dolazi do zabrane knjiga, filmova te zatvaranja politički nepodobnih stvaralaca. === Akademije nauka i umjetnosti === Nakon završetka Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji su postojale tri akademije nauka i umjetnosti: [[Srpska akademija nauka i umetnosti]] (SANU) sa sjedištem u Beogradu, [[Jugoslavenska akademija znanosti i umjenosti]] (JAZU) u Zagrebu i [[Slovenska akademija znanosti in umetnosti]] (SAZU). U Sarajevu se 22. juna 1966. godine osniva [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANU BiH), a njen prvi predsjednik je postao [[Vaso Butozan]]. Sljedeće godine 22. februara u Skoplju osniva se [[Makedonska akademija nauka i umjetnosti]] sa predsjednikom [[Blažo Koneski|Blažom Koneskijem]]. Posebnim republičkim zakonom u SR Crnoj Gori je 10. marta 1976. godine osnovana [[Crnogorska akademija nauka i umjetnosti]], sa prvim predsjednikom [[Branko Pavičević|Brankom Pavičevićem]]. [[Akademija nauka i umjetnosti Kosova]] osnovana je 18. aprila 1978, a [[Vojvođanska akademija nauka i umetnosti]] osnovana je 14. decembra 1979. i za predsjednika je izabran [[Bogoljub Stanović]].<ref name="Bajec" /> === Književnost === {{Glavni|Književnost u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Stevan Kragujevic, Ivo Andric u svom domu 2.JPG|thumb|desno|200px|Ivo Andrić, jedini jugoslavenski književnik dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost.]]]] U decembru 1944. godine u Begradu je osnovano [[Državno-izdavačko preduzeće Prosveta]], koje je prvo objavilo Andrićevu ''[[Na Drini ćuprija|Na Drini ćupriju]]''. Uskoro se obnovio [[Nolit]], pod imenom ''Novo pokolenje'', te izdavačko preduzeće [[Kultura (firma)|Kultura]]. U Novom Sadu rad obnavlja [[Matica Srpska]], u Sarajevu izlaze prve knjige novoosnovanog izdavača [[Svjetlost (firma)|Svjetlost]] u Zagrebu [[Naprijed]] i [[Zakladni zavod Hrvatske]], u Ljubljani [[Državna založba Slovenije]] i [[Cankarjeva založba]], u Skoplju [[Kočo Racin (firma)|Kočo Racin]], na Cetinju [[Narodna knjiga]]. Tako je 1950. godine broj objavljenih naslova bio 4.371. a ukupan tiraž 29.768.321.<ref name="Bajec" /> Od 17-19. novembra 1946. godine održan je u Beogradu [[Prvi kongres Saveza književnika Jugoslavije|Prvi kongres]] [[Savez književnika Jugoslavije|Saveza književnika Jugoslavije]], gdje je je za predsjednika izabran [[Ivo Andrić]], a za potpredsjednike: [[Oton Župančić]], [[Miroslav Krleža]], [[Isidora Sekulić]], [[Radoslav Zogović]], [[Isak Samokovlija]] i [[Blažo Koneski]].<ref name="Bajec" /> Najznačajniji jugoslavenski pisac bio je [[Ivo Andrić]], koji se nakon povratka iz [[Treći rajh|nacističke Njemačke]] sa mjesta jugoslavenskog ambasadora, dobrovoljno povlači u izolaciju i stvara svoja najbolja djela: ''[[Na Drini ćuprija]]'', ''[[Gospođica]]'', ''[[Travnička hronika]]'' i druga djela. Mada se pridružuje Komunističkoj partiji, njegova djela ostaju historijski vezana uglavnom na zbivanja u Bosni i Hercegovini i djelomično Srbiji. Drugi značajniji pisac bio je hrvatski književnik [[Miroslav Krleža]], koji se također politički angažira, ali mu djela ostaju tematski na ranijim radovima historije hrvatskog društva i događanjima za vrijeme Prvog svjetskog rata. Najobjavljeniji autor postao je ubrzo bosanskohercegovački književnik [[Branko Ćopić]], koji osim knjiga za djecu i omladinu stvara i kritičke romane o dešavanjima u SFRJ: ''[[Osma ofanziva]]'' i ''[[Prolom]]'', djela koji govore o ratnim i poratnim godinama, te sukobima nastalim političkim podjelama u društvu. Nakon povratka iz egzila [[Miloš Crnjanski]] nastavlja svoje poetsko djelo, a šezdesetih se godina profilira srbijanski književnik [[Dobrica Ćosić]], učesnik NOB-a i bliski suradnik Josipa Broza, stvarajući djela o ratu, te raskolu srpskog stanovništva za vrijeme rata. U kasnijim djelima, polako se odmiče od političke linije, te postaje disident, koji u svojim djelima kritizira razvoj jednopartijskog sistema. Značajniji pisci tog vremena su: [[Izet Sarajlić]], [[Borislav Pekić]], [[Aleksandar Tišma]], [[Vladan Desnica]], [[Skender Kulenović]], [[Meša Selimović]], [[Miodrag Bulatović]], [[Ranko Marinković]], [[Slavko Goldstein]], [[Ivan Aralica]], [[Zvonimir Balog]], [[Vjenceslav Novak]], [[Ahmet Hromadžić]], [[Goran Tribuson]], [[Slavenka Drakulić]], [[Desanka Maksimović]], [[Miroslav Antić]], [[Oskar Davičo]], [[Danilo Kiš]], [[Dževad Karahasan]], [[Miljenko Jergović]], [[Isak Samokovlija]], [[Abdulah Sidran]], [[Matija Bećković]], [[Tone Seliškar]], [[Edvard Kocbek]], [[Momčilo Kapor]], [[Prežihov Voranc]]. Tokom 1961. godine u [[Struga|Strugi]] započinje međunarodna pjesnička manifestacija [[Struške večeri poezije]], a od tada se dodjeljivala nagrada [[Zlatni vijenac Struških večeri poezije]].<ref name="Bajec" /> === Slikarstvo === {{Glavni|Slikarstvo u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Ivan Generalic.jpg|180px|mini|desno|Ivan Generalić, jugoslavenski i hrvatski slikar naive]] U prvim godinama nakon kraja rata od likovnih se umjetnika tražilo da budu aktivni činilac društveno-političke borbe za ostvarivanje socijalizma, što je dovelo do reorganizacije umjetničkog života i osnivanja republičkih udruženja likovnih umjetnika. Tako je u Beogradu krajem 1944. godine obnovljeno [[Udruženje likovnih umetnika Srbije]] (ULUS), sljedeće godine u Zagrebu [[Udruženje likovnih umjetnika Hrvatske]] (ULUH), [[Društvo slovenskih upodabljajočih umetnikov]] (DSUU) u Skoplju [[Društvo likovnih umjetnika Makedonije]] ({{jez-mk|Друштво на ликовните уметници на Македонија}}) (DLUM) i u Sarajevu [[Udruženje likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine]] (ULUBiH), dok je u [[Cetinje|Cetinju]] [[Udruženje likovnih umjetnika Crne Gore]] (ULUCG), osnovano 1946. Jedinstveni koordinacijski organ umjetničkih udruženja [[Savez likovnih umjetnika Jugoslavije]] (SLUJ), osnovan je u Zagrebu 1947. godine, a pva izložba SLUJ-a održana je u Ljubljani 1949. godine.<ref name="Bajec"/> Nakon poratnog razboblja jugoslavenski slikari se polako odmiču od standarda socrealizma, te se u većim centrima stvaraju umjetničke kolonije sa slikarima različitih stilskih opredjeljenja. U SR Hrvatskoj se razvija tzv. [[Naiva|naivno slikarstvo]] sa predstavnicima [[Ivan Generalić|Ivanom]] i [[Josip Generalić|Josipom Generalićem]], [[Ivan Rabuzin|Ivanom Rabuzinom]], [[Franjo Mraz|Franjom Mrazom]], [[Ivan Lacković Croata|Ivanom Lackovićem]] koji u svojim djelima na specifičan način, uglavnom jarkim bojama i neproporcionalošću perspektive i likova naglašavaju život na selu. U [[Novi Sad|Novom Sadu]] u [[Petrovaradinska tvrđava|Petrovaradinskoj tvrđavi]] osniva se slikarska kolonija sa slikarima [[Jovan Bikicki|Jovanom Bikickijem]], grafičarima [[Ankica Oprešnik|Ankicom Oprešnik]], [[Milan Kerac|Milanom Kercom]] i [[Boško Petrović|Boškom Petrović]]. Pored postojećih obrazovnih institucija: [[Fakultet likovnih umetnosti Univerziteta umetnosti u Beogradu|Akademije likovnih umjetnosti u Beogradu]] i [[Akademija likovnih umjetnosti u Zagrebu|Akademije likovnih umjetnosti u Zagrebu]] otvaraju se [[Akademija za likovno umetnost in oblikovanje v Ljubljani]] 1945., [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu]] 1972. godine, [[Akademija likovnih umjetnosti u Skoplju]], [[Fakultet likovnih umjetnosti na Cetinju]] 1988. Poznatiji [[Spisak jugoslavenskih slikara|jugoslavenski slikari]] bili su: grafičar [[Safet Zec]], [[Karlo Afan de Rivera]], [[Vojo Dimitrijević]], [[Lazar Drljača]], [[Dževad Hozo]], [[Momčilo Kapor]], [[Radovan Kragulj]], [[Fuad Kasumović (slikar)|Fuad Kasumović]], [[Bekir Misirlić]], [[Ismet Mujezinović]], [[Salim Obralić]], [[Ljubomir Perčinlić]], [[Ivo Šeremet]], [[Albert Alcalay]], [[Augusto Černigoj]], [[Eva Fischer]], [[Sava Sekulić]], [[Milena Usenik]]. === Muzika === {{Glavni|Muzika u Jugoslaviji}} Kao i u svim kulturnim poljima, muzika se nakon završetka Drugog svjetskog rata razvija u revolucionarnom, partizanskom pravcu. Većina djela su posvećena revolucionarnim tekovinama ili se na osnovu narodnih pjesama stvaraju prigodne stilski dorađene pjesme, u kojima se opjeva borba partizana, komunistička partija i predsjednik Jugoslavije. Stilski, muzika tog perioda može se podijeliti na: narodnu, starogradsku, pop, rock i klasičnu muziku, s tim da se takozvana revolucionarna muzika prožima svim tim stilovima. ==== Narodna muzika ==== {{Glavni|Narodna muzika u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji}} [[Datoteka:Tanec folk ensemble Macedonia 1.jpg|thumb|desno|300px|A traditional oro in the Republic of Macedonia|Narodno kolo (oro) iz Makedonije.]] Muzički stilovi narodne muzike su oblikovani etnološkom raznolikošću Jugoslavije, doprinoseći kulturnom bogatstvu te zemlje. U Crnoj Gori, dijelovima Srbije i Hercegovini najznačajniji oblici izražavanja u narodnoj muzici su [[guslar]]i i [[ganga]]. U Bosni i Hercegovini najpopularnija je [[sevdalinka]], a najpoznatiji predstavnici ove vrste narodne muzike bili su: [[Safet Isović]], [[Zaim Imamović]], [[Beba Selimović]], [[Zehra Deović]], [[Nedžad Salković]], [[Emina Zečaj]] i drugi. Sevdalinka je bila popularna u skoro svim jugoslavenskim republikama, a posebno u Srbiji. Neki od najznačajnijih pjevača i svirača koji su došli iz Srbije u Sarajevo i tamo napravili uspješne muzičke karijere su [[Nada Mamula]], te braća [[Jovica Petković]] i [[Ratomir Petković]] i drugi. U Slavoniji i Vojvodini su najpopularniji [[Bećarac|bećarci]] i bunjevačka muzika predstavljeni izvedbama [[Zvonko Bogdan|Zvonka Bogdana]] uz pratnju orkestra [[Janika Balaž|Janike Balaža]], te [[Vera Svoboda]], [[Kićo Slabinac]] i drugi. U Srbiji i BiH veoma su popularna razna [[Kolo|kola]] kao i u Makedoniji (oro), koje su najbolje izvodili [[Ismet Alajbegović Šerbo]], te nekadašnja "prva harmonika Jugoslavije" [[Radojka Živković]], [[Ljubiša Pavković]] i drugi. Slovenija je poznata po [[polka]]ma koje je najbolje popularisao [[Slavko Avsenik]], vjerovatno najuspješniji jugoslavenski muzičar i predstavnik na međunarodnom nivou. Slovenija je također poznata po valcerima i popevkama, a u [[Hrvatsko zagorje|Hrvatskom zagorju]] i [[Međimurje|Međimurju]] popularne su kajkavske popevke. Srbija je poznata po dobrim pjevačima narodne muzike poput: [[Milorad Todorović]], [[Predrag Gojković Cune|Predrag Gojković]], [[Šaban Šaulić]], [[Predrag Živković Tozovac]], [[Miroslav Ilić]], [[Lepa Lukić]], [[Toma Zdravković]] i drugi. Iz Srbije dolazi i [[Šaban Bajramović]] najznačajniji izvođač romske muzike, kao i Esma Redžepova i [[Muharem Serbezovski]] iz Makedonije. Makedonija je poznata po bogatoj narodnoj muzici prepoznatljivoj po lijepim melodijama, nepravilnim ritmovima i visokoj virtuoznosti prilikom izvođenja narodnih igara poput: lesnoto (u 7/8 ritmu), oro, čoček. Najznačajniji pjevači i instrumentalisti iz Makedonije su: [[Esma Redžepova]], [[Aleksandar Sarievski]], [[Kočani Orkestar]], [[Jonče Hristovski]], [[Dobri Stavrevski]] te duet [[Selimova-Želčeski (duet)|Selimova-Želčeski]] i mnogi drugi. Makedonski plesni ansambl [[Tanec (plesni ansambl)|Tanec]] je najbolji predstavnik ove vrste muzike i plesa iz vremena SFRJ, a održali su više od 3500 nastupa širom Jugoslavije i svijeta. Narodna muzika je zastupljena i u horskim sastavima, kao i u dalmatinskim klapama. Poznatiji horovi su bili [[Ladarice (vokalni ansambl)|Ladarice]], koje su osnovali braća [[Zlatko Potočnik|Zlatko]] i [[Božo Potočnik]], te [[Klapa Trogir]], a poznatiji muzičar klapskog pjevanja bio je [[Igor Brešan]]. Stilski iskorak u narodnoj muzici bila je tzv. stagoradska muzika, a najpoznatije mjesto za izvođenje ove vrste narodne muzike je beogradska [[Skadarlija]]. ==== Pop i rock muzika ==== {{Glavni|Pop i rock muzika u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji}} Pod utjecajem pop i rock muzike koja je dolazila iz SAD-a i Zapadne Evrope tokom kasnih 1940-ih, 1950-ih i 1960-ih, u Jugoslaviji se ubrzo pojavljuju pjevači i muzičke grupe koje su u početku oponašale novi muzički stil. Uz promjene u muzici slijedile su promjene u odijevanju, frizurama i ponašanju. Prvi značajni pjevač [[Pop-muzika|pop muzike]] u Jugoslaviji bio je [[Ivo Robić]], koji je ostvario značajne uspjehe i u inostranstvu. Zahvaljujući njemu koji je uvjerio svog muzičkog agenta [[Bert Kaempfert|Berta Kaempferta]] britanska rock grupa [[The Beatles]] je dobila prvu šansu da u [[Hamburg]]u svira na prvoj ploči tada popularnog [[Tony Sheridan]]a. Krajem 1950-ih slijedio je [[Đorđe Marjanović]] koji je nakon svojih koncertnih nastupa postao prva prava jugoslavenska zvijezda u pop muzici. Bio je popularan i u [[SSSR]]-u, gdje je bio nagrađen [[Komsomol]] nagradom ''Ruskog saveza komunističke omladine'' zbog "jačanja prijateljskih veza između sovjetske i jugoslavenske omladine." Od pop pjevačica najuspješnije su bile [[Lola Novaković]], [[Tereza Kesovija]], a malo kasnije i [[Josipa Lisac]]. Jugoslavenska rokenrol scena počela je da se pojavljuje 1950-ih pod utjecajem klasičnih rokenrol i rockabilly izvođača kao što su: [[Elvis Presley]], [[Chuck Berry]], [[Bill Haley]], [[Carl Perkins]], [[Buddy Holly]] i drugih. Mnogi mladi ljudi počeli su da sviraju ovu novu "električnu muziku", kako su je nazvali, nazivajući sebe "električari." Među prvima koji su se istakli bili su gitarista [[Mile Lojpur]] iz Beograda (rođen u [[Zrenjanin]]u 1930. godine), te [[Karlo Metikoš]] iz Zagreba, koji je nakon preseljenja u [[Pariz]] započeo međunarodnu karijeru pod pseudonimom Matt Collins. Nakon ovih prvih početnih godina razvoja jugoslavenske pop i rock muzike pod velikim utjecajem zapadne muzike, dolazi do pojave drugog talasa pop i rock muzičkih grupa i solista koji stvaraju muziku uključujući narodne melodije iz Jugoslavije. Najbolji primjeri su: Bijelo dugme sa njihovim "pastirskim rockom", [[YU grupa]] sa pjesmama ''Kosovski božuri'', ''Sama'' i druge, [[Smak]] sa pjesmama ''Biska 2'', ''Ulazak u harem'', ''Zajdi zajdi'', zatim grupa [[Leb i sol]] sa njihovim obradama makedonske narodne muzike u rock i jazz-rock maniru. Najpoznatiji pop-rock muzičari i grupe iz drugog talasa sa početka 1970-ih su bile: [[Korni grupa]], YU grupa, [[Time (grupa)|Time]], [[Indexi]], [[Smak]], [[Atomsko sklonište]] i [[Bijelo dugme]]. Od početka druge polovine 1970-ih najistaknutiji su bili: [[Buldožer (grupa)|Buldožer]] kao jedinstveni jugoslavenski odgovor na muziku [[Frank Zappa|Franka Zappa-e]], [[Riblja čorba]], [[Parni valjak]], te [[September (grupa)|September]] sa svojim jazz-rock pristupom ovoj vrsti muzike. Početkom 1980-ih slijedili su: [[Merlin (grupa)|Merlin]], [[Prljavo kazalište]], [[Azra (grupa)|Azra]], [[Crvena jabuka]], [[Divlje jagode]], [[EKV]], [[Zabranjeno pušenje]], [[Đorđe Balašević]], [[Plavi orkestar]] i drugi. Stilski iskorak je bila pojava sarajevskog kulturnog pokreta [[Novi primitivizam]] predvođen [[Elvis J. Kurtović|Elvisom J. Kurtovićem]] i drugima. ====Klasična muzika ==== {{Glavni|Klasična muzika u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji}} Nakon završetka Drugog svjetskog rata na području Jugoslavije, najjača središta klasične muzike bila su u Zagrebu, Begradu, Ljubljani i u Sarajevu. U Beogradu je nakon rata dirigent [[Oskar Danon]] odmah obnovio aktivnosti operske kuće koja je bila smještena u [[Narodno Pozorište u Beogradu|Narodnom Pozorištu]]. U početku se posebna pažnja posvećivala izvođenju djela jugoslavenskih operskih kompozitora. Zlatni period beogradske opere zabilježio je značajan razvoj i međunarodnu afirmaciju ove operske kuće. Počev od 1954. godine sa veoma uspješnom izvedbom [[Opera (muzika)|opere]] [[Boris Godunov (opera)|Borisa Godunova]] [[Modest Mussorgski|Modesta Mussorgskog]] u [[Šicarska|Švicarskoj]] u sklopu koncertnog ciklusa "''Clubhouse''" i gramofonskih snimaka sedam velikih ruskih opera za diskografsku kuću [[Decca]]. Jedan dio snimanja obavljen je i u Zagrebu. Vrhunac ovog "zlatnog perioda" bila je izuzetna izvedba opere ''Mazepa'' [[Petar Iljič Čajkovski|Petra Iljiča Čajkovskog]] na sceni pozorišta ''Theater das Westerns'' u [[Zapadni Berlin|Zapadnom Berlinu]]. Ova operna kuća je privukla mnoge talentovane muzičare, među kojima se posebno ističu [[Sándor Szabó]], [[Bahrija Nuri Hadžić]]. U Hrvatskoj sa njenim najstarijim filharmonijskim orkestrom na prostorima Jugoslavije ([[Zagrebačka filharmonija]]) također se odvijala bogata aktivnost na polju klasične muzike. U Bosni i Hercegovini glavni nosioci aktivnosti u klasičnoj muzici bili su [[Sarajevska opera]], [[Sarajevska filharmonija]] i [[Sarajevski balet]]. Bili su popunjeni dijelom domaćim muzičarima i pjevačima, ali većim dijelom sa solistima iz drugih centara, naročito iz Osijeka, Zagreba i Beograda. Značajniji kompozitori klasične muzike bili su: [[Antun Dobronić]], [[Petar Konjović]], [[Stevan Hristić]], [[Jakov Gotovac]], [[Josip Štolcer-Slavenski]], [[Mihovil Logar]], [[Dragutin Čolić]], [[Milan Ristić]], [[Ljubica Marić]], [[Vojislav Vučković]] [[Stanojlo Rajičić]] i [[Lorenc Antoni]]. === Pozorište === U [[Narodno pozorište u Beogradu|Narodnom pozorištu u Beogradu]], 22. decembra 1944. godine održana je prva predstava u oslobođenom Beogradu. Predstavu [[Najezda (drama)|"Najezda"]], sovjetskog pisca [[Leonid Leonov|Leonida Leonova]] je režirao član [[Kazalište narodnog oslobođenja|Kazališta narodnog oslobođenja]] zagrebački glumac [[Vjekoslav Afrić]], a nastupali su glumci i članovi Kazališta: [[Nikola Popović (glumac)|Nikola Popović]], [[Ljubiša Jovanović (glumac)|Ljubiša Jovanović]], [[Joža Rutić]], [[Salko Repak]], [[Branislav Borozan]], [[Junus Međedović]] i glumica Narodnog pozorišta u Beogradu [[Mara Taborska]]. Sljedeće godine postavljene su predstave [[Mati (drama)|"Mati"]], [[Karel Čapek|Karela Čapeka]] i [[Narodni poslanik (drama)|"Narodni poslanik"]] [[Branislav Nušić|Branislava Nušića]].<ref name="Bajec">''Jugoslavija 1941-1981.'' [[Milan Bajec]] i grupa autora, Export pres, Beograd</ref> U Skoplju je 3. aprila 1945. godine otvoreno [[Makedonsko narodno pozorište]] sa predstavom [["Platon Krečet"]], sovjetskog pisca [[Aleksandar Kornejčuk|Aleksandra Kornejčuka]], a dramu je režirao [[Dimitar Kjostarov]], naslovnu ulogu igrao je [[Ilija Milčin]], te [[Krum Stojanov]] i [[Petre Prličko]].<ref name="Bajec"/> {{sekcija}} === Film === {{Glavni|Spisak jugoslavenskih filmova|Film u Jugoslaviji}} Jugoslavenski film nakon završetka Drugog svjetskog rata karakteriše tematsko bavljenje ratom i ratnim događanjima, sa težištem na borbu partizanskih jedinica. Kinematografija je bila u državnom vlastištvu, te su sve producentske kuće u početku stvarale filmove o partizanskim borcima, velikim bitkama ili filmovima, koji su propagirali socijalističko uređenje. Vremenom i liberalizacijom društva, teme se mijenjaju, te se snimaju filmovi o svakodnevnom životu, a sedamdesetih godina snimaju se i kritički filmovi, koji su pokatkad i zabranjivani za emitovanje. Prva producentska kuća osniva se 1945. godine u Beogradu pod imenom [[Avala film]]. U Zagrebu se 1946. godina osniva [[Jadran film]], preduzeće za produkciju i emitovanje filmova, a ubrzo se stvaraju i [[Triglav film]] u Ljubljani 1946., [[Bosna film]] 1947. u Sarajevu, [[Lovćen film]] na Cetinju 1949. Kasnije se osnivaju i [[Dunav film]], [[Sutjeska film]], [[Neoplanta film]], [[Vardar film]], [[Zeta film]], [[Kosovafilm]]. Stvaraju se i manja poduzeća, koja snimanju kratke i dokumentarne filmove. Prvi dugometražni igrani film jugoslavenske kinematografije poslijeratnog perioda bio je ''[[Slavica (film)|Slavica]],'' u režiji [[Vjekoslav Afrić|Vjekoslava Afrića]] dovršen 29. aprila 1947. godine. [[Jugoslavenska kinoteka]] u Beogradu osnovana je 1949. godine i zamišljena je kao arhiva domaćeg filmskog materijala. Jugoslavija je organizirala nekoliko filmskih festivala ([[FEST]], [[Pulski filmski festival]]), a [[Spisak jugoslavenskih filmova|filmovi snimljeni u Jugoslaviji]] učestvovali su na međunarodnim festivalima, kao i u izboru za nagradu [[Oscar]]. [[Jugoslavenski filmovi kandidati za nagradu Oscar - Najbolji strani film|Jugoslavenski filmovi]] učestvovali su od 1958. godine za dodjelu [[Oscar za najbolji strani film|Oscara u kategoriji za najbolji strani film]] od 1958. godine, a od toga su šest puta bili nominovani za nagradu: ''[[Cesta duga godinu dana]]'' na dodjeli [[31. dodjela "Oscara"|1958.]] godine, ''[[Deveti krug]]'' ([[33. dodjela "Oscara"|1960.]]), [[Tri (film)|Tri]] ([[39. dodjela "Oscara"|1966.]]), ''[[Skupljači perja]]'' ([[40. dodjela "Oscara"|1967.]]), ''[[Bitka na Neretvi (film)|Bitka na Neretvi]]'' ([[42. dodjela "Oscara"|1969.]]), ''[[Otac na službenom putu]]'' ([[58. dodjela "Oscara"|1985.]]). Osim igranog filma, postojala je produkcija [[Animirani film|animiranog filma]], a najpoznatija stvaralačka grupa bila je [[Zagrebačka škola crtanog filma]], iz čije je produkcije film ''[[Surogat (film)|Surogat]]'' [[Dušan Vukotić|Dušana Vukotića]] iz 1962., jedini jugoslavenski film koji je dobio [[Oscar za najbolji kratkometražni animirani film|Oscara za najbolji kratkometražni animirani film]]. Značajniji [[Spisak jugoslavenskih režisera|jugoslavenski režiseri]] bili su: [[Ante Babaja]], [[Branko Bauer]], [[Veljko Bulajić]], [[Kiril Cenevski]], [[František Čáp]], [[Bahrudin Čengić]], [[Mladomir Puriša Đorđević]], [[Radivoje Đukić]], [[Obrad Gluščević]], [[Krešo Golik]], [[Petar Gligorovski]], [[Rajko Grlić]], [[Fadil Hadžić]], [[Fedor Hanžeković]], [[Srđan Karanović]], [[Hajrudin Krvavac]], [[Sulejman Kupusović]], [[Emir Kusturica]], [[Goran Marković (režiser)|Goran Marković]], [[Dušan Makavejev]], [[Vatroslav Mimica]], [[Žika Mitrović]], [[Krsto Papić]], [[Goran Paskaljević]], [[Živojin Pavlović]], [[Ante Peterlić]], [[Ljubiša Ristić]], [[Branko Schmidt]], [[Zdravko Šotra]], [[France Štiglic]], [[Antun Vrdoljak]], [[Lordan Zafranović]], [[Želimir Žilnik]]. Poznatiji glumci bili su: [[Danilo Stojković]], [[Ljuba Tadić]], [[Bekim Fehmiu]], [[Fabijan Šovagović]], [[Mustafa Nadarević]], [[Bata Živojinović]], [[Boris Dvornik]], [[Ljubiša Samardžić]], [[Dragan Nikolić]] i [[Rade Šerbedžija]]; glumice: [[Milena Dravić]], [[Neda Arnerić]], [[Mira Furlan]] i [[Ena Begović]]. Na [[Kanski filmski festival|Kanskom filmskom festivalu]] film režisera [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]] ''[[Otac na službenom putu]]'' dobio je [[Zlatna palma|Zlatnu palmu]] za najbolji film [[Kanski filmski festival 1985|1985.]] godine, što je najveća filmska nagrada koju je dobio jedan jugoslavenski igrani film. === Mediji === [[Datoteka:Politika 30 jun 1948.JPG|140px|mini|desno|Naslovna stranica dnevnih novina Politika iz 1948. godine]] Novinska i medijska agencija [[Tanjug]] osnovana je 5. novembra 1943. godine u Jajcu. Od 1960-ih godina sjedište Tanjuga bilo je u Beogradu u [[Zgrada Tanjuga|Zgradi Tanjuga]]. Na svom vrhuncu imala je 48 dopisnika i vrijedila je po vlastitim izvorima za deset najvećih informacijskih agencija i najveća među državama [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]]<ref name="Tanjug">{{Cite web |url=http://www.tanjug.rs/o_tanjugu.asp |title=O Tanjugu |access-date=9. 12. 2020 |archive-date=29. 10. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029042937/http://www.tanjug.rs/o_tanjugu.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> ==== Radio ==== [[Jugoslavenska radiotelevizija]] obuhvatala je i sve radio-stanice u Jugoslaviji. Sve radio stanice su bile u državnom (društvenom vlasništvu), te nisu postojale privatne radio-stanice. Prva radio-stanica nakon završetka rata je bila radio-stanica u Dubrovniku, koja se oglasila 18. oktobra 1944, a Beogradska radio-stanica emitovala je prvi redovni program 10. novembra 1944, Radio Cetinje 27. novembra, Radio Skoplje 28. decembra, Sarajevska radio-stanica počinje sa emitovanjem 11. aprila 1945, a Radio Ljubljana 9. maja 1945. godine. U 1947. godini zabilježeno je 13 radio-stanica sa 40.829 sati emitovanja, a 1949. godine broj je porastao na 16 sa 51.394 sati.<ref name="Bajec" /> ==== Televizija ==== {{Glavni|Jugoslavenska radiotelevizija}} [[Jugoslavenska radiotelevizija]] (JRT) bio je sistem osam javnih nacionalnih radiotelevizijskih kuća do početka [[1990te|1990-ih]] godina. Činilo ga je šest republičkih i dva pokrajinska RTV centra: [[Radiotelevizija Sarajevo]] (RTVSa), [[Radiotelevizija Ljubljana]] (RTLJ), [[Radiotelevizija Zagreb]] (RTZ), [[Radiotelevizija Beograd]] (RTB), [[Radiotelevizija Skopje]] (RTSk), [[Radiotelevizija Titograd]] (RTT), te [[Radiotelevizija Novi Sad]] (RTNS) i [[Radiotelevizija Priština]] (RTP). Jugoslavenska radiotelevizija bila je članica [[Evropska radiodifuzijska unija|Evropske radiodifuzijske unije]] od 1950. godine. Prva televizijska stanica (RTZ) je osnovana 15. maja 1956. godine u Zagrebu. U početku je svaka republička televizija imala jedan program, a kasnije su osnivani drugi i treći programi. Osim informartivnog programa, televizijske kuće producirali su i televizijske serije, filmove, te su učestvovale u organizaciji muzičkih festivala. Poznatije [[Spisak jugoslavenskih tv-serija|tv-serije]] bile su: ''[[Bolji život]], [[Građani sela Luga]], [[Gruntovčani]], [[Kamiondžije]], [[Kože (tv-serija)|Kože]], [[Naše malo misto]], [[Otpisani]], [[Pozorište u kući]], [[Smogovci]], [[Valter brani Sarajevo]], [[Velo misto]], [[Više od igre]], [[Vruć vetar]].'' Službeni jezici televizijskih stanica su bili jezici republike i pokrajina, a postojale su i emisije na jezicima narodnosti. U Jugoslaviji je postojala obaveza plaćanja [[TV pretplata|televizijske pretplate]]. Nakon raspada Jugoslavije, ovih 8 TV centara postali su nacionalne televizije zemalja nasljednica. ==== Novine ==== {{Tiraži dnevnih listova u Jugoslaviji 1947-49.}} Tokom 1945. godine izlazi 13 dnevnih listova sa prosječnim tiražom od 672.000 primjeraka. Najčitaniji dnevni list tih godina je bila ''[[Borba (novine)|Borba]]'', koja je isprva bila glasilo [[KPJ]].<ref name="Bajec" /> Dnevne novine većeg tiraža, izlazile su u glavnim gradovima saveznih republika. Kao glasilo [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije|Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije]] (SSRNJ) bila su dnevne novine ''[[Borba (novine)|Borba]]''. Ranih pedesetih i šezdesetih godina prošlog vijeka, bile su najtiražnije jugoslavenske novine. Beogradska ''[[Politika (novine)|Politika]]'', bile su najstarije dnevne novine, koje su nakon Drugog svjetsko rata 1945. godine ponovo počele izlaziti. U isto vrijeme u Zagrebu se osniva ''[[Vjesnik]]'', u Sarajevu ''[[Oslobođenje]]'', u Ljubljani ''[[Delo]]'', ''[[Ljudska Pravica]]'' i ''[[Sloveski Poročevalec]]'', Splitu ''[[Slobodna Dalmacija]]'', u Skoplju ''[[Nova Makedonija]]'', u Podgorici ''[[Pobjeda (Podgorica)|Pobjeda]]'' u Prištini ''[[Rilindja]]'' na albanskom jeziku. Osim ovih glasila uskoro izlaze i novine lokalnog značaja: mariborski ''[[Večer (Maribor)|Večer]]'', riječki ''[[Novi list]]'', ''[[Glas Slavonije]]'', ljubljanski ''[[Dnevnik (Ljubljana)|Dnevnik]], novosadski ''[[Dnevnik (Novi Sad)|Dnevnik'']] i skopski ''[[Dnevnik (Skopje)|Dnevnik]]''. Postojale su i novine na jezicima nacionalnih manjina: [[La voce del Popolo]], na italijanskom jeziku pokrenute 27. oktobra 1944. na Sušaku, te [[Szabad Vajdasag]], na mađarskom, pokrenute u Novom Sadu. Tako je 1950. godine izlazilo 357 listova, sa prosječnim tiražom po broju od 5.889.666 primjeraka, a štampan je i 381 časopis.<ref name="Bajec" /> Pored zvaničnih glasila štampala su se i tabloidna izdanja većeg tiraža: beogradske ''[[Večernje novosti]]'', zagrebački ''[[Večernji list]]'', sarajevske ''[[Večernje novine]]''. Sportske dnevne novine [[Sport (novine)|Sport]] (Beograd), i zagrebačke [[Sportske novosti]] izlazile su svakim danom osim nedjelje. U Beogradu je izlazio satirički časopis [[Jež novine)|Jež]]. ==== Časopisi ==== Kulturni i književni časopisi izlazili su uglavnom jednom ili dva puta mjesečno: ''[[Forum (časopis)|Forum]], [[Gradina (časopis)|Gradina]], [[Književne novine]], [[Književna reč]], [[Književnost (časopis)|Književnost]], [[Letopis Matice srpske]], [[Odjek (časopis)|Odjek]], [[Republika (časopis)|Republika]], [[Život (časopis)|Život]].'' ==== Magazini ==== Usporedo sa dnevnim glasilima SSRN, postojali su omladinski magazini kao glasila republičkih organizacija Saveza socijalističke omladine. Tako je u SR Sloveniji izlazila ''[[Mladina]],'' u SR BiH ''[[Naši Dani]],'' u SR Hrvatskoj ''[[Polet]],'' koji su tematski obrađivali modernu kulturu mladih, rock muziku i poltička kretanja u SFRJ. Slovenska Mladina je prednjačila 80-tih godina prošlog vijeka u političkim akcijama i protestu protiv kulta ličnosti i totalitarizma u političkom sistemu Jugoslavije. Politički magazini bili su ''[[NIN]],'' ''[[Duga (novine)|Duga]]'', ''[[Ilustrovana Politika]]'' zagrebački ''[[Danas]],'' sarajevski ''[[Svijet (novine)|Svijet]],'' te nedjeljno izdanje Slobodne Dalmacije, ''[[Nedjeljna Dalmacija]].'' Od sportskih sedmičnika najpopularniji je bio beogradski ''[[Tempo (magazin)|Tempo]]''. U izdanju novosadskog izdavača NIP Dnevnik, 1962. godine se pokreće časopis ''[[Ritam (časopis)|Ritam]]'', koji je bio prvi domaći časopis posvećen zabavnoj, džez i pop muzici, a prvi časopis vezan isključivo za rock muziku je bio [''[Džuboks magazin]]'', koji je izašao 3. maja 1966. godine, te ''[[Pop Expres]]'' iz Zagreba. === Filatelija === {{Glavni|Filatelija u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Yugoslavia3+2din1945.jpg|140px|mini|desno|Prva poštanska marka DFJ iz 1944. godine]] [[Datoteka:StampSplit1945Michel18.jpg|140px|mini|desno|Lokalna poštanska marka DFJ iz 1945. godine]] Prva poštanska marka SFRJ tiskana je 14–16. decembra 1944. godine. Riječ je o poštanskoj marki [[Srbija pod njemačkom okupacijom|Srbije pod njemačkom okupacijom]]. Na marki je dodatno utiskan pečat sa [[Grb Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|grbom Jugoslavije]] i imenom zemlje ćirilićnim pismom (Демократска република Југославија) i doplatom +2 u plavoj boji. Marka je crvenoljubičaste boje, sa [[Nominalna vrijednost|nominalnom vrijednošću]] od 3+2 [[Srpski dinar|srpska dinara]], a na njoj je motiv [[Manastir Ljubostinja|manastira Ljubostinja]] kod [[Trstenik]]a. Izašle su dvije marke, a druga je imala nominalnu vrijednost 7+3 dinara. Tiraž prve serije bio je milion primjeraka. Marka je kataloški, po njemačkom katalogu [[Michel]], numerisana brojem 451 I. U januaru 1945. izašla je nova serija od tri slične marke, sa razlikom da je pečat bez mrežasto utiskane pozadine. Marke su vrijedile do 31. januara 1945. godine. Prva dizajnirana marka sa motivom izašla je 1945, a riječ je o seriji od četiri marke sa likom [[Josip Broz|Josipa Broza]] sa nominalnom vrijednostima od 5, 10, 20 i 30 dinara. U to vrijeme korištene su lokalne marke sa raznim pečatima: u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj su korištene marke [[NDH]], u Sloveniji marke [[Treći rajh|Trećeg rajha]] i [[Kraljevina Italija|Italije]], u Vojvodini marke [[Mađarska|Mađarske]], u Crnoj Gori marke [[Crna Gora u Drugom svjetskom ratu|Crne Gore pod italijanskom okupacijom]]. Od 1944-91. tiskano je oko 2.100 različitih poštanskih maraka. Izdavane su i [[porto marke]], doplatne marke i službene marke. {{raščistiti}} == Sport == [[Datoteka:Leon štukelj.jpg|140px|mini|desno|[[Leon Štukelj]], jugoslavenski i slovenski gimnastičar, osvajač najviše medalja na Olimpijskim igrama]] Jugoslavenski sportisti nastupali su u skoro svim većim sportskim takmičenjima. SFRJ je bila članica [[Međunarodni olimpijski komitet|Međunarodnog olimpijskog komiteta]] (MOO) i nastupila je na [[ZOI|Zimskim]] i [[Ljetne olimpijske igre|Ljetnim olimpijskim igrama]] prvi put [[Olimpijske igre 1948.|1948]], a zadnji put na [[Olimpijske igre 1992.|Olimpijadi 1992.]] kada su nastupili kao nezavisni sportisti. Na olimpijadama 1996. godine nastupili su pod imenom SR Jugoslavija. Jugoslavenske reprezentacije takmičile su se i na evropskim i svjetskim prvenstvima u [[nogomet]]u, košarci, rukometu, odbojci i vaterpolu, gdje su ostvarile i najveće uspjehe. U pojedinačnim konkurencijama, značajniji sportovi u kojima su ostvareni dobri rezultati su: [[veslanje]], [[plivanje]], [[gimnastika]], [[hrvanje]], [[boks]], [[džudo]], [[streljaštvo]] [[tenis]] i [[stoni tenis]]. === Olimpijske igre === {{Glavni|Jugoslavija na Olimpijskim igrama}} Jugoslaviju je na [[Olimpijske igre|Olimpijskim igrama]] zastupao [[Jugoslavenski olimpijski komitet]], koji je osnovan 1919. godine u [[Zagreb]]u. SFRJ je postala članica [[MOO]] po automatizmu kao nasljednica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine]]. Nakon raspada SFRJ, osnovano je sedam olimpijskih komiteta zemalja nasljednica. === Atletika === {{Glavni|Atletika u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Ivan Gubijan 2.jpg|140px|mini|desno|[[Ivan Gubijan]], osvajač srebrne medalje na LJOI 1948]] Takmičenja u atletici u Jugoslaviji bili su pod pokroviteljstvom [[Atletskog saveza Jugoslavije]]. Jugoslavenski atletičari nastupali su na [[Evropsko prvenstvo u atletici|Evropskim prvenstvima u atletici]] na otvorenom od [[Evropsko prvenstvo u atletici 1946.|EP 1946.]], što je bio treći nastup na ovim takmičenjima pa do [[Evropsko prvenstvo u atletici 1990.|EP 1990.]] Ukupno je osvojeno 15 medalja od toga 6 zlatnih, 6 srebrnih i 3 bronzane medalje. Jugoslavija je bila dva puta organizator Evropskog prvenstva i to [[Evropsko prvenstvo u atletici 1962.|EP 1962.]] u [[Beograd]]u i [[Evropsko prvenstvo u atletici 1990.|EP 1990.]] u [[Split]]u. Na [[Evropsko dvoransko prvenstvo u atletici|Evropskim dvoranskim prvenstvima]] osvojeno je ukupno 18 medalja (6 zlatnih, 3 srebrne i 9 bronzanih) Atletska reprezentacija Jugoslavije nastupila je na trima [[Svjetsko prvenstvo u atletici|Svjetskim prvenstvima]] počevši od [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1983.|SP 1983.]] pa do [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1991.|SP 1991]], ali nisu uspjeli osvojiti ni jednu medalju. Na [[Atletika na Ljetnim olimpijskim igrama|Ljetnim olimpijskim igrama]] atletičari su prvi put nastupili [[Jugoslavija na Ljetnim olimpijskim igrama 1924.|1924]], a zadnji put [[Jugoslavija na Ljetnim olimpijskim igrama 1988.|1988.]] godine. Ukupno su osvojene dvije srebrne medalje i to [[Ivan Gubijan]] [[Atletika na LJOI 1948|1948.]] godine u [[Atletika na Olimpijskim igrama 1948 - bacanje kladiva (muškarci)|bacanju kladiva]] i [[Franjo Mihalić]] u [[Atletika na Olimpijskim igrama 2016 - maraton (muškarci)|maratonu]] [[Atletika na LJOI 1956.|1956.]] godine. Ostali poznatiji atletičari bili su [[Vera Nikolić]], [[Luciano Sušanj]], [[Dragutin Topić]], [[Nenad Stekić]], [[Dragan Zdravković]], [[Zlatan Saračević]], [[Miloš Srejović]], [[Borut Bilač]], [[Biljana Petrović]], [[Vladimir Milić]], [[Jelica Pavličić]], [[Branko Zorko]], [[Milovan Savić]], [[Ivan Ivančić]], [[Željko Knapić]], [[Slobodan Branković]], [[Brigita Bukovec]], [[Marina Filipović]], [[Sejad Krdžalić]], [[Ismail Mačev]], [[Ivan Mustapić]], [[Snežana Pajkić]], [[Breda Pergar]], [[Dragan Perić]], [[Slobodan Popović]]. === Hrvanje === {{Glavni|Hrvanje u Jugoslaviji}} Najviše medalja na [[Hrvanje na Olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]] osvojili su [[Spisak jugoslavenskih hrvača|jugoslavenski hrvači]]; Ukupno 16, od kojih četiri zlatne, šest srebrnih i šest bronzanih medalja, od [[Hrvanje na Olimpijskim igrama 1960.|LJOI 1960.]] do [[Hrvanje na Olimpijskim igrama 1988.|LJOI 1988.]] Najuspješniji hrvači bili su [[Shaban Tërstena]], sa jednom zlatnom i jednom srebrnom, te [[Branislav Simić]] sa jednom zlatnom i jednom bronzanom medaljom. Ostali osvajači medalja bili su: [[Branislav Martinović]], [[Stevan Horvat]], [[Josip Čorak]], [[Milovan Nenadić]], [[Momir Petković]], [[Ivan Frgić]], [[Vlado Lisjak]], [[Refik Memišević]], [[Jožef Tertei]] i [[Shaban Sejdiu]]. === Nogomet === {{Glavni|Nogomet u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Dragan Džajić.jpg|140px|mini|desno|[[Dragan Džajić]], nogometaš sa najviše nastupa za reprezentaciju SFRJ (85)]] ==== Muškarci ==== [[Jugoslavenska nogometna reprezentacija]] bila je članica međunarodnih nogometnih organzacija [[FIFA]] i [[UEFA]] i nastupala je na [[Nogomet na Olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetskom nogometnog prvenstvu]] i [[Evropsko prvenstvo u nogometu|Evropskom nogometnom prvenstvu]]. Prvi nastup na Svjetskom prvenstvu, reprezentacija Jugoslavije imala je na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1950.|Svjetskom prvenstvu u nogometu 1950.]] u [[Brazil]]u. Ukupno je nastupila na sedam prvenstava ([[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1950.|SP 1950]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1954.|SP 1954]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1958.|SP 1958]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1962.|SP 1962]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1974.|SP 1974]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1982.|SP 1982.]] i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1990.|SP 1990.]]), a na Evropskim prvenstvima ukupno četiri puta ([[Evropsko prvenstvo u nogometu 1960.|EP 1960]], [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1968.|EP 1968]], [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1976.|EP 1976.]] i [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1984.|EP1984.]]) Najbolji plasman na Svjetskom prvenstvo bilo je četvrto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1962.|Svjetskom prvenstvu u nogometu 1962.]] u [[Čile]]u, a na Evropskom prvenstvu drugo mjesto na prvenstvima [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1960.|EP 1960.]] i [[Evropsko prvenstvo u nogometu 1968.|EP 1968]]. Klupska takmičenja održavana su u organizaciji [[Nogometni savez Jugoslavije|Nogometnog saveza Jugoslavije]]. Prvi rang takmičenja bila je Prva nogometna liga Jugoslavije, u čijem se takmičenju odlučivao prvak Jugoslavije. Ukupno je odigrano 47 sezona, a najviše pobjeda u prvenstvu imala je beogradska [[FK Crvena Zvezda]] (19), [[FK Partizan]] (11), [[NK Hajduk]] (7), [[NK Dinamo]] (4), [[FK Vojvodina]] (2), [[FK Sarajevo]] (2) i [[FK Željezničar]] (1). Takmičenja u [[Kup Jugoslavije u nogometu|Kupu Jugoslavije]] održavana su od [[Kup Jugoslavije u nogometu 1946/47.|1947.]] do [[Kup Jugoslavije u nogometu 1991/92.|1992.]] godine. Najviše pobjeda imala je beogradska [[FK Crvena Zvezda]] (12), [[NK Hajduk]] (9), [[NK Dinamo]] (7), [[FK Partizan]] (6), [[OFK Beograd]] (4), [[FK Velež]] (2), [[NK Rijeka]] (2), [[FK Borac Banja Luka]] (1) i [[FK Vardar]] (1). ==== Žene ==== {{Proširiti sekciju}} === Košarka === {{Glavni|Košarka u Jugoslaviji}} ==== Muškarci ==== [[Datoteka:Krešimir Ćosić 1970.jpg|140px|mini|desno|[[Krešimir Ćosić]], jedan od najboljih jugoslavenskih košarkaša]] Košarkaška takmičenja u Jugoslaviji bila su organizovana od strane [[Košarkaški savez Jugoslavije|Košarkaškog saveza Jugoslavije]]. Rezultati [[Košarkaška reprezentacija Jugoslavije|košarkaške reprezentacije Jugoslavije]] su jedni od najboljih na međunarodnim ekipnim takmičenjima u usporedbi sa drugim masovnim sportovima u Jugoslaviji. Na [[Ljetne olimpijske igre|Ljetnim olimpijskim igrama]] ova je reprezentacija nastupila prvi put [[Košarka na Olimpijskim igrama 1960.|LJOI 1960. godine]] u [[Rim]]u, a olimpijski prvaci su postali [[Košarka na Olimpijskim igrama 1980.|LJOI 1980. godine]] u [[Moskva|Moskvi]]. Ukupno su nastupili na 8 završnih olimpijskih turnira. Reprezentacija je prvi put na [[Svjetsko prvenstvo u košarci|Svjetskom prvenstvu u košarci]] nastupila na turniru [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1950.|SP 1950. godine]] u [[Argentina|Argentini]]. Najbolji rezultat reprezentacije su tri prva osvojena mjesta na prvenstvima [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1957.|SP 1957]], [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1974.|SP 1974]] i [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1982.|SP 1982]]. godine. Na [[Evropsko prvenstvo u košarci|Evropskim prvenstvima]] reprezentacija je nastupila na 21 prvenstvu, a prvaci Evrope su postali na prvenstvima [[Evropsko prvenstvo u košarci 1973.|EP 1973]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1975.|EP 1975]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1977.|EP 1977]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1989.|EP 1989]] i [[Evropsko prvenstvo u košarci 1991.|EP 1991]]. godine. U ligaškim takmičenjima, [[Prva liga Jugoslavije u košarci|jugoslavenska košarkaška liga]] je bila među vrhunskim ligama u Evropi i svijetu. Prva sezona košarkaške liga bila je [[Prva liga Jugoslavije u košarci 1945.|PL 1945.]] godine, a zadnja [[Prva liga Jugoslavije u košarci 1992.|PL 1992.]] godine. Liga je brojala od četiri ekipe u nekoliko prvih godina, do najviše 14 klubova. U većini sezona u ligi su se takmičile 12 ekipa. Najviše osvojenih prvenstava imala je [[KK Crvena zvezda]] (12). Osim nje, prvenstva su osvajali još [[KK Olimpija]] (6), [[KK Partizan]] (5), [[OKK Beograd]] (4), [[KK Bosna]] (3), [[KK Cibona]] (2) i po jedanput [[KK Proleter Zrenjanin]], [[KK Radnički Beograd]] i Selekcija [[JNA]]. ==== Žene ==== [[Ženska košarkaška reprezentacija Jugoslavije]] nastupila je na tri [[Ljetne olimpijske igre|olimpijade]]: [[Košarka na Olimpijskim igrama 1980.|LJOI 1980]], [[Košarka na Olimpijskim igrama 1984.|LJOI 1984]] i [[Košarka na Olimpijskim igrama 1988.|LJOI 1988]]. Najbolji rezultat je srebrna medalja na [[Košarka na Olimpijskim igrama 1988.|LJOI 1988]] u [[Seoul]]u. Na [[Svjetsko prvenstvo u košarci za žene|Svjetskom prvenstvu u košarci]] nastupile su pet puta, a prvi put [[Svjetsko prvenstvo u košarci za žene 1959.|SP 1959.]]. Najbolji plasman je srebrna medalja sa [[Svjetsko prvenstvo u košarci za žene 1959.|SP 1990.]]. održanog u [[Malezija|Maleziji]]. Od ukupno 20 nastupa [[Evropsko prvenstvo u košarci za žene|Evropskim prvenstvima]], od [[Evropsko prvenstvo u košarci 1954.|EP 1954]], do [[Evropsko prvenstvo u košarci 1991.|EP 1991]], najbolji rezultat su osvojene četiri srebrne medalje ([[Evropsko prvenstvo u košarci 1968.|EP 1968]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1978.|EP 1978]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1987.|EP 1987]] i [[Evropsko prvenstvo u košarci 1991.|EP 1991]]). [[Prva liga Jugoslavije u košarci|Ženska jugoslavenska košarkaška liga]] organizovana je od [[Prva liga Jugoslavije u košarci za žene 1945.|PL 1945.]] godine. Najviše osvojenih prvenstava imala je [[ŽKK Crvena zvezda]] (25). Osim nje, prvenstva su osvajali još [[ŽKK Radnički Beograd]] (6), [[ŽKK Trešnjevka]], [[ŽKK Partizan Beograd]] i [[ŽKK Jedinstvo Tuzla]] (3), [[ŽKK Voždovac]] i [[ŽKK Vojvodina Novi Sad]] (2) i po jedanput [[ŽKK Bosna Sarajevo]], [[ŽKK Šibenik]] i [[ŽKK Željezničar Sarajevo]]. === Rukomet === {{Glavni|Rukomet u Jugoslaviji}} ==== Muškarci ==== [[Datoteka:AbasArslanagic.jpg|mini|140px|[[Abas Arslanagić]], rukometni golman jugoslavenske reprezentacije]] Takmičenja u [[rukomet]]u organizovao je [[Rukometni savez Jugoslavije]], osnovan 1949. godine. Savez je bio član [[Evropska rukometna federacija|Evropske rukometne federacije]] (EHF) i [[Međunarodni rukometni savez|Međunarodnog rukometnog saveza]] (IHF). [[Jugoslavenska rukometna reprezentacija]] takmičila se na [[Ljetne olimpijske igre|Olimpijskim igrama]], [[Svjetsko prvenstvo u rukometu|Svjetskim]] i [[Evropsko prvenstvo u rukometu|Evropskim rukometnim prvenstvima]]. Prvi nastup na [[Rukomet na Olimpijskim igrama|Olimpijadi]] bio je na [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1972.|LJOI 1972]], kada je reprezentacija osvojila zlatnu medalju. Ukupno je nastupila na sljedeće četiri Olimpijade ([[Rukomet na Olimpijskim igrama 1976.|LJOI 1976]], [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1980.|LJOI 1980]], [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1984.|LJOI 1984]]. i [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1988.|LJOI 1988]]), a [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1984.|LJOI 1984]]. godine po drugi put je osvojila zlatnu medalju. Na [[Svjetsko prvenstvo u rukometu|Svjetskim rukometnim prvenstvima]] reprezentacija je nastupila ukupno 10 puta. Prvi put [[Svjetsko prvenstvo u rukometu 1958.|1958]], a zadnji put [[Svjetsko prvenstvo u rukometu 1990.|SP 1990]]. godine. Najbolji plasman je bilo prvo mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u rukometu 1986.|Svjetskom prvenstvu 1986.]] godine. Klupska takmičenja u rukometu održavana su u organizaciji [[Rukometni savez Jugoslavije|Rukometog saveza Jugoslavije]]. Prvi rang takmičenja bila je [[Prva rukometna liga Jugoslavije]], u čijem se takmičenju odlučivao prvak Jugoslavije. Prvo je prvenstvo odigrano [[Prva rukometna liga Jugoslavije 1953.|PL 1953.]], a najviše pobjeda u prvenstvu imaao je [[bjelovar]]ski [[RK Partizan Bjelovar|RK Partizan]] (9), [[RK Borac Banja Luka]] i [[RK Metaloplastika Šabac]] (7), [[RK Zagreb]] (6), [[RK Medveščak Zagreb]] (4), [[RK Crvena Zvezda Beograd]] (2), a po jednu [[RK Crvenka]], [[RK Željezničar Sarajevo]], [[RK Proleter Zrenjanin]] i [[RK Slovan Ljubljana]], ==== Žene ==== [[Jugoslavenska ženska rukometna reprezentacija]] nastupila je tri puta na [[Rukomet na Olimpijskim igrama|ljetnim olimpijadama]] ([[Rukomet na Olimpijskim igrama 1980.|LJOI 1980]], [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1984.|LJOI 1984]]. i [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1988.|LJOI 1988]]), najbolji rezultat je zlatna medalja na [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1984.|LJOI 1984.]] održanim u [[Los Angeles]]u. Na [[Svjetsko prvenstvo u rukometu za žene|Svjetskim rukometnim prvenstvima]] od ukupo deset nastupa od [[Svjetsko prvenstvo u rukometu za žene 1957.|SP 1957]], najbolji rezultat rukometašica bila je zlatna medalja na [[Svjetsko prvenstvo u rukometu za žene 1973.|SP 1973.]] održanom u Jugoslaviji [[Prva ženska rukometna liga Jugoslavije|Ženska rukometna liga]] igrana je prvi put 1953. godine, a najviše titula prvaka Jugoslavije imale su rukometašice [[beograd]]skog [[ŽRK Radnički Beograd|ŽRK Radnički]] (14), [[ŽRK Lokomotiva Zagreb]] (10), [[ŽRK Budućnost Titograd]] i [[ŽRK Spartak Subotica]] (3), [[ŽRK Voždovac]], [[ŽRK Podravka Koprivnica]] i [[ŽRK Lokomotiva Virovitica]] (2), te po jednu: [[ORK Beograd]], [[ŽRK Železničar Beograd]] i [[ŽRK Mirko Kljajić Nova Gradiška|ŽRK Mirko Kljajić]] iz [[Nova Gradiška|Nove Gradiške]]. === Odbojka === {{Glavni|Odbojka u Jugoslaviji}} ==== Muškarci ==== [[Datoteka:Ljubomir Travica.jpg|140px|mini|desno|[[Ljubomir Travica]], jugoslavenski reprezentativac u odbojci i odbojkaški trener]] Takmičenja u [[odbojka|odbojci]] organizovao je [[Odbojkaški savez Jugoslavije]], osnovan 1946. godine. Savez je bio član [[Evropska odbojkaška federacija|Evropske odbojkaške federacije]] (CEV) i [[Međunarodni odbojkaški savez|Međunarodnog odbojkaškog saveza]] (FIVB). [[Jugoslavenska odbojkaška reprezentacija]] takmičila se na [[Ljetne olimpijske igre|Olimpijskim igrama]], [[Svjetsko prvenstvo u odbojci|Svjetskim]] i [[Evropsko prvenstvo u odbojci|Evropskim odbojkaškim prvenstvima]]. Prvi nastup na [[Odbojka na Olimpijskim igrama|Olimpijadi]] bio je na [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1980.|LJOI 1980]], kada je reprezentacija osvojila šesto mjesto. Na [[Svjetsko prvenstvo u odbojci|Svjetskim odbojkaškim prvenstvima]] reprezentacija je nastupila ukupno 4 puta. Prvi put [[Svjetsko prvenstvo u odbojci 1956.|1956]], a zadnji put [[Svjetsko prvenstvo u odbojci 1970.|1970]]. godine. Najbolji plasman su bila osma mjesta na [[Svjetsko prvenstvo u odbojci 1962.|Svjetskom prvenstvu 1962.]] i [[Svjetsko prvenstvo u odbojci 1966.|1966.]] godine. ==== Žene ==== {{Proširiti sekciju}} === Vaterpolo === {{Glavni|Vaterpolo u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Ratko Rudić kolovoz 2012 (cropped).jpg|140px|mini|desno|[[Ratko Rudić]], jedan od najboljih jugoslavenskih vaterpolista]] Po broju osvojenih medalja na međunarodnim takmičenjima, [[Vaterpolska reprezentacija Jugoslavije]] je najtrofenija reprezentacija u ekipnim takmičenjima. Na takmičenjima u [[Vaterpolo|vaterpolu]] [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama|na Ljetnim olimpijskim igrama]] reprezentacija Jugoslavije nastupala je od [[LJOI 1948|1948]]-[[LJOI 1988.|88]]. godine; Najbolji rezultati bili su osvajanje tri zlatne medalje na olimpijadama [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1968.|1968.]], [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1984.|1984.]] i [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1988.|1988.]] godine, četiri srebrne medalje ([[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1952.|1952.]], [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1956.|1956.]], [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1964.|1964.]] i [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1980.|1990.]]). Na [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima|Svjetskim prvenstvim u vodenim sportovima]] od ukupno šest nastupa između [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1973.|1973]]-[[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1991.|91.]] osvojene su dvije zlatne na prvenstvima [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1986.|1986.]] i [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1991.|1991.]], te dvije bronzane [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1973.|1973.]] i [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1978.|1978.]] godine. Na [[Svjetski kup u vaterpolu|Svjetskom kupu u vaterpolu]] osvojene su dvije zlatne ([[Svjetski kup u vaterpolu 1987.|1987.]] i [[Svjetski kup u vaterpolu 1989.|1989.]]), jedna srebrna [[Svjetski kup u vaterpolu 1981.|1981.]] i jedna bronzana [[Svjetski kup u vaterpolu 1979.|1979.]] Na [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu|Evropskom prvenstvu u vaterpolu]] osvojene su jedna zlatna [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1991.|1991.]], sedam srebrnih ([[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1954.|1954.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1958.|1958.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1962.|1962.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1977.|1977.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1985.|1985.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1987.|1987.]] i [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1989.|1989.]]) i četiri bronzane medalje ([[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1950.|1950.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1966.|1966.]], [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1970.|1970.]] i [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1974.|1974.]]) U [[Beograd]]u je 1973. godine održano prvo [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 1973.|Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima]], 1979. u [[Beograd]]u i [[Rijeka (grad)|Rijeci]] [[Svjetski kup u vaterpolu 1979.|1979.]] i 1981. godine u [[Split]]u [[Evropsko prvenstvo u vaterpolu 1981.|Evropsko prvenstvo u vaterpolu]]. U ligaškim takmičenjima, [[Vaterpolsko prvenstvo Jugoslavije|jugoslavenska vaterpolska liga]] je bila među jačim ligama u Evropi i svijetu. Prva sezona vaterpolske lige (ukupno 21-a od osnivanja lige), nakon završetka Drugog svjetskog rata bila je [[Vaterpolsko prvenstvo Jugoslavije 1945.|1945.]] godine, a zadnja [[Vaterpolsko prvenstvo Jugoslavije 1991.|1991.]] godine. Prvenstva su odigravana naprije po turnirskom sistemu, a kasnije po ligaškom [[Bergerov sistem|Bergerovom sistemu]] u ligi koja je brojala od šest do dvanaest timova. Najviše osvojenih prvenstava imao je [[Vaterpolski klub Jug|VK Jug (Dubrovnik)]] sa 22 osvojena prvenstva, [[Vaterpolo klub Partizan Beograd|VK Partizan (Beograd)]] sa 17, [[Vaterpolski klub Jadran|VK Jadran (Split)]] (9), [[Hrvatski akademski vaterpolski klub Mladost|HAVK Mladost (Zagreb)]] (6), [[Vaterpolski klub Mornar|VK Mornar (Split)]] (5) [[VK Polet Sombor|Somborsko SU (Sombor)]] (3) [[Vaterpolo klub Jadran Herceg-Novi|VK Jadran (Herceg-Novi)]] (2) i sa po jednom titulom prvaka selekcija NR Hrvatske, [[Vaterpolo klub Primorac Kotor|VK Kotor]] i [[Vaterpolski klub Primorje|VK Viktorija (Sušak)]]. Od 1959-72. igralo se i [[Zimsko prvenstvo Jugoslavije u vaterpolu]], koje je zamijenjeno 1973. godine [[Kup Jugoslavije u vaterpolu|Kupom Jugoslavije u vaterpolu]], koje je odigravano do raspada države 1991. godine. Najviše osvojenih kupova imao je [[Vaterpolo klub Partizan Beograd|VK Partizan (Beograd)]] i to 12. Sva takmičenja u vaterpolu organizovao je [[Vaterpolo savez Jugoslavije]]. Sportska nasljednica reprezentacije Jugoslavije u vaterpolu je [[Vaterpolska reprezentacija Srbije]]. === Tenis === [[Datoteka:Punčec i Palada.jpg|140px|mini|desno|[[Franjo Punčec]] (li.) i [[Josip Palada]] (re.), uspješni teniseri Jugoslavije]] Takmičenja u tenisu u Jugoslaviji bili su u organizaciji [[Teniski savez Jugoslavije|Teniskog saveza Jugoslavije]], osnovanog 1922. godine, a obnovljenog neposredno nakon završetka Drugog svjetskog rata. Jugoslavenski teniseri učestvovali su na međunarodnim i domaćim turnirima, kao i u timskim takmičenjima kao [[Davis cup]] u muškoj [[Fed Cup]] u ženskoj konkurenciji ==== Muškarci ==== [[Davis cup reprezentacija Jugoslavije|Reprezentacija Jugoslavije]] u tenisu, prvi put je nastupila na [[Davis cup]]u [[Davis cup 1928.|turniru 1928.]] godine i od tada gotovo je redovita nastupala sve po prekida takmičenja [[Davis cup 1939.|DC 1939.]] godine. Nakon završetka Drugog svjetskog rata Jugoslavija je na turniru [[Davis cup 1946.|DC 1946.]] godine osvojila drugo mjesto u Evropskoj zoni, kao i [[Davis cup 1947.|DC 1947.]] godine. Od tada se Jugoslavija sve do [[Davis cup 1983.|DC 1983.]] godine takmiči u Evropskoj zoni, a nakon pobjede u Evropskoj zoni sljedeće godine prelazi u Svjetsku zonu Davis cupa, gdje ostaje sve do raspada zemlje 1992. godine. Najbolji rezultati bili su učestvovanje u tri polufinala i to na turniru [[Davis cup 1988.|DC 1988.]] godine kada su izgubili od reprezentacije [[Davis cup reprezentacija Njemačke|Njemačke]] 0:5. zatim [[Davis cup 1989.|DC 1989.]] slijedi poraz od [[Davis cup reprezentacija Švedske|Švedske]] 1:4, te [[Davis cup 1991.|DC 1991.]] poraz od [[Davis cup reprezentacija Francuske|Francuske]] 0:5. Najviše nastupa imali su [[Josip Palada]] i [[Boro Jovanović]] koji su igrali 15 puta na Davis cupu. ==== Žene ==== === Stoni tenis === {{Glavni|Stoni tenis u Jugoslaviji}} [[Datoteka:1973 World Table Tennis Championships stamp of Yugoslavia.jpg|140px|mini|desno|Poštanska marka SFRJ iz 1973. godine izdata povodom SP u stonom tenisu]] Takmičenja u [[Stoni tenis|stonom tenisu]] u Jugoslaviji, organizovana su od strane [[Stonoteniski savez Jugoslavije|Stonoteniskog saveza Jugoslavije]]. Jugoslavenski stonoteniseri nastupali su na [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu|Evropskim]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu|Svjetskim prvenstvima u stonom tenisu]], kao i [[Stoni tenis na Olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]], a po broju osvojenih medalja ubrajani su među najbolje sportiste na svijetu i Evropi. Jugoslavija je bila tri puta organizator [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu|Svjetskog prvenstva u stonom tenisu]]: [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1965.|SP 1965.]] u Ljubljani, [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1973.|SP 1973.]] u Sarajevu i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1981.|SP 1981.]] u Novom Sadu i dva puta domaćin [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu|Evropskim prvenstvima]]: [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1960.|EP 1960.]] u Zagrebu i [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1974.|EP 1974.]] u Novom Sadu. Najbolji stonoteniser Jugoslavije bio je [[Dragutin Šurbek]], koji je osvojio 10 zlatnih, 7 srebrnih i 17 bronzanih medalja na Svjetskim i Evropskim prvenstvima. ==== Muškarci ==== Na [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu|Evropskim prvenstvima]] u muškoj konkurenciji jugoslavenski stonoteniseri osvojili su dva puta zlatnu medalju u ekipnoj konkurenciji ([[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1962.|EP 1962.]] i [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1976.|EP 1976.]]), tri puta srebrnu ([[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1964.|EP 1964.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1970.|EP 1970.]] i [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1972.|EP 1972.]]) i tri puta bronzanu medalju ([[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1968.|EP 1968.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1974.|EP 1974.]] i [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1982.|EP 1982.]]) Zlatna medalja osvojene je u pojedinačnoj konkurenciji na [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1968.|EP 1968.]], šest u parovima ([[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1962.|EP 1962.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1968.|EP 1968.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1970.|EP 1970.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1982.|EP 1982.]], [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1984.|EP 1984.]] i [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1990.|EP 1990.]]) Na [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu|Svjetskim prvenstvima u stonom tenisu]] osvojene su dvije srebrne medalje u ekipnom takmičenju ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1975.|SP 1975.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1991.|SP 1991.]]) i tri bronzane medalje ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1951.|SP 1951.]], [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1969.|SP 1969.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1971.|SP 1971.]]). U pojedinačnoj konkurenciji osvojene su dvije srebrne ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1955.|SP 1955.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1975.|SP 1975.]]) i četiri bronzane ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1971.|SP 1971.]], [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1973.|SP 1973.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1981.|SP 1981.]]) U takmičenju parova osvojene su dvije zlatne ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1954.|SP 1954.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1983.|SP 1983.]]), dvije srebrne ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1987.|SP 1987.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1989.|SP 1989.]]) i tri bronzane medalje ([[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1973.|SP 1973.]], [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1977.|SP 1977.]] i [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1981.|SP 1981.]]) Nakon uvođenja na olimpijske igre 1988. godine, stonoteniseri Jugoslavije osvojili su jednu srebrnu medalju na [[Ljetnim olimpijskim igrama|LJOI 1988.]] [[Stoni tenis na Olimpijskim igrama 1988 - muški parovi|u muškim parovima]]. Najuspješni stonoteniseri bi su: [[Dragutin Šurbek]], [[Antun Stipančić]], [[Vojislav Marković]], [[Janez Teran]], [[Žarko Dolinar]], [[Vilim Harangozo]], [[Zoran Kalinić]], [[Ilija Lupulesku]], [[Edvard Vecko]], [[Milivoj Karakašević]]. ====Žene ==== U ženskoj konkurenciji na [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu|Evropskim prvenstvima]] u ekipnom takmičenju osvojene su jedna srebrna na [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1984.|EP 1984.]] i jedna bronzana [[Evropsko prvenstvo u stonom tenisu 1991.|EP 1991.]] Na [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu|Svjetskim prvenstvima]] u paru osvojena je jedna bronzana medalja na [[Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu 1979.|SP 1979.]], a na [[Ljetnim olimpijskim igrama|LJOI 1988.]] [[Stoni tenis na Olimpijskim igrama 1988 - ženski parovi|u ženskim parovima]] jedna bronzana medalja. Poznatije stonoteniserke bile su: [[Gordana Perkučin]], [[Jasna Fazlić]], [[Branka Batinić]], [[Eržebet Palatinuš]]. ====Mješovito ==== === Zimski sportovi === ==== Alpsko skijanje ==== {{Glavni|Alpsko skijanje u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Jurefranko.jpg|140px|mini|desno|Jure Franko, prvi osvajač medalje na Zimskim olimpijskim igrama u alpskom skijanju za Jugoslaviju]] Alpsko skijanje, kao i drugi zimski sportovi bili su pod organizatornom upravom [[Skijaški savez Jugoslavije|Skijaškog saveza Jugoslavije]]. Najbolji rezultati jugoslavenskih alpskih skijaša su četiri osvojene medalje na [[Zimske olimpijske igre|ZOI]] i to dvije srebrne medalje. Prvu srebrnu medalju osvojio je na [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|ZOI 1984.]] [[Jure Franko]] u disciplini [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - veleslalom (muškarci)|veleslalom]], a drugu srebrnu medalje osvojila je [[Mateja Svet]] na [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|ZOI 1988.]] u disciplini [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1988 - slalom (žene)|slalom]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju|Svjetskim prvenstvima u alpskom skijanju]], alpski skijaši su osvojili ukupno 9 medalja od toga jednu zlatnu, tri srebrene i pet bronzanih: [[Bojan Križaj]] na [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1982.|Svjetskom prvenstvu 1982.]] u disciplini [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1982 - slalom (muškarci)|slalom]] i [[Boris Strel]] u disciplini [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1982 - veleslalom (muškarci)|veleslalom]]. Najbolji uspjeh ostvarila je [[Mateja Svet]] na [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1987.|SP 1987.]] osvojivši tri medalje i to srebnu u [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1987 - veleslalom (žene)|veleslalom]] i dvije bronzane u [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1987 - slalom (žene)|slalomu]] i [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1987 - superveleslalom (žene)|superveleslalomu]], te na [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1989.|SP 1989.]] kada je osvojila zlatnu medalju u [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1989 - slalom (žene)|slalomu]] i bronzanu u [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1989 - veleslalom (žene)|veleslalomu]]. Osim nje na ovim igrama medalju je osvojio i [[Tomaž Čižman]] u [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 1989 - superveleslalom (muškarci)|superveleslalomu]]. Osim ovih poznati alpski skijaši bili su [[Nataša Bokal]], [[Grega Benedik]], [[Gregor Grilc]], [[Davo Karničar]], [[Mitja Kunc]], [[Rok Petrovič]], [[Katjuša Pušnik]], [[Veronika Šarec]]. U [[Svjetski kup u alpskom skijanju|Svjetskom kupu u alpskom skijanju]] najviše pobjeda imao je [[Bojan Križaj]] (8), [[Rok Petrovič]] (5), te po jednu [[Boris Strel]] i [[Grega Benedik]], a u ženskoj konkurenciji [[Mateja Svet]] (7), a [[Veronika Šarec]] i [[Nataša Bokal]] po jednu pobjedu. ==== Biatlon ==== {{Glavni|Biatlon u Jugoslaviji}} [[Biatlon]] se u Jugoslaviji počeo intenzivnije razvijati nekoliko godina prije početka [[ZOI 1984.|Zimskih olimpijskih igara]] u Sarajevu. [[Spisak jugoslavenskih biatlonaca|Jugoslavenski biatlonci]] su nastupili su prvi put na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1980.|Zimskim olimpijskim igrama 1980. godine]], kada je [[Marjan Burgar]] nastupio u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1980 - 20 km|utrci na 20&nbsp;km]] i u utrci u sprintu na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1980 - 10 km|10&nbsp;km]]. Nakon toga jugoslavenski predstavnici nastupili su još na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|ZOI 1984]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|ZOI 1988]], i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]]{{efn|name=YUG|U jugoslavenskom timu nastupili su samo takmičari iz Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Makedonije. Takmičari iz Slovenije nastupili su samostalno.}} Prvi nastup na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskom prvenstvu u biatlonu]] bio je nastup Marjana Burgara i [[Boris Kozinc|Borisa Kozinca]] na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1978.|SP 1978.]] Na sljedećim svjetskim prvenstvima: [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1979.|SP 1979]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1981.|SP 1981]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1982.|SP 1982]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983.|SP 1983]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1986.|SP 1986]], nastupio je jedan ili dva biatlonca, a na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|SP 1989]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990.|SP 1990]] i [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991]], nastupila su po četiri takmičara, te je na tim prvenstvima Jugoslavija trčala i štafetnu utrku 4 × 7,5&nbsp;km. U [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]], nastupali su povremeno, uglavnom zbog niskih kvota i ograničenog broja takmičara.<ref>[http://biathlonresults.com/ Rezultati u biatlonu na Svjetskim prvenstvima i svjetskom kupu na zvaničnoj IBU stranici]</ref> ==== Bob ==== {{Glavni|Bob u Jugoslaviji}} Početak takmičenja u [[bob]]u u Jugoslaviji, može se vezati za [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|Zimske olimpijske igre 1984.]] godine održane u Sarajevu. Izgradnjom staze, te potrebom da zemlja domaćin nastupi na takmičenjima u bobu, oformljena je jugoslavenska reprezentacija, koja se nekoliko godina ranije pripremala za nastup na Olimpijadi. Za nastup 1984. godine bila su prijavljena dva tima u sastavu: [[Zdravko Stojnić]], [[Mario Franjić]], [[Siniša Tubić]], [[Nikola Korica]], [[Nenad Prodanović]], [[Ognjen Sokolović]], [[Zoran Sokolović]], [[Borislav Vujadinović]] i [[Boris Rađenović]]. Nastupila su dva tima u disciplini [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - dvosjed|bob-dvojac]], te u [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - četverosjed|bob-četvercu]]. Na [[Zimske olimpijske igre|ZOI]] su nastupili još dva puta: [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|1988.]] i [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992.]], ali nisu ostvarili posebne rezultate. ==== Hokej na ledu ==== {{Glavni|Hokej na ledu u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Edo Hafner 2015.jpg|140px|mini|desno|[[Edo Hafner]], jugoslavenski hokejaš]] Takmičenja u [[Hokej na ledu|hokeju na ledu]] u Jugoslaviji organizirao je [[Hokejaški savez Jugoslavije]] osnovan 1911. godine kao Hokejaški savez Srbije, koji je bio član [[Međunarodna hokejaška federacija|Međunarodne hokejaške federacije]]. Na međunarodnim takmičenjima Jugoslaviju je prestavljala [[Reprezentacija Jugoslavije u hokeju na ledu]]. koja je nastupala na [[Svjetsko prvenstvo u hokeju na ledu|Svjetskim prvenstvima]] od 1930. godine. Nastupi su bili uglavnom u grupi B, a nekoliko puta u grupi C. Najbolji rezultati bilo je drugo mjesto na prvenstvu [[Svjetsko prvenstvo u hokeju na ledu 1974.|1974.]] godine. Na [[Hokej na ledu na Olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]] nastupili su pet puta, a najbolji plasman je bilo 9 mjesto na [[Hokej na ledu na Olimpijskim igrama 1968.|turniru 1968. godine]]. Najviše nastupa za reprezentaciju imao je [[Edo Hafner]] sa 203 nastupa, a najbolji strijelac bio je [[Zvone Šuvak]] sa 202 postignuta poena.<ref>[http://www.nationalteamsoficehockey.com/uploads/Yugoslavia_All_Time_Results.pdf Rezultati Jugoslavije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112131842/http://www.nationalteamsoficehockey.com/uploads/Yugoslavia_All_Time_Results.pdf |date=12. 11. 2011 }} на nationalteamsoficehockey.com</ref> [[Jugoslavenska hokejska liga|Ligaška takmičenja]] održavala su se od 1936. godine, a najveći broj osvojenih prvenstava imao je [[HK Jesenice]] (23), [[HK Olimpija]] (13), [[HK Partizan Beograd]] (7), [[HK Medvešćak]] (3), [[HK Jesenice]] (23), [[KHL Mladost Zagreb]] (2) i jednom je prvenstvo osvojilo [[SD Zagreb]]. Takmičenja u [[Kup Jugoslavije u hokeju na ledu|Kupu Jugoslavije]] održavana su od 1966. godine, a [[HK Jesenice]] su pobijedile 8 puta, [[HK Medvešćak]] i [[HK Olimpija]] 4 puta i [[HK Partizan Beograd]] 2 puta. ==== Nordijsko skijanje ==== {{Glavni|Nordijsko skijanje u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Primož Ulaga 2013.jpg|140px|mini|desno|[[Primož Ulaga]], jugoslavenski skijaš-skakač]] Najznačajniji predstavnici SFRJ u [[Nordijsko skijanje|nordijskom skijanju]] bili su [[Spisak jugoslavenskih skijaša-skakača|skijaši-skakači]]. Jedine dvije medalje u nordijskim disciplinama na Zimskim olimpijskim igrama osvojili su skakači na [[ZOI 1988.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Calgary]]ju. U [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 1988 - ekipno|ekipnoj konkurenciji]] u sastavu: [[Matjaž Debelak]], [[Miran Tepeš]], [[Primož Ulaga]] i [[Matjaž Zupan]] osvojili su srebrnu medalju, a [[Matjaž Debelak]] je na [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 1988 - velika skakaonica|velikoj skakaonici]] osvojio srebrnu medalju. Jugoslavenski skakači nastupali su i u takmičenjima [[Svjetski kup u skijaškim skokovima|Svjetskog kupa]], a [[Primož Ulaga]] je u sezoni [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1987/1988.|1987/88.]] osvojio treće mjesto u ukupnom plasmanu. Na [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1991.|Svjetskom prvenstvu u nordijskom skijanju 1991.]] godine [[Franci Petek]] je osvojio zlatnu medalju na velikoj skakaonici. ==== Umjetničko klizanje ==== {{Glavni|Umjetničko klizanje u Jugoslaviji}} [[Umjetničko klizanje]] u Jugoslaviji, bilo je relativno slabo zastupljeno. Na [[Svjetsko prvenstvo u umjetničkom klizanju|Svjetskom prvenstvu u umjetničkom klizanju]] i [[Evropsko prvenstvo u umjetničkom klizanju|Evropskom prvenstvu u umjetničkom klizanju]], jugoslavenski klizači nisu ostvarili značajne rezultate. Najbolji rezultat je bila srebrna medalja [[Sanda Dubravčić|Sande Dubravčić]] na [[Evropsko prvenstvo u umetničkom klizanju 1981.|EP 1981.]] godine. Jugoslavija je bila domaćin [[Svjetsko prvenstvo u umjetničkom klizanju 1970.|Svjetskom prvenstvu u umjetničkom klizanju 1970.]] u [[Ljubljana|Ljubljani]], te [[Evropsko prvenstvo u umjetničkom klizanju 1967.|Evropskom prvenstvu u umjetničkom klizanju 1967]], [[Evropsko prvenstvo u umjetničkom klizanju 1974.|EP 1974.]] i [[Evropsko prvenstvo u umjetničkom klizanju 1979.|EP 1979.]] u [[Zagreb]]u i [[Evropsko prvenstvo u umjetničkom klizanju 1987.|EP 1987.]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. === Šah === {{Glavni|Šah u Jugoslaviji}} [[Datoteka:Svetozar Gligorić 1966.jpg|140px|mini|desno|[[Svetozar Gligorić]], jugoslavenski šahist, osvajač najviše medalja na Šahovskim olimpijadama]] [[Datoteka:Aleksandar Matanović 1961.jpg|140px|mini|desno|[[Aleksandar Matanović]], jugoslavenski velemajstor, urednik i jedan od autora [[Enciklopedija šahovskih otvaranja|Enciklopedije šahovskih otvaranja]]]] ==== Muškarci ==== [[Datoteka:1990 Chess Olympiad Yugoslav stamp.jpg|140px|mini|desno|Logo 29. šahovske olimpijade na poštanskoj marki SFRJ]] Šahovska reprezentacija SFRJ nastupala je na [[Šahovska olimpijada|Šahovskim olimpijadama]] od [[9. šahovska olimpijada|prve poslijeratne Olimpijade]] održane 1950. godine u [[Dubrovnik]]u, na kojoj su u sastavu: [[Svetozar Gligorić]], [[Vasja Pirs]], [[Petar Trifunović]], [[Braslav Rabar]] i kao rezerve [[Milan Vidmar (junior)|Milan Vidmar jr.]] i [[Puc Stojan]] jedini put osvojili zlatnu medalju. Srebrne medalje ostvarili su na olimpijadama [[12. šahovska olimpijada|1956.]], [[13. šahovska olimpijada|1958.]], [[15. šahovska olimpijada|1962.]], [[16. šahovska olimpijada|1964.]], [[18. šahovska olimpijada|1968.]] i [[21. šahovska olimpijada|1974.]], a bronzane [[10. šahovska olimpijada|1952.]], [[11. šahovska olimpijada|1954.]], [[14. šahovska olimpijada|1960.]], [[19. šahovska olimpijada|1970.]], [[20. šahovska olimpijada|1972.]] i [[24. šahovska olimpijada|1980.]]<ref name="OLI">[http://www.olimpbase.org/ Osvojene medalje na šahovskim takmičenjima na olimpbase.org/]</ref> Na [[Evropsko ekipno šahovsko prvenstvo|Evropskom ekipnom šahovskom prvenstvu]] osvojili su šest srebrnih medalja: [[1. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1957.]], [[2. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1961.]], [[3. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1965.]], [[5. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1973.]], [[8. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1983.]] i [[9. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|EP 1989.]], a bronzanu na [[6. Evropsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|6. Evropskom šahovskom prvenstvu 1977.]] godine.<ref name="OLI"/> Najuspješniji šahista sa petnaest nastupa na Olimpijadama bio je [[Svetozar Gligorić]] sa jednom zlatnom, šest srebrnih i pet bronzanih medalja u ekipnom takmičenju, te sa jednom zlatnom u pojedinačnom vrednovanju rezultata određene ploče na turniru. Na Evropskim prvenstvima osvojio je pet srebrnih i jednu bronzanu u ekipnom takmičenju i četiri zlatne, jednu srebrnu i jednu bronzanu u pojedinačnoj konkurenciji.<ref name="OLI"/> Na [[2. svjetsko muško ekipno šahovsko prvenstvo|2. svjetskom ekipnom šahovskom prvenstvu 1989]]. šahisti SFRJ osvojili su drugo mjesto. Poznatiji [[Spisak jugoslavenskih šahista|jugoslavenski šahisti]] bili su: [[Svetozar Gligorić]], [[Ljubomir Ljubojević]], [[Bojan Kurajica]], [[Predrag Nikolić]], [[Krunoslav Hulak]], [[Božidar Ivanović]], [[Borislav Ivkov]], [[Dragoljub Velimirović]], [[Milan Matulović]], [[Mišo Cebalo]]. Osim igrača, u Jugoslaviji je bio razvijen na rad na šahovskoj teoriji, čemu su doprinijeli [[Dimitrije Bjelica]], kao autor nekoliko knjiga i šahovskih čitanki i [[Aleksandar Matanović]], koji je uredio petotomnu [[Enciklopedija šahovskih otvaranja]]. Jugoslavija je bila i organizator većih turnira kao [[Šahovski turnir u Bugojnu]] (1978-86), te domaćin tri olimpijade: [[9. šahovska olimpijada|1950.]] u [[Dubrovnik]]u, [[20. šahovska olimpijada|1972.]] u [[Skoplje|Skoplju]] i [[29. šahovska olimpijada|1990.]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]], a [[Prvenstvo Jugoslavije u šahu]] bilo je jedan od najjačih šahovskih turnira na svijetu. ==== Žene ==== Ženske predstavnice nisu ostvarile dobre rezultate kao muškarci, osim osvajanje drugog mjesta na nezvaničnoj [[2. šahovska ženska olimpijada|2. šahovskoj ženskoj olimpijadi]] 1963. godine održanoj u Splitu. Za reprezentaciju su nastuplie [[Milunka Lazarević]], [[Verica Nedeljković]] i [[Katarina Jovanović-Blagojević]], a [[Verica Nedeljković]] je osvojila zlatnu medalju kao druga tabla. U zvaničnom takmičenju [[28. šahovska olimpijada|1988]]. godine ekipa sastavljena od [[Alisa Marić|Alie Marić]], [[Gordana Marković|Gordane Marković]], [[Suzana Maksimović|Suzane Maksimović]] i [[Vesna Bašagić|Vesne Bašagić]] osvojila je bronzanu medalju, a [[Vesna Bašagić]] je kao rezerva osvojila bronzanu medalju.<ref name="OLI"/> Najpoznatije [[Spisak jugoslavenskih šahista|šahistice Jugoslavije]] bile su: [[Tereza Štadler]], [[Henrijeta Konarkowska-Sokolov]], [[Gordana Marković]], [[Vlasta Maček]], [[Amalija Pihajlić]], [[Olivera Prokopović]], [[Antonin Dragašević]], [[Milunka Lazarević]], [[Zorica Nikolik]], [[Semka Sokolović-Bertok]]. {{raščistiti}} == Državni praznici == {{Glavni|Praznici u SFRJ}} Državni praznici u Jugoslaviji su bili: * [[1. januar]] - ''[[Nova godina]]''; (Nova godina se slavila 1-2. januara) * [[1. maj]] - ''[[Praznik rada]]''; (Praznik rada se slavio 1-2. maja) * [[4. juli]] - ''[[Dan borca]]'' * [[9. maj]] - ''[[Dan pobjede nad fašizmom]]'' * [[29. novembar]] - ''[[Dan Republike SFRJ|Dan Republike]]'' (Dan Republike se slavio 29-30. novembra) Ako je jedan od praznika padao u nedjelju smatrao se praznikom i prvi sljedeći radni dan. Osim saveznih praznika, svaka od saveznih republika imala je republičke praznike. == Također pogledajte == * [[Republike SFRJ]] * [[Spisak predsjednika SFRJ]] * [[Praznici u SFRJ]] * [[JNA]] * [[Jugonostalgija]] * [[Demografija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] == Napomene == {{napspisak}} ==Literatura== * Petar Janjatović: EX YU ROCK enciklopedija 1960-2006, {{ISBN|978-86-905317-1-4}} * {{cite web | url =https://www.obrazislovenskihpokrajin.si/oseba/vauhnik-vladimir/ | title =Vauhnik, Vladimir | last=Zavec | first = Tadeja | date =11. 12. 2020 | website =obrazislovenskihpokrajin.si | publisher =Mestna knjižnica Kranj| access-date =22. 6. 2020 | language =sl|ref={{harvid|Obrazi slovenskih pokrajin|2019}}}} == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{SFRJ portal}} {{Wikizvor|Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (1974)}} {{wikiatlas|Yugoslavia}} * {{Commonscat-inline|Socialist Federal Republic of Yugoslavia}} {{Republike Jugoslavije}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|*]] [[Kategorija:Jugoslavija]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Bivše republike u Evropi]] [[Kategorija:Komunističke države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1943.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1992.]] bk4t7jrfxgh2l1xnbx5xn6v9kvpyp89 Soja 0 16352 3904387 3834030 2026-07-11T20:37:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904387 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = lightgreen | naziv = Soja | slika = Soybean.USDA.jpg | slika_širina = 250px | slika_opis = Soja | regnum = [[Biljke|Plantae]] | divisio = [[Skrivenosjemenice|Angiospermae]] | nesvrstani_classis = Eudikoti | nesvrstani_ordo = Rosidi | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Mahunarke|Fabaceae]] | genus = ''[[Glycine]]'' | species = '''''G. max''''' | dvoimeno = ''Glycine max'' | dvoimeno_autorstvo = ([[Carl Linné|L.]]) [[Elmer Drew Merrill|Merr.]] | sinonimi = * ''Dolichos soja'' <small>L.</small><ref name=eol/> * ''Glycine angustifolia'' <small>[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]</small> * ''Glycine gracilis'' <small>[[Boris Vassilievich Skvortsov|Skvortsov]]</small> * ''Glycine hispida'' <small>([[Conrad Moench|Moench]]) [[Carl Maximowicz|Maxim.]]</small> * ''Glycine soja'' <small>sensu auct.</small> * ''Phaseolus max'' <small>L.</small> * ''Soja angustifolia'' <small>Miq.</small> * ''Soja hispida'' <small>Moench</small> * ''Soja japonica'' <small>[[Gaetano Savi|Savi]]</small> * ''Soja max'' <small>([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Charles Vancouver Piper|Piper]]</small> * ''Soja soja'' <small>[[Gustav Karl Wilhelm Hermann Karsten|H. Karst.]]</small> * ''Soja viridis'' <small>Savi</small> }} '''Soja''' ({{jez-la}}<ref name="plantnam"/> ili ''Soja hispida'') jeste vrsta leguma, porijeklom iz [[Istočna Azija|istočne Azije]], a koja se uzgaja širom svijeta zbog svojih jestivih bobica, korištenih na brojne načine. [[FAO|Organizacija za hranu i poljoprivredu UN-a]] (FAO) ne ubraja je u mahunarke nego u uljne biljke (uljarice). Obroci od sojnih sjemenki sa neutraliziranim mastima su značajan i jeftin izvor bjelančevina u ishrani životinja i mnogim gotovim jelima. [[Sojino ulje]] je drugi važni proizvod u preradi soje. Naprimjer, proizvodi od soje poput teskturiranih biljnih bjelančevina (''TVP'') su zamjenska namirnica za mnoge mesne i mliječne proizvode.<ref name=Riaz2006/> Soja daje više bjelančevina po hektaru od većine drugih poljoprivrednih proizvoda.<ref name = NSRL/> Tradicionalni načini korištenja nefermentiranih sjemenki soje uključuju i [[sojino mlijeko]], od kojeg se pravi [[tofu]]. Među fermentiranim namirnicama od soje nalaze se, između ostalih, i sojin sos, fermentirana pasta od sjemenki, japanski nattō (納豆) i [[Java (ostrvo)|javanski]] [[tempeh]]. Njeno ulje se koristi u mnogim industrijskim aplikacijama. Najveći svjetski proizvođači soje su [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] (36%), [[Brazil]] (36%), [[Argentina]] (18%), [[Kina]] (5%) i [[Indija]] (4%).<ref name="United States Department of Agriculture"/><ref name=fas.usda.gov/> Sjemenke soje sadrže značajne količine [[Fitinska kiselina|fitinske kiseline]], [[alfa-linoleinska kiselina|alfa-linoleinske kiseline]] i [[izoflavoni|izoflavona]]. == Ime == Soja je poznata kao ''velika sjemenka'' na kineskom i [[japanski jezik|japanskom jeziku]] ([[kineski jezik|kin.]] 大豆 - ''daizu'') ili ''žuta sjemenka'' ([[kineski jezik|kin.]] 黄豆 - huángdòu). Nezrela soja kao i jelo koje se od nje spravlja nazivaju se ''[[edamame]]'' u [[Japan]]u,<ref name="eow.alc"/><ref name="Edamame"/> ali se u engleskom i drugim jezicima, ''edamame'' naziva samo specifično jelo. Latinsko ime roda, ''[[Glycine]]'', isto je kao i jedna jednostavna [[aminokiselina]] ([[glicin]]). Od početka 20. vijeka soja se u Americi nazivala ''zlatne'' ili ''čudotvorne'' sjemenke (''golden bean'', ''miracle bean'').<ref name="soyatechcom"/> Međunarodni naziv ''soja'' je najzad izvedeno iz japanskog izgovora kinesko-japanske riječi 醤油 (''shōyu'') kojom se označava sojin sos, kroz [[Njemački jezik|njemačku]] adaptaciju iste riječi, ''soja''.<ref name="hsssoy"/> == Klasifikacija == [[Datoteka:Soybean flowers.png|thumb|lijevo|180px|Mali, ružičasti cvjetovi soje]] [[Datoteka:Soybeanvarieties.jpg|thumb|lijevo|180px|Razne sorte soje se koriste na različite načine]] Rod ''Glycine'' (Willd.) podijeljen je na dva podroda, ''Glycine'' i ''Soja''. Podrod ''Soja'' ((Moench) F.J. Herm.) uključuje kultiviranu soju ''Glycine max'' (L.) Merr., kao i divlju soju ''[[Glycine soja]]'' Sieb. & Zucc. Obje biljke su [[Jednogodišnja biljka|jednogodišnje]]. ''Glycine soja'' je divlji predak kultivirane soje, a u divljni raste u Kini, Japanu, Koreji, Tajvanu i Rusiji.<ref name="Singh"/> Podrod ''Glycine'' sastoji se od najmanje 25 divljih, jednogodišnjih vrsta: naprimjer ''Glycine canescens'' (F.J. Herm.) i ''G. tomentella'' (Hayata) rastu u [[Australija (kontinent)|Australiji]] i [[Papua Nova Gvineja|Papui Novoj Gvineji]].<ref name="Urbana"/><ref name="Willd2"/> Višegodišnja soja (''Neonotonia wightii'') porijeklom je iz Afrke, a danas je dosta raširena biljka u tropskim područjima, a služi za ishranu domaćih životinja.<ref name="feedipedia"/><ref name="plantsj"/><ref name="tropicalforages"/> Poput nekih drugih biljaka koje su davno odomaćene, odnos moderne soje i vrsta koje rastu u divljini ne može se pratiti uz potpunu sigurnost i tačnost. Ona je odomaćeni varijetet sa izuzetno velikim brojem sorti. == Opis == Razne sorte soje različito narastu u različitim okruženjima. Visina biljke se kreće od 20&nbsp;cm do 2 metra. Mahune, stabljika i listovi prekriveni su finim, smeđim ili sivim dlačicama. [[List]]ovi su troprsti, imaju tri ili četiri listića na listu, a svaki od listića je 6 do 15&nbsp;cm dug a 2 do 7&nbsp;cm širok. Listovi opadaju prije nego što sjemenke sazriju. Neugledni, samooprašujući [[Cvijet|cvjetovi]] smješteni su u pazuhu lista, najčešće su bijeli, ružičasti ili ljubičasti. Plod je dlakava mahuna koja raste u grozdovima od po tri do pet, svaka je duga od 3 do 8&nbsp;cm, a obično sadrži dvije do četiri (rijetko više) sjemenki, promjera 5 do 11&nbsp;mm. Sjemenke soje se javljaju u raznim veličinama, sa raznim bojama mahuna ili opni sjemenki, uključujući crnu, smeđu, plavu, žutu, zelenu ili šarenu. Mahuna zrele soje je tvrda, otporna na [[voda|vodu]], te štiti kotiledone i hipokotile (ili "klice") od oštećenja. Ako je opna napukne, sjemene neće proklijati. Ožiljak, vidljiv na opni sjemenke, naziva se hilus (hilum, obično crn, smeđ, kožnat, siv i žut) a na jednom kraju hilusa je mikrofil odnosno mali otvor u opni sjemenke koji omogućava apsorpciju vode neophodne za [[klijanje]]. Zanimljivo, sjemenke poput soje sadrže veoma visoke nivoe bjelančevina mogu se i osušiti, ali ipak preživjeti te nakon upijanja vode ponovno oživjeti. [[A. Carl Leopold]], sin [[Aldo Leopold|Alde Leopolda]], započeo je proučavanje ove sojine osobine na Institutu za istraživanje biljaka pri Univerzitetu Cornell sredinom 1980tih. Otkrio je da soja i [[kukuruz]] imaju cijeli niz rastvorljivih [[Ugljikohidrati|ugljikohidrata]] koje štite održivost ćelija sjemenki.<ref name="Obendorf"/> Početkom 1990tih uspio je registrirati patente o tehnikama za zaštitu "bioloških membrana" i bjelančevina u suhom stanju. == Fiksiranje dušika == {{Hranjiva vrijednost | name=Soja, sirova, zrele sjemenke | water=8.54 g | kJ=1866 | protein=36.49 g | fat=19.94 g | satfat=2.884 g | monofat = 4.404 g | polyfat = 11.255 g | carbs=30.16 g | fiber=9.3 g | sugars=7.33 g | calcium_mg=277 | copper_mg = 1.658 | iron_mg=15.7 | magnesium_mg=280 | phosphorus_mg=704 | potassium_mg=1797 | sodium_mg=2 | manganese_mg=2.517 | zinc_mg=4.89 | vitC_mg=6.0 | thiamin_mg=0.874 | riboflavin_mg=0.87 | niacin_mg=1.623 | pantothenic_mg=0.793 | vitB6_mg=0.377 | folate_ug=375 | vitB12_ug = 0 | choline_mg=115.9 | vitA_ug=1 | vitE_mg=0.85 | vitK_ug=47 | right=1 | note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/4845?fgcd=&manu=&lfacet=&format=Full&count=&max=35&offset=&sort=&qlookup=16108 Link prema USDA bazi podataka] }} Mnoge leguminoze ([[alfalfa]], [[djetelina]], [[grašak]], [[grah]], soja, [[kikiriki]] i druge) sadrže [[simbioza|simbiotske]] bakterije zvane ''[[Rhizobia]]'' koje žive unutar korjenskih kvržica. Te bakterije imaju posebne sposobnosti fiksiranja molekularnog [[dušik]]a (N<sub>2</sub>) iz atmosfere i njegovo pretvaranje u [[amonijak]] (NH<sub>3</sub>).<ref name="fixnit"/> [[Hemijska reakcija]] je sljedeća: : N<sub>2</sub> + 8 H<sup>+</sup> + 8 e<sup>−</sup> → 2 NH<sub>3</sub> + H<sub>2</sub> Nakon toga, amonijak se pretvara u sljedeći oblik, amonij-ion (NH<sub>4</sub><sup>+</sup>), kojeg neke biljke mogu koristiti, putem sljedeće reakcije: : NH<sub>3</sub> + H<sup>+</sup> → NH<sub>4</sub><sup>+</sup> Ovaj raspored znači da su korjenske kvržice soje (i drugih leguminoza) izvori dušika za te biljke, što ih čini relativno bogatim biljnim bjelančevinama. == Sastav == Zajedno, bjelančevine i [[sojino ulje]] čine oko 56% suhih sojinih sjemenki po težini (36% bjelančevine i 20% [[lipidi|masti]]). Ostatak se sastoji iz 30% ugljikohidrata, 9% [[voda|vode]] i 5% pepela. Sjemenka soje sastoji se iz približno 8% sjemene ljuske, 90% kotiledona i 2% klice (hipokotila). Soja je izuzetno izdašan izvor nezamjenjivih sastojaka. Tako naprimjer 100 grama (sirove) soje zadovoljava dnevne potrebe za 36% bjelančevina, 37% vlakana, 121% [[željezo|željeza]], 120% [[mangan]]a, 101% [[fosfor]]a i nekoliko vitamina iz grupe B, uključujući folate (94% dnevnih potreba). Također postoji veoma visoka koncentracija [[Vitamin K|vitamina K]], [[magnezij]]a, [[cink]]a i [[kalij]]a. Ista količina soje daje 446 kalorija i 11 grama polinezasićenih masnoća. Da bi se mogla koristiti za ljudsku ishranu, soja mora biti pripremana "vlažnom" toplotom kako bi se uništili inhibitori [[tripsin]]a (inhibitori serin proteaze). Sirova soja, uključujući i nezrele zelene oblike, je otrovna za sve monogastrične životinje.<ref name="Circle"/> === Bjelančevine === Većina sojinih bjelančevina je relativno otporna na toplotu. Ova otpornost omogućava proizvodima od soje da podnesu neophodnu visoku temperaturu kuhanja, kako bi se dobili proizvodi poput [[tofu]]a, sojinog mlijeka i sojinog brašna. Mnoge svjetske organizacije i agencije smatraju soju izvorom kompletnih bjelančevina.<ref name="FDA Claims"/> Kompletne bjelančevine su one koje sadrže značajnu količinu svih esencijalnih [[aminokiselina]] koje se moraju unositi u ljudski organizam, jer tijelo nema sposobnost da ih [[Biosinteza bjelančevina|sintetizira]]. Iz tog razloga, soja je dobar izvor bjelančevina, između ostalih, za vegetarijance i vegane ili za osobe koje žele da smanje količinu mesa koju jedu. === Ugljikohidrati === Osnovni rastvorljivi [[ugljikohidrati]] zrelih sjemenki soje su [[disaharidi|disaharid]] [[sukroza]] (udio od 2,5% do 8,2%), trisaharid rafinoza (0,1% do 1%) sastavljena iz jedne molekule sukroze spojene na jednu molekulu [[galaktoza|galaktoze]], te tetrasaharid stahioza (1,4% do 4,1%) sastavljena iz jedne sukroze spojene na dvije molekule galaktoze.<ref name="intechopen"/> Dok [[oligosaharidi]] rafinoza i stahioza štite opstanak sjemena soje od sušenja, oni nisu jestivi šećeri, tako da pri njihovom unosu u organizam doprinose nadutosti i tegobama u crijevima kod ljudi i drugih monogastričnih životinja, slično kao i disaharid [[trehaloza]]. Neprobavljeni oligosaharidi se u crijevima razlažu djelovanjem prirodnih mikroba, dajući gasove poput [[ugljik-dioksid]], molekularnog [[vodik]]a i [[metan]]a. Pošto su rastvorljivi sojini ugljikohidrati pronađeni i u pšenici a razlažu se tokom [[fermentacija|fermentacije]], sojin koncentrat, izolirani proteini iz soje, tofu, sojin sos i klijale sjemenke nemaju flatusnu aktivnost. Na drugoj strani, postoje i određeni pozitivni efekti od unosa oligosaharida poput rafinoze i stahioze, a to je da one potpomažu razvoj i "borbu" bifidobakterija u crijevima protiv putrefaktivnih bakterija. Nerastvorljivi ugljikohidrati soje sastoje se iz kompleksnih polisaharida [[celuloza|celuloze]], hemiceluloze i [[pektin]]a. Većina ugljikohidrata soje se može klasificirati u dijetalna vlakna. === Masti === Sirova soja ima oko 20% masti, uključujući zasićene masnoće (3%), jednostruko nezasićene (4%) i višestruko nezasićene masti, uglavnom u vidu [[linoleinska kiselina|linoleinske kiseline]]. U sastavu [[sojno ulje|sojinog ulja]] odnosno lipidnog dijela sjemena, ono ima četiri fitosterola: [[stigmasterol]], [[sitosterol]], [[kampesterol]] i [[brasikasterol]], čineći oko 2,5% ukupne sadržine lipida, a mogu se i prevesti u steroidne hormone.<ref name="steroidi"/> == Proizvodnja == Soja je vrlo važna industrijska biljka u svjetskim okvirima, jer daje ulje i bjelančevine. U SAD, najveći dio soje se ekstrahira pomoću rastvarača, poput [[heksan]]a, te se "prži" da bi se dobila odmašćena sojina prerađevina (sa 50% bjelančevina), što omogućava prehranu domaćih životinja (npr. pilića, purana i sl.) u industrijskim razmjerama, što nikad u ljudskoj historiji ranije nije bilo moguće. Veoma mali dio ubrane soje direktno se koristi u ljudskoj ishrani. Ipak, proizvodi od soje javljaju se u širokom spektru varijacija u prerađenoj hrani. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], soja je postala vrlo važna i u Sjevernoj Americi kao i u Evropi, prvenstveno kao zamjena za drugu proteinsku hranu te kao izvor jestivih masnoća. Tokom rata, Američko ministarstvo poljoprivrede započelo je primjenu soje kao đubrivo. U Dillonovoj rundi Općeg dogovora o trgovini i carinama (GATT) održanoj 1960. i 1961, SAD je omogućila bescarinski pristup svojim proizvođačima soje na evropsko tržište. Tokom 1960tih, SAD je izvezla preko 90% ukupne svjetske proizvodnje soje.<ref name="Patel"/><ref name="=Reynold"/> Godine 2005. najveći izvoznici soje bili su [[Argentina]] (39% udjela u svjetskom izvozu), SAD (37%) i Brazil (16%), dok su najveći uzvoznici bili Kina (41% svjetskog uvoza), [[Evropska unija]] (22%), Japan (6%) i [[Meksiko]] (6%).<ref name="Baohui"/> Prema podacima Njemačkog društva za međunarodnu saradnju (GIZ) u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] je 2013. bilo zasađeno oko 5.000 hektara soje.<ref name="gizbih"/> Procjenjuje se da Bosna i Hercegovina godišnje uveze oko 100 hiljada tona soje, pretežno iz Brazila. U Hrvatskoj je iste godine bilo zasađeno 55.000 hektara soje, sa prosječnim prinosom od 2 tone po hektaru.<ref name="ranog"/> Uzgoj soje je najuspješniji u klimatskim područjima gdje vladaju vrela ljeta, sa optimalnim uslovima rasta sa prosječnim temperaturama od 20 do 30&nbsp;°C. Temperature ispod 20&nbsp;°C i iznad 40&nbsp;°C znatno ograničavaju rast. Soja može rasti na širokom spektru tipova zemljišta, a optimalni rast je na vlažnim aluvijalnim zemljištima sa dobrim organskim sadržajem. Optimalno vrijeme sjetve je druga polovina aprila. Kao i većina leguminoza, soja također vrši [[fiksacija dušika]] tako što gradi simbiotičke veze s bakterijama ''[[Rhizobia|Bradyrhizobium japonicum]]'' (syn. ''Rhizobium japonicum''; Jordan 1982). Za najbolje rezultate uzgoja, inokulum ispravnog soja bakterija bi trebao biti pomješan sa sjemenom soje (ili bilo koje druge leguminoze) prije sijanja. Moderne sorte soje općenito dostižu oko 1 m visine, a potrebno im je od 80 do 120 dana od sjetve do berbe. SAD, Argentina, [[Brazil]], [[Kina]] i Indija su najveći svjetski proizvođači soje i predstavljaju više od 90% njene globalne proizvodnje.<ref name="Grain"/> SAD je 2000. godine proizvela 75 miliona tona soje, od čega je više od trećine izvezeno. U proizvodnoj 2010/2011. ova količina je bila preko 90 miliona tona.<ref name="fas.usda.gov" /> Prosječni svjetski prinos soje u 2010. bio je 2,5 tone po [[hektar]]u. Tri najveća proizvođača imaju prosječni prinos od oko 3 tone po hektaru. Farma sa najvećim prinosom soje u svijetu 2010. godine nalazila se u Turskoj, gdje je zabilježen prinos od 3,7 tona po hektaru.<ref name="faostatfaoorg"/> Svjetski rekord zabilježen je na farmi u američkom gradu Purdy, [[Missouri]] 2010. godine od 10,8 tona soje po hektaru.<ref name="Holder"/> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="Patel">{{cite book|author=Patel Raj|title=Stuffed & Starved From Farm to Fork, the Hidden Battle for the World Food System|url=https://archive.org/details/stuffedstarvedhi0000pate|publisher=Portobello Books Ltd.|location=London|year=2008|pages=[https://archive.org/details/stuffedstarvedhi0000pate/page/169 169]–173|isbn=1-933633-49-2}}</ref> <ref name="Baohui">{{cite web |url=http://ageconsearch.umn.edu/bitstream/21109/1/sp06so03.pdf |format=PDF |title=Competitive Analysis of Chinese Soybean Import Suppliers—U.S., Brazil, and Argentina |author=Baohui Song, Mary A. Marchant, Shuang Xu |year=2006 |publisher=Research in Agricultural & Applied Economics, University of Minnesota |work=American Agricultural Economics Association Annual Meetings |archive-url=https://web.archive.org/web/20130905234839/http://ageconsearch.umn.edu/bitstream/21109/1/sp06so03.pdf |archive-date=5. 9. 2013 |access-date=27. 1. 2016 |url-status=live }}</ref> <ref name="gizbih">Rosmarie Metz: [https://www.giz.de/en/worldwide/31727.html Genetski nemodificirana kvalitetna soja iz Dunavske regije], pristupljeno 27. januara 2016.</ref> <ref name="ranog">Lj. Ranogajec, J. Kanisek, J. Deže: [https://bib.irb.hr/datoteka/690125.r02-013_Ekonomski_rezultati_proizvodnje_soje_u_Hrvatskoj.pdf Ekonomski rezultati proizvodnje soje u Hrvatskoj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101222614/https://bib.irb.hr/datoteka/690125.r02-013_Ekonomski_rezultati_proizvodnje_soje_u_Hrvatskoj.pdf |date=1. 11. 2020 }}, pristupljeno 27. januara 2016. {{simboli jezika|hr|hrvatski}}</ref> <ref name="Grain">{{cite web|url=http://www.soyatech.com/userfiles/file/tradeflow_manual(1).pdf|format=PDF|publisher=Soyatech|title=How the Global Oil Seed and Grain Trade Works|access-date=18. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116203920/http://www.soyatech.com/userfiles/file/tradeflow_manual(1).pdf|archive-date=16. 1. 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name="faostatfaoorg">{{cite web|title=FAOSTAT: Production, Crops, Cassava, 2010 data|publisher=Food and Agriculture Organization|year=2011|url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|access-date=18. 2. 2012|archive-date=19. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619130038/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor|url-status=dead}}</ref> <ref name="Holder">{{cite web|title=World Soybean Record Holder Teaches Top Yields|publisher=Farm Progress|datum=17. 2. 2011|url=http://farmprogress.com/story-world-soybean-record-holder-teaches-top-yields-0-46456|access-date=18. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116214206/http://farmprogress.com/story-world-soybean-record-holder-teaches-top-yields-0-46456|archive-date=16. 1. 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name="=Reynold">{{cite journal|author=Wik Reynold Millard|title=Henry Ford's Science and Technology for Rural America|journal=Technology and Culture|volume=3|issue=3|datum=1. 7. 1962|pages=247–258|publisher=The Johns Hopkins University Press on behalf of the Society for the History of Technology|doi=10.2307/3100818}}</ref> <ref name="intechopen">{{cite web|url=http://www.intechopen.com/books/soybean-biochemistry-chemistry-and-physiology/soluble-carbohydrates-in-soybean|title=Soluble Carbohydrates in Soybean|work=intechopen.com}}</ref> <ref name="steroidi">{{cite web|url=http://www.intechopen.com/books/soybean-and-health/from-soybean-phytosterols-to-steroid-hormones|title=From Soybean Phytosterols to Steroid Hormones|work=intechopen.com}}</ref> <ref name="Circle">{{cite book|author=Circle, Sidney Joseph; Smith, Allan H.|title=Soybeans: Chemistry and Technology|url=https://archive.org/details/soybeanschemistr0000smit|publisher=Avi Publishing|location=Westport, CT|year=1972|pages=[https://archive.org/details/soybeanschemistr0000smit/page/104 104], 163|isbn=0-87055-111-6}}</ref> <ref name="FDA Claims">{{cite journal|author=Henkel, John|title=Soy:Health Claims for Soy Protein, Question About Other Components|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1370/is_3_34/ai_62298457/?tag=content;col1|journal=FDA Consumer|publisher=Food and Drug Administration|datum=1. 6. 2000|volume=34|issue=3|pages=18–20|pmid=11521249|access-date=25. 1. 2016|archive-date=26. 5. 2012|archive-url=https://archive.today/20120526042356/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1370/is_3_34/ai_62298457/?tag=content;col1|url-status=dead}}</ref> <ref name="Obendorf">{{cite journal |pages=225–30 |doi=10.1104/pp.100.1.225 |title=Maturation Proteins and Sugars in Desiccation Tolerance of Developing Soybean Seeds |url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_1992-09_100_1/page/224 |year=1992 |author=Blackman S. A.; Obendorf R. L.; Leopold A. C. |journal=Plant Physiology |volume=100 |pmid=16652951 |issue=1|publisher=American Society of Plant Biologists|pmc=1075542}}</ref> <ref name="fixnit">{{cite web|title=The Nitrogen cycle and Nitrogen fixation|author=Jim Deacon|publisher=Institute of Cell and Molecular Biology, The University of Edinburgh|url=http://www.biology.ed.ac.uk/archive/jdeacon/microbes/nitrogen.htm|access-date=25. 1. 2016|archive-date=16. 1. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116214211/http://www.biology.ed.ac.uk/archive/jdeacon/microbes/nitrogen.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="feedipedia">{{cite web|url=http://www.feedipedia.org/node/293|title=Perennial soybean (Neonotonia wightii)|work=feedipedia.org}}</ref> <ref name="tropicalforages">{{cite web|url=http://www.tropicalforages.info/key/Forages/Media/Html/Neonotonia_wightii.htm|title=Factsheet – Neonotonia wightii|work=tropicalforages.info|access-date=24. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170601233037/http://tropicalforages.info/key/Forages/Media/Html/Neonotonia_wightii.htm|archive-date=1. 6. 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="Willd2">{{cite journal|doi = 10.2307/2443241|author = C. A. Newell; T. Hymowitz|title = Hybridization in the Genus Glycine Subgenus Glycine Willd. (Leguminosae, Papilionoideae)|journal = American Journal of Botany|volume=70|issue = 3|pages = 334–348|datum =1. 3. 1983|publisher = Botanical Society of America|jstor = 2443241}}</ref> <ref name="plantsj">{{cite web|url=http://plants.jstor.org/taxon/jstor/Neonotonia.wightii|title=Neonotonia wightii in Global Plants on JSTOR|work=jstor.org}}</ref> <ref name="Singh">{{cite book|author = Ram J. Singh; Randall L. Nelson; Gyuhwa Chung|title = Genetic Resources, Chromosome Engineering, and Crop Improvement: Oilseed Crops, Volume 4|publisher = Taylor & Francis|location = London|datum = 2. 11. 2006|page = 15|url = https://books.google.com/?id=lQ9bcjETlrIC&lpg=PA15&pg=PA15|isbn = 978-0-8493-3639-3}}</ref> <ref name="Urbana">{{cite conference|author=Theodore Hymowitz|editor= J.B. Sinclair; G.L. Hartman|title=Evaluation of Wild Perennial Glycine Species and Crosses For Resistance to Phakopsora|booktitle = Proceedings of the Soybean Rust Workshop|pages = 33–37|publisher = National Soybean Research Laboratory|datum =9. 8. 1995|location =Urbana, IL}}</ref> <ref name="soyatechcom">{{cite web|url=http://www.soyatech.com/news_story.php?id=31959|title=Soybean, The Miracle Bean|work=soyatech.com|access-date=24. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801084258/http://www.soyatech.com/news_story.php?id=31959|archive-date=1. 8. 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="hsssoy">{{cite web|url=http://www.soyinfocenter.com/HSS/soy_sauce1.php|title=History of Soy Sauce, Shoyu, and Tamari – Page 1|work=soyinfocenter.com}}</ref> <ref name="eow.alc">{{cite web|title=枝豆|url=http://eow.alc.co.jp/search?q=%e6%9e%9d%e8%b1%86&ref=sa|publisher=ALC Networks Inc.|access-date=17. 2. 2012}}</ref> <ref name="Edamame">{{cite web | title=History of Edamame, Green Vegetable Soybeans, and Vegetable-Type Soybeans | url=http://www.soyinfocenter.com/books/133 | publisher=Soyinfo Center | access-date=17. 2. 2012 | archive-date=14. 9. 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130914183311/http://www.soyinfocenter.com/books/133 | url-status=dead }}</ref> <ref name="United States Department of Agriculture">{{Cite web |year=2011 |url=http://soystats.com/archives/2010/page_30.htm |title=World Soybean Production 2010 |publisher=Soy stats |access-date=24. 1. 2016 |archive-date=3. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003113513/http://soystats.com/archives/2010/page_30.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name=fas.usda.gov>{{cite web |title=Growing Crush Limits India's Soy Oil Imports |work=Oilseeds: World Markets and Trade |format=PDF |url=http://www.fas.usda.gov/oilseeds/circular/2011/March/oilseeds.pdf |publisher=United States Department of Agriculture |access-date=17. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208134100/http://www.fas.usda.gov/oilseeds/circular/2011/March/oilseeds.pdf |archive-date=8. 2. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Riaz2006>{{cite book |author=Riaz Mian N.|title=Soy Applications in Food |publisher=CRC Press |location=Boca Raton, FL |year= 2006 |isbn =0-8493-2981-7}}</ref> <ref name = NSRL>{{cite web |url=http://www.nsrl.uiuc.edu/soy_benefits.html |publisher=National Soybean Research Laboratory |title=Soy Benefits |access-date=16. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304080126/http://www.nsrl.uiuc.edu/soy_benefits.html |archive-date=4. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name=eol>{{cite web | url = http://eol.org/pages/641527/overview | title = Glycine max | publisher = Encyclopedia of Life | access-date = 16. 2. 2012 }}</ref> <ref name="plantnam">{{cite web |url= http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Glycine.html#max |title= Glycine max |publisher= Multilingual Multiscript Plant Name Database |access-date= 16. 2. 2012 }}</ref> }} {{Commonscat|Glycine max}} [[Kategorija:Fabaceae]] [[Kategorija:Industrijske biljke]] 8hityaa2xx3cxubbqcx9a7p3h2ktt8z Shito-Ryu 0 16911 3904366 3220325 2026-07-11T16:11:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904366 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} [[File:Mabuni_Kenwa.jpg|200px|right|thumb|[[Kenwa Mabuni]], osnivač Shitō-ryū Karatea.]] '''Shitō-ryū''' 糸東流 je forma [[karate]]a koju je osnovao 1934 [[Kenwa Mabuni]] 摩文仁 賢和. == Shito Ryu Karate == Godine [[1889]] rodio se čovjek s imenom '''Kenwa Mabuni''' na Okinavi (Okinawa), a pošto je bio mali i slab kao dijete počeo je da trenira kod (u tom vremenu) poznatog karate majstora '''[[Anko ltosu]]'''-a koji je bio majstor [[Shuri-Te]] (首里手) karatea. Mabuni je bio 17-ta generacija jedne poznate samurajske familije na Okinavi i bio je vrlo ponosan na svoje porijeklo. <br /> Trenirao je veoma naporno i uporno i bio je sve više i više zainteresovan za karate vještinu. Jedan od njegovih kolega koji se zvao '''[[Chojun Miyagi]]''' je trenirao kod jednog drugog poznatog majstora koji se zvao '''[[Kanryo Higashionna]]''' u [[Naha-Te]] (那覇手) školi. Pošto ga je kolega upoznao sa svojim majstorom Higaonnom, ovaj je počeo da ga podučava svome stilu. Nakon mnogih godina teškog i napornog treninga Mabuni je postao priznat i u Shuri-te i u Naha-te karate stilu, nešto što se u tom vremenu nikad prije nije desilo. <br /> Tehnički se Shuri-Te može opisati kao stil sa dugim, pravim i brzim tehnikama dok se Naha-Te može opisati kao stil baziran na snažnim i kružnim tehnikama. Mabuni je kombinovao ova dva stila i napravio svoj stil koji je nazvao Shito-Ryu (Šito-rju). Na Okinavi je podučavao između ostalih i lokalnu policiju. Godine 1929 Mabuni je odselio (kao drugi karate majstor u historiji) u Japan i nastanio se u [[Osaka|Osaki]] gdje je podučavao na različitim univerzitetima i čak i kod policije. Shito-Ryu je najveći stil u i oko Osake čak i danas. Mabuni je umro 1952 ali njegov Shito-Ryu karate živi i dalje i danas je jedan od četiri najveća stila u Japanu. <br /> == Kate == * [[Shihosanshiki (Shito-ryu)|Shihosanshiki]] * [[Pinan Nidan (Shito-ryu)|Pinan Nidan]] * [[Roppe Hijiate (Shito-ryu)|Roppe Hijiate]] * [[Pinan Shodan (Shito-ryu)|Pinan Shodan]] * [[Sanshin (Shito-ryu)|Sanshin]] * [[Pinan Sandan (Shito-ryu)|Pinan Sandan]] * [[Tensho (Shito-ryu)|Tensho]] * [[Pinan Yondan (Shito-ryu)|Pinan Yondan]] * [[Naihanshin Shodan (Shito-ryu)|Naihanshin Shodan]] * [[Pinan Godan (Shito-ryu)|Pinan Godan]] * [[Gekisai Ichi (Shito-ryu)|Gekisai Ichi]] * [[Gekisai Ni (Shito-ryu)|Gekisai Ni]] * [[Juroku (Shito-ryu)|Juroku]] * [[Saifa (Shito-ryu)|Saifa]] * [[Bassai Dai (Shito-ryu)|Bassai Dai]] * [[Seienchin (Shito-ryu)|Seienchin]] * [[Matsukaze (Shito-ryu)|Matsukaze]] == Vanjski linkovi == * [http://www.seitoshitoryu.com Shito-Ryu International Karate Do Kai] * [http://www.blackbeltwiki.com/shito-ryu-karate-katas Lista Shito-Ryu Karate kata sa videoima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126022055/http://www.blackbeltwiki.com/shito-ryu-karate-katas |date=26. 1. 2018 }} * [http://www.shitoryu.org/ Canadian & International Shito-Ryu Karate Resource Centre] == Bibliografija == Bernard Floirat, ''[https://www.academia.edu/35045985/Karat%C3%A9-do_Shito_Ryu_1_3_-_une_bibliographie Karaté-do Shito Ryu - une bibliographie]'', Paris, 2017 (62 p.). {{Stub-sport}} [[Kategorija:Shito-Ryu]] cfvgxgtbom6umr76898sbz78iv4fa80 Srpska demokratska stranka 0 17165 3904418 3899998 2026-07-12T02:15:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904418 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Srpska demokratska stranka | izvorno_ime = Volja naroda | logo = Logo of the Serb Democratic Party (Krajina, variant).svg | teskt = | skraćenica = SDS, SDS VN | predsjednik = [[Branko Blanuša]]<ref name="BB">{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/branko-blanusa-novi-predsjednik-sds/|title=Branko Blanuša novi predsjednik SDS|date=2025-12-28|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2025-12-28}}</ref> | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = [[Želimir Nešković]]<br>[[Ognjen Bodiroga]] | predsjedavajući = | generalni_sekretar = [[Zoran Latinović]] | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = [[Radovan Karadžić]] | osnovana = {{Početni datum i godine|1990|7|12}} | raspuštena = | prethodnik = | nastala_iz = | nasljednik = | spojena_u = | slogan = "Sviće" | himna = | sjedište = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Istočno Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = Trg Ilidžanske brigade | novine = | mladi_ogranak = Aktiv mladih SDS-a | ženski_ogranak = Aktiv žena SDS-a | seniorski_ogranak = | broj članova = ~40.000 | politička_pozicija = {{ubl|class=nowrap| |[[Desni centar]]<ref>{{cite web|url=https://santandertrade.com/en/portal/analyse-markets/bosnia-and-herzegovina/political-outline|title=Bosnian Herzegovinian political outline|website=Santander|access-date=15. 7. 2025|archive-date=25. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241225160805/https://santandertrade.com/en/portal/analyse-markets/bosnia-and-herzegovina/political-outline|url-status=dead}}</ref> - [[desnica]]<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2014/oct/08/bosnia-herzegovina-elections-the-worlds-most-complicated-system-of-government|title=Bosnia and Herzegovina: the world's most complicated system of government?|work=[[The Guardian]]|date=8. 10. 2014|last1=Nardelli|first1=Alberto|last2=Dzidic|first2=Denis|last3=Jukic|first3=Elvira|access-date=11. 10. 2018}}</ref><ref>{{cite book|last=Arnautović|first=Suad|date=2018|chapter=The Presidentialisation of Political Parties in Bosnia and Herzegovina: A Mitigated Presidentialism|editor-last=Passarelli|editor-first=Gianluca|title=The Presidentialisation of Political Parties in the Western Balkans|page=[https://books.google.com/books?id=YsFqDwAAQBAJ&pg=PA87 87]|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=978-3-319-97352-4}}</ref> |'''Prijašnje:''' |[[Krajnja desnica]] }} | ideologija = [[Srpski nacionalizam]]<ref name="Nordsieck">{{Cite web|url=http://www.parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-rs.html|title=Bosnia–Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|year=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=11. 10. 2018|archive-date=15. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215042139/http://www.parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-rs.html|url-status=bot: unknown}}</ref><br>[[Konzervativizam]]<ref name="Nordsieck"/><br>[[Proevropejstvo]]<ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2018/09/24/key-political-parties-09-21-2018/|title=Key political parties|last=BIRN|date=24. 9. 2018|website=Balkan Insight|language=en-US|access-date=15. 7. 2025}}</ref><br>'''Prijašnje:'''<br>[[Ultranacionalizam]]<ref name="The New York Times">{{Cite news|date=21. 7. 1997|title=Bosnia Serbs Oust Leader From Her Party|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1997/07/21/world/bosnia-serbs-oust-leader-from-her-party.html|access-date=19. 6. 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref name="HTSRSOLFHP">{{Cite news|title=Holbooke to seek removal of Bosnian Serb leader|url=https://www.irishtimes.com/news/holbooke-to-seek-removal-of-bosnian-serb-leader-1.67958|access-date=19. 6. 2021|newspaper=The Irish Times|language=en}}</ref><br>[[Separatizam]]<ref name="Nordsieck"/><ref name="HTSRSOLFHP" /><br>[[Islamofobija]]<br>[[Kroatofobija]] | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}|border=darkgray}} | sestrinske_stranke = [[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)|SDS Hrvatske]] {{Malo|(do 1995)}}<br>[[Srpska demokratska stranka (Srbija)|SDS Srbije]] {{Malo|(do 2003)}} | skupština1 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|2|42|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|1|15|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|11|83|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}}} | skupština4 = [[Skupština Brčko distrikta|Skupština BD]] | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|1|31|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}}} | skupština5 = | broj_mandata5 = | skupština6 = | broj_mandata6 = | skupština7 = | broj_mandata7 = | skupština8 = | broj_mandata8 = | zastava = Flag of the Serb Democratic Party.svg | veb-sajt = [http://www.sds.rs/ sds.rs] }} '''Srpska demokratska stranka''' ([[Ćirilica|ćir]]. '''Српска демократска странка'''), skraćeno '''SDS''' ([[Ćirilica|ćir]]. '''СДС'''), jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] politička stranka osnovana 12. jula 1990. sa sjedištem na [[Pale (Republika Srpska)|Palama]], [[Istočno Sarajevo]]. Stranka je pod sankcijama [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] zbog "neuspjeha u hapšenju i predaji osumnjičenih za ratne zločine međunarodnom tribunalu". Sankcije zabranjuju bilo kakav transfer sredstava i materijala iz Sjedinjenih Američkih Država SDS-u i obrnuto.<ref>{{Cite web|url=https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=8811|title=Sanctions List Search - SERB DEMOCRATIC PARTY|website=sanctionssearch.ofac.treas.gov|access-date=15. 7. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-dec-17-fg-bosnia17-story.html|title=US Places Sanctions on Bosnian Serb Officials|website=L.A. Times|publisher=Associated Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026001317/http://articles.latimes.com/2004/dec/17/world/fg-bosnia17|archive-date=26. 10. 2015|url-status=live|access-date=27. 11. 2015|quote="State Department spokesman Richard Boucher said that, under the sanctions, any assets the Serbian Democratic Party had in the United States would be frozen. In addition, he said, any members of that party or its partner, the Party for Democratic Progress, would be banned from entering the United States."}}</ref> Stranka se nalazi na spisku ''posebno određenih državljana i blokiranih osoba'' od strane američkog [[Ured za kontrolu strane imovine|Ureda za kontrolu strane imovine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.treasury.gov/ofac/downloads/sdnlist.pdf|title=Office of Foreign Assets Control black list|publisher=Office of Foreign Assets Control|access-date=12. 2. 2016}}</ref> Kako bi izbjegli sankcije, zvaničnici SDS-a osnovali su zaseban pravni subjekt pod nazivom '''SDS – Volja naroda''' (ćir. СДС - Воља народа) u 2020. == Historija == === Osnivanje === Osnivanje stranke počinje u [[Socijalistička Republika Hrvatska|SR Hrvatskoj]], gdje se angažuje [[Jovan Rašković]], koji je radio kao [[Psihijatrija|psihijatar]] u [[Split]]<nowiki/>u. Pored toga, postojali su odbori u [[Socijalistička Republika Slovenija|SR Sloveniji]] i [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbiji]]. Kasnije će se u maju 1990, na teritoriji [[Socijalistička republika Bosna i Hercegovina|SR Bosne i Hercegovine]] (SRBiH), osnovati Inicijativni odbor stranke. Kao vođa stranke profilisao se u početku [[Vladimir Srebrov]] (pravo ime Milan Nikolić). Dana 28. juna 1990 održana je obnoviteljska skupština kulturnog udruženja "[[Prosvjeta]]" koju su pokrenuli profesor [[Filozofija|filozofije]] [[Aleksa Buha]] i književnik [[Vladimir Nastić]]. Veliki utjecaj u organizivanju stranke imalu su profesori [[Milorad Ekmečić]] i [[Nikola Koljević]]. Akademik [[Dobrica Ćosić]] ponudio je obojici da budu glavni agitatori stranke, poput Raškovića u Hrvatskoj. [[Radovan Karadžić]] je po profesiji bio [[Psihijatrija|psihijatar]] kao i Rašković. Karadžić je radio tada u pokretu "Zelenih". U početku Karadžić nije pokazivao interes u organizaciji stranke ali se smatra da je akademik Ćosić imao znatan utjecaj na promijenu mišljenja. Pored toga, radilo se pridobijanju [[Nenad Kecmanović|Nenada Kecmanovića]], koji je odbio pristupanje SDS-u te se priključio [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Savezu reformnih snaga Jugoslavije]] (SRSJ), stranci [[Ante Marković]]a. Nakon što je [[Stranka demokratske akcije]] (SDA) bila već formirana Karadžić poziva [[Alija Izetbegović|Aliju Izetbegovića]] na sastanak, a na zakazanom sastanku pojavio se i [[Muhamed Čengić]], s namjerom da ponudi koaliciju SDA i SDS-a. SDS je otvoreno pozivao na rušenje [[Komunizam|komunizma]]. Kasnije će na sastanku Izvršnog odbora "Prosvjete" Koljević, Ekmečić i dr. izvršiti pritisak na Srebrova da mjesto ustupi Karadžiću uz argument "da je veliki Srbin iz četničke porodice".<ref>{{Cite book|last=Mahić|first=Derviš|url=https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/33977/MicrosoftxWordx-xBKS4590-MASTERxOPPGxHvilkenxveixgxrxBosnia.DervisxMahic.pdf?sequence=1|title=Kojim putem ide Bosna|publisher=Univerzitet Oslo|year=2003|isbn=|location=Oslo|pages=14}}</ref> Naime, Karadžićev otac, Vuko,<ref>{{cite web|url=https://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:279208-Necu-da-pogazim-rec|title=Neću da pogazim reč|date=6. 8. 2008|publisher=Novosti|access-date=24. 3. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.monitor.co.me/index.php?option=com_content&view=article&id=1582:crnogorac-prodao-radovana&Itemid=2062|title=Crnogorac prodao Radovana|date=2. 4. 2010|publisher=Monitor|access-date=24. 3. 2016}}</ref> je bio [[Četnici|četnik]], tj. pripadnik desničarske vojske vlade [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] u egzilu tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i bio je zatvoren od strane poslijeratnog komunističkog režima tokom većeg dijela njegovog djetinjstva.<ref>{{Cite book|last=Donia|first=Robert J.|url=https://books.google.ba/books?id=FrpUBAAAQBAJ&redir_esc=y|title=Radovan Karadzic: Architect of the Bosnian Genocide|date=29. 9. 2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-07335-7|pages=25|language=en}}</ref> Srebrov je kasnije organizovao omladinsko krilo "Mlada Bosna", koja je trebala biti udarna pesnica stranke. Izjave Srebrova poput "neću da budem lider, već samo buntovnik svog naroda u BiH" prikazivalo je Karadžića kao politički umjerenijeg. Kasnije će Srebrov, pod utiskom da je iskorišten, prepustiti svoje mjesto u stranci Karadžiću.<ref>{{cite news|last1=Delalić|first1=Medina|last2=Šačić|first2=Suzana|title=Kako je nastao SDS Svi u državu (2|url=http://www.e-novine.com/feljton/32031-Kako-nastao-SDS-Svi-dravu.html|access-date=17. 7. 2017|work=Feljton knjige "Balkan bluz"|agency=[[e-novine.com]]|publisher=samizdat|date=10. 11. 2009|archive-date=18. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171218041537/http://www.e-novine.com/feljton/32031-Kako-nastao-SDS-Svi-dravu.html|url-status=dead}}</ref> Nakon konsultacija s [[Beograd]]<nowiki/>om, Karadžić organizuje, uz prisustvo Raškovića ([[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)|SDS Hrvatske]]) i historičara [[Rastislav Petrović|Rastislava Petrovića]] veliki miting u [[Banja Luka|Banja]] [[Banja Luka|Luci]] uz slogan "BiH u Jugoslaviji". Okupljenima su se obratili parolama: "Tući ćemo se pošteno", "Srpski narod ima pravo na svoju državu", "Niko nas ne može odvojiti od Jugoslavije".<ref>{{cite news|last1=Delalić|first1=Medina|last2=Šačić|first2=Suzana|title=Duhovni krov "Velike Srbije" (6)|url=http://www.e-novine.com/feljton/32506-Duhovni-krov-Velike-Srbije.html|access-date=17. 7. 2017|work=Feljton knjige "Balkan bluz"|agency=[[e-novine.com]]|publisher=samizdat|date=24. 11. 2009|archive-date=17. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150552/http://www.e-novine.com/feljton/32506-Duhovni-krov-Velike-Srbije.html|url-status=dead}}</ref> [[Radovan Karadžić]] 12. jula 1990. službeno osniva Srpsku demokratsku stranku u Bosni i Hercegovini. Stranka je imala za cilj ujedinjenje [[Srbi u Bosni i Hercegovini|srpske zajednice]] u [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], kao što je to učinila [[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)|Srpska demokratska stranka]] [[Jovan Rašković|Jovana Raškovića]] sa [[Srbi u Hrvatskoj|Srbima]] u [[Socijalistička Republika Hrvatska|Hrvatskoj]], i ostanak u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]] (kao "Treća Jugoslavija" sa [[Srbija i Crna Gora|Srbijom i Crnom Gorom]] ), u slučaju proglašenja nezavisnosti tih republika od federacije.<ref>{{Cite web|url=https://vesti-online.com/Vesti/Srbija/121591/Raskoviceva-SDS-obnovljena-u-Beogradu|title=Raškovićeva SDS obnovljena u Beogradu|date=5. 3. 2011|publisher=Vesti online|language=sr|access-date=21. 8. 2018|archive-date=7. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307155643/https://vesti-online.com/Vesti/Srbija/121591/Raskoviceva-SDS-obnovljena-u-Beogradu|url-status=dead}}</ref> === Prijeratni period === Tokom septembra 1991, SDS je počeo osnivati razne "[[Srpska autonomna oblast|Srpske autonomne oblasti]]" širom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Nakon što je [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupština SR Bosne i Hercegovine]] glasala za Memorandum o suverenitetu 15. oktobra 1991, srpski poslanici konstituirali su srpski blok od ukupno 83 poslanika (pretežno iz SDS-a, [[Srpski pokret obnove|Srpskog pokreta obnove]], [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske partije]] i [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]]), te donijeli ''[[s:Odluka o osnivanju Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini|Odluku o osnivanju Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini]]'' 24. oktobra 1991. u [[Sarajevo|Sarajevu]], kako bi isključivo predstavljala [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbe u Bosni i Hercegovini]]. Sljedećeg mjeseca, Srbi u BiH su održali [[Plebiscit srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 1991.|pebiscit]] koji je rezultirao ogromnom većinom glasova za ostanak u zajedničkoj državi Jugoslaviji. U decembru 1991, rukovodstvo SDS-a sastavilo je strogo povjerljivi dokument pod nazivom "''Za organizaciju i djelovanje organa srpske nacije u Bosni i Hercegovini u vanrednim okolnostima''". Ovo je bio centralizirani program preuzimanja svake općine u zemlji sa većinskim srpskim stanovništvom, stvaranjem [[Vlada u sjeni|vlade u sjeni]] i paravladinih struktura putem raznih "kriznih štabova", te pripremom naroda za preuzimanje u koordinaciji s [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenskom narodnom armijom]] (JNA).<ref>{{Cite book|last=Gow|first=James|title=The Serbian Project and Its Adversaries: A Strategy of War Crimes|publisher=McGill-Queen's University Press|year=2003|isbn=1850654999|location=Montreal|pages=122–123}}</ref> Usvajanjem Memoranduma o suverenitetu, Bosna i Hercegovina se obavezala održati [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti]] 29. februara i 1. marta 1992. Prije toga, Skupština srpskog naroda u BiH (kasnije [[Narodna skupština Republike Srpske]], NSRS) usvojila je 9. januara [[s:Deklaracija o proglašenju Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini|''Deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini'']], federalne jedinice u sastavu Jugoslavije. Kasnije će biti preimenovana u [[Republika Srpska (1992–1995)|Republika Srpska]]. === Ratni period === {{Glavni|Rat u Bosni i Hercegovini}}{{Proširiti sekciju}} === Poslijeratni period === Poslije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], SDS je postala jedna od vodećih stranaka u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Poslije [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|općih izbora 1998]], na čelu sa [[Dragan Kalinić|Draganom Kalinićem]] SDS odlazi u [[Opozicija (politika)|opoziciju]].<ref>{{cite web|url=http://www.sdsrs.com/sr/67.istorijat.html|title=Историјат|website=Zvanična stranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20170718133051/http://www.sdsrs.com/sr/67.istorijat.html|archive-date=18. 7. 2017|url-status=dead|access-date=20. 7. 2017}}</ref> Na vlast se privremeno vraća nakon izbora [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|2000.]] i [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.|2002.]] Nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006.|općih izbora 2006]], na čelu sa [[Dragan Čavić|Draganom Čavićem]], SDS se vraća u opoziciju i tamo ostaje. Čavićev SDS se djelimično distancirao od prošlosti svoje stranke, tako da je 2004. priznao [[Genocid u Srebrenici|genocid]] počinjen nad [[Bošnjaci|bošnjačkim stanovništvom]] u [[Genocid u Srebrenici|Srebrenici]].<ref>{{cite news|last1=Smoljanović|first1=Stanko|title=Čavić priznao masakr u Srebrenici|url=http://www.dw.com/bs/%C4%8Davic-priznao-masakr-u-srebrenici/a-2485548|access-date=20. 7. 2017|agency=[[Deutsche Welle]]|date=23. 6. 2004}}</ref> Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006.|općim izborima 2006.]] SDS je izgubio status vodeće stranke u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] i glavne srpske stranke u Bosni i Hercegovini, u korist [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] (SNSD), kojeg predvodi [[Milorad Dodik]].<ref>{{Cite book|last=Eralp|first=Doğa U.|title=Politics of the European Union in Bosnia-Herzegovina: Between Conflict and Democracy|url=https://archive.org/details/politicsofeurope0000eral|publisher=Lexington Books|year=2012|isbn=978-0-7391-4945-4|page=[https://archive.org/details/politicsofeurope0000eral/page/n36 21]}}</ref> Uprkos manjim dobicima na izborima [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|2010.]] i [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|2014]], stranka je do [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|2018.]] pala na ispod 20% mandata u NSRS, što je najniži broj poslaničkih mjesta u njenoj historiji. == Ideologija == Historijski gledano, stranka je imala snažnu [[Ultranacionalizam|ultranacionalističku]], [[Separatizam|separatističku]] i [[Islamofobija|islamofobnu]] ideologiju.<ref name="The New York Times">{{Cite news|date=21. 7. 1997|title=Bosnia Serbs Oust Leader From Her Party|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1997/07/21/world/bosnia-serbs-oust-leader-from-her-party.html|access-date=19. 6. 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Holbooke to seek removal of Bosnian Serb leader|url=https://www.irishtimes.com/news/holbooke-to-seek-removal-of-bosnian-serb-leader-1.67958|access-date=19. 6. 2021|work=The Irish Times|language=en}}</ref> Stranka je nekoliko godina nakon rata promijenila stavove sa [[Krajnja desnica|krajnje desnice]] na umjerenije [[Konzervativizam|konzervativne]], a neki od tih stavova čak idu u korist cijele Bosne i Hercegovine, a ne samo [[Republika Srpska|Republike Srpske]], a možda je jedan od najvećih promotora tog pristupa i jedan od visokih stranačkih zvaničnika, [[Dragan Mektić]]. == Spisak predsjednika == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |# ! colspan="2" rowspan="2" |Predsjednik ! colspan="3" |Mandat |- !Od !Do !Trajanje |- !1. |[[Datoteka:Evstafiev-Radovan Karadzic 3MAR94.jpg|bez okvira|127x127piksel]] |[[Radovan Karadžić]]<br>{{Malo|(r. 1945)}} |12. juli 1990. |19. juli 1996. |6 godina i 7 dana |- !2. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Aleksa Buha]]<br>{{Malo|(r. 1939)}} |19. juli 1996. |1. juli 1998. |1 godina, 11 mjeseci, 12 dana |- !3. |[[Datoteka:Dragan Kalinic crop.jpeg|bez okvira|133x133piksel]] |[[Dragan Kalinić]]<br>{{Malo|(r. 1948)}} |1. juli 1998. |20. juli 2004. |6 godina i 19 dana |- !4. |[[Datoteka:Dragan Čavić cropped.jpg|bez okvira|133x133piksel]] |[[Dragan Čavić]]<br>{{Malo|(r. 1958)}} |20. juli 2004. |15. decembar 2006. |2 godine, 4 mjeseca i 25 dana |- !5. |[[Datoteka:Mladen Bosic-mc.rs.jpg|bez okvira|138x138piksel]] |[[Mladen Bosić]]<br>{{Malo|(r. 1961)}} |15. decembar 2006. |8. oktobar 2016. |9 godina, 9 mjeseci i 23 dana |- !6. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Vukota Govedarica]]<br>{{Malo|(r. 1976)}} |23. oktobar 2016. |30. juni 2019. |2 godine, 8 mjeseci i 7 dana |- !7. |[[Datoteka:Mirko Šarović (cropped).jpg|bez okvira|123x123piksel]] |[[Mirko Šarović]]<br>{{Malo|(r. 1956)}} |30. juni 2019. |12. novembar 2022 |3 godine, 4 mjeseca i 13 dana |- !8. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Milan Miličević]]<br>{{Malo|(r. 1963)}} |12. novembar 2022 |13. juli 2025. |2 godine, 8 mjeseci i 1 dan |- !- |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Jovica Radulović]]<br>{{Malo|(r. 1983)}}<br>{{Malo|''(vršilac dužnosti)''}} |13. juli 2025.<ref name="JR">{{Cite web|url=https://rtvbn.com/4078851/milan-milicevic-podnio-neopozivu-ostavku-na-mjesto-predsjednika-srpske-demokratske-stranke|title=Milan Miličević podnio neopozivu ostavku na mjesto predsjednika Srpske demokratske stranke|website=BN|access-date=15. 7. 2025}}</ref> |28. decembar 2025. |{{ayd|2025|7|13|2025|12|28}} |- !9. |[[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|130x130piksel]] |[[Branko Blanuša]]<br>{{Malo|(r. 1969)}} |28. decembar 2025.<ref name="BB" /> |''trenutno'' |{{ayd|2025|12|28}} |} == Izbori == {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] * [[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)]] * [[Srpska demokratska stranka (Srbija, 1990)]] * [[Srpska demokratska stranka (Srbija, 2011)]] ==Literatura== *{{cite book|last1=Hadžifejzović|first1=Senad|authorlink1=Senad Hadžifejzović|title=Rat uživo|date=2002|publisher=Mladinska knjiga|location=Ljubljana|isbn=9958-9852-0-9|ref=harv}} *{{cite book|last1=Alibabić|first1=Munir|authorlink1=Munir Alibabić|title=Tajni rat za Bosnu i Hercegovinu između SDB BiH i KOS-a JNA|date=2014|publisher=samizdat|location=Sarajevo|isbn=978-9958-0321-0-3|ref=harv}} ==Reference== {{Refspisak}} [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke u Republici Srpskoj]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1990.]] [[Kategorija:Srpska demokratska stranka|*]] [[Kategorija:Separatizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpske nacionalističke stranke]] [[Kategorija:Nacionalističke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpske političke stranke u Bosni i Hercegovini]] h5cwqbgt7r4jhf49eqvaxw34zn6zm7t Ada Lovelace 0 18493 3904363 3896032 2026-07-11T14:40:08Z Palapa 383 3904363 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Ada Lovelace | slika = Ada Lovelace 1838.jpg | veličina_slike = 300px | opis = Augusta Ada King, grofica od Lovelacea | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1815|12|10}} | mjesto rođenja = London, UK | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1852|11|29|1815|12|10}} | mjesto_smrti = London, UK | }} '''Augusta Ada King''' ([[10. decembar]] [[1815]] - [[29. novembar]] [[1852]]) je čuvena britanska matematičarka i općeprihvaćena kao prvi [[programer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sdsc.edu/ScienceWomen/lovelace.html|title=Ada Lovelace: Founder of Scientific Computing|website=www.sdsc.edu|access-date=2026-07-11}}</ref> ==Biografija == Rođena u [[London]]u 10. decembra 1815. kao lady Augusta Ada Byron. Kćerka je poznatog [[Velika Britanija|britanskog]] pjesnika, [[George Gordon Byron|Georgea Gordona Byrona]], 6. barona [[Byron]]a, i njegove supruge, [[Anne Isabella Milbanke]], 11. baronice Wentworth.<ref>{{Cite web|url=https://www.biography.com/scholars-educators/ada-lovelace|title=Ada Lovelace - Quotes, Children & Facts|date=2021-05-06|website=Biography|language=en-US|access-date=2026-07-11}}</ref> Pošto je Ada umrla prije majke, baronstvo Wentworth su naslijedila Adina djeca. Zahvaljujući braku s [[William King (1. grof od Lovelacea)|William Kingom]], 1. grofom od Lovelacea, nosila je titulu grofice od Lovelacea. S njim je imala troje djece: * Byron King-Noel, 12. baron Wentworth * [[Anne Blunt]], 15. baronica Wentworth * Ralph King-Milbanke, 2. grof od Lovelacea, 13. baron Wentworth Dok je je bila studentica poznatog matematičara [[Augustus De Morgan|Augustusa De Morgana]] upoznaje se sa radom [[Charles Babbage]]a na [[Diferencijalna mašina|diferencijalnoj]] i [[Analitička mašina|analitičkoj mašini]]. U toku svog kontakta s Babbageom opisuje način na koji se analitička mašina može ''programirati'' da izračuna određene brojeve. To je ušlo u [[historija|historiju]] kao prvi [[Računarsko programiranje|računarski program]] i danas je Ada King Lovelace poznata kao prva žena programer, tj. prvi programer. [[Programski jezik]] [[Ada (programski jezik)|Ada]] je dobio ime po njoj. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web | url = http://www.sdsc.edu/ScienceWomen/lovelace.html | contribution = Ada Lovelace: Founder of Scientific Computing | publisher = SDSC | title = Women in Science | access-date = 30. 6. 2014 | archive-date = 25. 12. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225024327/https://www.sdsc.edu/ScienceWomen/lovelace.html%20 | url-status = dead | archive-date = 25. 12. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225024327/https://www.sdsc.edu/ScienceWomen/lovelace.html%20 }} * {{Cite web | url = http://www.agnesscott.edu/lriddle/women/love.htm | contribution = Ada Byron, Lady Lovelace | title = Biographies of Women Mathematicians | publisher = [[Agnes Scott College]]}} * {{Cite web | url = http://archiveshub.ac.uk/data/gb161dep.lovelacebyron1-460 | title = Papers of the Noel, Byron and Lovelace families | publisher = Archives hub | place = UK | access-date = 30. 6. 2014 | archive-url = http://archive.wikiwix.com/cache/20120424131314/http://archiveshub.ac.uk/data/gb161dep.lovelacebyron1-460 | archive-date = 24. 4. 2012 | url-status = dead | archive-date = 25. 12. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225024318/https://archiveshub.jisc.ac.uk/data/gb161dep.lovelacebyron1-460%20 }} * {{MacTutor Biography|id=Lovelace}} * {{Cite web | url = http://www.computerhistory.org/babbage/adalovelace/ | title = Babbage | contribution = Ada Lovelace & The Analytical Engine | publisher = Computer History}} * {{Cite web | url = http://net.educause.edu/apps/er/review/reviewArticles/31240.html | title = Ada & the Analytical Engine | publisher = Educause | access-date = 30. 6. 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090810090713/http://net.educause.edu/apps/er/review/reviewArticles/31240.html | archive-date = 10. 8. 2009 | url-status = dead | archive-date = 25. 12. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225024308/https://net.educause.edu/apps/er/review/reviewArticles/31240.html%20 }} * {{Cite web | url = http://www.g4tv.com/techtvvault/features/27659/Ada_Lovelace_Countess_of_Controversy.html | title = Tech TV vault | contribution = Ada Lovelace, Countess of Controversy | publisher = G4 TV | access-date = 30. 6. 2014 | archive-date = 25. 12. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225024305/https://www.syfy.com/syfywire/games | url-status = dead | archive-date = 25. 12. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225024305/https://www.syfy.com/syfywire/games }} * {{Cite web | url = http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20080306.shtml | publisher = The BBC | newspaper = Radio 4 | title = In Our Time | contribution = Ada Lovelace | format = streaming | type = audio | place = UK | date = 6. 3. 2008}} * {{Cite web | url = http://www.womeninscience.co.uk/bios.php?id=27&comments=0&action=show | type = biography | contribution = Ada Lovelace | publisher = L'Oreal | title = Women in Science | place = UK | access-date = 30. 6. 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120715230119/http://www.womeninscience.co.uk/bios.php?id=27&comments=0&action=show | archive-date = 15. 7. 2012 | url-status = dead | archive-date = 15. 7. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120715230119/http://www.womeninscience.co.uk/bios.php?id=27&comments=0&action=show }} * {{Cite web | url = http://www.cs.yale.edu/homes/tap/Files/ada-lovelace-notes.html | title = Ada Lovelace's Notes and The Ladies Diary | publisher = Yale}} {{Authority control|VIAF=61632881}} {{stub-biog}} {{Commonscat}} {{DEFAULTSORT:Lovelace, Ada}} [[Kategorija:Britanski matematičari]] [[Kategorija:Računarski inženjeri|Lovelace, Ada King]] [[Kategorija:Rođeni 1815.]] [[Kategorija:Umrli 1852.]] [[Kategorija:Biografije, London]] se4ca3m8fu65k8vtzqbu1cd5vnjcsjm Wikipedia:Čaršija 4 19126 3904414 3900547 2026-07-12T00:53:18Z نوفاك اتشمان 16322 /* Emir Hadžihafizbegović */ novi odlomak 3904414 wikitext text/x-wiki {{IW Čaršija}} {{Čaršija|extra=da|1= <div style="border-spacing: 3px; background-color: #f8f9fa; color: black; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; float: right; clear: right; font-size: 88%; line-height: 1.5em; width: 22em; border:0;"> <div style="padding:10px;">Čaršija se automatski [[Pomoć:Arhiviranje stranica za razgovor|arhivira]]. Starije rasprave možete naći [[/Arhive|ovdje]].</div> <inputbox> bgcolor=transparent type=fulltext prefix=Wikipedia:Čaršija break=yes width=30 searchbuttonlabel=Traži break=no </inputbox> </div> '''Dobro došli na Wikipedijinu čaršiju!''' Na ovoj stranici projekta Wikipedije možete porazgovarati o svim temama koje se tiču rada na Wikipediji i postaviti sva pitanja za koja smatrate da zaslužuju pažnju. Osnovni kriterij je da postavite pitanje u jednu od tematskih podgrupa čaršije. Ako niste sigurni u koju grupu spada Vaše pitanje, onda ga postavite ovdje. <div class="hlist left" style="margin-top:30px;"> * {{Dugme|Postavi novi komentar|url=//bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Čaršija&action=edit&section=new|class=mw-ui-constructive|style=background: #d33682; border: #d33682; color:white;}} </div> }} __NEWSECTIONLINK__ {{Korisnik:EdinBot/Arhivirati |brojač = 31 |bez_šablona = da |indeks = Wikipedia:Čaršija/Arhive |zaglavlje_arhive = {{RazgovorArhiva}} |min_tema_ostaviti = 3 |maks_starost_teme = staro(30d) |arhiva = Wikipedia:Čaršija/Arhiva %(brojač)d }} {{prečica|WP:Č}} __SADRŽAJ__ == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading. Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]]. After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further. If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. On behalf of the CEC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 12:51, 25 juni 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''. If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 05:45, 8 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:02, 10 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 19:52, 18 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 04:46, 27 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:29, 6 august 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 01:19, 23 august 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:05, 2 septembar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board. Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]]. When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group<section end="announcement-content" /> </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 14:14, 3 septembar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == Ažuriranje čelnika nižih administrativnih jedinica == Ovdje nismo na visini zadatka (ja prvi). Posljednjih mjeseci jedan korisnik (Martin Macha) ažurira predsjednike država i premijere, ali ostaju nam niže administrativne jedinice po državama, a nije da ih nema, pa kako bi bilo najpraktičnije sve "obletjeti"? (Ovdje se mogu uvrstiti i gradonačelnici.) Igraju li ikakvu ulogu Wikipodaci? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:09, 18 septembar 2024 (CEST) : Nisam odavno aktivan, ali ukoliko stvari još uvijek stoje koliko ih se sjećam, mislim da bi za bs.wiki bilo odlično da se ovo poveže sa wikipodacima kroz šablone. Time bi se oslobodili od mnogo ažuriranja u svim člancima gdje se koristi dotični šablon. Imaš li možda nekoliko primjera za te niže administrativne jedinice? -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 11:46, 27 septembar 2024 (CEST) ::Savezne države, pokrajine, oblasti, kantoni itd... puta broj država u svijetu. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:45, 27 septembar 2024 (CEST) {{Spomeni|Edinwiki}}, {{Spomeni|AnToni}}, {{Spomeni|Srđan}}, {{Spomeni|Semso98}} Dakle, ili ukinuti odgovarajuće parametre u infokutijama (prevelik je broj članaka za kontinuirano ažuriranje za malu Wikipediju poput ove) ili povezati s Wikipodacima, tako da se ažurira na svim Wikipedijama odjednom kad bude ažurirano tamo. Ovako nam mnoga imena stoje godinama, a došli novi ljudi na funkcije. – [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:05, 26 januar 2025 (CET) :Prvi i drugi rang je u redu, ali ići na male opštine nema smisla. Možda stvarno ukinuti parametar u infokutiji za niže podjele? [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 12:09, 26 januar 2025 (CET) ::Na općine nisam ni mislio (osim ako postoje neke male države gdje su one drugi rang) nego na savezne države, pokrajine, autonomne zajednice... [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:33, 26 januar 2025 (CET) ::ako je moguće povezivanje sa wikipodacima zar nije bolje to tako povezati nego ukidati neki podatak? Ja sam voljan dio vremena posvetiti ovome, samo mi neko mora pokazati primjer kako se to radi. Mogli bi napraviti projekat kojim bi pratili šta sve treba ažurirati da se to poveže? Edit: da li bi to bio statement P6?[[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:13, 26 januar 2025 (CET) :::Jest: P6 (obuhvaćene razne funkcije; piše tamo koje sve). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 17:23, 2 februar 2025 (CET) :Mislim da ovdje trebamo gledati malo i šire, ogroman je potencijal za male projekte kakav je naš, možemo uvezati i druge podatke koje nismo u mogućnosti ažurirati redovno npr. kod države površinu, broj stanovnika, GDP, GDP per kapita, i mnoge druge statističke podatke koji se redovno ažuriraju na Wikipodacima. Koliko sam uspio vidjeti potrebno je onogućiti povezivanje (da li imaju neki moduli ili se to uradi u infokutiji nisam stručan ali srećom imamo korisnike koji su tehnički potkovaniji) pa je kasnije vrlo jednostavno povezati podatke. Ako se odlučimo na ovo nakon jedne runde ažuriranja završili smo posao i nećemo kasnije trošiti jako ograničeno vrijeme na to. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 13:02, 26 januar 2025 (CET) === Proširivanje članaka o jedinicama drugog ranga === Praveći kategorije za ruske oblasti, primijetio sam da ih većina ima samo 2-3 rečenice. Ovo kažem samo za Rusiju, a znamo koliko je država u svijetu, tj. jedinica drugog ranga. Naravno da ne treba sad pisati neke velike članke (mi to realno ne možemo) nego malo ih proširiti, da bude 4-5 pasusa umjesto 2-3 rečenice. – [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:22, 26 januar 2025 (CET) === Primjeri === Može li neko ovdje navesti nekoliko relevantnih primjera, o kojim infokutijama se tačno radi itd.? -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 14:01, 9 februar 2025 (CET) :Navedeno je: sve koje imaju veze s drugim rangom administrativnih jedinica (savezne države, pokrajine, oblasti, kantoni,...) + kutija za grad / općinu (zbog /grado/načelnika). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:19, 9 februar 2025 (CET) :: Znači recimo [[Washington (savezna država)]] i tu infokutija [[Šablon:Geokutija]]? I jeli se samo radi o čelnicima, ili više podataka? Ima li pored Geokutije drugih infokutija o kojima je riječ? Imamo li možda sveobuhvatnu kategoriju odakle se ovi članci mogu izvući? -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 16:24, 9 februar 2025 (CET) === Trenutno stanje === Ažurirao sam sve relevantne module, tako da bi sada trebali biti u toku sa zadnjim dašavanjima uvezi wikipodataka. Primjer gdje se primjenjuje povlačenje podataka sa Wikipodataka se može vidjeti kod {{tl|Infokutija_anatomija}}. Isto tako možemo druge infokutije organizirati. Što se tiče infokutije {{tl|Geokutija}} situacija je komplikovanija. Ovo je generalizovana infokutija gdje, koliko vidim, nije moguće uzeti isti prustup kao kod infokutije anatamoija. Tu je na primjer parametar `lider` definiran, ali pošto se Geokutija koristi u razne svrhe, nevjerujem da je isto svojstvo validno sa Wikipodataka (ali moram da priznam da to nisam provjerio). Ali i bez obzira na to, koliko se sjećam davno smo već govorili o ovome da se Geokutija svakako zamjeni za varijante koje se služe na en.wiki, tako da bi i sada predložio da se to uradi umjesto da nju dalju komplikujemo sa uvezivanjem sa wikipodacima. Kako konkretno naprijed? Kao prvo, mislim da bi jedan projekat mnogo pomogao za sveobuhvatnu organizaciju. Na dalje, mislim da bi trebalo slijediti stari princip da se što više oslonimo na en.wiki. Sugestija za početak je da se krene od američkih saveznih država, i da se umjesto {{tl|Geokutija|Savezna država}} koristi en.wiki varijanta [[:en:Template:Infobox_U.S._state]] (na primjer u članku [[Aljaska]]). Toliko od mene za sad. -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 12:01, 10 februar 2025 (CET) :Hvala ti @[[Korisnik:Edinwiki|Edinwiki]], ja sam spreman da učestvujem u projektu jer je ovo jedna od važnijih stvari koje bi mogli da uradimo da dugoročno smanjimo potrebu za ažuriranjem. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:23, 10 februar 2025 (CET) :: 👍 [[:Wikipedia:Projekti/Wikidata čelnici]] -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 13:16, 10 februar 2025 (CET) :: Puno bi mi pomoglo da se sazna o kojim infokutijama je sve riječ. -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 13:17, 10 februar 2025 (CET) :::Za početak [[Šablon:Infokutija teritorija|Teritorija]], [[Šablon:Infokutija naselje|Naselje]], "Geokutija|Savezna država", "Geokutija|Regija". Za hrvatske županije i španske autonomne zajednice, npr., korištena je "IK naselje", za italijanske regije nije nijedna, ali to je sad druga stvar. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:24, 10 februar 2025 (CET) ::::* {{tl|Infokutija teritorija}} treba zamjeniti za nešto drugo, jer vidim da nema veze prema en.wiki šablonu. Koja bi mogla biti alternativa za ovo? ::::* {{tl|Infokutija naselje}} ok. -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 13:51, 10 februar 2025 (CET) Prije nekoliko godina sam se ja već bavio problematikom Geokutije i dosta toga sam zamijenio. Ostalo je još malo više od 1000 članaka gdje treba zamjeniti Geokutiju, to su većinom naselja, gradovi, distrikti, itd. i to sve treba zamjeniti sa [[Šablon:Infokutija naselje|Infokutijom naselje]] kao na en.wiki (plus nekoliko rijeka i jezera mislim da je ostalo, a za to već imaju infokutija [[Šablon:Infokutija rijeka|Rijeka]] i [[Šablon:Infokutija vodena površina|Vodena površina]]). Također sam pravio [[:Kategorija:Infokutije naselja po državama|wrappere]] koji su bazirani na Infokutiji naselje po uzoru na en.wiki ([[:en:Category:Templates calling Infobox settlement]]) gdje su već neki od parametara popunjeni za lakše i jednostavnije dodavanje infokutija u članke. Nakon toga ostaje da se u Infokutiji naselje ubace ti Wikidata parametri, ali kao što Edin reče za Geokutiju, mislim i da u ovom slučaju to neće biti baš jednostavno zbog broja parametara u šablonu u načinu njihovog korištenja.--[[Korisnik:Semso98|Semso98]] ([[Razgovor s korisnikom:Semso98|razgovor]]) 15:24, 10 februar 2025 (CET) :Da podvučemo: šta i kako dalje? Trebamo sastaviti plan djelovanja i rasporediti se po potrebi. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:21, 19 februar 2025 (CET) == Dozvola od IZ == Ima li bs.wiki dozvolu za objavljivanje fotki sa stranice Islamske zajednice BiH (https://islamskazajednica.ba/), rekoh da ne jurim džaba ako je neko pre ovde već uzeo. [[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 18:49, 27 septembar 2024 (CEST) :Ako ima, meni nije poznato. Ne mogu se sjetiti je li ikad to zatraženo. Možda neko drugi bude znao. A valjda im se može napisati e-mail kome treba. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:31, 27 septembar 2024 (CEST) ::Baš to. Obično ima neki pisani trag na projektu, jer napismeno mora da ima dozvola da bi bila važeća. Ako je ima onda je tu, al nigde nisam uspeo da je nađem. --[[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 20:45, 27 septembar 2024 (CEST) == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 20:56, 27 septembar 2024 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Oktobar – mjesec knjige == Hoćemo li opet neku akciju kao lani :-) (knjige, biblioteke /ne moraju biti isključivo nacionalne/, bibliotekarstvo i s tim povezano, npr., izdavaštvo, štamparstvo...)? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:09, 30 septembar 2024 (CEST) :Može, naravno. Hoćemo li projekat? [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:36, 30 septembar 2024 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted. The following four candidates were the most voted: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]] Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 10:25, 14 oktobar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:07, 17 oktobar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == Program CEE Hub Microgrant == [[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants|Program CEE Hub Microgrant]] i dalje je otvoren za prijave iz zajednica širom Centralne i Istočne Evrope. Program Microgrant koji sprovodi CEE Hub finansira projekte u iznosu od 50 do 500 EUR. Prije podnošenja prijave pročitajte kriterije i ostale detalje programa. [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfZ-EYkOHNaUo424azmstFH4dxF6amRLtDGRi1U4D7WCqtipw/viewform Obrazac za prijavu] je dostupan na Meta stranici gdje ćete morati odgovoriti na nekoliko jednostavnih pitanja. Spisak prijava koje smo primili do oktobra 2024. možete pronaći na [[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants/Applications 2024|ovoj stranici]], a ove informacije vam mogu pomoći i dati vam predstavu o projektima za koje su druge zajednice tražile finansiranje. Ako imate bilo kakvih pitanja, kontaktirajte nas ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Communication|kontaktirajte nas]]). Čekamo vaše prijave! --[[Korisnik:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[Razgovor s korisnikom:TRistovski-CEEhub|razgovor]]) 14:27, 18 oktobar 2024 (CEST) == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 13:28, 22 oktobar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == CampaignEvents extension and the upcoming CEE Hub Office Hour == Some of you have already been in contact with the [[:m:Event Center/Registration|Event Registration tool]], that we are using for our monthly Office Hours. As this tool is part of the wider [[:m: CampaignEvents|CampaignEvents extension]], we would dedicate our upcoming monthly Office Hour to this topic and during the call will be present as well [[:m:User:Udehb-WMF|Benedict Nnaemeka Udeh]], who will have a short demo about this extension and will answer your questions. The Office Hour will be held on 18th of November (Monday) at 17:00 CET. All the details about local time and how to register yourself are available on [[:m:Wikimedia CEE Hub/Office hours|our Meta page]]. In the meantime, you can check [[:m:CampaignEvents|this Meta page]] about the extension, where you can find all the details about three key functionalities: * [[:m:Event Center/Registration|Event Registration tool]], allows campaign organizers to manage event registrations directly on the wiki. You can find instructions on how to use it [[:m:Event Center/Registration/Instructions|here]]. * [[:m:Campaigns/Foundation Product Team/Event list|Event list]], global, automated list of events on the wikis. It can be accessed by going to [[:m:Collaboration list|SpecialːAllEvents]]. * [[:m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation list]], finding past contributors on the selected articles, that can be useful to be invited in the upcoming edit-a-thons, contests, campaigns, etc. You can view [[:c:File:How to test the Invitation List tool.webm|this video]] to see how it works. You can find information on how this extension can be deployed on your Wikipedia [[:m:CampaignEvents/Deployment status|here]], which requires community discussion and consensus. --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 18:19, 28 oktobar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=26669262 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 20:54, 21 novembar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Bosna i Hercegovina i Mediteranske igre == Zdravo. Detaljno istražujem Mediteranske igre i stvaram članke s informacijama koje pronađem. (https://en.wikipedia.org/wiki/Basketball_at_the_2001_Mediterranean_Games) Međutim, nisam uspio pronaći sljedeće podatke o Bosni i Hercegovini. Možete li pogledati online ili fizičku arhivu novina i zapisati ove informacije? * Mediteranske igre 1993.: Odbojka (muškarci) - 25.06.1993 - Alžir-Bosna i Hercegovina (podaci o rezultatu i broju setova kao 15:8, 15:10...)- Vrlo je vjerovatno da će dan-dva nakon ovih datuma biti informacija u novinama. Nadam se da će mi neko pomoći. Note: Nažalost, nisam uspio pronaći rezultate utakmica na web stranici Košarkaškog saveza BiH. Pokušao sam koristiti [https://www.infobiro.ba ovu web stranicu] za arhivu Oslobođenja ali nisam uspio.-- [[Korisnik:Sabri76|Sabri76]] ([[Razgovor s korisnikom:Sabri76|razgovor]]) 20:37, 25 novembar 2024 (CET) == [[Lech Kaczyński]] == "Rocky" se "povampirio" nakon američkih izbora. Zaključati ovaj članak. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 15:21, 26 novembar 2024 (CET) == [[Wikipedia:Čaršija]] == "Rocky" se umirit' ne može. Zaštititi i ovu samu Čaršiju. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 08:41, 2 decembar 2024 (CET) == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:11, 24 januar 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 03:35, 29 januar 2025 (CET) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 03:35, 29 januar 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Kopirajt na poštanske markice BH pošte == Jel zna neko jesu slike poštanskih markica na sajtu bh pošta ([https://www.posta.ba/filatelija-2023/page/2/ primera radi ovde])pod nekom slobodnom licencom ili su kopirajt? Ako jesu, jel ima neko da je slao dozvolu za objavljivanje? Treba mi za neki članak. Reda radi da tagujem kolegu @[[Korisnik:AnToni|AnToni]] potšto znam da zna o filateliji, a i ostali ako neko ima info pliz se oglasite. [[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 18:54, 2 februar 2025 (CET) :Jeste, sve su zaštićene copyrightom. Ove koje su na bs.wiki su iz moje kolekcije, ali to ne mijenja stvar. Markice su skoro u svim poštama zaštićene copyrightom, a tek nakon isteka određenog vremena, mogu se koristiti u medijima i sl. Svaka država određuje to vrijeme važenja. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:33, 2 februar 2025 (CET) ::@[[Korisnik:AnToni|AnToni]] Šta misliš da li bi nam dali dozvolu za objavljivanje? Ako nije prevelika usluga da te pitam da ih zamoliš, u ime bs.wiki, jer zadnji put kad sam ja i drugi sa sr.wiki slično to pokušavali da dobijemo dozvolu da objavljujemo slike Komisije za nacionalne spomenike BiH, iz trećeg pokušaja neki ćato tamo što radi je poslao zvaničan dopis da on ne sme to da radi jer je adresa sa koje se tražilo u Beogradu i nešto se istripovao da krši neke međudržavne sporazume, niđe veze. --[[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 19:52, 2 februar 2025 (CET) :::Onda će i meni odbiti. Isto zbog adrese! Pitanje je kako su te tri pošte u BiH riješile copyright s autorima grafičkih rješenja. Probam nešto, ali bi moglo potrajati. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:00, 2 februar 2025 (CET) ::::Samo se predstavi da si u ime bs.wiki. Ovoj devojci što radi u Vikimediji Srbije su odbili jer je u ime organizacije iz Srbije tražila. A prethodno sam ja lično tražio i jedna devojka što radi u VZRS u Banjaluci. Meni su dozvolili, al nisu popunili lepo štablon pa nije bilo validno, a njoj su dozvolili, al su zaboravili da pošalju zvanično i onda su na kraju odbili. Tkd, moj savet, pošalji u ime Wikipedije na bosanskom jeziku. Veća je šansa da prođe, a kontam da su ažurniji od ovih u državnim organima bar jer su preduzeće. Fala ti :) --[[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 20:07, 2 februar 2025 (CET) @[[Korisnik:AnToni|AnToni]] piši ako bude novosti. --[[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 11:49, 9 februar 2025 (CET) == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:48, 3 februar 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == Prijedlog za ujednačavanje == U većini članaka o osobama stoji IK s vremenom i mjestom rođenja (i smrti) tako da je to jednostavno višak navoditi i u prvoj rečenici jer je već napisano nekoliko centimetara udesno (kutije za to i služe – da se glavni dio malo rastereti). To ostaviti da stoji samo tamo gdje (još) nema ubačene IK. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 21:09, 15 februar 2025 (CET) : To je nasljeđe štampanih enciklopedija, gdje je uglavnom bio samo tekst. S druge strane, oni koji su navikli na taj stil, navikli su na čitanje teksta. A treba razmisiliti kako će to izgledati u mobilnom prikazu na telefonima i sl.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 21:19, 15 februar 2025 (CET) ::Vide se normalno na mobitelima, samo što nisu pored uvoda nego ispod prvog pasusa. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 22:26, 15 februar 2025 (CET) : Vidio sam nekad ranije da se o ovom raspravljalo, čini mi se, na serveru Wikipedije na engleskom jeziku ili WMF-a. Ako se dobro sjećam tadašnjih argumenata par ljudi koji su prvobitno radili na infokutijama, zamišljene su da budu lako čitljivi sažeci bitnih informacija o osobi, pojmu, filmu, seriji itd. To je u principu poenta i uvodnog dijela članka – da se napiše sažetak bitnih informacija koje se mogu naći u ostatku članka. E, sad, treba jednostavno ustanoviti šta je zapravo bitno da stoji u prvoj rečenici. Mislim da je ''mjesto'' rođenja i smrti generalno nebitno, ali datum možda ipak jeste i možda bi manje upadljiva bila inverzija koja se, gotovo u svim slučajevima, mora raditi nakon zagrade u odnosu na to kad zagrade nema. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 12:13, 16 februar 2025 (CET) ::Također sam mišljenja da godina rođenja i smrti treba biti u uvodnom dijelu članka pored toga stoje u kutiji. Mjesto mi je generalno viška. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:24, 16 februar 2025 (CET) == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 09:28, 22 februar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == CEE Hub Microgrant Programme - 2025 round == '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants|CEE Hub Microgrant programme]]''' is open for submissions from the communities across Central and Eastern Europe (as well as Central Asia, and Farsi contributors that live in these regions). The CEE Hub Microgrant programme will fund projects ranging from 50 to 700 EUR. Please read the criteria and other details with the programme. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdscTZ9EPNjHhU0r7hUHNwntX34Wrk8ieiHemk_clB9VI3PfQ/viewform Application form]''' is accessible on the Meta page where you will need to answer a few simple questions. You can find a list of the applications for the programme from 2024 [[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants/Applications 2024|on this page]], so you will get a sense of what other communities asked for funds. If you have any questions, please let us know ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Communication|contact us]]). We are waiting for your submissions! --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 14:35, 24 februar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28306207 --> == Alternativni prijedlog o budućnosti srodnih projekata na bosanskom jeziku == Poštovane kolegice i kolege, Wikipedijini srodni projekti na bosanskom jeziku (Wikirječnik, Wikicitati, Wikiknjige, Wikizvor i Wikivijesti) većinom su neaktivni i neodržavani. Potonja četiri projekta uopšte nemaju ni administratore koji bi održavali projekt. Ne tako davno je kolega [[Korisnik:AnToni|AnToni]] pisao o tome. Međutim, umjesto da te projekte gasimo, možda ima smisla da im proširimo opseg. Šta mislite da ovim projektima proširimo domen na cjelokupno srpskohrvatsko/štokavsko (<code>sh</code>) područje? To bi značilo da će Wikirječnik, Wikicitati, Wikiknjige, Wikizvor i Wikivijesti postati zajednička briga bosanskih i srpskohrvatskih vikipedista, ali i svih kolega s našega govornog područja. Tako bismo možda mogli uspjeti da održimo neku sržnu uredničku bazu. Što se tiče Wikirječnika, možemo razmotriti zajednički projekt, gdje bi sve bosanske odrednice bile prenesene, a svi bosanski administratori postali administratori zajedničkog projekta. Na stolu su svi mogući kompromisi i dogovori (oko imena, ustrojstva i tehnike). Slobodno se izjasnite! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:55, 25 februar 2025 (CET) :Meni ovo zvuči razumno, trenutna situacija nema smisla i mislim da je bolje da se ima kakvi takvi srodni projekti na kojem će biti uključeno i ono što je specifično bosanskom jeziku. Ovdje ne vidim nikakvu prepreku spajanja, a na ovaj način možemo održati projekte aktivnim, a možda i uspješnim. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 09:04, 25 februar 2025 (CET) ::@[[Korisnik:Panasko|Panasko]]: Hvala na komentaru! Da, ne vidim neke veće prepreke. Jedino se, doduše, treba usaglasiti oko naziva projekata {{lang|en|''Wikisource''}} i {{lang|en|''Wikinews''}}. Na bosanskom su oni prevedeni kao "Wikizvor" i "Wikivijesti", dok su na srpskohrvatskom prevedeni kao "Wikiteka" i "Wikinovosti". Trebalo bi napraviti neki dogovor tu. S tim u vezi, srpskohrvatski "W(j)ečnik" nedavno je preimenovan u "Wikirječnik", tako da je ta nedosljednost riješena. Započeo sam [[:sh:Wikipedija:Pijaca#Prijedlog o budućnosti srodnih projekata na bosanskom jeziku|raspravu na sh.WP]], a ovu ovdje produžujem na 7 dana. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:08, 4 mart 2025 (CET) :::Pozdrav svima, nije sporno da su (manji) srodni wikiprojekti uglavnom zapostavljeni. U teoriji, ništa ne sprečava bilo kog wikikorisnika sa podrazumijevanim stupnjem znanja jezika (i pisama) iste da uređuje. Nego, da li u praksi postoje određene komplikacije (npr. tehničke, karakteristične za neku wikizajednicu, nekakva ograničenja/nekakve zabrane) za ostvarivanje takvog uređivanja? Također, umjesto zatvaranja/brisanja/sakrivanja tih spomenutih wikiprojekata, možda je pametno da tu svugdje budu izabrani/postavljeni isti, zajednički administratori, ali i nosioci drugih korisničkih ovlasti (što zapravo predstavlja procedure ''generalno jednostavnije'' nego gašenje već postojećih, otvorenih projekata) – [[:m:MVR|međutim, treba napomenuti da stjuardi lahko ne daju administratorska i slična prava, i to na projektima bez lokalnih birokrata]]. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 09:58, 5 mart 2025 (CET) ::::@[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]]: U teoriji, da. Međutim, u praksi, stanje je takvo da jednostavno nedostaje urednički fond. Hvala ti na ovoj napomeni; mislim da bi stjuardi uvažili prijenos administratura (apropo Wikirječnika). Međutim, ako tu bude dvojbe, uvijek možemo formalizirati proces. Kolege sa sh.wikija podržale bi kandidature, s obzirom na to da sh.wikt do 1. aprila vjerovatno neće imati više nijednog aktivnog administratora na projektu ([https://sh.wiktionary.org/w/index.php?title=Posebno:Popis_korisnika&group=sysop lista] – Bogorm gubi ovlaštenja, a Vipzu ističe privremena administratura). Dakako je potrebno oformiti garnituru administratora, tako da mislim da će bosanski administratori zaista dobro doći. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:37, 5 mart 2025 (CET) :::::Aha. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 01:17, 6 mart 2025 (CET) ::::::OK. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 01:17, 6 mart 2025 (CET) :[https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Čaršija/Jezici&oldid=3556478 Predložio sam isto] prije godinu dana za WikiNews kada je pomenuto gašenje, kontaktirao nekoliko ljudi par puta, informirao @[[Korisnik:AnToni|AnToni]]a i počeo sređivati sadržaj...tako da se slažem za taj konkretni projekt. -- [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 09:47, 6 mart 2025 (CET) ::@[[Korisnik:Zblace|Zblace]]: Odlično. Znam da ti imaš kontakt s ljudima iz Jezičkog odbora, tako da možemo zajedno raditi na implementaciji konsenzusa odavde. Svakako će nas ozbiljnije shvatiti u timu, nego pojedinačno. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 10:37, 6 mart 2025 (CET) {{raščistiti}} Admin sam na BS Wikirječniku, ali rijetko idem tamo. Imam nešto malo doprinosa, uglavnom da održim status admina jer korisnik koji tamo najviše (i uglavnom sam) radi uopće nije iz našeg govornog područja (mislim da je Turčin). Za Vijesti je valjda jasno da se komotno mogu ugasiti (za Knjige nemam pojma šta uopće da kažem), ali ne bih volio da se to dogodi Citatima i Izvoru. Znam da se (i) Izvor dijeli po jezicima, ali postoji li mogućnost da se, s obzirom na regionalnu srodnost i isprepletenost, napravi krovni projekt, a da se unutar njega naprave podstranice za izvore na svakom regionalnom jeziku (radi lakše pretrage; kome zatreba, npr., izvor koji pripada hrvatskom jeziku, klikne u zaglavlju na "HR" itd.), a onda da se na njih prebaci dosadašnji sadržaj sa svih? {{Spomeni|AnToni}}, {{Spomeni|Palapa}}, {{Spomeni|AdnanSa}}, {{Spomeni|Srđan}}, {{Spomeni|Semso98}}, javite se kad mognete. – [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:42, 5 mart 2025 (CET) : Šta reći sem da svi znamo kakvo je stanje sa srodnim projektima. I to nije slučaj samo s "našim", već i na drugim jezicima s malo govornika. Zajednički bi imao smisla, a mislim da ne bi bilo teško uraditi to što si zamislio. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 13:00, 5 mart 2025 (CET) :@[[Korisnik:KWiki|KWiki]]: To je okej i mogućno. Međutim, sh. Citat i Izvor ne postoje, tako da će svakako sve bosanske odrednice biti prenesene/uvezene direktno. U slučaju da jedna ista stranica postoji na dva projekta, tada se ta stranica prenosi/uvozi kao podstranica s jezičkim kodom (<code>/bs</code>), koliko znam. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 12:59, 5 mart 2025 (CET) ::Napomena: Bilo kakvo gašenje jednog wikiprojekta zahtijeva dugotrajnu birokraciju, i lokalno, i tamo na Meti. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 02:36, 6 mart 2025 (CET) :ok [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 18:13, 5 mart 2025 (CET) ---- Na temelju ove dvosedmične rasprave i na temelju [[:sh:Wikipedija:Pijaca#Prijedlog o budućnosti srodnih projekata na bosanskom jeziku|konsenzusa postignutog na sh.WP]] započet ću razgovore s članovima Jezičkog odbora Fondacije Wikimedija. Članovi Odbora bit će konzultirani radi pronalaska najboljeg načina na koji se ovaj prijedlog može implementirati. Pravovremeno ću vas izvijestiti o relevantnom odgovoru Odbora. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:21, 11 mart 2025 (CET) Prenosim vam detalje razgovora s Jezičkim odborom: # Spajanje Wikirječnika možemo početi odmah, imamo zeleno svjetlo. Prijenos administratura nije moguć ''per se'', pa je preporuka da se bosanski administratori kandidiraju za administratore zajedničkog projekta. Ja mogu pokrenuti tu raspravu. @[[Korisnik:KWiki|KWiki]], @[[Korisnik:Srđan|Srđan]]: Jeste li zainteresirani za to? Ideja je također da jedan od vas (ili neko drugi) zatraži prava uvoznika i da pomoću njih uveze stranice na zajednički projekt. Nakon uvoza stranica potrebno je te stranice izbrisati iz bosanskog Wikirječnika. Pošto se premještanje završi, bosanski Wikirječnik može se formalno zatvoriti, čime će se ratificirati ovaj potez zajednice. # Za ostale projekte (Wikicitati, Wikiknjige, Wikizvor i Wikivijesti), preimenovanje domena trenutno nije tehnički izvodljivo (i neće biti u dogledno vrijeme). Alternativa podrazumijeva da se ovi projekti zatvore i inkubiraju pod novim jezičkim kodom. Jezički odbor spreman je izaći nam u susret i skratiti vrijeme inkubacije, zavisno od slučaja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 01:32, 19 mart 2025 (CET) :2. Wikivijesti ne treba zatvarati, da bi se ponovo inkubirale, već naći prvo modus operandi i bar 2, bolje 3 ljudi koje su spremne administrirati i 4-5 koji su spremni zajedno bar par vijesti napraviti dnevno. Sve ostalo je bačeno vrijeme, trud i rizik za gubitak i ovog malo što ima kao potencijalna informacija (ako ne već inspiracija) novima da mogu da se uključe. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 23:52, 25 mart 2025 (CET) ::Ako se za sve ove godine nije našlo toliko ljudi za Wikivijesti, čisto sumnjam da će se i sad naći. Volio bih raditi na više Wikiprojekata, ali jedva se izborim i s ovim jednim. Jednostavno je nemoguće, i fizički / vremenski i mentalno. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 00:02, 26 mart 2025 (CET) :::@[[Korisnik:KWiki|KWiki]] nije ovo jedino mjesto gdje se mogu naći (novi) suradnici i podrška. Ja radim dosta offline sa raznim studentima i grupama u civilnom društvu ili institucijama u HR, a isto bi se moglo raditi u BiH ili čak online sa diasporom. Postoje fondovi i hubovi kojima se može obratiti za pomoć da dio tog posla i troškova bude plaćen/subvencioniran. Važno je samo prelomiti ko to želi povući uopće. a onda kako i kada. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 01:27, 29 mart 2025 (CET) ::Problem je što je teško naći 2-3 osobe za doprinos, a kamoli za administraciju. Wikivijesti su generalno zapuštene u regiji – projekt na hrvatskom je u Inkubatoru, dok se projekt na srpskom drži na aparatima (jedva 9 ''aktivnih'' korisnika, prema statistici). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 12:02, 26 mart 2025 (CET) :::@[[Korisnik:Aca|Aca]] to nije problem - to je posljedica drugih strukturnih i resursnih problema. Srbija i Republika Srpska imaju dosta resursa i razvijene neke strukture (ne idealno ali funkcionalno) i zato imaju bitno bolje rezultate u Wikimedijima...nekad ni to nije dovoljno za optimum, ali za minimum očito jeste. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 01:29, 29 mart 2025 (CET) :@[[Korisnik:KWiki|KWiki]], @[[Korisnik:Srđan|Srđan]]: Budući da su protekle dvije sedmice od gornje poruke, započeo sam [[:wikt:Wikirječnik:Čaršija#Zahtjev za dodjelu statusa administratora: Aca|kandidaturu na bosanskom Wikirječniku]] radi implementacije konsenzusa. Pozivam vas da se izjasnite. Također, ako je neko zainteresiran za kandidaturu na srpskohrvatskom Wikirječniku, slobodno neka je započne. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:44, 4 april 2025 (CEST) :Kolegice i kolege, želio bih izvijestiti da je proces prenošenja stranica započet. Prenesene su sve stranice u sljedećim imenskim prostorima: Kategorija, Šablon, Pomoć i Wikirječnik. U narednim danima bit će prenesene sve rječničke natuknice (iz glavnog imenskog prostora). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:03, 20 april 2025 (CEST) ::Trenutno se nalazimo na pola puta do završetka procesa, s 56,6% uvezenih rječničkih natuknica. Kolega Vipz započeo je raspravu o [[:wikt:sh:Wikirječnik:Pijaca#Promjena logotipa projekta|promjeni logotipa srpskohrvatskog Wikirječnika]], pa vas pozivam da se priključite. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:02, 22 april 2025 (CEST) ::Prijenos natuknica je završen. {{ping|Panasko|KWiki}} Želimo li prenijeti korisničke stranice i korisničke stranice za razgovor ili želimo da to ostane na izvornom projektu? Sve ostalo je riješeno. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 19:33, 25 april 2025 (CEST) :::Možda bi najbolje rješenje bilo ''ne'' prenositi korisničke stranice i korisničke stranice za razgovor (zbog masovnih notifikacija), i ostaviti korisnicima i korisnicama da samostalno odluče je li žele prijenos ili ne. Budući da je transwiki-uvoz sad omogućen, bilo koji administrator ili administratorica može bilo kad uvesti stranicu na zahtjev. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:48, 29 april 2025 (CEST) ::::Ne vidim poentu u prenošenju korisničkih stranica, posebno korisnika koji nisu aktivni. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:58, 29 april 2025 (CEST) :::::''Acknowledged''. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:38, 3 maj 2025 (CEST) ::::::Wikirječnici na bosanskom i srpskohrvatskom jeziku su spojeni. U toku je [[metawiki:Proposals_for_closing_projects/Closure_of_Bosnian_Wiktionary|prijedlog za zatvaranje bosanskog Wikirječnika]] na Meta-Wikiju. Pozivam sve zainteresirane kolege i kolegice da se izjasne. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 21:39, 14 maj 2025 (CEST) ::::::Također je pokrenut [[:meta:Proposals for closing projects/Closure of Bosnian Wikibooks, Wikinews, Wikiquote and Wikisource|zahtjev za zatvaranje i inkubiranje ostalih bosanskih srodnih projekata]]. Možete se i tu izjasniti. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:27, 14 maj 2025 (CEST) :::::::{{komentar}} Obznaniti sva ova čuda na neko vidljivije mjesto, i to možda na ovu narednu stranicu: [[MediaWiki:Sitenotice]]. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 19:30, 21 maj 2025 (CEST) ::::::::{{komentar}} + Jedna tuđa, ali slična ideja možda za ovdašnji [[MediaWiki:Sitenotice]]: [[:wikt:MediaWiki:Sitenotice]]. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 19:51, 7 juni 2025 (CEST) == Neprihvatljivo korisnicko ime == Zasto se tolerise korisnicko ime Jugoslovenski nacionalista? [[Posebno:Doprinosi/Jugoslovenski_nacionalista]] [[Posebno:Doprinosi/77.77.216.193|77.77.216.193]] 08:45, 26 februar 2025 (CET) :{{komentar}} {{odgovor|77.77.216.193}} Pozdrav, 77.77.216.193, a zašto se ''ne'' bi to korisničko ime tolerisalo...? [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 10:16, 5 mart 2025 (CET) == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 19:51, 7 mart 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 03:55, 13 mart 2025 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == AnToni == Korisnik je obrisao stranice [[Turci na Kosovu]] i [[Srbi na Kosovu]] bez ikakakvog objašnjenja. Šta je sporno pisati o etničkim grupama na Kosovu? [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 18:22, 15 mart 2025 (CET) == Kosovo == Mislim da zajednica trijeba ppkrenut raspravu o tome da li je ''enciklopedijski'' pisati o etničkim zajednicama Kosova. Korisnik AnToni je na svoju ruku obrisao sve stranice sa tom tematikom jer po njemu o etničkim grupama Kosova ne treba pisat, samo nije obrazlozio zašto. Na ovaj način se ignorira postojanje kosovskih zajednica koje imaju svoje političke prredstavnike i aktivno sudjeluju u životu Kosova. Obrisao je stranicu [[Bošnjaci Kosova]] koja je godinama bila tu jer mu je neenciklopedijska. Pitanje je sada šta je korisniku AnToni enciklopedijski? Ja sam dugo uređivao stranice na srpskoj Vikipediji gdje sam pre dva dana blokiran samo zbog slobode mišljenja i govora, gdje mi je čak sugestirano da ''promjenim retoriku'' jer Kosovo i Metohija su Srbija. Tamošnji admini su me blokirali samo zato što sam iznosio istinu i reference koje se njima nijesu svidjele. Nažalost, pokazalo se da urednici srpske nacionalnosti na toj Vikipediji nijesu objektivni i da manjine nemaju šta tamo tražit ako ne dijele mišljenje većine. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 10:06, 16 mart 2025 (CET) Želim se zahvalit uredniku AnToni na ispravnoj odluci kojiu je donio vrativši stranice. Ja vjerujem da se ovdje može slobodno uređivat i govorit a ne kao srpskoj Vikipediji gdje Srbi ne toleriraju svoje neistomišljenike i blokiraju ih. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 12:23, 16 mart 2025 (CET) :I ovdje ima razlika u mišljenjima, kao i bilo gdje na svijetu, ali su uglavnom vezana za to šta ko smatra relevantnim za enciklopediju (uključujući i izvore) ili kako bi bilo bolje uraditi nešto i tome slično. Dok god vladaju zdrav razum, poštovanje i normalna komunikacija, bez vrijeđanja, nema blokiranja. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:30, 16 mart 2025 (CET) ::Tamo sam blokiran na tri dana uz ''obrazloženje'' da sam ratovao izmjenama, iako toga uopće nije bilo, da sam vrijeđao iako ni toga nije bilo. Srbima se tamo kao referenca nije svidjeo sopstveni Briselski sporazum na koji se srbijanska vlast stalno poziva (potpisala ga sa Kosovom u kojemu priznaje institucije Kosova) pa su izmislili razlog za moju blokadu, uz opasku da ''promjenim retoriku''. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 12:52, 16 mart 2025 (CET) :::@[[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]]: Doživio sam slična iskustva na tom projektu kao urednik i administrator, tako da Vas potpuno razumijem. Nemojte dopustiti da Vas to odvrati od uređivanja drugih Wikimedijinih projekata. (P. S. sd sam videja da smo zemljaci :)). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:27, 16 mart 2025 (CET) ::::I dalje sam mišljenja da članci ovog tipa nisu enciklopedijski. O stanovništu neke države se može pisati u članku o toj državi. Ovako članci "xxx u yyy" se svode na broj stanovnika xxx, a onda se počinju nabrajati neki marginalni pjevači i šta ti ja znam ko... a da ne govorim o tome, da se stvaraju i izmišljaju neki novi nazivi, kao "kosovski Srbi", "kosovski Turci"...kao da je teško pogledati u zvanične podatke gdje tog i drugih pridjeva nema. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 13:41, 16 mart 2025 (CET) :::::Članak premestiti na "Bošnjaci na Kosovu" i povezati na Wikipodacima s [[:en:Bosniaks in Kosovo|ovim člankom]] (en.WP). Ovakvi članci u pravilu pokrivaju značajne manjine i njihova prava ili status u određenoj zemlji. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:50, 16 mart 2025 (CET) Mislim da imamo nekoliko smjernica koje nam mogu pomoći ovdje: * Kao prvo, za onoga ko nije upoznat, osnovno pravilo za relevantnost: [[:Wikipedia:Relevantnost]]. Ili za potpunu verziju pogledati [[:en:Wikipedia:Notability]]. * Gdje nije jasno, možemo se osloniti na en-wiki. Ukoliko tamo članak postoji, velika je šansa da tema jeste relevantna kao zaseban članak. * Ukoliko je članak prekratak, može se nekada odlučiti da se materijal pripoji u nekom drugom članku. Relevantne stranice: [[:en:Wikipedia:Merging]], [[:en:Wikipedia:Stub]]. * Postoje isto [[:Wikipedia:Pravila_za_brisanje|pravila za brisanje]]. I da dodam nešto svoje na ovo KWikijevo: "''Dok god vladaju zdrav razum, poštovanje i normalna komunikacija, bez vrijeđanja..''", sve se može riješiti na lijep način. Toliko od mene. ✌️ -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 05:33, 22 mart 2025 (CET) == Teritorijalna organizacije Srbije == AntOni uporno briše sa stranica o naseljima leskovačkog kraja da se nalaze na jugu Srbije. Meni nije uopće jasno zašto njemu smijeta preciznije odrediti mjesto riječina ''na jugu Srbije''? U čumu je problem sa time? On čak ne poznaje dobro ni teritorijalnu organizaciju Srbije ''upravni okrug'' i ''okrug'' nijsu isto, kako on ubacuje u riječenice kopirajući srpsku Vikipediju, koja je daleko od idealne. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 21:40, 19 mart 2025 (CET) === Vučje === AnToni je sada zaključao stranicu [[Vučje]] pod izgovorom ''Rat izmjenama / spor o sadržaju''. Međutim, rata izmjena nije ni bilo jer za to trijeba serija vraćanja, čega nije bilo. Njemu smijeta geografski pojam ''Južna Srbija'' iako u stranici uopće tako ne piše već ''na jugu Srbije''. Ja pokušavam komunicirat s njim ali on ne odgovara, pritom nije upućen u administrativnu podjelu Srbije. Kopira srpsku Vikipediju koja nije točna, jer ni tamo ne znaju podjelu. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 22:03, 19 mart 2025 (CET) === Šablon:Korisnik Južnjak === Sada je obrisao običan šablon gdje me optužuje za ''separatizam'' i ''osamostaljenje'' iako to uopće nije pisalo. Korisnik AnToni očigledno počinje se služit neistinama i pitanje je zbog čega ovo radi i mene ''maltretira'' i ne dopušta mi radit svasvim korektno. Molim da se šablon vrati jer je obrisan zbog neistina i ličnog mišljenja AnTonija. Sličnih šablona o autonomijama Baskije, Kurdistana ima svugdje. AnToni zloupotrebljava svoja admin prava. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 22:12, 19 mart 2025 (CET) === AnToni nastavlja === Poslije mog pisanja na čaršiji AnToni je dijelimice na mojoj szr napisao ;CItat ''Da li Vi stvarno mislite da ću ja raspravljati da li u Srbiji postoji ili ne postoji neki Upravni okrug?''... Po ovome što je napisat on na mene gleda sa omalovažavanjem, jer on pravi izmjene i briše šablone i uopće ga ne zanima da o tome raspravlja sa mnom, jer misli da je ''iznad'' mene. Molim ostale admine da reagiraju na ovakvo bezobrazno i omalovažavajuće ponašanje AnTonija. Ako admini mogu radit što požele da ovoj vikipediji makar da se javno to kaže, jer ovo je nečuvjeno. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 23:10, 19 mart 2025 (CET) == Promjena prikazivanja istaknutih članaka == S obzirom na to da smo se već nekoliko puta našli u situaciji da nije bilo predloženih istaknutih članaka za naredni mjesec, pa smo morali svojeručno birati navrat-nanos, mislim da ne bi bilo loše da se prebacimo na "rotaciju" koja ima na nekim drugim projektima već. Funkcioniralo bi na sljedeći način: imamo [[:Kategorija:Istaknuti članci|nekih 218 istaknutih članaka]] i stavili bismo ih u rotaciju tako da se na početnoj stranici rotira članak svaka 3 dana (imamo materijala – 365 ÷ 3 je 121,66). Međutim, i dalje bismo birali nove istaknute članke. Korisnici će predložiti novi kad ga napišu/nađu neki postojeći, kao i dosad, ostavi se standardnih 7 dana da se drugi izjasne pa, ako bude izabran, postavimo ga da stoji 30 dana na početnoj stranici u narednoj rotaciji (za najkasnije 3 dana od završetka izjašnjavanja). Mislim da nije loša ideja, pa ako ste za, mogli bismo od maja početi. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 19:10, 25 mart 2025 (CET); izmijenjeno 19:30, 25 mart 2025 (CET) :Za april sam predložio Ripakovu, ali nema glasova. Ako tako i ostane, onda početi od 1. aprila, a ako bude izabrana, onda od 1. maja. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:26, 25 mart 2025 (CET) :: Ma može Ripakova za april, što da ne. :-) Promijenio sam "početni" datum iznad. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 19:30, 25 mart 2025 (CET) :::Ja sam za! Tako će se glavna stranica "osvježavati". [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:59, 25 mart 2025 (CET) ::{{za}} [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 21:35, 25 mart 2025 (CET) :Što da ne, i ja sam '''za'''. {{za}} [[Korisnik:Arnel|Arnel ]] ([[Razgovor s korisnikom:Arnel|razgovor]]) 21:14, 25 mart 2025 (CET) ::{{za}} --[[Korisnik:Semso98|Semso98]] ([[Razgovor s korisnikom:Semso98|razgovor]]) 22:17, 25 mart 2025 (CET) :Podrška i s moje strane, djeluje praktično. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:48, 26 mart 2025 (CET) :Dobar prijedlog, i ja sam za. {{za}} - [[Korisnik:Nerko65|Nerko65]] Ništa, ovo je onda spremno i počet će od maja. Budući da ima više nego dovoljno materijala, stavit ću da se rotira svaka dva dana, izuzeti nedavno istaknute članke, i izvršiti rendomizaciju spiska, da bude pošteno i da probamo staviti koliko god je moguće u rotaciju. :) – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 12:15, 7 april 2025 (CEST) :: {{za}} ovo je dobro [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 12:51, 21 septembar 2025 (CEST) == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:04, 4 april 2025 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Slike bez licence == Za sve (nas) administratore: Pregledati [[Korisnik:MGA73/NoLicense|ove slike]] i vidjeti šta dalje (npr., dodati licencu ili ih izbrisati). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 15:29, 11 april 2025 (CEST) == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23<sup>rd</sup> of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 19:19, 14 april 2025 (CEST) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 18:11, 16 april 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:34, 17 april 2025 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 17:03, 28 april 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:40, 29 april 2025 (CEST)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Međuprojektna saradnja – članstvo, lokalne stranice i komunikacijska platforma == Poštovane kolegice i kolege, Međuprojektna saradnja traži nove članove i članice! Pozivamo vas da posjetite '''[[Wikipedia:Međuprojektna saradnja|lokalnu stranicu]]''' kako biste se informirali o inicijativi. Osim toga, inicijativu možete podržati na '''[[:meta:Cross-Project Cooperation Initiative|njenoj stranici na Meta-Wikiju]]'''. Nakon završetka rada Međuprojektnog foruma, inicijativa je pokrenula svoj server na Discordu kao službenu komunikacijsku platformu. Pozivamo vas da se priključite. U ime Međuprojektne saradnje, [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 20:49, 5 maj 2025 (CEST) == Nazivi članaka o papama == Da li da idemo s riječju "papa" kod svih ili kod onih gdje je eventualno potrebno razlikovanje ili bez nje? (Čisto radi ujednačavanja). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:42, 10 maj 2025 (CEST) :Meni je logičnije da počinje s "Papa..." [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 12:09, 10 maj 2025 (CEST) ::slažem se, kada korisnik traži nekog određenog papu uvijek će prvo upisati papa pa ime. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:00, 10 maj 2025 (CEST) :::Saglasan sam s kolegama. Na primjer, [[Papa Franjo]] je prepoznatljivije od [[Franjo]] (što može biti i višeznačno). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:31, 14 maj 2025 (CEST) == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all,               The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards,       On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' <nowiki>--~~~~</nowiki> [[Korisnik:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Razgovor s korisnikom:MARKELLOS|razgovor]]) 21:33, 12 maj 2025 (CEST) :Mislim da bi bilo sjajno da se netko iz zajednice prijavi da ide na okupljanje kao predstavnik Wikipedije na bosanskom jeziku. Je li netko zainteresiran? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 20:15, 14 maj 2025 (CEST) :@[[Korisnik:AnToni|AnToni]], [[Korisnik:Panasko|Panasko]], [[Korisnik:KWiki|KWiki]]? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:47, 15 maj 2025 (CEST) ::Bez mene. Komplikovano mi je putovati. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:57, 15 maj 2025 (CEST) :::ja vec imam planirana putovanja, obzirom na porodicu i obaveze, nažalost ne mogu. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:59, 15 maj 2025 (CEST) ::Bilo bi mi zadovoljstvo prisustvovati sastanku wikipedista, ali septembar i oktobar su mjeseci kad sam veoma zauzet s poslom. [[Korisnik:Nerko65|Nerko65]] ([[Razgovor s korisnikom:Nerko65|razgovor]]) 16:58, 15 maj 2025 (CEST) :Razumijem, hvala na odgovoru! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:09, 15 maj 2025 (CEST) ::@[[Korisnik:Z1KA|Z1KA]]: Kako ti stojiš oko ovoga? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 01:31, 19 maj 2025 (CEST) :::Teško, radim i studiram vanredno, jedva stignem šta urediti na wiki. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 18:08, 27 maj 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|razgovor]])</bdi> 00:06, 16 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 17:26, 22 maj 2025 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bosnian Wikipedia == {{Int:Hello}} Bosnian Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bosnian Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th June 2025. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Korisnik:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Razgovor s korisnikom:UOzurumba (WMF)|razgovor]]) 01:56, 28 maj 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 05:07, 28 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == CEE Meeting 2025: call for session submissions == Hi everyone, The CEE Meeting 2025 programme committee wants to inform you that the deadline to submit a session proposal in the CEE Meeting is 31 May 2025, 23:59 CET. You can read more information about the process [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Submissions|here]] and [[metawiki:Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Programme_development|here]]. We hope to see you in Thessaloniki! Best, Nikos [[Korisnik:NikosLikomitros|NikosLikomitros]] ([[Razgovor s korisnikom:NikosLikomitros|razgovor]]) 15:54, 28 maj 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|razgovor]]) 18:47, 29 maj 2025 (CEST)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Međuprojektna saradnja: Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka == Poštovane kolegice i kolege, zadovoljstvo mi je predstaviti prvi veliki projekt Međuprojektne saradnje – '''[[Wikipedia:Projekti/Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka|Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka]]'''! Ovaj projekt ima za cilj sređivanje članaka kojima je osporena neutralnost i činjenična tačnost. Planirano je da se održi '''od 15. juna do 30. jula'''. Pozivamo vas da se '''[[Wikipedia:Projekti/Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka#Učesnici i učesnice|priključite projektu]]''', da [[Razgovor o Wikipediji:Projekti/Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka|ostavite povratne informacije o njemu]] i da ga uključite u [[MediaWiki:Sitenotice]]. Zahvaljujemo zajednicama na dosadašnjoj saradnji i kontinuiranom interesiranju oko inicijative. U ime Međuprojektne saradnje, [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:10, 7 juni 2025 (CEST) == AnToni, Prekmurje, slike == Dragi korisnici i administratori! {{ping|AnToni}} koji je administrator nerazumno i nepotrebno je poništio moje izjeme u člancima o mjestima u Prekmurju (Slovenija). A zašto? Slike predstaviju cijela mjesta i ne samo jedan objekt (npr. kapele u grobljima). [[Korisnik:Doncsecz~bswiki|Doncsecz~bswiki]] ([[Razgovor s korisnikom:Doncsecz~bswiki|razgovor]]) 08:40, 11 juni 2025 (CEST) :Te slike prikazuju neku ulicu, koja može biti u bilo kojem naselju. To nema smisla! Zato su slike vraćene. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 11 juni 2025 (CEST) {{ping|AnToni}} Otkud znaš da je u bilo kojem mjestu? Je li tam stanuješ? I u commonsu su na ovakov način kategorizirane slike i nitko nije im prigovarao. Dokazuj da nisu tamo fotografirane! Ako nećeš onda ja uspostavim ovo stanje koje si poništio. [[Korisnik:Doncsecz~bswiki|Doncsecz~bswiki]] ([[Razgovor s korisnikom:Doncsecz~bswiki|razgovor]]) 13:29, 11 juni 2025 (CEST) {{ping|AnToni}} Ovo je ta fotografija: <gallery mode="packed"> Kipsinci5.JPG </gallery> Ona ista kapela je i na toj slici koju si uspostavio: <gallery mode="packed"> Kapela v Kupšincih.jpg </gallery> -- [[Korisnik:Doncsecz~bswiki|Doncsecz~bswiki]] ([[Razgovor s korisnikom:Doncsecz~bswiki|razgovor]]) 13:32, 11 juni 2025 (CEST) Također i u članku o [[Bratonci]]ma: ti, {{ping|AnToni}} si nepotrebno poništio moje uređivanje i uspostavio tu sliku: <gallery mode="packed"> Kapela v Bratoncih.jpg </gallery> Iako ona ista kapela je i na mojoj: <gallery mode="packed"> Bratonci7.jpg </gallery> -- [[Korisnik:Doncsecz~bswiki|Doncsecz~bswiki]] ([[Razgovor s korisnikom:Doncsecz~bswiki|razgovor]]) 13:38, 11 juni 2025 (CEST) : Poništenja su sasvim razumna i neophodna. Fotografije koje postavljate daleko su lošijeg kvaliteta od postojećih i, kao što je Toni već rekao, najčešće prikazuju samo glavni put, livadu/polje, umjesto bilo kakvog značajnog objekta u tom naseljenom mjestu. Samim time, izmjene kojima se unazađuje kvalitet bit će uklonjene. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 14:15, 11 juni 2025 (CEST) :zamijenili ste nemjerljivo bolju sliku sa lošijom, po meni apsolutno opravdano vraćanje. Molim da se energija iskoristi na poboljšanje sadržaja a ne nepotrebno mijenjanje na gore [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:16, 11 juni 2025 (CEST) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:00, 14 juni 2025 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == „Administratorsko brisanje bez konsenzusa – članak Davor Cicović“ == Poštovani saradnici, obraćam se zbog ozbiljnih prigovora na administrativno postupanje administratora AnToni, koji je za brisanje predložio stranicu Davor Cicović bez šire diskusije. U raspravi je više puta osporavana validnost medija kao što su Direktno.rs, Mitrovica.info, Katera, pa čak i Danas.rs, iako su svi registrovani i priznati izvori u Srbiji, od kojih je Danas i štampani dnevni list. Osporavanja su često subjektivna, npr. kvalifikacije o “blogovima”, iako ti portali nisu blogovi niti lične platforme. Dalje, osporena je i relevantnost intervjua sa poslanikom Srđanom Milivojevićem, kao i članstvo u Nezavisnom udruženju novinara Srbije (NUNS) i međunarodnoj asocijaciji novinara, što bi trebalo da bude više nego dovoljno da se osoba smatra javno prepoznatljivom. Zabrinjavajuće je što se kao kriterijumi zahtijevaju: • prisustvo u drugim enciklopedijama, • međunarodne nagrade, • prisustvo u svjetskim medijima. To nisu uslovi koje Wikipedia propisuje za biografske članke. Wikipedia traži prepoznatljivost i značaj u kontekstu svog jezika i prostora, što je u ovom slučaju više nego ispunjeno. ⸻ Molim ostale administratore i saradnike da se uključe i izjasne o ovom slučaju, jer je ovdje riječ o: • subjektivnosti i animozitetu, koji se očituju kroz pokušaj diskreditacije autora, • neprihvatljivom administrativnom pristupu koji obeshrabruje buduće saradnike. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 18:53, 15 juni 2025 (CEST) :To je prijedlog za brisanje. Ukoliko neko navede argumente o relevantnosti, članak neće biti izbrisan. Na stranici za razgovor je otvorena diskusija i tamo se može svako izjasniti. Morate poštovati pravila Wikipedije, a ja niti znam niti me interesuje sfera djelovanja Cicovića, ali je neophodno navesti argumente o relevantnosti, a ne argumentovati da je linkovan na en.wiki i na portalima i blogovima. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:23, 15 juni 2025 (CEST) ::Zahvaljujem na odgovoru, ali smatram da Vaš ton i formulacije (“ne zanima me sfera djelovanja…”) ne doprinose konstruktivnoj raspravi. U pitanju je ocjena značaja na osnovu izvora, a ne ličnih simpatija ili interesovanja. ::U skladu s pravilima WP:BIO i WP:V, argumenti koje sam naveo uključuju: ::– prisustvo u akreditovanim medijima, ::– citiranost u drugim člancima ::– članstvo u NUNS-u i međunarodnoj novinarskoj asocijaciji. ::Vaš komentar da „linkovanje na blogove i en.wiki nije dovoljno” zanemaruje činjenicu da je reč o registrovanim medijima i globalnoj referentnosti. ::Nadam se da će i drugi saradnici izneti svoje mišljenje na osnovu pravila, a ne ličnih stavova ili animoziteta. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 19:34, 15 juni 2025 (CEST) :::Imam pravo da me ne interesuje polje djelovanja spomenutog, ali kao administrator imam obavezu da pregledam nove stranice i signaliziram drugim urednicima, potrebu za reakcijom. Wikipedija je enciklopedija te je potrebno ispitati da li članak zaslužuje da bude na Wikipediji. Ne podmećite teze o animozotetu, jer nemam pojma ko je Cicović, niti imam vremena i interesa da to provjeram. Ukoliko se neko od urednika javi s argumente o relevantnosti, članak neće biti izbrisan. Raznorazni marginalci nemaju šta da traže na Wiki. Wikipedija nije mjesto za (auto)promociju. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:44, 15 juni 2025 (CEST) ::::* „Nemam pojma ko je Cicović, niti imam vremena i interesa da to provjeravam.“ ::::* „Raznorazni marginalci nemaju šta da traže na Wiki.“ ::::* „Wikipedia nije mjesto za (auto)promociju.“ ::::Ovakav rječnik i pristup predstavljaju jasno kršenje pravila ponašanja na Wikipediji, posebno: ::::* [[Wikipedia:Etika komunikacije]] – zabranjuje omalovažavanje i vrijeđanje saradnika, ::::* [[Wikipedia:Bez ličnih napada|Wikipedia:Napadi na korisnike]] – lične kvalifikacije poput „marginalac“ nisu prihvatljive, ::::* [[Wikipedia:Nepristrasnost|Wikipedia:Nepristranost]] – obavezuje na sagledavanje činjenica, ne na izjave „nemam interesa“. ::::Kao urednik koji je u diskusiji učestvovao korektno, informisano i argumentovano, smatram da nije prihvatljivo da mi administrator odgovara ovakvim tonom i izrazima koji degradiraju dostojanstvo saradnika. ::::'''Zahtjev:''' ::::Ljubazno molim: ::::# Da se administrator AnToni pozove na poštovanje komunikacijske etike; ::::# Da se njegov komentar sa omalovažavajućim izrazima ili ukloni ili zvanično označi kao neprimjeren; ::::# Da se pozovu i drugi administratori ili iskusni urednici da preispitaju komunikaciju i donesene ocjene. ::::Ne očekujem da svi misle isto o značaju neke osobe. Ali očekujem da se svi saradnici tretiraju s osnovnim poštovanjem i da Wikipedia ostane prostor dijaloga, a ne uvreda. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 20:03, 15 juni 2025 (CEST) :::::Ne vrijeđam urednika, ali nemam interesa da tražim detalje o Cicoviću. Ako se radi o samopromociji, opet to nije vrijeđanje. Linkovi na internet su ili facebook ili kolumne. Nema kritičkog osvrta, dakle sekundarnih izvora, na osnovu čega sam zaključio da je Cicović marginalac. Marginalac nije pogrda, nego oznaka relevantnosti. A ovdje govorimo o relevantnosti. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:12, 15 juni 2025 (CEST) ::::::Izraz „marginalac“ nije enciklopedijski termin. ::::::Bez obzira na Vaše tumačenje da je riječ o „označavanju relevantnosti“, u opštem jeziku i enciklopedijskom kontekstu to je pejorativna i subjektivna kvalifikacija, kojom se osoba diskredituje, a ne opisuje. Takav izraz nije u skladu s pravilima [[WP:NAPAD]] i [[WP:ETIKA]], jer uvodi lični ton u raspravu i cilja na diskvalifikaciju, a ne na provjeru činjenica. ::::::Tvrdnja da se „radi o linkovima s interneta, Facebooka i kolumni“ je netačna i dodatno degradira diskusiju. ::::::Svi navedeni izvori – Direktno.rs, Danas.rs, Katera, Mitrovica.info – su registrovani mediji s uredničkom strukturom, a Danas je štampani dnevni list od javnog značaja u Srbiji. Niti jedan od linkova ne vodi na društvene mreže ili lične stranice. ::::::3. Optužba za samopromociju nije potkrijepljena dokazima. ::::::Ako se tvrdi da se radi o samopromociji, potrebno je jasno ukazati gdje je to u članku izraženo. Članak je pisan trećim licem, neutralnim stilom, bez navođenja ličnih superlativa ili subjektivne glorifikacije. Prema tome, ništa u tekstu ne ukazuje na „autopromociju“, osim ako se ne izjednačava biografski članak sam po sebi s takvom praksom – što nije slučaj. ::::::Na kraju, dodao bih da se iz više Vaših komentara stiče utisak nepotrebne emocionalne uključenosti, kao i potencijalnog neslaganja s tematikom kojom se predmetni autor bavi. To je naravno Vaše pravo kao pojedinca, ali kao administrator pozvani ste da postupate nepristrasno, bez izraza ličnih stavova, a naročito bez vrednosnih ocjena ličnosti kao što su “marginalac”. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 20:23, 15 juni 2025 (CEST) :::::::Marginalac nije uvreda! I ja sam marginalac, pa zato o meni ne postoji natuknica ni u jednoj enciklopediji. O tome da sam prisutan na blogovima, emisijama na državnim televizijama i medijskoj prisutnosti na web-u ne bi pisao, ali sam svejedno osoba o kojoj nema članka na Wikipediji. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:30, 15 juni 2025 (CEST) ::::::::Izjava „Ja sam marginalac, pa zato o meni ne postoji natuknica… ali sam svejedno osoba o kojoj nema članka na Vikipediji“ predstavlja neprimjereno lično poređenje koje nema nikakve veze sa kriterijumima enciklopedijske relevantnosti. To je subjektivna projekcija i svojevrstan izraz frustracije što neko drugi ima članak, a Vi – kako kažete – nemate. ::::::::Takav ton i pristup nisu primereni ulozi administratora. Umesto da se pridržavate pravila i standarda, uključujete lične primere i emotivne opaske koje nemaju mesto u ozbiljnoj raspravi. ::::::::Medijska prisutnost, prisustvo u štampanim i digitalnim izdanjima, kao i citiranost u drugim publikacijama – sve to jesu relevantni kriterijumi za biografski članak. Umanjivati ih iz ličnih razloga i predstavljati kao “blogove” ili “Facebook sadržaj” je neutemeljeno i neprofesionalno. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 20:39, 15 juni 2025 (CEST) :::::::::Iz cjelokupne rasprave najviše vremena se provelo citirajući pravila umjesto da se u skladu s tim istim pravilima iznesu argumenti zašto je ova osoba relevantna za članak na enciklopediji, ili da se pronađu bolji izvori ukoliko postoje. To što je neko javna ličnost nije nužno razlog da zaslužuje članak na enciklopediji. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 22:35, 15 juni 2025 (CEST) ::::::::::Poštovani, ::::::::::zahvaljujem na uključenju u raspravu. ::::::::::Slažem se da pravila Wikipedije ne treba samo citirati, već primjenjivati – upravo zato je članak i revidiran tako da se jasno prikaže zašto je osoba relevantna. U odjeljcima „Професионални рад“ и „Препознатљивост и значај“ konkretno su istaknute sljedeće činjenice: ::::::::::* kolumne Davora Cicovića objavljuju se u više etabliranih i registrovanih medija (Direktno.rs, Danas.rs, Katera, itd.); ::::::::::* njegovi tekstovi su citirani u drugim autorskim člancima i portalima, što jeste oblik sekundarnih izvora; ::::::::::* jedan njegov tekst koristi se kao referenca na engleskoj Wikipediji, u aktuelnom političkom članku; ::::::::::* član je NUNS-a i međunarodnog novinarskog udruženja. ::::::::::Riječ je, dakle, o osobi čiji se sadržaj širi kroz pouzdane izvore, ne samo autorski. Članak je napisan neutralnim tonom i u skladu s WP:V i WP:BIO. ::::::::::Zato bih molio, ako ima konkretnih prijedloga za dodatna poboljšanja – da ih rado razmotrimo. Sve drugo je već inkorporirano kroz faktografske i provjerljive podatke. ::::::::::Srdačno, ::::::::::Mile Milan [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 22:52, 15 juni 2025 (CEST) :::::::::::Po čemu su navedeni mediji "etablirani"? A Wikipedija sama sebi ne može biti izvor! Pa da je en.wiki, gdje svako može referencirati na nešto, a ond neko treći referencira ba bs.wiki. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 23:02, 15 juni 2025 (CEST) ::::::::::::slazem se s [[Korisnik:AnToni|AnToni]] ne vidim kako ponavljanje takozvanih "argumenata" daje na snazi istih. Saglasan sa brisanjem. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 17:13, 16 juni 2025 (CEST) :Pregledao sam neke linkove, koji se ovdje spominju. Iskreno, uopće nisam oduševljen. Neka se razvija autor, nije hića sa enciklopedijom. [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 10:13, 16 juni 2025 (CEST) ::Poštovani, članak je u međuvremenu dopunjen i tehnički i izvorima te bih cijenio ako biste ga ponovo pregledali. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 12:13, 16 juni 2025 (CEST) : Kao što rekoše ostale kolege, osoba trenutno nije relevantna za enciklopediju, što ne znači da neće biti nekad kasnije. Članak u trenutnom stanju ("dopunjenom i tehnički i izvorima") isto nije za Wikipedije. Nigdje se u izvorima koji rade ne govori o samom autoru, već se povezuju članci koje je on napisao, što samog autora ne čini relevantnim za zaseban članak (inače bi svaki kolumnist mogao imati svoj članak). Isto tako, dobar dio izvora ne radi: ili sam link ne radi ili vodi na stranicu na kojoj piše da to što je povezano nije pronađeno ([https://direktno.rs/politika/657928/sns-mora-puci-hocu-da-se-vratim-kuci direktno.rs], [https://koreni.rs/imbecil-davor-cicovic/ koreni.rs], [https://istok.rs/dogodine-u-prizrenu/ istok.rs]). Također bih Vas zamolio da rasprave o brisanju ubuduće vodite na stranici za razgovor tog članka, [https://ibb.co/Mynd2ZB9 kako jasno piše u samoj poruci na vrhu članka]. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 14:30, 16 juni 2025 (CEST) ::Zahvaljujem na odgovoru i pristupu koji je kulturan i konstruktivan. Potpuno prihvatam ovakav ton komunikacije, gdje se na razuman način može ukazati da neka osoba u ovom trenutku, po kriterijima zajednice, možda ne ispunjava uvjete za enciklopedijski članak. Takođe poštujem stav da povezivanje preko autorskih tekstova ne mora nužno biti dokaz relevantnosti. ::Važno mi je istaći da takva formulacija ne vrijeđa ni autora ni medije u kojima je objavljivao, već samo zadržava enciklopedijsku neutralnost – što je razlika u pristupu koju bih istakao u odnosu na prethodnu poruku administratora Antonija, koja je, nažalost, bila lična i neprimjerena. ::U nadi da će admistracija Wikipedije u budućnost zadržati duh poštovanja prema urednicima i autorima, te da neće postati mjesto osobnih frustracija i nezadovoljstva, srdačan pozdrav. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 17:21, 16 juni 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 19:43, 17 juni 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 22:56, 27 juni 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Međuprojektna saradnja – skripta za izvoz članaka == Poštovane kolegice i kolege, [[Wikipedia:Međuprojektna saradnja|Međuprojektna saradnja]] s ponosom vam predstavlja '''[[:meta:User:Aca/Izvoznik|Izvoznik]]''', novu skriptu za izvoz članaka s jednog projekta na drugi. Ova skripta omogućit će brži i lakši prijenos članaka između naših projekata. Ona automatski pruža pravilno pripisivanje i omogućava prilagođavanje wikiteksta. Temelji se na skripti EasyExport korisnika DreamRimmer. Pozivamo vas da isprobate Izvoznik i podijelite svoje utiske. Detalje o instaliranju skripte možete pronaći u [[:meta:User:Aca/Izvoznik|regionalnoj dokumentaciji na Meti]]. U ime Međuprojektne saradnje, [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 21:48, 23 juli 2025 (CEST) == Industrija, en:Industry (manufacturing) == Nedostaje članak Industrija, za obaveznih 1000, a kao da je mala zbrka sa tim člankom. Koji zapravo članak trebamo imati? [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 15:44, 6 august 2025 (CEST) :Kod nas je "[[Proizvodnja]]" čvor / višeznačnica, a na EN je čvor "[[:en:Industry|Industry]]". :) Nisam ni ja pametan ovdje. Možda "[[Industrija (proizvodnja)]]" (jer imamo "[[Industrija (ekonomija)]]"? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:21, 6 august 2025 (CEST) ==Ažuriranje (grado)načelnika== Jesmo li ažurirali (grado)načelnike u Bosni i Hercegovini tamo gdje su izabrani novi lani? Čini mi se da je tek manji dio ažuriran. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:50, 16 august 2025 (CEST) :Izgleda da nisu, u [[Busovača|Busovaci]] načelnik izabran 2016. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:26, 16 august 2025 (CEST) ::{{Odgovor|Kwiki}} Nismo. Ja nisam popisan na popisu 2013. godine... --[[Posebno:Doprinosi/&#126;2025-26945-92|&#126;2025-26945-92]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2025-26945-92|talk]]); 13.01, 28. septembar 2025. (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 23:35, 26 august 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Godine == {{ping|KWiki}}: Vidi [https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=1901.&diff=prev&oldid=3756616 ovu promjenu] na [[1901.]] To sam promijenio AWB. Pa ako je u redu popravim dalje.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 21:33, 2 septembar 2025 (CEST) == Centar za istraživačko novinarstvo == Za kolege koje ne znaju, [[Centar za istraživačko novinarstvo (Bosna i Hercegovina)|Centar za istraživačko novinarstvo]] (CIN) ima napomenu gdje piše "Preuzimanje sadržaja Centra za istraživačko novinarstvo dopušteno je uz obavezno navođenje izvora [https://cin.ba/o-nama/ www.cin.ba]". U suštini, dozvoljeno je korištenje njihovog sadžaja (tekst, slike, videozapisi, itd.) po licenci [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ CC BY-SA 3.0], ako sam dobro shvatio. Može mišljenje @[[Korisnik:KWiki|KWiki]] @[[Korisnik:AnToni|AnToni]]. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 22:12, 7 septembar 2025 (CEST) == Yahadzija i klonovi == {{Spomeni|AnToni}}, {{Spomeni|Srđan}}, {{Spomeni|Palapa}}, {{Spomeni|Semso98}} Šta da uradimo? Hoćemo li nastaviti dozvoljavati višegodišnje čaraparenje ili pooštriti pristup? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:48, 17 septembar 2025 (CEST) :neće on odustati, niti će se promijeniti, i poslije mjera. [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 10:55, 17 septembar 2025 (CEST) ::Onda sva pravila i smjernice gube smisao postojanja, a i naše "funkcije". [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:19, 17 septembar 2025 (CEST) :::Možemo mu predložiti da izabere jedan account, a ostale da blokiramo? [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:00, 17 septembar 2025 (CEST) ::::Nekoliko ih je već globalen blokirano, a ja sam upravo blokirao predzadnjeg. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:33, 17 septembar 2025 (CEST) :::::Nisam administrator ali mislim da bi mu trebalo ostaviti da koristi jedan racun, dok god ga ne zloupotrebljava. Sto se tiče spajanja sa wikipodacima, ja to s vremena na vrijeme pregledam i spojim i to nije neki veliki posao za mene a on pravi dosta članaka koje niko drugi ne bi. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 23:06, 17 septembar 2025 (CEST) ::::::Fazon je u tome što neće da odabere jedan nego svako malo mijenja kako bi radio po svome, zanemarujući sve što mu govorimo. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 23:34, 17 septembar 2025 (CEST) ::::::Nemaš ti još dovoljno iskustva s njim. Dovede te u situaciju da ga moraš blokirati, a onda se žali na umišljenu zavjeru protiv njega itd. Nemoguć slučaj. Koliko god članaka napiše, toliko posla za sobom ostavi jer jednostavno ne pazi ili ne vidi dobro (isti je ishod). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 18:06, 18 septembar 2025 (CEST) :::::::Jasno, vi se s tim i takvim situacijama borite godinama, slažem se sa bilo kojom odlukom admina. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 18:20, 18 septembar 2025 (CEST) : čak i žrtvovanje pojedinih novih članaka je dobra taktika, dok on ne uoči pravilo, da se neće tolerisati otvaranje beskonačno mnogo naloga [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 12:55, 21 septembar 2025 (CEST) == Korisni alati == Pozdrav ekipa, {{Spomeni|AnToni}} {{Spomeni|Srđan}}, {{spomeni|Palapa}}, {{spomeni|Semso98}}, {{spomeni|Mhare}}, {{spomeni|Edinwiki}}, {{spomeni|Z1KA}}, {{spomeni|KWiki}} u zadnje vrijeme koristim dva korisna "alata" pa ne bi bilo loše da i vi isto pogledate: * SPARQL upit koji pretražuje WikiData bazu podataka i traži nedavno preminule ljude koji imaju članak na bosanskoj Wikipediji. On je postavljen tako da traži umrle u zadnjih 32 dana, s tim da se to može modifikovati po potrebi. On također provjerava od 8. decembra 2020 i isključuje ranije preminule što se također može modifikovati po potrebi. Navedeni upit možete pokrenuti [https://query.wikidata.org/#SELECT%20%3Fitem%20%3FitemLabel%20%3FitemDescription%20%3Fdod%20%3Flinkcount%20%3Farticle%0AWITH%20%7B%0A%20%20SELECT%20%2a%0A%20%20WHERE%20%7B%0A%20%20%20%20%09%3Fitem%20wdt%3AP570%20%3Fdod%0A%09FILTER%20%28%20%3Fdod%20%3E%20%222020-12-08T00%3A00%3A00Z%22%5E%5Exsd%3AdateTime%29%0A%09FILTER%20%28%20%3Fdod%20%3E%20%28now%28%29-%22P32D%22%5E%5Exsd%3Aduration%29%20%26%26%20%3Fdod%20%3C%20now%28%29%20%29%0A%09%3Fitem%20wdt%3AP31%20wd%3AQ5%20.%0A%20%20%20%20%3Farticle%20schema%3Aabout%20%3Fitem%20%3B%0A%20%20%20%20%20%20schema%3AisPartOf%20%3Chttps%3A%2F%2Fbs.wikipedia.org%2F%3E%20.%0A%20%20%7D%0A%20%20LIMIT%205000%0A%7D%20AS%20%25i%0AWHERE%20%7B%0A%20%20INCLUDE%20%25i%0A%20%20SERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22bs%2Cen%22%20.%20%7D%0A%20%20%3Fitem%20wikibase%3Asitelinks%20%3Flinkcount%20.%0A%7D%0AORDER%20BY%20DESC%28%3Fdod%29%20%3Fitem ovdje]. * Fantastičan alat koji provjerava kategoriju na izvornoj wikipediji (recimo en.wiki), upiše se naziv kategorije na engleskom i on povuče sve članke iz te kategorije na odredišnom proktu, npr bs.wiki. Predlažem da ovaj alat koristimo kada napravimo novu kategoriju kako bismo istu dodali na sve članke koji pripadaju navedenoj kategoriji na recimo en.wiki, mada se mogu koristiti i drugi projekti. Alat je napravio Ivi a možete ga pronaći [https://hrwp.toolforge.org/catcheck ovdje]. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:42, 2 oktobar 2025 (CEST) :Bilo bi lijepo da imaju neki tutorijali ili primjeri kako koristiti alate, za one koji ne znaju (npr. ja). [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 01:04, 7 oktobar 2025 (CEST) ::Za SPARQL upit predlažem ti da kod ubaciš u ChatGPT da analizira i prilično dobro pojasni, pa ga mozes sebi prilagođavati, ja sam tako uradio. ::Za ovaj drugi alat prvobitno sam postavio link na sve Ivijeve alate, sada sam link dopunio dan Odi na ovaj konkretni alat. ::Vrlo je jednostavan u prvo polje language upišeš izvorni projekat recimo en, u drugo polje kategoriju na tom jeziku, samo naziv kategorije bez “Kategorija:”, a u destinacijom upišeš bs. Alat radi tako da preko WikiData provjerava članke i kategorije koji na izvornom projektu (en) se nalaze u kategoriji koju si upisao sa odredišnim projektom (bs) te ti daje listu svih Kategorija i članaka na en i pripadajući članak ili kategoriju na bs. Ukoliko taj članak/kategorija se nalaze na oba projekta ima kvačicu, ukoliko ne ti mozes kliknuti pa pomoću HotCat-a dodati istu. Vrlo dobar alat da brzo vidiš na kojem članku/kategoriji nije dodatna tražena Kategorija. ::Nadam se da će ti koristiti. ::poz, [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:08, 7 oktobar 2025 (CEST) :ok, hvala [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 17:05, 7 oktobar 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Confidence_Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:49, 2 oktobar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-10-06_Wikipedias&oldid=29381387 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 06:48, 9 oktobar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == Azijski mjesec 2025. == Od 1. novembra je ponovo [[Wikipedia:Azijski mjesec|Azijski mjesec]]! Trebaju nam članovi žirija! Javlja li se se neko kao dobrovoljac, prije nego što napravim projekat na "fountain-u"? --[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 15:55, 19 oktobar 2025 (CEST) :Kao i svake godine, uključit ću se koliko mi druge stvari dozvole, makar to bio članak ili dva. Za žiriranje se neću gurati. :) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:05, 19 oktobar 2025 (CEST) :: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Template:Wikipedia_Asian_Month_2025_Communities_and_Organizers#Participating_Communities prijavljeni smo]... {{ping|Kwiki}} treba nam neko pismen u žiriju :)--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:42, 19 oktobar 2025 (CEST) :::Nije nemoguće doći do mog nivoa, samo zapnite. :) :) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 21:52, 19 oktobar 2025 (CEST) :::: {{ping|Panasko}} Mogu li te postaviti u žiri? [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:06, 22 oktobar 2025 (CEST) :::::Mozes sto da ne. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 17:26, 22 oktobar 2025 (CEST) ::::::Bit ce opet...ja-tebi, ti-meni...:) Al' nema veze. Napravim stranicu na "fountain-u" [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:29, 22 oktobar 2025 (CEST) :::::::Ma vidi bude i drugih, nadam se da će ih biti sve više. Napravio sam nekoliko šablona koji mogu biti zanimljivi za Azijski mjesec. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 17:34, 22 oktobar 2025 (CEST) :imate li na umu neku posebnu temu da se fokusiramo i da napravimo “proboj” ili da šaramo kao inače? Prije dvije godine smo podosta meridijana odradili tokom ovog mjeseca, pa možda nije losa ideja za neki fokus. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 22:14, 22 oktobar 2025 (CEST) ::Nastaviti s meridijanima... a nađe se i pokoja paralela. :-) Ti uzmeš malezijske teme. :-) Itd. :) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 23:57, 22 oktobar 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:42, 20 oktobar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 15:12, 30 oktobar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Infokutija:Paravojna organizacija == Trebala bi nam IK Paravojna organizacija, na [http://en:Template:Infobox%20militant%20organization en:Template:Infobox militant organization]. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:36, 6 novembar 2025 (CET) :{{Urađeno}}: [[Šablon:Infokutija paravojna organizacija]] --[[Korisnik:Semso98|Semso98]] ([[Razgovor s korisnikom:Semso98|razgovor]]) 15:42, 21 decembar 2025 (CET) == Preusmjerenja == Primjetio sam da imamo jako puno stranica koje su premještene, ali se linkovi na njih ne ažuriraju, kakav nam je generalni stav, da li bi trebali ove straanice čistiti, po meni nema potrebe da je nešto linkovano na stranicu koja je preusmjerena, pa to treba čistiti kad god je prilika ili se uređuje neka stranica. Izuzetak su naravno situacije gdje nemamo konkretan članak nego je isti preusjmeren na sličan članak, npr preusmjerenje Nogometaš na Nogomet. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 11:11, 6 novembar 2025 (CET) : Napomena [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 10:42, 10 novembar 2025 (CET) : Pod uslovom da preusmjerenje radi, ne mora se ispravljati. Ali samo zato što nije za ''moranje'', ne znači da ako imaš vremena dok uređuješ da to ne smiješ mijenjati ako ti baš bodu oči. :-) Samo imaj na umu da "obični" čitaoci (neprijavljeni korisnici, koji čine većinu posjetilaca sajta) vide te linkove kao bilo koje druge linkove, tj. prikazani su plavom bojom; samo su nekim urednicima označeni zelenom bojom (zbog izmijenjenog CSS-a). Tako da s njihove perspektive izgledaju isto bilo da su preusmjerenja ili direktni linkovi. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 08:50, 16 novembar 2025 (CET) {{spomeni|Panasko}} Mislim da je ovo vrijedno pročitati: * [[:en:Wikipedia:Redirect#Purposes_of_redirects]] * [[:en:Wikipedia:Redirect/Deletion reasons]] Predložio bih da se oslonimo na ova pravila sa en-wiki, i da slijedimo taj primjer. -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 15:19, 5 januar 2026 (CET) :Gledao sam ja ovo i to je to, međutim ono što sam govorio prije par dana je da se izmjene linkovi koji vode na preusmjerenje, a da se ostave samo preusmjerenja koja imaju smisla. Brisati preusmjerenja koja su premještena zbog pravopisne greške a imamo brdo takvih preusmjerenja. Npr. stranica o Osmanskom Carstvu je napravljena kao Osmanlijsko carstvo pa preumsmjerena. Puno stranica je linkovano na Osmanlijsko carstvo, ja predlažem da se linkovi izmjene i da vode na Osmansko Carstvo a potencijalno da se Osmanlijsko carstvo izbriše. Praksa do sada je bila da se premjete stranice ali da se linkovi ne mijenjaju, pa tako u raznim člancima carstvo se naziva Osmanlijsko carstvo umjesto kako je ispravno Osmansko Carstvo (obrati pažnju na malo slovo u drugoj riječi). [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:47, 5 januar 2026 (CET) == Okeanijski mjesec == Na nekim projektima postoji odnedavno [[:de:Wikipedia:Ozeanischer Monat 2025|Okeanijski mjesec]]. Možemo organizirati i kod nas, ali mi treba kontrola imena: "Okeanijski mjesec" ili kako drugačije? Inače ima i "Afrički mjesec" u maju, a mi možemo slijedeće godine pokrenuti "Južnoamerički" i "Sjevernoamerički mjesec" kod nas, te ih postaviti na Meti, kao informaciju drugim projektima.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 18:13, 11 novembar 2025 (CET) :Računaj na mene. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:01, 11 novembar 2025 (CET) == Brisanje članaka gospodina čaraparka == zamal' nisam krenuo brisati članke koje napisao Screamer-XY, pa odustadoh, neću na svoju ruku, a trebalo bi [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 12:03, 12 novembar 2025 (CET) :Nisu članci krivi. Mada vidio si da sam znao neke i obrisati. Sve mi je teže biti pametan. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:16, 12 novembar 2025 (CET) == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 11:42, 18 novembar 2025 (CET) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:22, 20 novembar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Spiskovi GerardMa == Šta da radimo s ovim spiskovima: * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Sidon]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Egypt]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Jeddah]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Anatolia]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Bosnia]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Aleppo]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Tripoli]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Cyprus]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Tripolitania]]? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:45, 6 decembar 2025 (CET) == Statistike == Neznam dali iko ovo još prati, ali samo da vas obavjestim da sam obnovio sve spiskove i statistike u ovom šablonu: [[Šablon:Wiki statistike]]. [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 21:54, 3 januar 2026 (CET) :joj mu pitanja :) samo furaj i obnavljaj, hvala [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 22:13, 3 januar 2026 (CET) :: ❤️ -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 22:26, 3 januar 2026 (CET) == TOP20 user pageview pages in year 2025 == TOP20 user pageviews pages from public logs:[https://archive.org/details/2025-daily_user_pageviews] <pre> 538917 - 492163 wiki.phtml 446244 Posebno:Pretraga 376381 Početna_strana 169663 Spisak_pozivnih_brojeva_država 91182 Ajetul-Kursi 55143 Posebno:Nedavne_izmjene 54456 Evropsko_prvenstvo_u_košarci_2025. 47908 Noćni_namaz 46529 Bosna_i_Hercegovina 43403 Ramo_Isak 42574 Županije_u_Hrvatskoj 42572 Spisak_pozivnih_brojeva_u_Bosni_i_Hercegovini 42276 Spisak_država_Evrope_po_površini 39423 Spisak_država_po_površini 39412 Spisak_predsjednika_Sjedinjenih_Američkih_Država 37968 99_Allahovih_imena 37220 Kantoni_Federacije_Bosne_i_Hercegovine 35649 Evropa 32402 Spisak_graničnih_prijelaza_Bosne_i_Hercegovine </pre> --[[Korisnik:Dušan Kreheľ|Dušan Kreheľ]] ([[Razgovor s korisnikom:Dušan Kreheľ|razgovor]]) 14:04, 6 januar 2026 (CET) == Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration == https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 17:00, 14 januar 2026 (CET) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 14:20, 18 januar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == razlika u modulima bs i en Modul:Citation/CS1 == 206.347 bajtova i 238,493 bytes Povod je greška Script error: The function "hyphen2dash" does not exist [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 11:44, 19 januar 2026 (CET) : {{spomeni|Palapa}} Gdje se dešava ta greška? -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 06:43, 20 januar 2026 (CET) ::[[Korisnik:Palapa/Artemis II]] [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 10:16, 20 januar 2026 (CET) == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 22:01, 19 januar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == razlika u modulima Modul:String2 == Na en je modul mnogo duži, a pojavljuje se i greška (['''Script error: The function &#x22;split&#x22; does not exist. npr u članku olovo''' [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 14:58, 21 januar 2026 (CET) == Šablon:In lang == {{#invoke:In lang|in_lang|template=in lang<noinclude>|{{CONTENTLANGUAGE}}</noinclude>}} Lua error in Modul:Lang at line 1773: attempt to call method 'gsub' (a nil value). Backtrace: # '''[https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Lang&action=edit#mw-ce-l1773 Modul:Lang:1773]''': in function "name_from_tag" # '''[https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:In_lang&action=edit#mw-ce-l41 Modul:In_lang:41]''': ? # '''(tail call)''': ? # '''mw.lua:527''': ? # '''[C]''': ? [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 17:22, 21 januar 2026 (CET) == Zahtjev za savjet promjenu naziva korisničke stranice Korisnik:Bokram84 == Molim administratora za pomoć u vezi sa stranicom '''Korisnik:Bokram84'''. Želio bih da se preimenuje i od nje napravi članak pod nazivom '''„Marko Bačanović“''', ako je to u skladu s pravilima Wikipedije. Molim za uputu da li je moguće preimenovanje ili je potrebno otvoriti novi članak. Hvala unaprijed. [[Korisnik:Bokram84|Bokram84]] ([[Razgovor s korisnikom:Bokram84|razgovor]]) 11:37, 28 januar 2026 (CET) :Dobar dan, :Navedeno možete učiniti tako što ćete premjestiti stranicu u glavni imenski prostor. Ukoliko je članak spreman za objavu u glavnom imenskom prostoru tako da bude dostupan čitaocima, s desne strane vam se nalazi "Premjesti", klikom na njega u polju "Novi naslov" gdje sada stoji Korisnik izaberite (glavni) i objavite. :Srdačan pozdrav, [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 11:47, 28 januar 2026 (CET) == CEE Women 2026 == Unutar [[meta:Wikimedia_CEE_Spring|Wikimedia CEE Spring]] prevodilačkog wikipedijskog natjecanja se obično organiziraju tematska pod-natjecanja i aktivnosti među kojima je i onaj posvećen ženama i komenziranju deficita sadržaja po pitanju roda u wikimedijskoj interpretaciji regije Srednje i istočne Europe (poticao sam i su-organizirao sam nekad)... Ove godine je opcija i dobiti manja sredstva (mikro-fond do 500eur) za provedbu širih aktivnosti (uključuje i druge wikimedijske projekte). Bilo bi dobro da se neko hoće primiti toga i potaknuti nove doprinose. Ako ste zainteresirane_i - pogledajte ovdje https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE_Women_Campaign_2026 i javite se za suradnju i/ili koordinaciju s drugima. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 11:53, 6 februar 2026 (CET) : {{ping|Panasko}} Jesi li zainteresiran da se prijavimo?--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 16:49, 6 februar 2026 (CET) ::Jesam, svakako sve sto radim u okviru CEE su članci o ženama iz regije. Ima ih još jako puno bez članaka, da ne govorimo šire. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 22:02, 6 februar 2026 (CET) :::Pogledaj na onoj stranici, pa vidi šta bi se moglo organizirati. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 23:27, 6 februar 2026 (CET) ::::Obzirom na našu raštrkanost, on-site nije opcija, mislim da nam je najbolja opcija "Online edit-a-thon" realna opcija, Primjer aktivnosti za koje bi se sredstva mogla iskoristiti -"Prizes and awards". [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 11:47, 12 februar 2026 (CET) :::::I ja mislim isto...onda nas prijavi, ima negdje formular, pa ono da npr. prvih troje dobiju neku nagradu. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 12:43, 12 februar 2026 (CET) ::::::Ja sam mislio da bi možda ti mogao, nisam baš na "ti" s tim stvarima... [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:45, 12 februar 2026 (CET) :::::@[[Korisnik:Panasko|Panasko]] @[[Korisnik:AnToni|AnToni]] ako trebate pomoć da uradimo nešto zajedno online ili hibridno javite. Ja ću probati nešto sa ekipom na Wikidata, Commons a mogli bi i na Wikipedijama. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 07:28, 14 februar 2026 (CET) ::::::Moj prijedlog je da podnesemo zahtjev CEE Hub-u za "Online edit-a-thons", pa da se u maratonu "CEE Women Campaign 2026" na bs.wiki dodijele nagrade kao npr. prvo troje, pa i eventualno do desetog mjesta, s malo jačim kriterijima: veličina članka, izvori, relevantnost i sl. Zato sam inicirao [[Korisnik:Panasko|Panaska]] za zahtjev, jer je njegov engleski bolji nego moj. Ti [[Korisnik:Zblace|Željko]] znaš kakav je moj engleski :). Cilj bi bio povećanje članaka i integrisanje novih korisnika, kao i intenzivniji rad novih korisnika, kojima bi ovaj maraton bio dobar start za razvoj kvalitetnog rada. Hvala na podršci i pozdrav!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 11:41, 14 februar 2026 (CET) :::::::{{Spomeni|AnToni}} pogledam ja u ponedeljak. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 11:51, 14 februar 2026 (CET) :::::::Popunio sam aplikaciju, nominovao sam tebe AnToni i sebe kao organizatore. Ovo je predložena matrica nagrada, s tim da ćemo morati staviti neke minimume, 3000 bajta za novi/unaprijeđeni članak, i trebamo staviti minimalni broj članaka kako bi se mogla uručiti nagrada. :::::::Mjesto EUR :::::::1. 100,00 :::::::2. 75,00 :::::::3. 50,00 :::::::4. 25,00 :::::::5. 25,00 :::::::6. 25,00 :::::::7. 25,00 :::::::8. 25,00 :::::::9. 25,00 :::::::10. 25,00 :::::::Ukupno 400,00 [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:19, 16 februar 2026 (CET) ::::::::Možda minimum 5 članaka ili više? Maraton traje dugo, pa da ne Bude nagrada za jedan članak. Da žiri budu najmanje dvoje, i da se najmanje dva glasa žirija broje. (Da nas dvojica ne bi sami sebi davali poene :)). I npr. kod prenošenja članaka s drugih projekata, da članak bude poboljšan, proširen i pravopisno uređen? Tebi odma' prva nagrada :)! Hvala na angažmanu. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 14:36, 16 februar 2026 (CET) :::::::::Više članaka definitvno, 10-15 minimum, ja bih se držao pravila kao inače na ovim projektima, da ne bude mašinski preveden, minimalno 3.000 bajta. Mislim da bi zamka bila davati kriterije da bude poboljšan, šta to konkretno znači? to bi bilo teško obrazlagati jer je stvar kvalifikovanja. Obzirom da sam prenosio dosta članaka sa drugih projekata, za neke glumice/pjevačice i sl, nema previše dostupnih podataka pa se prenese ono šta ima. Na taj način jeste naš projekat poboljšan jer imamo biografiju neke osobe koju ranije nismo imali. :::::::::Ovdje se ja pitam zašto misliš da bi meni išla prva nagrada, ja se iskreno nadam da će barem troje četvero ciljati prvu nagradu, pa da imamo koristi kao projekat. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:55, 16 februar 2026 (CET) ::::::::::Minimum 15! Na Meti je granica 25...i možda samo 15 novih? To bi značilo najmanje 150-200 novih članaka. Proširivanje: Bez da se broji 3000 bajta, u starom članku...zato sam i ja ptotiv. A zašto tebi prva? Pa jer si najvrijediji! O prenošenju s drugih projekata je u redu (tvoji nemaju zamjerke), ali da ne bude doslovce prenošenje (copy-paste). Zašto ponovo pisati, ako se može preuzeti, i povezati internem linkovima i pravilno kategorizirati. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 15:03, 16 februar 2026 (CET) :::::::::::sve se slažem s tobom, mislim da nam je to i do sada uvijek bio kriterij, :::::::::::* Prošireni ili novi članak treba imati najmanje dodatnih 3000 bajtova :::::::::::* Članak ne smije biti mašinski preveden :::::::::::* Članak treba proširiti ili napraviti između xx i xx. :::::::::::* Članak ne smije biti siroče :::::::::::* Članak treba da bude u okviru teme :::::::::::* Članak ne smije kršiti autorska prava ili imati probleme sa značajnošću i članak bi trebao imati odgovarajuće reference prema pravilima Wikipedije. :::::::::::* Članak mora biti adekvatno referenciran i citati: Svaki članak treba da sadrži odgovarajuće reference i citate u skladu sa pravilima Wikipedije, osiguravajući pouzdanost i kredibilitet predstavljenih informacija. :::::::::::ja se nadam i većem broju jer smo prošle godine u okviru CEE imali 457 novih članaka, doduše masa toga su bile rezolucije UN-a o ratovima u bivšoj Jugoslaviji, ali opet, kontam da bi trebali imati i više članaka. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:21, 16 februar 2026 (CET) ::::::::::::@[[Korisnik:Panasko|Panasko]] @[[Korisnik:AnToni|AnToni]] super - samo razmislite o tome da objavite informaciju i negdje van BS Wikipedije da se mogu motivirati i pridružiti ljudi koji već nisu tu, ako ste ih spremni pratiti i korigirati. Sretno! [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 10:48, 17 februar 2026 (CET) ::::::::::::Obzirom na zamolbu da pribrojimo projekte u jedan, @[[Korisnik:Panasko|Panasko]] nadam se da je OK da se budžet nagrada smanji na pola i da je zajednički između BS i HR...probamo naći još podrške drugdje. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 22:05, 2 mart 2026 (CET) :::::::::::::{{ping|Zblace}}, {{ping|Nadicab}} Potvrdio sam na [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:CEE_Women_Campaign_2026/applications/CEE_Women_2026:_Multi-Wiki_Edit-a-thon_%26_Training_(HR_%2B_EN/SH/BS)_with_Wikidata_%26_Commons Meti] suradnju s hr.wiki. Lijep pozdrav--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:45, 3 mart 2026 (CET) == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 13:21, 31 mart 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == De, ljudi... == Yahadzija i dalje štanca račune kao na tekućoj traci, a niko ništa. Pa, ili ćemo mu dozvoliti da radi šta hoće ili primijeniti nultu toleranciju. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 06:40, 25 april 2026 (CEST) : Da ih označimo za brisanje u roku od 1 sedmice, kao npr. [[Denitrifikacija]]?--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 08:15, 25 april 2026 (CEST) ::Nisu krivi članci nego korisnik (mada znam koliko tehničkih grešaka bude u njima). Poenta je u tome da se konačno počne držati jednog korisničkog računa. Izgleda da ga i na Meti blokiraju, pa ih mijenja kao čarape (ali to treba provjeriti). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 09:11, 25 april 2026 (CEST) ::: Imao je jedan, pa je opet počeo mjenjati. I opet se počeo igrati Indijanaca u Šipragama [aka: Poglavica]--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 11:19, 25 april 2026 (CEST) ::::Da li poglavica uopšte prati diskusiju ovdje? [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 11:28, 25 april 2026 (CEST) :::::Govoreno mu je više puta (uzalud). Ovo se odnosi na administratorske akcije. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:37, 25 april 2026 (CEST) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 02:57, 26 april 2026 (CEST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 12:00, 30 april 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Potencijalno čaraparenje == Vjerovatno ste primijetili da je aktivno nekoliko računa s kojih su izmjene većinom istog tipa (dodavanje unutrašnjih linkova) i koji se prate u jednom danu, tj. kad jedan završi, drugi nastavi odmah ili ubrzo, pa kolika je šansa da je to ista osoba, a kolika da nije? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 21:50, 30 april 2026 (CEST) :Nisam upratio tačno o kojim je računima riječ, ali generalno govoreći, jedino ako imaju [[Posebno:Tags|jednu od oznaka]] "newcomer tasks" (bit će prevedeno do kraja sedmice, nadam se) imalo bi smisla da nije riječ o čaraparenju, jer im sistem automatski predlaže iste stranice. Ali, ako nema toga, onda vjerovatno jesu čarape jer je vjerovatnoća da se nadovežu na neke žnj stranice ravna nuli. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 22:18, 30 april 2026 (CEST) ::Scholar mind12, Animalsandpets1 (nemaju oznaku jer im je dodijeljeno da su automatski pregledani), Brainstack12, Grondilo (imaju oznaku "Newcomer). (Nisam siguran ima li još neki.) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 22:23, 30 april 2026 (CEST) == Preimenovanje kategorija == Trebalo bi, kao što je ranije urađeno za reprezentacije, preimenovati i kategorije za utakmice tih nogometnih reprezentacija (npr. [[:Kategorija:Utakmice albanske nogometne reprezentacije]] u [[:Kategorija:Utakmice nogometne reprezentacije Albanije]]). Ja sam htio ručno, ali ih ima mnogo. Mislim da može preko AWB ili Pywikibot, pa ako nije problem da neko proba ko ima pristup tim alatima. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 01:06, 6 maj 2026 (CEST) :To mogu ja pomoću cat-a-lota. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:58, 6 maj 2026 (CEST) ::Završio sam ovo, pregledaj molim te kada ti bude na ruku da nema nekih slovnih grešaka, mada ne bi trebalo biti. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:22, 6 maj 2026 (CEST) :::Sve uredno, hvala. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 16:15, 6 maj 2026 (CEST) == Karta za rijeke == {{Spomeni|Mhare}}, {{Spomeni|Panasko}} Može li se botom ili AWB-om ovo poubacivati? Jer [[:Kategorija:Rijeke po državama|imamo dosta rijeka]]. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:56, 12 maj 2026 (CEST) :Sigurno može, ja sam izdvojio neke najčitanije i ubacio ručno. [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 13:59, 12 maj 2026 (CEST) :Nisam baš vičan sa AWB-om, može se ovo ručno sve ubaciti, samo je pitanje da li ubaciti u sve infokutije, bez obzira da li će se generisati karta ili ne? [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:04, 12 maj 2026 (CEST) ::Ne smeta da se ubaci, jednostavno neće generirati kartu ali ni grešku. [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 14:05, 12 maj 2026 (CEST) ::@[[Korisnik:Panasko|Panasko]] Možda se (zasad) ograničiti na one u kojima nema nikakve karte? @[[Korisnik:Mhare|Mhare]]: A zašto ne prikazuje za sve rijeke? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:15, 12 maj 2026 (CEST) :::Ako ne prikazuje, može biti iz nekoliko razloga. Na wikidati ne postoji OpenStreetMap relation ID ili na samom OpenStreetMap ta rijeka nije obilježena. Za većinu rijeka neće biti problem, neke manje i opskurne vjerovatno da. Ali, može se otići na wikidatu pa pogledati pojedinačno, i ako treba povezati ili na OpenStreetMap obilježiti. [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 14:19, 12 maj 2026 (CEST) :::Također, Geokutija|Rijeka... to treba pretvoriti u Infokutija rijeka. Geokutija neće generirati kartu. [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 14:23, 12 maj 2026 (CEST) ::::Pogledati ću ja gdje nema pa javiti, mislim da je većina ovo oko Geokutije, to bi trebalo izmjeniti [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:23, 12 maj 2026 (CEST) :::::Također, na OpenStreetMap je potrebno ubaciti wikidata item, ako nedostaje. [https://www.openstreetmap.org/changeset/182553013#map=12/44.6134/19.0642 Primjer]. [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 14:41, 12 maj 2026 (CEST) ::::::Treba obratiti pažnju u ovim infokutijama gdje su upisane km2 isl, gdje ih i sama kutija generiše pa imamo duple oznake [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:45, 12 maj 2026 (CEST) :::::::Proći kroz [[Šablon:Hidrografija Hrvatske]], [[Šablon:Hidrografija Slovenije]] (a za Makedoniju imamo samo 3-4 rijeke, pa se taj šablon crveni). A vidim da si počeo mijenjati geokutiju infokutijom, a ima ih više bez ikakve kutije. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:39, 13 maj 2026 (CEST) ::::::::Idem nekako nekim redom, pa gdje nema kutije dodam, gdje je geokutija zamijenim, a gdje nedostaju ove oznake za mapu dodam. Ima tu prilično posla. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 13:55, 13 maj 2026 (CEST) :::::::::Znam. :( Ali zato, kad jednom bude urađen, to je to... valjda. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:01, 13 maj 2026 (CEST) ::::::::::Ostale su još rijeke u Bosni i Hercegovini, ovo ostalo mislim da sam sve pregledao i dopunio. Koliko znam nema više geokutija, ako gdje naiđeš, javi. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:38, 15 maj 2026 (CEST) :{{Spomeni|Mhare}}, {{Spomeni|KWiki}} kako ubaciti više izvora rijeke? [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:15, 14 maj 2026 (CEST) ::Mene ne pitaj. :-) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 09:03, 14 maj 2026 (CEST) :::Ja sam dopunio infokutiju sa pet izvora, pogledaj je li ok [[Selenga|ovako]]? [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 09:21, 14 maj 2026 (CEST) ::::To ću prepustiti [[Korisnik:Mhare|Haretu]]. Nikakav sam ja "tehničar". [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 09:57, 14 maj 2026 (CEST) == Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Dear Bosnian language community, On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''</span> === Call for Delegate Nominations === We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network. It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''</span> Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary. === Registration process === Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients. Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting. <p style="font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb">'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''</p> * '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: <u>13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)</u>.''' * Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC). For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: <p style="font-family:monospace,monospace">'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''</p> We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements. Warm regards,<br/>Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team<br/>Wikimedians of Romania and Moldova User Group<br/> [[Korisnik:Gikü|Gikü]] ([[Razgovor s korisnikom:Gikü|razgovor]]) 22:50, 13 maj 2026 (CEST) == Izbor za CEE 2026. == Imamo jedno mjesto na CEE 2026. Bilo bi dobro da neko ode. Izjasnite se i predložite nekoga, ko bi nas mogao predstaviti u Rumuniji. === Komentari === * Kolega [[User:Kwiki|Kwiki]] je predložen, ali se sam odjavio.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:32, 14 maj 2026 (CEST) === Prijedlozi === ====[[User:Mhare|Mhare]]==== ===== Za ===== * {{za}} --[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 09:43, 14 maj 2026 (CEST) * {{za}} --[[User:Panasko]] 09:47, 14 maj 2026 (CEST) ===== Protiv ===== ===== Komentari ===== * Ma kakav ja, moram oko njive. --[[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 10:17, 14 maj 2026 (CEST) * Hare, jedan je to vikend! Toliko se vremena može naći!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:23, 14 maj 2026 (CEST) ====[[User:Panasko|Panasko]]==== ===== Za ===== * {{za}} --[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 09:43, 14 maj 2026 (CEST) ===== Protiv ===== ===== Komentari ===== Hvala na prijedlogu, ja nažalost ne mogu, imam privatnih obaveza. {{Nepotpisan|Panasko}} == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == [[meta:User:TenWhile6/XReport]] == (Prebačeno s moje SZR): Pozdrav, KWiki. Ne znam koliko si upoznat sa ovom alatkom; njom možeš da prijaviš vandala/LTA na Metu javno (ovo je ponajpre za ne-administratore). Druga funkcija mu je slanje zahteva Oversighterima za trajno skrivanje čega god ako ispunjava jedan od tri njihova uslova: 1. Napadačko korisničko ime 2. Doxing 3. Govor mržnje. Sve ide mejlom, ništa nije javno, tvoje je samo da ih uputiš gde treba. Npr. za napadačka korisnička imena odeš na doprinose tog "korisnika" Više -> Request oversight. Toliko. [[Korisnik:Milicevic01|Milicevic01]] ([[Razgovor s korisnikom:Milicevic01|razgovor]]) 12:16, 8 maj 2026 (CEST) :Nisam znao jer na Metu upadnem "svake prestupne". :-) Hvala ti. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:18, 8 maj 2026 (CEST) ::Nema na čemu, nisam ni ja znao, rekli mi neki pametni ljudi, zbog jednog LTA dua. [[Korisnik:Milicevic01|Milicevic01]] ([[Razgovor s korisnikom:Milicevic01|razgovor]]) 20:59, 19 maj 2026 (CEST) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 21:45, 19 maj 2026 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:14, 27 maj 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Extending the Call for Delegates registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Hello! As mentioned [[#Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca|above]], the Bosnian language community has scholarship spot(s) reserved for attending the [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026|Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca]]. By our accounts, your community has not yet filled up the reserved spot(s) for delegates. We are '''extending the deadline to June 10''', but please note that the '''June 10 deadline is final and will not be extended for anyone'''. '''Registration form is here:''' https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Don't forget to provide a confirmation about the selection of delegates. For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: :'''[mailto:wmceem2026@icf-fri.org wmceem2026@icf-fri.org]''' Thank you for your cooperation and CEE you Beyond the Crossroads in Cluj-Napoca! On behalf of Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team, Wikimedians of Romania and Moldova User Group -- [[Korisnik:Gikü|Gikü]] ([[Razgovor s korisnikom:Gikü|razgovor]]) 23:18, 29 maj 2026 (CEST) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|razgovor]])</bdi> 19:11, 23 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:29, 25 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == [[Emir Hadžihafizbegović]] == Pozdrav, sakriti ovu narednu izmjenu ovdje: [[Posebno:Diff/3901510]]. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 02:53, 12 juli 2026 (CEST) h9q960sgw9tm2vtzmmi4ycung877psn 3904415 3904414 2026-07-12T00:56:14Z نوفاك اتشمان 16322 sitno 3904415 wikitext text/x-wiki {{IW Čaršija}} {{Čaršija|extra=da|1= <div style="border-spacing: 3px; background-color: #f8f9fa; color: black; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; float: right; clear: right; font-size: 88%; line-height: 1.5em; width: 22em; border:0;"> <div style="padding:10px;">Čaršija se automatski [[Pomoć:Arhiviranje stranica za razgovor|arhivira]]. Starije rasprave možete naći [[/Arhive|ovdje]].</div> <inputbox> bgcolor=transparent type=fulltext prefix=Wikipedia:Čaršija break=yes width=30 searchbuttonlabel=Traži break=no </inputbox> </div> '''Dobro došli na Wikipedijinu čaršiju!''' Na ovoj stranici projekta Wikipedije možete porazgovarati o svim temama koje se tiču rada na Wikipediji i postaviti sva pitanja za koja smatrate da zaslužuju pažnju. Osnovni kriterij je da postavite pitanje u jednu od tematskih podgrupa čaršije. Ako niste sigurni u koju grupu spada Vaše pitanje, onda ga postavite ovdje. <div class="hlist left" style="margin-top:30px;"> * {{Dugme|Postavi novi komentar|url=//bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Čaršija&action=edit&section=new|class=mw-ui-constructive|style=background: #d33682; border: #d33682; color:white;}} </div> }} __NEWSECTIONLINK__ {{Korisnik:EdinBot/Arhivirati |brojač = 31 |bez_šablona = da |indeks = Wikipedia:Čaršija/Arhive |zaglavlje_arhive = {{RazgovorArhiva}} |min_tema_ostaviti = 3 |maks_starost_teme = staro(30d) |arhiva = Wikipedia:Čaršija/Arhiva %(brojač)d }} {{prečica|WP:Č}} __SADRŽAJ__ == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading. Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]]. After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further. If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. On behalf of the CEC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 12:51, 25 juni 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''. If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 05:45, 8 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:02, 10 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 19:52, 18 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 04:46, 27 juli 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:29, 6 august 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 01:19, 23 august 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:05, 2 septembar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board. Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]]. When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group<section end="announcement-content" /> </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 14:14, 3 septembar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == Ažuriranje čelnika nižih administrativnih jedinica == Ovdje nismo na visini zadatka (ja prvi). Posljednjih mjeseci jedan korisnik (Martin Macha) ažurira predsjednike država i premijere, ali ostaju nam niže administrativne jedinice po državama, a nije da ih nema, pa kako bi bilo najpraktičnije sve "obletjeti"? (Ovdje se mogu uvrstiti i gradonačelnici.) Igraju li ikakvu ulogu Wikipodaci? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:09, 18 septembar 2024 (CEST) : Nisam odavno aktivan, ali ukoliko stvari još uvijek stoje koliko ih se sjećam, mislim da bi za bs.wiki bilo odlično da se ovo poveže sa wikipodacima kroz šablone. Time bi se oslobodili od mnogo ažuriranja u svim člancima gdje se koristi dotični šablon. Imaš li možda nekoliko primjera za te niže administrativne jedinice? -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 11:46, 27 septembar 2024 (CEST) ::Savezne države, pokrajine, oblasti, kantoni itd... puta broj država u svijetu. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:45, 27 septembar 2024 (CEST) {{Spomeni|Edinwiki}}, {{Spomeni|AnToni}}, {{Spomeni|Srđan}}, {{Spomeni|Semso98}} Dakle, ili ukinuti odgovarajuće parametre u infokutijama (prevelik je broj članaka za kontinuirano ažuriranje za malu Wikipediju poput ove) ili povezati s Wikipodacima, tako da se ažurira na svim Wikipedijama odjednom kad bude ažurirano tamo. Ovako nam mnoga imena stoje godinama, a došli novi ljudi na funkcije. – [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:05, 26 januar 2025 (CET) :Prvi i drugi rang je u redu, ali ići na male opštine nema smisla. Možda stvarno ukinuti parametar u infokutiji za niže podjele? [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 12:09, 26 januar 2025 (CET) ::Na općine nisam ni mislio (osim ako postoje neke male države gdje su one drugi rang) nego na savezne države, pokrajine, autonomne zajednice... [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:33, 26 januar 2025 (CET) ::ako je moguće povezivanje sa wikipodacima zar nije bolje to tako povezati nego ukidati neki podatak? Ja sam voljan dio vremena posvetiti ovome, samo mi neko mora pokazati primjer kako se to radi. Mogli bi napraviti projekat kojim bi pratili šta sve treba ažurirati da se to poveže? Edit: da li bi to bio statement P6?[[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:13, 26 januar 2025 (CET) :::Jest: P6 (obuhvaćene razne funkcije; piše tamo koje sve). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 17:23, 2 februar 2025 (CET) :Mislim da ovdje trebamo gledati malo i šire, ogroman je potencijal za male projekte kakav je naš, možemo uvezati i druge podatke koje nismo u mogućnosti ažurirati redovno npr. kod države površinu, broj stanovnika, GDP, GDP per kapita, i mnoge druge statističke podatke koji se redovno ažuriraju na Wikipodacima. Koliko sam uspio vidjeti potrebno je onogućiti povezivanje (da li imaju neki moduli ili se to uradi u infokutiji nisam stručan ali srećom imamo korisnike koji su tehnički potkovaniji) pa je kasnije vrlo jednostavno povezati podatke. Ako se odlučimo na ovo nakon jedne runde ažuriranja završili smo posao i nećemo kasnije trošiti jako ograničeno vrijeme na to. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 13:02, 26 januar 2025 (CET) === Proširivanje članaka o jedinicama drugog ranga === Praveći kategorije za ruske oblasti, primijetio sam da ih većina ima samo 2-3 rečenice. Ovo kažem samo za Rusiju, a znamo koliko je država u svijetu, tj. jedinica drugog ranga. Naravno da ne treba sad pisati neke velike članke (mi to realno ne možemo) nego malo ih proširiti, da bude 4-5 pasusa umjesto 2-3 rečenice. – [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:22, 26 januar 2025 (CET) === Primjeri === Može li neko ovdje navesti nekoliko relevantnih primjera, o kojim infokutijama se tačno radi itd.? -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 14:01, 9 februar 2025 (CET) :Navedeno je: sve koje imaju veze s drugim rangom administrativnih jedinica (savezne države, pokrajine, oblasti, kantoni,...) + kutija za grad / općinu (zbog /grado/načelnika). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:19, 9 februar 2025 (CET) :: Znači recimo [[Washington (savezna država)]] i tu infokutija [[Šablon:Geokutija]]? I jeli se samo radi o čelnicima, ili više podataka? Ima li pored Geokutije drugih infokutija o kojima je riječ? Imamo li možda sveobuhvatnu kategoriju odakle se ovi članci mogu izvući? -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 16:24, 9 februar 2025 (CET) === Trenutno stanje === Ažurirao sam sve relevantne module, tako da bi sada trebali biti u toku sa zadnjim dašavanjima uvezi wikipodataka. Primjer gdje se primjenjuje povlačenje podataka sa Wikipodataka se može vidjeti kod {{tl|Infokutija_anatomija}}. Isto tako možemo druge infokutije organizirati. Što se tiče infokutije {{tl|Geokutija}} situacija je komplikovanija. Ovo je generalizovana infokutija gdje, koliko vidim, nije moguće uzeti isti prustup kao kod infokutije anatamoija. Tu je na primjer parametar `lider` definiran, ali pošto se Geokutija koristi u razne svrhe, nevjerujem da je isto svojstvo validno sa Wikipodataka (ali moram da priznam da to nisam provjerio). Ali i bez obzira na to, koliko se sjećam davno smo već govorili o ovome da se Geokutija svakako zamjeni za varijante koje se služe na en.wiki, tako da bi i sada predložio da se to uradi umjesto da nju dalju komplikujemo sa uvezivanjem sa wikipodacima. Kako konkretno naprijed? Kao prvo, mislim da bi jedan projekat mnogo pomogao za sveobuhvatnu organizaciju. Na dalje, mislim da bi trebalo slijediti stari princip da se što više oslonimo na en.wiki. Sugestija za početak je da se krene od američkih saveznih država, i da se umjesto {{tl|Geokutija|Savezna država}} koristi en.wiki varijanta [[:en:Template:Infobox_U.S._state]] (na primjer u članku [[Aljaska]]). Toliko od mene za sad. -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 12:01, 10 februar 2025 (CET) :Hvala ti @[[Korisnik:Edinwiki|Edinwiki]], ja sam spreman da učestvujem u projektu jer je ovo jedna od važnijih stvari koje bi mogli da uradimo da dugoročno smanjimo potrebu za ažuriranjem. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:23, 10 februar 2025 (CET) :: 👍 [[:Wikipedia:Projekti/Wikidata čelnici]] -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 13:16, 10 februar 2025 (CET) :: Puno bi mi pomoglo da se sazna o kojim infokutijama je sve riječ. -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 13:17, 10 februar 2025 (CET) :::Za početak [[Šablon:Infokutija teritorija|Teritorija]], [[Šablon:Infokutija naselje|Naselje]], "Geokutija|Savezna država", "Geokutija|Regija". Za hrvatske županije i španske autonomne zajednice, npr., korištena je "IK naselje", za italijanske regije nije nijedna, ali to je sad druga stvar. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:24, 10 februar 2025 (CET) ::::* {{tl|Infokutija teritorija}} treba zamjeniti za nešto drugo, jer vidim da nema veze prema en.wiki šablonu. Koja bi mogla biti alternativa za ovo? ::::* {{tl|Infokutija naselje}} ok. -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 13:51, 10 februar 2025 (CET) Prije nekoliko godina sam se ja već bavio problematikom Geokutije i dosta toga sam zamijenio. Ostalo je još malo više od 1000 članaka gdje treba zamjeniti Geokutiju, to su većinom naselja, gradovi, distrikti, itd. i to sve treba zamjeniti sa [[Šablon:Infokutija naselje|Infokutijom naselje]] kao na en.wiki (plus nekoliko rijeka i jezera mislim da je ostalo, a za to već imaju infokutija [[Šablon:Infokutija rijeka|Rijeka]] i [[Šablon:Infokutija vodena površina|Vodena površina]]). Također sam pravio [[:Kategorija:Infokutije naselja po državama|wrappere]] koji su bazirani na Infokutiji naselje po uzoru na en.wiki ([[:en:Category:Templates calling Infobox settlement]]) gdje su već neki od parametara popunjeni za lakše i jednostavnije dodavanje infokutija u članke. Nakon toga ostaje da se u Infokutiji naselje ubace ti Wikidata parametri, ali kao što Edin reče za Geokutiju, mislim i da u ovom slučaju to neće biti baš jednostavno zbog broja parametara u šablonu u načinu njihovog korištenja.--[[Korisnik:Semso98|Semso98]] ([[Razgovor s korisnikom:Semso98|razgovor]]) 15:24, 10 februar 2025 (CET) :Da podvučemo: šta i kako dalje? Trebamo sastaviti plan djelovanja i rasporediti se po potrebi. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:21, 19 februar 2025 (CET) == Dozvola od IZ == Ima li bs.wiki dozvolu za objavljivanje fotki sa stranice Islamske zajednice BiH (https://islamskazajednica.ba/), rekoh da ne jurim džaba ako je neko pre ovde već uzeo. [[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 18:49, 27 septembar 2024 (CEST) :Ako ima, meni nije poznato. Ne mogu se sjetiti je li ikad to zatraženo. Možda neko drugi bude znao. A valjda im se može napisati e-mail kome treba. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:31, 27 septembar 2024 (CEST) ::Baš to. Obično ima neki pisani trag na projektu, jer napismeno mora da ima dozvola da bi bila važeća. Ako je ima onda je tu, al nigde nisam uspeo da je nađem. --[[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 20:45, 27 septembar 2024 (CEST) == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 20:56, 27 septembar 2024 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Oktobar – mjesec knjige == Hoćemo li opet neku akciju kao lani :-) (knjige, biblioteke /ne moraju biti isključivo nacionalne/, bibliotekarstvo i s tim povezano, npr., izdavaštvo, štamparstvo...)? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:09, 30 septembar 2024 (CEST) :Može, naravno. Hoćemo li projekat? [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:36, 30 septembar 2024 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted. The following four candidates were the most voted: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]] Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 10:25, 14 oktobar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:07, 17 oktobar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == Program CEE Hub Microgrant == [[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants|Program CEE Hub Microgrant]] i dalje je otvoren za prijave iz zajednica širom Centralne i Istočne Evrope. Program Microgrant koji sprovodi CEE Hub finansira projekte u iznosu od 50 do 500 EUR. Prije podnošenja prijave pročitajte kriterije i ostale detalje programa. [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfZ-EYkOHNaUo424azmstFH4dxF6amRLtDGRi1U4D7WCqtipw/viewform Obrazac za prijavu] je dostupan na Meta stranici gdje ćete morati odgovoriti na nekoliko jednostavnih pitanja. Spisak prijava koje smo primili do oktobra 2024. možete pronaći na [[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants/Applications 2024|ovoj stranici]], a ove informacije vam mogu pomoći i dati vam predstavu o projektima za koje su druge zajednice tražile finansiranje. Ako imate bilo kakvih pitanja, kontaktirajte nas ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Communication|kontaktirajte nas]]). Čekamo vaše prijave! --[[Korisnik:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[Razgovor s korisnikom:TRistovski-CEEhub|razgovor]]) 14:27, 18 oktobar 2024 (CEST) == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 13:28, 22 oktobar 2024 (CEST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == CampaignEvents extension and the upcoming CEE Hub Office Hour == Some of you have already been in contact with the [[:m:Event Center/Registration|Event Registration tool]], that we are using for our monthly Office Hours. As this tool is part of the wider [[:m: CampaignEvents|CampaignEvents extension]], we would dedicate our upcoming monthly Office Hour to this topic and during the call will be present as well [[:m:User:Udehb-WMF|Benedict Nnaemeka Udeh]], who will have a short demo about this extension and will answer your questions. The Office Hour will be held on 18th of November (Monday) at 17:00 CET. All the details about local time and how to register yourself are available on [[:m:Wikimedia CEE Hub/Office hours|our Meta page]]. In the meantime, you can check [[:m:CampaignEvents|this Meta page]] about the extension, where you can find all the details about three key functionalities: * [[:m:Event Center/Registration|Event Registration tool]], allows campaign organizers to manage event registrations directly on the wiki. You can find instructions on how to use it [[:m:Event Center/Registration/Instructions|here]]. * [[:m:Campaigns/Foundation Product Team/Event list|Event list]], global, automated list of events on the wikis. It can be accessed by going to [[:m:Collaboration list|SpecialːAllEvents]]. * [[:m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation list]], finding past contributors on the selected articles, that can be useful to be invited in the upcoming edit-a-thons, contests, campaigns, etc. You can view [[:c:File:How to test the Invitation List tool.webm|this video]] to see how it works. You can find information on how this extension can be deployed on your Wikipedia [[:m:CampaignEvents/Deployment status|here]], which requires community discussion and consensus. --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 18:19, 28 oktobar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=26669262 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 20:54, 21 novembar 2024 (CET) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Bosna i Hercegovina i Mediteranske igre == Zdravo. Detaljno istražujem Mediteranske igre i stvaram članke s informacijama koje pronađem. (https://en.wikipedia.org/wiki/Basketball_at_the_2001_Mediterranean_Games) Međutim, nisam uspio pronaći sljedeće podatke o Bosni i Hercegovini. Možete li pogledati online ili fizičku arhivu novina i zapisati ove informacije? * Mediteranske igre 1993.: Odbojka (muškarci) - 25.06.1993 - Alžir-Bosna i Hercegovina (podaci o rezultatu i broju setova kao 15:8, 15:10...)- Vrlo je vjerovatno da će dan-dva nakon ovih datuma biti informacija u novinama. Nadam se da će mi neko pomoći. Note: Nažalost, nisam uspio pronaći rezultate utakmica na web stranici Košarkaškog saveza BiH. Pokušao sam koristiti [https://www.infobiro.ba ovu web stranicu] za arhivu Oslobođenja ali nisam uspio.-- [[Korisnik:Sabri76|Sabri76]] ([[Razgovor s korisnikom:Sabri76|razgovor]]) 20:37, 25 novembar 2024 (CET) == [[Lech Kaczyński]] == "Rocky" se "povampirio" nakon američkih izbora. Zaključati ovaj članak. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 15:21, 26 novembar 2024 (CET) == [[Wikipedia:Čaršija]] == "Rocky" se umirit' ne može. Zaštititi i ovu samu Čaršiju. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 08:41, 2 decembar 2024 (CET) == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:11, 24 januar 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 03:35, 29 januar 2025 (CET) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 03:35, 29 januar 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Kopirajt na poštanske markice BH pošte == Jel zna neko jesu slike poštanskih markica na sajtu bh pošta ([https://www.posta.ba/filatelija-2023/page/2/ primera radi ovde])pod nekom slobodnom licencom ili su kopirajt? Ako jesu, jel ima neko da je slao dozvolu za objavljivanje? Treba mi za neki članak. Reda radi da tagujem kolegu @[[Korisnik:AnToni|AnToni]] potšto znam da zna o filateliji, a i ostali ako neko ima info pliz se oglasite. [[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 18:54, 2 februar 2025 (CET) :Jeste, sve su zaštićene copyrightom. Ove koje su na bs.wiki su iz moje kolekcije, ali to ne mijenja stvar. Markice su skoro u svim poštama zaštićene copyrightom, a tek nakon isteka određenog vremena, mogu se koristiti u medijima i sl. Svaka država određuje to vrijeme važenja. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:33, 2 februar 2025 (CET) ::@[[Korisnik:AnToni|AnToni]] Šta misliš da li bi nam dali dozvolu za objavljivanje? Ako nije prevelika usluga da te pitam da ih zamoliš, u ime bs.wiki, jer zadnji put kad sam ja i drugi sa sr.wiki slično to pokušavali da dobijemo dozvolu da objavljujemo slike Komisije za nacionalne spomenike BiH, iz trećeg pokušaja neki ćato tamo što radi je poslao zvaničan dopis da on ne sme to da radi jer je adresa sa koje se tražilo u Beogradu i nešto se istripovao da krši neke međudržavne sporazume, niđe veze. --[[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 19:52, 2 februar 2025 (CET) :::Onda će i meni odbiti. Isto zbog adrese! Pitanje je kako su te tri pošte u BiH riješile copyright s autorima grafičkih rješenja. Probam nešto, ali bi moglo potrajati. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:00, 2 februar 2025 (CET) ::::Samo se predstavi da si u ime bs.wiki. Ovoj devojci što radi u Vikimediji Srbije su odbili jer je u ime organizacije iz Srbije tražila. A prethodno sam ja lično tražio i jedna devojka što radi u VZRS u Banjaluci. Meni su dozvolili, al nisu popunili lepo štablon pa nije bilo validno, a njoj su dozvolili, al su zaboravili da pošalju zvanično i onda su na kraju odbili. Tkd, moj savet, pošalji u ime Wikipedije na bosanskom jeziku. Veća je šansa da prođe, a kontam da su ažurniji od ovih u državnim organima bar jer su preduzeće. Fala ti :) --[[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 20:07, 2 februar 2025 (CET) @[[Korisnik:AnToni|AnToni]] piši ako bude novosti. --[[Korisnik:Ivan VA|Ivan VA]] ([[Razgovor s korisnikom:Ivan VA|razgovor]]) 11:49, 9 februar 2025 (CET) == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:48, 3 februar 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == Prijedlog za ujednačavanje == U većini članaka o osobama stoji IK s vremenom i mjestom rođenja (i smrti) tako da je to jednostavno višak navoditi i u prvoj rečenici jer je već napisano nekoliko centimetara udesno (kutije za to i služe – da se glavni dio malo rastereti). To ostaviti da stoji samo tamo gdje (još) nema ubačene IK. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 21:09, 15 februar 2025 (CET) : To je nasljeđe štampanih enciklopedija, gdje je uglavnom bio samo tekst. S druge strane, oni koji su navikli na taj stil, navikli su na čitanje teksta. A treba razmisiliti kako će to izgledati u mobilnom prikazu na telefonima i sl.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 21:19, 15 februar 2025 (CET) ::Vide se normalno na mobitelima, samo što nisu pored uvoda nego ispod prvog pasusa. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 22:26, 15 februar 2025 (CET) : Vidio sam nekad ranije da se o ovom raspravljalo, čini mi se, na serveru Wikipedije na engleskom jeziku ili WMF-a. Ako se dobro sjećam tadašnjih argumenata par ljudi koji su prvobitno radili na infokutijama, zamišljene su da budu lako čitljivi sažeci bitnih informacija o osobi, pojmu, filmu, seriji itd. To je u principu poenta i uvodnog dijela članka – da se napiše sažetak bitnih informacija koje se mogu naći u ostatku članka. E, sad, treba jednostavno ustanoviti šta je zapravo bitno da stoji u prvoj rečenici. Mislim da je ''mjesto'' rođenja i smrti generalno nebitno, ali datum možda ipak jeste i možda bi manje upadljiva bila inverzija koja se, gotovo u svim slučajevima, mora raditi nakon zagrade u odnosu na to kad zagrade nema. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 12:13, 16 februar 2025 (CET) ::Također sam mišljenja da godina rođenja i smrti treba biti u uvodnom dijelu članka pored toga stoje u kutiji. Mjesto mi je generalno viška. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:24, 16 februar 2025 (CET) == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 09:28, 22 februar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == CEE Hub Microgrant Programme - 2025 round == '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants|CEE Hub Microgrant programme]]''' is open for submissions from the communities across Central and Eastern Europe (as well as Central Asia, and Farsi contributors that live in these regions). The CEE Hub Microgrant programme will fund projects ranging from 50 to 700 EUR. Please read the criteria and other details with the programme. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdscTZ9EPNjHhU0r7hUHNwntX34Wrk8ieiHemk_clB9VI3PfQ/viewform Application form]''' is accessible on the Meta page where you will need to answer a few simple questions. You can find a list of the applications for the programme from 2024 [[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants/Applications 2024|on this page]], so you will get a sense of what other communities asked for funds. If you have any questions, please let us know ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Communication|contact us]]). We are waiting for your submissions! --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 14:35, 24 februar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28306207 --> == Alternativni prijedlog o budućnosti srodnih projekata na bosanskom jeziku == Poštovane kolegice i kolege, Wikipedijini srodni projekti na bosanskom jeziku (Wikirječnik, Wikicitati, Wikiknjige, Wikizvor i Wikivijesti) većinom su neaktivni i neodržavani. Potonja četiri projekta uopšte nemaju ni administratore koji bi održavali projekt. Ne tako davno je kolega [[Korisnik:AnToni|AnToni]] pisao o tome. Međutim, umjesto da te projekte gasimo, možda ima smisla da im proširimo opseg. Šta mislite da ovim projektima proširimo domen na cjelokupno srpskohrvatsko/štokavsko (<code>sh</code>) područje? To bi značilo da će Wikirječnik, Wikicitati, Wikiknjige, Wikizvor i Wikivijesti postati zajednička briga bosanskih i srpskohrvatskih vikipedista, ali i svih kolega s našega govornog područja. Tako bismo možda mogli uspjeti da održimo neku sržnu uredničku bazu. Što se tiče Wikirječnika, možemo razmotriti zajednički projekt, gdje bi sve bosanske odrednice bile prenesene, a svi bosanski administratori postali administratori zajedničkog projekta. Na stolu su svi mogući kompromisi i dogovori (oko imena, ustrojstva i tehnike). Slobodno se izjasnite! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:55, 25 februar 2025 (CET) :Meni ovo zvuči razumno, trenutna situacija nema smisla i mislim da je bolje da se ima kakvi takvi srodni projekti na kojem će biti uključeno i ono što je specifično bosanskom jeziku. Ovdje ne vidim nikakvu prepreku spajanja, a na ovaj način možemo održati projekte aktivnim, a možda i uspješnim. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 09:04, 25 februar 2025 (CET) ::@[[Korisnik:Panasko|Panasko]]: Hvala na komentaru! Da, ne vidim neke veće prepreke. Jedino se, doduše, treba usaglasiti oko naziva projekata {{lang|en|''Wikisource''}} i {{lang|en|''Wikinews''}}. Na bosanskom su oni prevedeni kao "Wikizvor" i "Wikivijesti", dok su na srpskohrvatskom prevedeni kao "Wikiteka" i "Wikinovosti". Trebalo bi napraviti neki dogovor tu. S tim u vezi, srpskohrvatski "W(j)ečnik" nedavno je preimenovan u "Wikirječnik", tako da je ta nedosljednost riješena. Započeo sam [[:sh:Wikipedija:Pijaca#Prijedlog o budućnosti srodnih projekata na bosanskom jeziku|raspravu na sh.WP]], a ovu ovdje produžujem na 7 dana. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:08, 4 mart 2025 (CET) :::Pozdrav svima, nije sporno da su (manji) srodni wikiprojekti uglavnom zapostavljeni. U teoriji, ništa ne sprečava bilo kog wikikorisnika sa podrazumijevanim stupnjem znanja jezika (i pisama) iste da uređuje. Nego, da li u praksi postoje određene komplikacije (npr. tehničke, karakteristične za neku wikizajednicu, nekakva ograničenja/nekakve zabrane) za ostvarivanje takvog uređivanja? Također, umjesto zatvaranja/brisanja/sakrivanja tih spomenutih wikiprojekata, možda je pametno da tu svugdje budu izabrani/postavljeni isti, zajednički administratori, ali i nosioci drugih korisničkih ovlasti (što zapravo predstavlja procedure ''generalno jednostavnije'' nego gašenje već postojećih, otvorenih projekata) – [[:m:MVR|međutim, treba napomenuti da stjuardi lahko ne daju administratorska i slična prava, i to na projektima bez lokalnih birokrata]]. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 09:58, 5 mart 2025 (CET) ::::@[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]]: U teoriji, da. Međutim, u praksi, stanje je takvo da jednostavno nedostaje urednički fond. Hvala ti na ovoj napomeni; mislim da bi stjuardi uvažili prijenos administratura (apropo Wikirječnika). Međutim, ako tu bude dvojbe, uvijek možemo formalizirati proces. Kolege sa sh.wikija podržale bi kandidature, s obzirom na to da sh.wikt do 1. aprila vjerovatno neće imati više nijednog aktivnog administratora na projektu ([https://sh.wiktionary.org/w/index.php?title=Posebno:Popis_korisnika&group=sysop lista] – Bogorm gubi ovlaštenja, a Vipzu ističe privremena administratura). Dakako je potrebno oformiti garnituru administratora, tako da mislim da će bosanski administratori zaista dobro doći. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:37, 5 mart 2025 (CET) :::::Aha. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 01:17, 6 mart 2025 (CET) ::::::OK. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 01:17, 6 mart 2025 (CET) :[https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Čaršija/Jezici&oldid=3556478 Predložio sam isto] prije godinu dana za WikiNews kada je pomenuto gašenje, kontaktirao nekoliko ljudi par puta, informirao @[[Korisnik:AnToni|AnToni]]a i počeo sređivati sadržaj...tako da se slažem za taj konkretni projekt. -- [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 09:47, 6 mart 2025 (CET) ::@[[Korisnik:Zblace|Zblace]]: Odlično. Znam da ti imaš kontakt s ljudima iz Jezičkog odbora, tako da možemo zajedno raditi na implementaciji konsenzusa odavde. Svakako će nas ozbiljnije shvatiti u timu, nego pojedinačno. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 10:37, 6 mart 2025 (CET) {{raščistiti}} Admin sam na BS Wikirječniku, ali rijetko idem tamo. Imam nešto malo doprinosa, uglavnom da održim status admina jer korisnik koji tamo najviše (i uglavnom sam) radi uopće nije iz našeg govornog područja (mislim da je Turčin). Za Vijesti je valjda jasno da se komotno mogu ugasiti (za Knjige nemam pojma šta uopće da kažem), ali ne bih volio da se to dogodi Citatima i Izvoru. Znam da se (i) Izvor dijeli po jezicima, ali postoji li mogućnost da se, s obzirom na regionalnu srodnost i isprepletenost, napravi krovni projekt, a da se unutar njega naprave podstranice za izvore na svakom regionalnom jeziku (radi lakše pretrage; kome zatreba, npr., izvor koji pripada hrvatskom jeziku, klikne u zaglavlju na "HR" itd.), a onda da se na njih prebaci dosadašnji sadržaj sa svih? {{Spomeni|AnToni}}, {{Spomeni|Palapa}}, {{Spomeni|AdnanSa}}, {{Spomeni|Srđan}}, {{Spomeni|Semso98}}, javite se kad mognete. – [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:42, 5 mart 2025 (CET) : Šta reći sem da svi znamo kakvo je stanje sa srodnim projektima. I to nije slučaj samo s "našim", već i na drugim jezicima s malo govornika. Zajednički bi imao smisla, a mislim da ne bi bilo teško uraditi to što si zamislio. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 13:00, 5 mart 2025 (CET) :@[[Korisnik:KWiki|KWiki]]: To je okej i mogućno. Međutim, sh. Citat i Izvor ne postoje, tako da će svakako sve bosanske odrednice biti prenesene/uvezene direktno. U slučaju da jedna ista stranica postoji na dva projekta, tada se ta stranica prenosi/uvozi kao podstranica s jezičkim kodom (<code>/bs</code>), koliko znam. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 12:59, 5 mart 2025 (CET) ::Napomena: Bilo kakvo gašenje jednog wikiprojekta zahtijeva dugotrajnu birokraciju, i lokalno, i tamo na Meti. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 02:36, 6 mart 2025 (CET) :ok [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 18:13, 5 mart 2025 (CET) ---- Na temelju ove dvosedmične rasprave i na temelju [[:sh:Wikipedija:Pijaca#Prijedlog o budućnosti srodnih projekata na bosanskom jeziku|konsenzusa postignutog na sh.WP]] započet ću razgovore s članovima Jezičkog odbora Fondacije Wikimedija. Članovi Odbora bit će konzultirani radi pronalaska najboljeg načina na koji se ovaj prijedlog može implementirati. Pravovremeno ću vas izvijestiti o relevantnom odgovoru Odbora. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:21, 11 mart 2025 (CET) Prenosim vam detalje razgovora s Jezičkim odborom: # Spajanje Wikirječnika možemo početi odmah, imamo zeleno svjetlo. Prijenos administratura nije moguć ''per se'', pa je preporuka da se bosanski administratori kandidiraju za administratore zajedničkog projekta. Ja mogu pokrenuti tu raspravu. @[[Korisnik:KWiki|KWiki]], @[[Korisnik:Srđan|Srđan]]: Jeste li zainteresirani za to? Ideja je također da jedan od vas (ili neko drugi) zatraži prava uvoznika i da pomoću njih uveze stranice na zajednički projekt. Nakon uvoza stranica potrebno je te stranice izbrisati iz bosanskog Wikirječnika. Pošto se premještanje završi, bosanski Wikirječnik može se formalno zatvoriti, čime će se ratificirati ovaj potez zajednice. # Za ostale projekte (Wikicitati, Wikiknjige, Wikizvor i Wikivijesti), preimenovanje domena trenutno nije tehnički izvodljivo (i neće biti u dogledno vrijeme). Alternativa podrazumijeva da se ovi projekti zatvore i inkubiraju pod novim jezičkim kodom. Jezički odbor spreman je izaći nam u susret i skratiti vrijeme inkubacije, zavisno od slučaja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 01:32, 19 mart 2025 (CET) :2. Wikivijesti ne treba zatvarati, da bi se ponovo inkubirale, već naći prvo modus operandi i bar 2, bolje 3 ljudi koje su spremne administrirati i 4-5 koji su spremni zajedno bar par vijesti napraviti dnevno. Sve ostalo je bačeno vrijeme, trud i rizik za gubitak i ovog malo što ima kao potencijalna informacija (ako ne već inspiracija) novima da mogu da se uključe. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 23:52, 25 mart 2025 (CET) ::Ako se za sve ove godine nije našlo toliko ljudi za Wikivijesti, čisto sumnjam da će se i sad naći. Volio bih raditi na više Wikiprojekata, ali jedva se izborim i s ovim jednim. Jednostavno je nemoguće, i fizički / vremenski i mentalno. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 00:02, 26 mart 2025 (CET) :::@[[Korisnik:KWiki|KWiki]] nije ovo jedino mjesto gdje se mogu naći (novi) suradnici i podrška. Ja radim dosta offline sa raznim studentima i grupama u civilnom društvu ili institucijama u HR, a isto bi se moglo raditi u BiH ili čak online sa diasporom. Postoje fondovi i hubovi kojima se može obratiti za pomoć da dio tog posla i troškova bude plaćen/subvencioniran. Važno je samo prelomiti ko to želi povući uopće. a onda kako i kada. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 01:27, 29 mart 2025 (CET) ::Problem je što je teško naći 2-3 osobe za doprinos, a kamoli za administraciju. Wikivijesti su generalno zapuštene u regiji – projekt na hrvatskom je u Inkubatoru, dok se projekt na srpskom drži na aparatima (jedva 9 ''aktivnih'' korisnika, prema statistici). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 12:02, 26 mart 2025 (CET) :::@[[Korisnik:Aca|Aca]] to nije problem - to je posljedica drugih strukturnih i resursnih problema. Srbija i Republika Srpska imaju dosta resursa i razvijene neke strukture (ne idealno ali funkcionalno) i zato imaju bitno bolje rezultate u Wikimedijima...nekad ni to nije dovoljno za optimum, ali za minimum očito jeste. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 01:29, 29 mart 2025 (CET) :@[[Korisnik:KWiki|KWiki]], @[[Korisnik:Srđan|Srđan]]: Budući da su protekle dvije sedmice od gornje poruke, započeo sam [[:wikt:Wikirječnik:Čaršija#Zahtjev za dodjelu statusa administratora: Aca|kandidaturu na bosanskom Wikirječniku]] radi implementacije konsenzusa. Pozivam vas da se izjasnite. Također, ako je neko zainteresiran za kandidaturu na srpskohrvatskom Wikirječniku, slobodno neka je započne. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:44, 4 april 2025 (CEST) :Kolegice i kolege, želio bih izvijestiti da je proces prenošenja stranica započet. Prenesene su sve stranice u sljedećim imenskim prostorima: Kategorija, Šablon, Pomoć i Wikirječnik. U narednim danima bit će prenesene sve rječničke natuknice (iz glavnog imenskog prostora). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:03, 20 april 2025 (CEST) ::Trenutno se nalazimo na pola puta do završetka procesa, s 56,6% uvezenih rječničkih natuknica. Kolega Vipz započeo je raspravu o [[:wikt:sh:Wikirječnik:Pijaca#Promjena logotipa projekta|promjeni logotipa srpskohrvatskog Wikirječnika]], pa vas pozivam da se priključite. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:02, 22 april 2025 (CEST) ::Prijenos natuknica je završen. {{ping|Panasko|KWiki}} Želimo li prenijeti korisničke stranice i korisničke stranice za razgovor ili želimo da to ostane na izvornom projektu? Sve ostalo je riješeno. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 19:33, 25 april 2025 (CEST) :::Možda bi najbolje rješenje bilo ''ne'' prenositi korisničke stranice i korisničke stranice za razgovor (zbog masovnih notifikacija), i ostaviti korisnicima i korisnicama da samostalno odluče je li žele prijenos ili ne. Budući da je transwiki-uvoz sad omogućen, bilo koji administrator ili administratorica može bilo kad uvesti stranicu na zahtjev. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:48, 29 april 2025 (CEST) ::::Ne vidim poentu u prenošenju korisničkih stranica, posebno korisnika koji nisu aktivni. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:58, 29 april 2025 (CEST) :::::''Acknowledged''. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:38, 3 maj 2025 (CEST) ::::::Wikirječnici na bosanskom i srpskohrvatskom jeziku su spojeni. U toku je [[metawiki:Proposals_for_closing_projects/Closure_of_Bosnian_Wiktionary|prijedlog za zatvaranje bosanskog Wikirječnika]] na Meta-Wikiju. Pozivam sve zainteresirane kolege i kolegice da se izjasne. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 21:39, 14 maj 2025 (CEST) ::::::Također je pokrenut [[:meta:Proposals for closing projects/Closure of Bosnian Wikibooks, Wikinews, Wikiquote and Wikisource|zahtjev za zatvaranje i inkubiranje ostalih bosanskih srodnih projekata]]. Možete se i tu izjasniti. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:27, 14 maj 2025 (CEST) :::::::{{komentar}} Obznaniti sva ova čuda na neko vidljivije mjesto, i to možda na ovu narednu stranicu: [[MediaWiki:Sitenotice]]. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 19:30, 21 maj 2025 (CEST) ::::::::{{komentar}} + Jedna tuđa, ali slična ideja možda za ovdašnji [[MediaWiki:Sitenotice]]: [[:wikt:MediaWiki:Sitenotice]]. [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 19:51, 7 juni 2025 (CEST) == Neprihvatljivo korisnicko ime == Zasto se tolerise korisnicko ime Jugoslovenski nacionalista? [[Posebno:Doprinosi/Jugoslovenski_nacionalista]] [[Posebno:Doprinosi/77.77.216.193|77.77.216.193]] 08:45, 26 februar 2025 (CET) :{{komentar}} {{odgovor|77.77.216.193}} Pozdrav, 77.77.216.193, a zašto se ''ne'' bi to korisničko ime tolerisalo...? [[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 10:16, 5 mart 2025 (CET) == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 19:51, 7 mart 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 03:55, 13 mart 2025 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == AnToni == Korisnik je obrisao stranice [[Turci na Kosovu]] i [[Srbi na Kosovu]] bez ikakakvog objašnjenja. Šta je sporno pisati o etničkim grupama na Kosovu? [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 18:22, 15 mart 2025 (CET) == Kosovo == Mislim da zajednica trijeba ppkrenut raspravu o tome da li je ''enciklopedijski'' pisati o etničkim zajednicama Kosova. Korisnik AnToni je na svoju ruku obrisao sve stranice sa tom tematikom jer po njemu o etničkim grupama Kosova ne treba pisat, samo nije obrazlozio zašto. Na ovaj način se ignorira postojanje kosovskih zajednica koje imaju svoje političke prredstavnike i aktivno sudjeluju u životu Kosova. Obrisao je stranicu [[Bošnjaci Kosova]] koja je godinama bila tu jer mu je neenciklopedijska. Pitanje je sada šta je korisniku AnToni enciklopedijski? Ja sam dugo uređivao stranice na srpskoj Vikipediji gdje sam pre dva dana blokiran samo zbog slobode mišljenja i govora, gdje mi je čak sugestirano da ''promjenim retoriku'' jer Kosovo i Metohija su Srbija. Tamošnji admini su me blokirali samo zato što sam iznosio istinu i reference koje se njima nijesu svidjele. Nažalost, pokazalo se da urednici srpske nacionalnosti na toj Vikipediji nijesu objektivni i da manjine nemaju šta tamo tražit ako ne dijele mišljenje većine. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 10:06, 16 mart 2025 (CET) Želim se zahvalit uredniku AnToni na ispravnoj odluci kojiu je donio vrativši stranice. Ja vjerujem da se ovdje može slobodno uređivat i govorit a ne kao srpskoj Vikipediji gdje Srbi ne toleriraju svoje neistomišljenike i blokiraju ih. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 12:23, 16 mart 2025 (CET) :I ovdje ima razlika u mišljenjima, kao i bilo gdje na svijetu, ali su uglavnom vezana za to šta ko smatra relevantnim za enciklopediju (uključujući i izvore) ili kako bi bilo bolje uraditi nešto i tome slično. Dok god vladaju zdrav razum, poštovanje i normalna komunikacija, bez vrijeđanja, nema blokiranja. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:30, 16 mart 2025 (CET) ::Tamo sam blokiran na tri dana uz ''obrazloženje'' da sam ratovao izmjenama, iako toga uopće nije bilo, da sam vrijeđao iako ni toga nije bilo. Srbima se tamo kao referenca nije svidjeo sopstveni Briselski sporazum na koji se srbijanska vlast stalno poziva (potpisala ga sa Kosovom u kojemu priznaje institucije Kosova) pa su izmislili razlog za moju blokadu, uz opasku da ''promjenim retoriku''. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 12:52, 16 mart 2025 (CET) :::@[[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]]: Doživio sam slična iskustva na tom projektu kao urednik i administrator, tako da Vas potpuno razumijem. Nemojte dopustiti da Vas to odvrati od uređivanja drugih Wikimedijinih projekata. (P. S. sd sam videja da smo zemljaci :)). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:27, 16 mart 2025 (CET) ::::I dalje sam mišljenja da članci ovog tipa nisu enciklopedijski. O stanovništu neke države se može pisati u članku o toj državi. Ovako članci "xxx u yyy" se svode na broj stanovnika xxx, a onda se počinju nabrajati neki marginalni pjevači i šta ti ja znam ko... a da ne govorim o tome, da se stvaraju i izmišljaju neki novi nazivi, kao "kosovski Srbi", "kosovski Turci"...kao da je teško pogledati u zvanične podatke gdje tog i drugih pridjeva nema. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 13:41, 16 mart 2025 (CET) :::::Članak premestiti na "Bošnjaci na Kosovu" i povezati na Wikipodacima s [[:en:Bosniaks in Kosovo|ovim člankom]] (en.WP). Ovakvi članci u pravilu pokrivaju značajne manjine i njihova prava ili status u određenoj zemlji. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:50, 16 mart 2025 (CET) Mislim da imamo nekoliko smjernica koje nam mogu pomoći ovdje: * Kao prvo, za onoga ko nije upoznat, osnovno pravilo za relevantnost: [[:Wikipedia:Relevantnost]]. Ili za potpunu verziju pogledati [[:en:Wikipedia:Notability]]. * Gdje nije jasno, možemo se osloniti na en-wiki. Ukoliko tamo članak postoji, velika je šansa da tema jeste relevantna kao zaseban članak. * Ukoliko je članak prekratak, može se nekada odlučiti da se materijal pripoji u nekom drugom članku. Relevantne stranice: [[:en:Wikipedia:Merging]], [[:en:Wikipedia:Stub]]. * Postoje isto [[:Wikipedia:Pravila_za_brisanje|pravila za brisanje]]. I da dodam nešto svoje na ovo KWikijevo: "''Dok god vladaju zdrav razum, poštovanje i normalna komunikacija, bez vrijeđanja..''", sve se može riješiti na lijep način. Toliko od mene. ✌️ -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 05:33, 22 mart 2025 (CET) == Teritorijalna organizacije Srbije == AntOni uporno briše sa stranica o naseljima leskovačkog kraja da se nalaze na jugu Srbije. Meni nije uopće jasno zašto njemu smijeta preciznije odrediti mjesto riječina ''na jugu Srbije''? U čumu je problem sa time? On čak ne poznaje dobro ni teritorijalnu organizaciju Srbije ''upravni okrug'' i ''okrug'' nijsu isto, kako on ubacuje u riječenice kopirajući srpsku Vikipediju, koja je daleko od idealne. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 21:40, 19 mart 2025 (CET) === Vučje === AnToni je sada zaključao stranicu [[Vučje]] pod izgovorom ''Rat izmjenama / spor o sadržaju''. Međutim, rata izmjena nije ni bilo jer za to trijeba serija vraćanja, čega nije bilo. Njemu smijeta geografski pojam ''Južna Srbija'' iako u stranici uopće tako ne piše već ''na jugu Srbije''. Ja pokušavam komunicirat s njim ali on ne odgovara, pritom nije upućen u administrativnu podjelu Srbije. Kopira srpsku Vikipediju koja nije točna, jer ni tamo ne znaju podjelu. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 22:03, 19 mart 2025 (CET) === Šablon:Korisnik Južnjak === Sada je obrisao običan šablon gdje me optužuje za ''separatizam'' i ''osamostaljenje'' iako to uopće nije pisalo. Korisnik AnToni očigledno počinje se služit neistinama i pitanje je zbog čega ovo radi i mene ''maltretira'' i ne dopušta mi radit svasvim korektno. Molim da se šablon vrati jer je obrisan zbog neistina i ličnog mišljenja AnTonija. Sličnih šablona o autonomijama Baskije, Kurdistana ima svugdje. AnToni zloupotrebljava svoja admin prava. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 22:12, 19 mart 2025 (CET) === AnToni nastavlja === Poslije mog pisanja na čaršiji AnToni je dijelimice na mojoj szr napisao ;CItat ''Da li Vi stvarno mislite da ću ja raspravljati da li u Srbiji postoji ili ne postoji neki Upravni okrug?''... Po ovome što je napisat on na mene gleda sa omalovažavanjem, jer on pravi izmjene i briše šablone i uopće ga ne zanima da o tome raspravlja sa mnom, jer misli da je ''iznad'' mene. Molim ostale admine da reagiraju na ovakvo bezobrazno i omalovažavajuće ponašanje AnTonija. Ako admini mogu radit što požele da ovoj vikipediji makar da se javno to kaže, jer ovo je nečuvjeno. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 23:10, 19 mart 2025 (CET) == Promjena prikazivanja istaknutih članaka == S obzirom na to da smo se već nekoliko puta našli u situaciji da nije bilo predloženih istaknutih članaka za naredni mjesec, pa smo morali svojeručno birati navrat-nanos, mislim da ne bi bilo loše da se prebacimo na "rotaciju" koja ima na nekim drugim projektima već. Funkcioniralo bi na sljedeći način: imamo [[:Kategorija:Istaknuti članci|nekih 218 istaknutih članaka]] i stavili bismo ih u rotaciju tako da se na početnoj stranici rotira članak svaka 3 dana (imamo materijala – 365 ÷ 3 je 121,66). Međutim, i dalje bismo birali nove istaknute članke. Korisnici će predložiti novi kad ga napišu/nađu neki postojeći, kao i dosad, ostavi se standardnih 7 dana da se drugi izjasne pa, ako bude izabran, postavimo ga da stoji 30 dana na početnoj stranici u narednoj rotaciji (za najkasnije 3 dana od završetka izjašnjavanja). Mislim da nije loša ideja, pa ako ste za, mogli bismo od maja početi. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 19:10, 25 mart 2025 (CET); izmijenjeno 19:30, 25 mart 2025 (CET) :Za april sam predložio Ripakovu, ali nema glasova. Ako tako i ostane, onda početi od 1. aprila, a ako bude izabrana, onda od 1. maja. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:26, 25 mart 2025 (CET) :: Ma može Ripakova za april, što da ne. :-) Promijenio sam "početni" datum iznad. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 19:30, 25 mart 2025 (CET) :::Ja sam za! Tako će se glavna stranica "osvježavati". [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:59, 25 mart 2025 (CET) ::{{za}} [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 21:35, 25 mart 2025 (CET) :Što da ne, i ja sam '''za'''. {{za}} [[Korisnik:Arnel|Arnel ]] ([[Razgovor s korisnikom:Arnel|razgovor]]) 21:14, 25 mart 2025 (CET) ::{{za}} --[[Korisnik:Semso98|Semso98]] ([[Razgovor s korisnikom:Semso98|razgovor]]) 22:17, 25 mart 2025 (CET) :Podrška i s moje strane, djeluje praktično. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:48, 26 mart 2025 (CET) :Dobar prijedlog, i ja sam za. {{za}} - [[Korisnik:Nerko65|Nerko65]] Ništa, ovo je onda spremno i počet će od maja. Budući da ima više nego dovoljno materijala, stavit ću da se rotira svaka dva dana, izuzeti nedavno istaknute članke, i izvršiti rendomizaciju spiska, da bude pošteno i da probamo staviti koliko god je moguće u rotaciju. :) – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 12:15, 7 april 2025 (CEST) :: {{za}} ovo je dobro [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 12:51, 21 septembar 2025 (CEST) == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:04, 4 april 2025 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Slike bez licence == Za sve (nas) administratore: Pregledati [[Korisnik:MGA73/NoLicense|ove slike]] i vidjeti šta dalje (npr., dodati licencu ili ih izbrisati). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 15:29, 11 april 2025 (CEST) == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23<sup>rd</sup> of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 19:19, 14 april 2025 (CEST) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 18:11, 16 april 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:34, 17 april 2025 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 17:03, 28 april 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:40, 29 april 2025 (CEST)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Međuprojektna saradnja – članstvo, lokalne stranice i komunikacijska platforma == Poštovane kolegice i kolege, Međuprojektna saradnja traži nove članove i članice! Pozivamo vas da posjetite '''[[Wikipedia:Međuprojektna saradnja|lokalnu stranicu]]''' kako biste se informirali o inicijativi. Osim toga, inicijativu možete podržati na '''[[:meta:Cross-Project Cooperation Initiative|njenoj stranici na Meta-Wikiju]]'''. Nakon završetka rada Međuprojektnog foruma, inicijativa je pokrenula svoj server na Discordu kao službenu komunikacijsku platformu. Pozivamo vas da se priključite. U ime Međuprojektne saradnje, [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 20:49, 5 maj 2025 (CEST) == Nazivi članaka o papama == Da li da idemo s riječju "papa" kod svih ili kod onih gdje je eventualno potrebno razlikovanje ili bez nje? (Čisto radi ujednačavanja). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:42, 10 maj 2025 (CEST) :Meni je logičnije da počinje s "Papa..." [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 12:09, 10 maj 2025 (CEST) ::slažem se, kada korisnik traži nekog određenog papu uvijek će prvo upisati papa pa ime. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:00, 10 maj 2025 (CEST) :::Saglasan sam s kolegama. Na primjer, [[Papa Franjo]] je prepoznatljivije od [[Franjo]] (što može biti i višeznačno). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:31, 14 maj 2025 (CEST) == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all,               The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards,       On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' <nowiki>--~~~~</nowiki> [[Korisnik:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Razgovor s korisnikom:MARKELLOS|razgovor]]) 21:33, 12 maj 2025 (CEST) :Mislim da bi bilo sjajno da se netko iz zajednice prijavi da ide na okupljanje kao predstavnik Wikipedije na bosanskom jeziku. Je li netko zainteresiran? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 20:15, 14 maj 2025 (CEST) :@[[Korisnik:AnToni|AnToni]], [[Korisnik:Panasko|Panasko]], [[Korisnik:KWiki|KWiki]]? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:47, 15 maj 2025 (CEST) ::Bez mene. Komplikovano mi je putovati. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:57, 15 maj 2025 (CEST) :::ja vec imam planirana putovanja, obzirom na porodicu i obaveze, nažalost ne mogu. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:59, 15 maj 2025 (CEST) ::Bilo bi mi zadovoljstvo prisustvovati sastanku wikipedista, ali septembar i oktobar su mjeseci kad sam veoma zauzet s poslom. [[Korisnik:Nerko65|Nerko65]] ([[Razgovor s korisnikom:Nerko65|razgovor]]) 16:58, 15 maj 2025 (CEST) :Razumijem, hvala na odgovoru! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:09, 15 maj 2025 (CEST) ::@[[Korisnik:Z1KA|Z1KA]]: Kako ti stojiš oko ovoga? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 01:31, 19 maj 2025 (CEST) :::Teško, radim i studiram vanredno, jedva stignem šta urediti na wiki. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 18:08, 27 maj 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|razgovor]])</bdi> 00:06, 16 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 17:26, 22 maj 2025 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bosnian Wikipedia == {{Int:Hello}} Bosnian Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bosnian Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th June 2025. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Korisnik:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Razgovor s korisnikom:UOzurumba (WMF)|razgovor]]) 01:56, 28 maj 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 05:07, 28 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == CEE Meeting 2025: call for session submissions == Hi everyone, The CEE Meeting 2025 programme committee wants to inform you that the deadline to submit a session proposal in the CEE Meeting is 31 May 2025, 23:59 CET. You can read more information about the process [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Submissions|here]] and [[metawiki:Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Programme_development|here]]. We hope to see you in Thessaloniki! Best, Nikos [[Korisnik:NikosLikomitros|NikosLikomitros]] ([[Razgovor s korisnikom:NikosLikomitros|razgovor]]) 15:54, 28 maj 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|razgovor]]) 18:47, 29 maj 2025 (CEST)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Međuprojektna saradnja: Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka == Poštovane kolegice i kolege, zadovoljstvo mi je predstaviti prvi veliki projekt Međuprojektne saradnje – '''[[Wikipedia:Projekti/Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka|Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka]]'''! Ovaj projekt ima za cilj sređivanje članaka kojima je osporena neutralnost i činjenična tačnost. Planirano je da se održi '''od 15. juna do 30. jula'''. Pozivamo vas da se '''[[Wikipedia:Projekti/Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka#Učesnici i učesnice|priključite projektu]]''', da [[Razgovor o Wikipediji:Projekti/Međuprojektno sređivanje neutralnosti članaka|ostavite povratne informacije o njemu]] i da ga uključite u [[MediaWiki:Sitenotice]]. Zahvaljujemo zajednicama na dosadašnjoj saradnji i kontinuiranom interesiranju oko inicijative. U ime Međuprojektne saradnje, [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:10, 7 juni 2025 (CEST) == AnToni, Prekmurje, slike == Dragi korisnici i administratori! {{ping|AnToni}} koji je administrator nerazumno i nepotrebno je poništio moje izjeme u člancima o mjestima u Prekmurju (Slovenija). A zašto? Slike predstaviju cijela mjesta i ne samo jedan objekt (npr. kapele u grobljima). [[Korisnik:Doncsecz~bswiki|Doncsecz~bswiki]] ([[Razgovor s korisnikom:Doncsecz~bswiki|razgovor]]) 08:40, 11 juni 2025 (CEST) :Te slike prikazuju neku ulicu, koja može biti u bilo kojem naselju. To nema smisla! Zato su slike vraćene. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:24, 11 juni 2025 (CEST) {{ping|AnToni}} Otkud znaš da je u bilo kojem mjestu? Je li tam stanuješ? I u commonsu su na ovakov način kategorizirane slike i nitko nije im prigovarao. Dokazuj da nisu tamo fotografirane! Ako nećeš onda ja uspostavim ovo stanje koje si poništio. [[Korisnik:Doncsecz~bswiki|Doncsecz~bswiki]] ([[Razgovor s korisnikom:Doncsecz~bswiki|razgovor]]) 13:29, 11 juni 2025 (CEST) {{ping|AnToni}} Ovo je ta fotografija: <gallery mode="packed"> Kipsinci5.JPG </gallery> Ona ista kapela je i na toj slici koju si uspostavio: <gallery mode="packed"> Kapela v Kupšincih.jpg </gallery> -- [[Korisnik:Doncsecz~bswiki|Doncsecz~bswiki]] ([[Razgovor s korisnikom:Doncsecz~bswiki|razgovor]]) 13:32, 11 juni 2025 (CEST) Također i u članku o [[Bratonci]]ma: ti, {{ping|AnToni}} si nepotrebno poništio moje uređivanje i uspostavio tu sliku: <gallery mode="packed"> Kapela v Bratoncih.jpg </gallery> Iako ona ista kapela je i na mojoj: <gallery mode="packed"> Bratonci7.jpg </gallery> -- [[Korisnik:Doncsecz~bswiki|Doncsecz~bswiki]] ([[Razgovor s korisnikom:Doncsecz~bswiki|razgovor]]) 13:38, 11 juni 2025 (CEST) : Poništenja su sasvim razumna i neophodna. Fotografije koje postavljate daleko su lošijeg kvaliteta od postojećih i, kao što je Toni već rekao, najčešće prikazuju samo glavni put, livadu/polje, umjesto bilo kakvog značajnog objekta u tom naseljenom mjestu. Samim time, izmjene kojima se unazađuje kvalitet bit će uklonjene. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 14:15, 11 juni 2025 (CEST) :zamijenili ste nemjerljivo bolju sliku sa lošijom, po meni apsolutno opravdano vraćanje. Molim da se energija iskoristi na poboljšanje sadržaja a ne nepotrebno mijenjanje na gore [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:16, 11 juni 2025 (CEST) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:00, 14 juni 2025 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == „Administratorsko brisanje bez konsenzusa – članak Davor Cicović“ == Poštovani saradnici, obraćam se zbog ozbiljnih prigovora na administrativno postupanje administratora AnToni, koji je za brisanje predložio stranicu Davor Cicović bez šire diskusije. U raspravi je više puta osporavana validnost medija kao što su Direktno.rs, Mitrovica.info, Katera, pa čak i Danas.rs, iako su svi registrovani i priznati izvori u Srbiji, od kojih je Danas i štampani dnevni list. Osporavanja su često subjektivna, npr. kvalifikacije o “blogovima”, iako ti portali nisu blogovi niti lične platforme. Dalje, osporena je i relevantnost intervjua sa poslanikom Srđanom Milivojevićem, kao i članstvo u Nezavisnom udruženju novinara Srbije (NUNS) i međunarodnoj asocijaciji novinara, što bi trebalo da bude više nego dovoljno da se osoba smatra javno prepoznatljivom. Zabrinjavajuće je što se kao kriterijumi zahtijevaju: • prisustvo u drugim enciklopedijama, • međunarodne nagrade, • prisustvo u svjetskim medijima. To nisu uslovi koje Wikipedia propisuje za biografske članke. Wikipedia traži prepoznatljivost i značaj u kontekstu svog jezika i prostora, što je u ovom slučaju više nego ispunjeno. ⸻ Molim ostale administratore i saradnike da se uključe i izjasne o ovom slučaju, jer je ovdje riječ o: • subjektivnosti i animozitetu, koji se očituju kroz pokušaj diskreditacije autora, • neprihvatljivom administrativnom pristupu koji obeshrabruje buduće saradnike. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 18:53, 15 juni 2025 (CEST) :To je prijedlog za brisanje. Ukoliko neko navede argumente o relevantnosti, članak neće biti izbrisan. Na stranici za razgovor je otvorena diskusija i tamo se može svako izjasniti. Morate poštovati pravila Wikipedije, a ja niti znam niti me interesuje sfera djelovanja Cicovića, ali je neophodno navesti argumente o relevantnosti, a ne argumentovati da je linkovan na en.wiki i na portalima i blogovima. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:23, 15 juni 2025 (CEST) ::Zahvaljujem na odgovoru, ali smatram da Vaš ton i formulacije (“ne zanima me sfera djelovanja…”) ne doprinose konstruktivnoj raspravi. U pitanju je ocjena značaja na osnovu izvora, a ne ličnih simpatija ili interesovanja. ::U skladu s pravilima WP:BIO i WP:V, argumenti koje sam naveo uključuju: ::– prisustvo u akreditovanim medijima, ::– citiranost u drugim člancima ::– članstvo u NUNS-u i međunarodnoj novinarskoj asocijaciji. ::Vaš komentar da „linkovanje na blogove i en.wiki nije dovoljno” zanemaruje činjenicu da je reč o registrovanim medijima i globalnoj referentnosti. ::Nadam se da će i drugi saradnici izneti svoje mišljenje na osnovu pravila, a ne ličnih stavova ili animoziteta. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 19:34, 15 juni 2025 (CEST) :::Imam pravo da me ne interesuje polje djelovanja spomenutog, ali kao administrator imam obavezu da pregledam nove stranice i signaliziram drugim urednicima, potrebu za reakcijom. Wikipedija je enciklopedija te je potrebno ispitati da li članak zaslužuje da bude na Wikipediji. Ne podmećite teze o animozotetu, jer nemam pojma ko je Cicović, niti imam vremena i interesa da to provjeram. Ukoliko se neko od urednika javi s argumente o relevantnosti, članak neće biti izbrisan. Raznorazni marginalci nemaju šta da traže na Wiki. Wikipedija nije mjesto za (auto)promociju. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:44, 15 juni 2025 (CEST) ::::* „Nemam pojma ko je Cicović, niti imam vremena i interesa da to provjeravam.“ ::::* „Raznorazni marginalci nemaju šta da traže na Wiki.“ ::::* „Wikipedia nije mjesto za (auto)promociju.“ ::::Ovakav rječnik i pristup predstavljaju jasno kršenje pravila ponašanja na Wikipediji, posebno: ::::* [[Wikipedia:Etika komunikacije]] – zabranjuje omalovažavanje i vrijeđanje saradnika, ::::* [[Wikipedia:Bez ličnih napada|Wikipedia:Napadi na korisnike]] – lične kvalifikacije poput „marginalac“ nisu prihvatljive, ::::* [[Wikipedia:Nepristrasnost|Wikipedia:Nepristranost]] – obavezuje na sagledavanje činjenica, ne na izjave „nemam interesa“. ::::Kao urednik koji je u diskusiji učestvovao korektno, informisano i argumentovano, smatram da nije prihvatljivo da mi administrator odgovara ovakvim tonom i izrazima koji degradiraju dostojanstvo saradnika. ::::'''Zahtjev:''' ::::Ljubazno molim: ::::# Da se administrator AnToni pozove na poštovanje komunikacijske etike; ::::# Da se njegov komentar sa omalovažavajućim izrazima ili ukloni ili zvanično označi kao neprimjeren; ::::# Da se pozovu i drugi administratori ili iskusni urednici da preispitaju komunikaciju i donesene ocjene. ::::Ne očekujem da svi misle isto o značaju neke osobe. Ali očekujem da se svi saradnici tretiraju s osnovnim poštovanjem i da Wikipedia ostane prostor dijaloga, a ne uvreda. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 20:03, 15 juni 2025 (CEST) :::::Ne vrijeđam urednika, ali nemam interesa da tražim detalje o Cicoviću. Ako se radi o samopromociji, opet to nije vrijeđanje. Linkovi na internet su ili facebook ili kolumne. Nema kritičkog osvrta, dakle sekundarnih izvora, na osnovu čega sam zaključio da je Cicović marginalac. Marginalac nije pogrda, nego oznaka relevantnosti. A ovdje govorimo o relevantnosti. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:12, 15 juni 2025 (CEST) ::::::Izraz „marginalac“ nije enciklopedijski termin. ::::::Bez obzira na Vaše tumačenje da je riječ o „označavanju relevantnosti“, u opštem jeziku i enciklopedijskom kontekstu to je pejorativna i subjektivna kvalifikacija, kojom se osoba diskredituje, a ne opisuje. Takav izraz nije u skladu s pravilima [[WP:NAPAD]] i [[WP:ETIKA]], jer uvodi lični ton u raspravu i cilja na diskvalifikaciju, a ne na provjeru činjenica. ::::::Tvrdnja da se „radi o linkovima s interneta, Facebooka i kolumni“ je netačna i dodatno degradira diskusiju. ::::::Svi navedeni izvori – Direktno.rs, Danas.rs, Katera, Mitrovica.info – su registrovani mediji s uredničkom strukturom, a Danas je štampani dnevni list od javnog značaja u Srbiji. Niti jedan od linkova ne vodi na društvene mreže ili lične stranice. ::::::3. Optužba za samopromociju nije potkrijepljena dokazima. ::::::Ako se tvrdi da se radi o samopromociji, potrebno je jasno ukazati gdje je to u članku izraženo. Članak je pisan trećim licem, neutralnim stilom, bez navođenja ličnih superlativa ili subjektivne glorifikacije. Prema tome, ništa u tekstu ne ukazuje na „autopromociju“, osim ako se ne izjednačava biografski članak sam po sebi s takvom praksom – što nije slučaj. ::::::Na kraju, dodao bih da se iz više Vaših komentara stiče utisak nepotrebne emocionalne uključenosti, kao i potencijalnog neslaganja s tematikom kojom se predmetni autor bavi. To je naravno Vaše pravo kao pojedinca, ali kao administrator pozvani ste da postupate nepristrasno, bez izraza ličnih stavova, a naročito bez vrednosnih ocjena ličnosti kao što su “marginalac”. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 20:23, 15 juni 2025 (CEST) :::::::Marginalac nije uvreda! I ja sam marginalac, pa zato o meni ne postoji natuknica ni u jednoj enciklopediji. O tome da sam prisutan na blogovima, emisijama na državnim televizijama i medijskoj prisutnosti na web-u ne bi pisao, ali sam svejedno osoba o kojoj nema članka na Wikipediji. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:30, 15 juni 2025 (CEST) ::::::::Izjava „Ja sam marginalac, pa zato o meni ne postoji natuknica… ali sam svejedno osoba o kojoj nema članka na Vikipediji“ predstavlja neprimjereno lično poređenje koje nema nikakve veze sa kriterijumima enciklopedijske relevantnosti. To je subjektivna projekcija i svojevrstan izraz frustracije što neko drugi ima članak, a Vi – kako kažete – nemate. ::::::::Takav ton i pristup nisu primereni ulozi administratora. Umesto da se pridržavate pravila i standarda, uključujete lične primere i emotivne opaske koje nemaju mesto u ozbiljnoj raspravi. ::::::::Medijska prisutnost, prisustvo u štampanim i digitalnim izdanjima, kao i citiranost u drugim publikacijama – sve to jesu relevantni kriterijumi za biografski članak. Umanjivati ih iz ličnih razloga i predstavljati kao “blogove” ili “Facebook sadržaj” je neutemeljeno i neprofesionalno. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 20:39, 15 juni 2025 (CEST) :::::::::Iz cjelokupne rasprave najviše vremena se provelo citirajući pravila umjesto da se u skladu s tim istim pravilima iznesu argumenti zašto je ova osoba relevantna za članak na enciklopediji, ili da se pronađu bolji izvori ukoliko postoje. To što je neko javna ličnost nije nužno razlog da zaslužuje članak na enciklopediji. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 22:35, 15 juni 2025 (CEST) ::::::::::Poštovani, ::::::::::zahvaljujem na uključenju u raspravu. ::::::::::Slažem se da pravila Wikipedije ne treba samo citirati, već primjenjivati – upravo zato je članak i revidiran tako da se jasno prikaže zašto je osoba relevantna. U odjeljcima „Професионални рад“ и „Препознатљивост и значај“ konkretno su istaknute sljedeće činjenice: ::::::::::* kolumne Davora Cicovića objavljuju se u više etabliranih i registrovanih medija (Direktno.rs, Danas.rs, Katera, itd.); ::::::::::* njegovi tekstovi su citirani u drugim autorskim člancima i portalima, što jeste oblik sekundarnih izvora; ::::::::::* jedan njegov tekst koristi se kao referenca na engleskoj Wikipediji, u aktuelnom političkom članku; ::::::::::* član je NUNS-a i međunarodnog novinarskog udruženja. ::::::::::Riječ je, dakle, o osobi čiji se sadržaj širi kroz pouzdane izvore, ne samo autorski. Članak je napisan neutralnim tonom i u skladu s WP:V i WP:BIO. ::::::::::Zato bih molio, ako ima konkretnih prijedloga za dodatna poboljšanja – da ih rado razmotrimo. Sve drugo je već inkorporirano kroz faktografske i provjerljive podatke. ::::::::::Srdačno, ::::::::::Mile Milan [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 22:52, 15 juni 2025 (CEST) :::::::::::Po čemu su navedeni mediji "etablirani"? A Wikipedija sama sebi ne može biti izvor! Pa da je en.wiki, gdje svako može referencirati na nešto, a ond neko treći referencira ba bs.wiki. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 23:02, 15 juni 2025 (CEST) ::::::::::::slazem se s [[Korisnik:AnToni|AnToni]] ne vidim kako ponavljanje takozvanih "argumenata" daje na snazi istih. Saglasan sa brisanjem. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 17:13, 16 juni 2025 (CEST) :Pregledao sam neke linkove, koji se ovdje spominju. Iskreno, uopće nisam oduševljen. Neka se razvija autor, nije hića sa enciklopedijom. [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 10:13, 16 juni 2025 (CEST) ::Poštovani, članak je u međuvremenu dopunjen i tehnički i izvorima te bih cijenio ako biste ga ponovo pregledali. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 12:13, 16 juni 2025 (CEST) : Kao što rekoše ostale kolege, osoba trenutno nije relevantna za enciklopediju, što ne znači da neće biti nekad kasnije. Članak u trenutnom stanju ("dopunjenom i tehnički i izvorima") isto nije za Wikipedije. Nigdje se u izvorima koji rade ne govori o samom autoru, već se povezuju članci koje je on napisao, što samog autora ne čini relevantnim za zaseban članak (inače bi svaki kolumnist mogao imati svoj članak). Isto tako, dobar dio izvora ne radi: ili sam link ne radi ili vodi na stranicu na kojoj piše da to što je povezano nije pronađeno ([https://direktno.rs/politika/657928/sns-mora-puci-hocu-da-se-vratim-kuci direktno.rs], [https://koreni.rs/imbecil-davor-cicovic/ koreni.rs], [https://istok.rs/dogodine-u-prizrenu/ istok.rs]). Također bih Vas zamolio da rasprave o brisanju ubuduće vodite na stranici za razgovor tog članka, [https://ibb.co/Mynd2ZB9 kako jasno piše u samoj poruci na vrhu članka]. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 14:30, 16 juni 2025 (CEST) ::Zahvaljujem na odgovoru i pristupu koji je kulturan i konstruktivan. Potpuno prihvatam ovakav ton komunikacije, gdje se na razuman način može ukazati da neka osoba u ovom trenutku, po kriterijima zajednice, možda ne ispunjava uvjete za enciklopedijski članak. Takođe poštujem stav da povezivanje preko autorskih tekstova ne mora nužno biti dokaz relevantnosti. ::Važno mi je istaći da takva formulacija ne vrijeđa ni autora ni medije u kojima je objavljivao, već samo zadržava enciklopedijsku neutralnost – što je razlika u pristupu koju bih istakao u odnosu na prethodnu poruku administratora Antonija, koja je, nažalost, bila lična i neprimjerena. ::U nadi da će admistracija Wikipedije u budućnost zadržati duh poštovanja prema urednicima i autorima, te da neće postati mjesto osobnih frustracija i nezadovoljstva, srdačan pozdrav. [[Korisnik:Mile Milan|Mile Milan]] ([[Razgovor s korisnikom:Mile Milan|razgovor]]) 17:21, 16 juni 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 19:43, 17 juni 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 22:56, 27 juni 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Međuprojektna saradnja – skripta za izvoz članaka == Poštovane kolegice i kolege, [[Wikipedia:Međuprojektna saradnja|Međuprojektna saradnja]] s ponosom vam predstavlja '''[[:meta:User:Aca/Izvoznik|Izvoznik]]''', novu skriptu za izvoz članaka s jednog projekta na drugi. Ova skripta omogućit će brži i lakši prijenos članaka između naših projekata. Ona automatski pruža pravilno pripisivanje i omogućava prilagođavanje wikiteksta. Temelji se na skripti EasyExport korisnika DreamRimmer. Pozivamo vas da isprobate Izvoznik i podijelite svoje utiske. Detalje o instaliranju skripte možete pronaći u [[:meta:User:Aca/Izvoznik|regionalnoj dokumentaciji na Meti]]. U ime Međuprojektne saradnje, [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 21:48, 23 juli 2025 (CEST) == Industrija, en:Industry (manufacturing) == Nedostaje članak Industrija, za obaveznih 1000, a kao da je mala zbrka sa tim člankom. Koji zapravo članak trebamo imati? [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 15:44, 6 august 2025 (CEST) :Kod nas je "[[Proizvodnja]]" čvor / višeznačnica, a na EN je čvor "[[:en:Industry|Industry]]". :) Nisam ni ja pametan ovdje. Možda "[[Industrija (proizvodnja)]]" (jer imamo "[[Industrija (ekonomija)]]"? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:21, 6 august 2025 (CEST) ==Ažuriranje (grado)načelnika== Jesmo li ažurirali (grado)načelnike u Bosni i Hercegovini tamo gdje su izabrani novi lani? Čini mi se da je tek manji dio ažuriran. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:50, 16 august 2025 (CEST) :Izgleda da nisu, u [[Busovača|Busovaci]] načelnik izabran 2016. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:26, 16 august 2025 (CEST) ::{{Odgovor|Kwiki}} Nismo. Ja nisam popisan na popisu 2013. godine... --[[Posebno:Doprinosi/&#126;2025-26945-92|&#126;2025-26945-92]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2025-26945-92|talk]]); 13.01, 28. septembar 2025. (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 23:35, 26 august 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Godine == {{ping|KWiki}}: Vidi [https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=1901.&diff=prev&oldid=3756616 ovu promjenu] na [[1901.]] To sam promijenio AWB. Pa ako je u redu popravim dalje.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 21:33, 2 septembar 2025 (CEST) == Centar za istraživačko novinarstvo == Za kolege koje ne znaju, [[Centar za istraživačko novinarstvo (Bosna i Hercegovina)|Centar za istraživačko novinarstvo]] (CIN) ima napomenu gdje piše "Preuzimanje sadržaja Centra za istraživačko novinarstvo dopušteno je uz obavezno navođenje izvora [https://cin.ba/o-nama/ www.cin.ba]". U suštini, dozvoljeno je korištenje njihovog sadžaja (tekst, slike, videozapisi, itd.) po licenci [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ CC BY-SA 3.0], ako sam dobro shvatio. Može mišljenje @[[Korisnik:KWiki|KWiki]] @[[Korisnik:AnToni|AnToni]]. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 22:12, 7 septembar 2025 (CEST) == Yahadzija i klonovi == {{Spomeni|AnToni}}, {{Spomeni|Srđan}}, {{Spomeni|Palapa}}, {{Spomeni|Semso98}} Šta da uradimo? Hoćemo li nastaviti dozvoljavati višegodišnje čaraparenje ili pooštriti pristup? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 10:48, 17 septembar 2025 (CEST) :neće on odustati, niti će se promijeniti, i poslije mjera. [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 10:55, 17 septembar 2025 (CEST) ::Onda sva pravila i smjernice gube smisao postojanja, a i naše "funkcije". [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:19, 17 septembar 2025 (CEST) :::Možemo mu predložiti da izabere jedan account, a ostale da blokiramo? [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:00, 17 septembar 2025 (CEST) ::::Nekoliko ih je već globalen blokirano, a ja sam upravo blokirao predzadnjeg. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:33, 17 septembar 2025 (CEST) :::::Nisam administrator ali mislim da bi mu trebalo ostaviti da koristi jedan racun, dok god ga ne zloupotrebljava. Sto se tiče spajanja sa wikipodacima, ja to s vremena na vrijeme pregledam i spojim i to nije neki veliki posao za mene a on pravi dosta članaka koje niko drugi ne bi. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 23:06, 17 septembar 2025 (CEST) ::::::Fazon je u tome što neće da odabere jedan nego svako malo mijenja kako bi radio po svome, zanemarujući sve što mu govorimo. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 23:34, 17 septembar 2025 (CEST) ::::::Nemaš ti još dovoljno iskustva s njim. Dovede te u situaciju da ga moraš blokirati, a onda se žali na umišljenu zavjeru protiv njega itd. Nemoguć slučaj. Koliko god članaka napiše, toliko posla za sobom ostavi jer jednostavno ne pazi ili ne vidi dobro (isti je ishod). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 18:06, 18 septembar 2025 (CEST) :::::::Jasno, vi se s tim i takvim situacijama borite godinama, slažem se sa bilo kojom odlukom admina. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 18:20, 18 septembar 2025 (CEST) : čak i žrtvovanje pojedinih novih članaka je dobra taktika, dok on ne uoči pravilo, da se neće tolerisati otvaranje beskonačno mnogo naloga [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 12:55, 21 septembar 2025 (CEST) == Korisni alati == Pozdrav ekipa, {{Spomeni|AnToni}} {{Spomeni|Srđan}}, {{spomeni|Palapa}}, {{spomeni|Semso98}}, {{spomeni|Mhare}}, {{spomeni|Edinwiki}}, {{spomeni|Z1KA}}, {{spomeni|KWiki}} u zadnje vrijeme koristim dva korisna "alata" pa ne bi bilo loše da i vi isto pogledate: * SPARQL upit koji pretražuje WikiData bazu podataka i traži nedavno preminule ljude koji imaju članak na bosanskoj Wikipediji. On je postavljen tako da traži umrle u zadnjih 32 dana, s tim da se to može modifikovati po potrebi. On također provjerava od 8. decembra 2020 i isključuje ranije preminule što se također može modifikovati po potrebi. Navedeni upit možete pokrenuti [https://query.wikidata.org/#SELECT%20%3Fitem%20%3FitemLabel%20%3FitemDescription%20%3Fdod%20%3Flinkcount%20%3Farticle%0AWITH%20%7B%0A%20%20SELECT%20%2a%0A%20%20WHERE%20%7B%0A%20%20%20%20%09%3Fitem%20wdt%3AP570%20%3Fdod%0A%09FILTER%20%28%20%3Fdod%20%3E%20%222020-12-08T00%3A00%3A00Z%22%5E%5Exsd%3AdateTime%29%0A%09FILTER%20%28%20%3Fdod%20%3E%20%28now%28%29-%22P32D%22%5E%5Exsd%3Aduration%29%20%26%26%20%3Fdod%20%3C%20now%28%29%20%29%0A%09%3Fitem%20wdt%3AP31%20wd%3AQ5%20.%0A%20%20%20%20%3Farticle%20schema%3Aabout%20%3Fitem%20%3B%0A%20%20%20%20%20%20schema%3AisPartOf%20%3Chttps%3A%2F%2Fbs.wikipedia.org%2F%3E%20.%0A%20%20%7D%0A%20%20LIMIT%205000%0A%7D%20AS%20%25i%0AWHERE%20%7B%0A%20%20INCLUDE%20%25i%0A%20%20SERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22bs%2Cen%22%20.%20%7D%0A%20%20%3Fitem%20wikibase%3Asitelinks%20%3Flinkcount%20.%0A%7D%0AORDER%20BY%20DESC%28%3Fdod%29%20%3Fitem ovdje]. * Fantastičan alat koji provjerava kategoriju na izvornoj wikipediji (recimo en.wiki), upiše se naziv kategorije na engleskom i on povuče sve članke iz te kategorije na odredišnom proktu, npr bs.wiki. Predlažem da ovaj alat koristimo kada napravimo novu kategoriju kako bismo istu dodali na sve članke koji pripadaju navedenoj kategoriji na recimo en.wiki, mada se mogu koristiti i drugi projekti. Alat je napravio Ivi a možete ga pronaći [https://hrwp.toolforge.org/catcheck ovdje]. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:42, 2 oktobar 2025 (CEST) :Bilo bi lijepo da imaju neki tutorijali ili primjeri kako koristiti alate, za one koji ne znaju (npr. ja). [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 01:04, 7 oktobar 2025 (CEST) ::Za SPARQL upit predlažem ti da kod ubaciš u ChatGPT da analizira i prilično dobro pojasni, pa ga mozes sebi prilagođavati, ja sam tako uradio. ::Za ovaj drugi alat prvobitno sam postavio link na sve Ivijeve alate, sada sam link dopunio dan Odi na ovaj konkretni alat. ::Vrlo je jednostavan u prvo polje language upišeš izvorni projekat recimo en, u drugo polje kategoriju na tom jeziku, samo naziv kategorije bez “Kategorija:”, a u destinacijom upišeš bs. Alat radi tako da preko WikiData provjerava članke i kategorije koji na izvornom projektu (en) se nalaze u kategoriji koju si upisao sa odredišnim projektom (bs) te ti daje listu svih Kategorija i članaka na en i pripadajući članak ili kategoriju na bs. Ukoliko taj članak/kategorija se nalaze na oba projekta ima kvačicu, ukoliko ne ti mozes kliknuti pa pomoću HotCat-a dodati istu. Vrlo dobar alat da brzo vidiš na kojem članku/kategoriji nije dodatna tražena Kategorija. ::Nadam se da će ti koristiti. ::poz, [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:08, 7 oktobar 2025 (CEST) :ok, hvala [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 17:05, 7 oktobar 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Confidence_Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:49, 2 oktobar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-10-06_Wikipedias&oldid=29381387 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 06:48, 9 oktobar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == Azijski mjesec 2025. == Od 1. novembra je ponovo [[Wikipedia:Azijski mjesec|Azijski mjesec]]! Trebaju nam članovi žirija! Javlja li se se neko kao dobrovoljac, prije nego što napravim projekat na "fountain-u"? --[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 15:55, 19 oktobar 2025 (CEST) :Kao i svake godine, uključit ću se koliko mi druge stvari dozvole, makar to bio članak ili dva. Za žiriranje se neću gurati. :) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:05, 19 oktobar 2025 (CEST) :: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Template:Wikipedia_Asian_Month_2025_Communities_and_Organizers#Participating_Communities prijavljeni smo]... {{ping|Kwiki}} treba nam neko pismen u žiriju :)--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:42, 19 oktobar 2025 (CEST) :::Nije nemoguće doći do mog nivoa, samo zapnite. :) :) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 21:52, 19 oktobar 2025 (CEST) :::: {{ping|Panasko}} Mogu li te postaviti u žiri? [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:06, 22 oktobar 2025 (CEST) :::::Mozes sto da ne. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 17:26, 22 oktobar 2025 (CEST) ::::::Bit ce opet...ja-tebi, ti-meni...:) Al' nema veze. Napravim stranicu na "fountain-u" [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:29, 22 oktobar 2025 (CEST) :::::::Ma vidi bude i drugih, nadam se da će ih biti sve više. Napravio sam nekoliko šablona koji mogu biti zanimljivi za Azijski mjesec. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 17:34, 22 oktobar 2025 (CEST) :imate li na umu neku posebnu temu da se fokusiramo i da napravimo “proboj” ili da šaramo kao inače? Prije dvije godine smo podosta meridijana odradili tokom ovog mjeseca, pa možda nije losa ideja za neki fokus. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 22:14, 22 oktobar 2025 (CEST) ::Nastaviti s meridijanima... a nađe se i pokoja paralela. :-) Ti uzmeš malezijske teme. :-) Itd. :) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 23:57, 22 oktobar 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:42, 20 oktobar 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 15:12, 30 oktobar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Infokutija:Paravojna organizacija == Trebala bi nam IK Paravojna organizacija, na [http://en:Template:Infobox%20militant%20organization en:Template:Infobox militant organization]. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:36, 6 novembar 2025 (CET) :{{Urađeno}}: [[Šablon:Infokutija paravojna organizacija]] --[[Korisnik:Semso98|Semso98]] ([[Razgovor s korisnikom:Semso98|razgovor]]) 15:42, 21 decembar 2025 (CET) == Preusmjerenja == Primjetio sam da imamo jako puno stranica koje su premještene, ali se linkovi na njih ne ažuriraju, kakav nam je generalni stav, da li bi trebali ove straanice čistiti, po meni nema potrebe da je nešto linkovano na stranicu koja je preusmjerena, pa to treba čistiti kad god je prilika ili se uređuje neka stranica. Izuzetak su naravno situacije gdje nemamo konkretan članak nego je isti preusjmeren na sličan članak, npr preusmjerenje Nogometaš na Nogomet. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 11:11, 6 novembar 2025 (CET) : Napomena [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 10:42, 10 novembar 2025 (CET) : Pod uslovom da preusmjerenje radi, ne mora se ispravljati. Ali samo zato što nije za ''moranje'', ne znači da ako imaš vremena dok uređuješ da to ne smiješ mijenjati ako ti baš bodu oči. :-) Samo imaj na umu da "obični" čitaoci (neprijavljeni korisnici, koji čine većinu posjetilaca sajta) vide te linkove kao bilo koje druge linkove, tj. prikazani su plavom bojom; samo su nekim urednicima označeni zelenom bojom (zbog izmijenjenog CSS-a). Tako da s njihove perspektive izgledaju isto bilo da su preusmjerenja ili direktni linkovi. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 08:50, 16 novembar 2025 (CET) {{spomeni|Panasko}} Mislim da je ovo vrijedno pročitati: * [[:en:Wikipedia:Redirect#Purposes_of_redirects]] * [[:en:Wikipedia:Redirect/Deletion reasons]] Predložio bih da se oslonimo na ova pravila sa en-wiki, i da slijedimo taj primjer. -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 15:19, 5 januar 2026 (CET) :Gledao sam ja ovo i to je to, međutim ono što sam govorio prije par dana je da se izmjene linkovi koji vode na preusmjerenje, a da se ostave samo preusmjerenja koja imaju smisla. Brisati preusmjerenja koja su premještena zbog pravopisne greške a imamo brdo takvih preusmjerenja. Npr. stranica o Osmanskom Carstvu je napravljena kao Osmanlijsko carstvo pa preumsmjerena. Puno stranica je linkovano na Osmanlijsko carstvo, ja predlažem da se linkovi izmjene i da vode na Osmansko Carstvo a potencijalno da se Osmanlijsko carstvo izbriše. Praksa do sada je bila da se premjete stranice ali da se linkovi ne mijenjaju, pa tako u raznim člancima carstvo se naziva Osmanlijsko carstvo umjesto kako je ispravno Osmansko Carstvo (obrati pažnju na malo slovo u drugoj riječi). [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:47, 5 januar 2026 (CET) == Okeanijski mjesec == Na nekim projektima postoji odnedavno [[:de:Wikipedia:Ozeanischer Monat 2025|Okeanijski mjesec]]. Možemo organizirati i kod nas, ali mi treba kontrola imena: "Okeanijski mjesec" ili kako drugačije? Inače ima i "Afrički mjesec" u maju, a mi možemo slijedeće godine pokrenuti "Južnoamerički" i "Sjevernoamerički mjesec" kod nas, te ih postaviti na Meti, kao informaciju drugim projektima.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 18:13, 11 novembar 2025 (CET) :Računaj na mene. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:01, 11 novembar 2025 (CET) == Brisanje članaka gospodina čaraparka == zamal' nisam krenuo brisati članke koje napisao Screamer-XY, pa odustadoh, neću na svoju ruku, a trebalo bi [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 12:03, 12 novembar 2025 (CET) :Nisu članci krivi. Mada vidio si da sam znao neke i obrisati. Sve mi je teže biti pametan. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:16, 12 novembar 2025 (CET) == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 11:42, 18 novembar 2025 (CET) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:22, 20 novembar 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Spiskovi GerardMa == Šta da radimo s ovim spiskovima: * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Sidon]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Egypt]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Jeddah]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Anatolia]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Bosnia]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Aleppo]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Tripoli]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Cyprus]] * [[Korisnik:GerardM/Beylerbey of Tripolitania]]? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:45, 6 decembar 2025 (CET) == Statistike == Neznam dali iko ovo još prati, ali samo da vas obavjestim da sam obnovio sve spiskove i statistike u ovom šablonu: [[Šablon:Wiki statistike]]. [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 21:54, 3 januar 2026 (CET) :joj mu pitanja :) samo furaj i obnavljaj, hvala [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 22:13, 3 januar 2026 (CET) :: ❤️ -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 22:26, 3 januar 2026 (CET) == TOP20 user pageview pages in year 2025 == TOP20 user pageviews pages from public logs:[https://archive.org/details/2025-daily_user_pageviews] <pre> 538917 - 492163 wiki.phtml 446244 Posebno:Pretraga 376381 Početna_strana 169663 Spisak_pozivnih_brojeva_država 91182 Ajetul-Kursi 55143 Posebno:Nedavne_izmjene 54456 Evropsko_prvenstvo_u_košarci_2025. 47908 Noćni_namaz 46529 Bosna_i_Hercegovina 43403 Ramo_Isak 42574 Županije_u_Hrvatskoj 42572 Spisak_pozivnih_brojeva_u_Bosni_i_Hercegovini 42276 Spisak_država_Evrope_po_površini 39423 Spisak_država_po_površini 39412 Spisak_predsjednika_Sjedinjenih_Američkih_Država 37968 99_Allahovih_imena 37220 Kantoni_Federacije_Bosne_i_Hercegovine 35649 Evropa 32402 Spisak_graničnih_prijelaza_Bosne_i_Hercegovine </pre> --[[Korisnik:Dušan Kreheľ|Dušan Kreheľ]] ([[Razgovor s korisnikom:Dušan Kreheľ|razgovor]]) 14:04, 6 januar 2026 (CET) == Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration == https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 17:00, 14 januar 2026 (CET) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 14:20, 18 januar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == razlika u modulima bs i en Modul:Citation/CS1 == 206.347 bajtova i 238,493 bytes Povod je greška Script error: The function "hyphen2dash" does not exist [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 11:44, 19 januar 2026 (CET) : {{spomeni|Palapa}} Gdje se dešava ta greška? -- [[Korisnik:Edinwiki|<span style="font-family: Tahoma;"><b>Edin</b></span>]]<sup>([[Razgovor sa korisnikom:Edinwiki|<span style="color:green"><b>r</b></span>]])</sup> 06:43, 20 januar 2026 (CET) ::[[Korisnik:Palapa/Artemis II]] [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 10:16, 20 januar 2026 (CET) == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 22:01, 19 januar 2026 (CET) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == razlika u modulima Modul:String2 == Na en je modul mnogo duži, a pojavljuje se i greška (['''Script error: The function &#x22;split&#x22; does not exist. npr u članku olovo''' [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 14:58, 21 januar 2026 (CET) == Šablon:In lang == {{#invoke:In lang|in_lang|template=in lang<noinclude>|{{CONTENTLANGUAGE}}</noinclude>}} Lua error in Modul:Lang at line 1773: attempt to call method 'gsub' (a nil value). Backtrace: # '''[https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Lang&action=edit#mw-ce-l1773 Modul:Lang:1773]''': in function "name_from_tag" # '''[https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:In_lang&action=edit#mw-ce-l41 Modul:In_lang:41]''': ? # '''(tail call)''': ? # '''mw.lua:527''': ? # '''[C]''': ? [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 17:22, 21 januar 2026 (CET) == Zahtjev za savjet promjenu naziva korisničke stranice Korisnik:Bokram84 == Molim administratora za pomoć u vezi sa stranicom '''Korisnik:Bokram84'''. Želio bih da se preimenuje i od nje napravi članak pod nazivom '''„Marko Bačanović“''', ako je to u skladu s pravilima Wikipedije. Molim za uputu da li je moguće preimenovanje ili je potrebno otvoriti novi članak. Hvala unaprijed. [[Korisnik:Bokram84|Bokram84]] ([[Razgovor s korisnikom:Bokram84|razgovor]]) 11:37, 28 januar 2026 (CET) :Dobar dan, :Navedeno možete učiniti tako što ćete premjestiti stranicu u glavni imenski prostor. Ukoliko je članak spreman za objavu u glavnom imenskom prostoru tako da bude dostupan čitaocima, s desne strane vam se nalazi "Premjesti", klikom na njega u polju "Novi naslov" gdje sada stoji Korisnik izaberite (glavni) i objavite. :Srdačan pozdrav, [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 11:47, 28 januar 2026 (CET) == CEE Women 2026 == Unutar [[meta:Wikimedia_CEE_Spring|Wikimedia CEE Spring]] prevodilačkog wikipedijskog natjecanja se obično organiziraju tematska pod-natjecanja i aktivnosti među kojima je i onaj posvećen ženama i komenziranju deficita sadržaja po pitanju roda u wikimedijskoj interpretaciji regije Srednje i istočne Europe (poticao sam i su-organizirao sam nekad)... Ove godine je opcija i dobiti manja sredstva (mikro-fond do 500eur) za provedbu širih aktivnosti (uključuje i druge wikimedijske projekte). Bilo bi dobro da se neko hoće primiti toga i potaknuti nove doprinose. Ako ste zainteresirane_i - pogledajte ovdje https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE_Women_Campaign_2026 i javite se za suradnju i/ili koordinaciju s drugima. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 11:53, 6 februar 2026 (CET) : {{ping|Panasko}} Jesi li zainteresiran da se prijavimo?--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 16:49, 6 februar 2026 (CET) ::Jesam, svakako sve sto radim u okviru CEE su članci o ženama iz regije. Ima ih još jako puno bez članaka, da ne govorimo šire. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 22:02, 6 februar 2026 (CET) :::Pogledaj na onoj stranici, pa vidi šta bi se moglo organizirati. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 23:27, 6 februar 2026 (CET) ::::Obzirom na našu raštrkanost, on-site nije opcija, mislim da nam je najbolja opcija "Online edit-a-thon" realna opcija, Primjer aktivnosti za koje bi se sredstva mogla iskoristiti -"Prizes and awards". [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 11:47, 12 februar 2026 (CET) :::::I ja mislim isto...onda nas prijavi, ima negdje formular, pa ono da npr. prvih troje dobiju neku nagradu. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 12:43, 12 februar 2026 (CET) ::::::Ja sam mislio da bi možda ti mogao, nisam baš na "ti" s tim stvarima... [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:45, 12 februar 2026 (CET) :::::@[[Korisnik:Panasko|Panasko]] @[[Korisnik:AnToni|AnToni]] ako trebate pomoć da uradimo nešto zajedno online ili hibridno javite. Ja ću probati nešto sa ekipom na Wikidata, Commons a mogli bi i na Wikipedijama. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 07:28, 14 februar 2026 (CET) ::::::Moj prijedlog je da podnesemo zahtjev CEE Hub-u za "Online edit-a-thons", pa da se u maratonu "CEE Women Campaign 2026" na bs.wiki dodijele nagrade kao npr. prvo troje, pa i eventualno do desetog mjesta, s malo jačim kriterijima: veličina članka, izvori, relevantnost i sl. Zato sam inicirao [[Korisnik:Panasko|Panaska]] za zahtjev, jer je njegov engleski bolji nego moj. Ti [[Korisnik:Zblace|Željko]] znaš kakav je moj engleski :). Cilj bi bio povećanje članaka i integrisanje novih korisnika, kao i intenzivniji rad novih korisnika, kojima bi ovaj maraton bio dobar start za razvoj kvalitetnog rada. Hvala na podršci i pozdrav!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 11:41, 14 februar 2026 (CET) :::::::{{Spomeni|AnToni}} pogledam ja u ponedeljak. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 11:51, 14 februar 2026 (CET) :::::::Popunio sam aplikaciju, nominovao sam tebe AnToni i sebe kao organizatore. Ovo je predložena matrica nagrada, s tim da ćemo morati staviti neke minimume, 3000 bajta za novi/unaprijeđeni članak, i trebamo staviti minimalni broj članaka kako bi se mogla uručiti nagrada. :::::::Mjesto EUR :::::::1. 100,00 :::::::2. 75,00 :::::::3. 50,00 :::::::4. 25,00 :::::::5. 25,00 :::::::6. 25,00 :::::::7. 25,00 :::::::8. 25,00 :::::::9. 25,00 :::::::10. 25,00 :::::::Ukupno 400,00 [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:19, 16 februar 2026 (CET) ::::::::Možda minimum 5 članaka ili više? Maraton traje dugo, pa da ne Bude nagrada za jedan članak. Da žiri budu najmanje dvoje, i da se najmanje dva glasa žirija broje. (Da nas dvojica ne bi sami sebi davali poene :)). I npr. kod prenošenja članaka s drugih projekata, da članak bude poboljšan, proširen i pravopisno uređen? Tebi odma' prva nagrada :)! Hvala na angažmanu. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 14:36, 16 februar 2026 (CET) :::::::::Više članaka definitvno, 10-15 minimum, ja bih se držao pravila kao inače na ovim projektima, da ne bude mašinski preveden, minimalno 3.000 bajta. Mislim da bi zamka bila davati kriterije da bude poboljšan, šta to konkretno znači? to bi bilo teško obrazlagati jer je stvar kvalifikovanja. Obzirom da sam prenosio dosta članaka sa drugih projekata, za neke glumice/pjevačice i sl, nema previše dostupnih podataka pa se prenese ono šta ima. Na taj način jeste naš projekat poboljšan jer imamo biografiju neke osobe koju ranije nismo imali. :::::::::Ovdje se ja pitam zašto misliš da bi meni išla prva nagrada, ja se iskreno nadam da će barem troje četvero ciljati prvu nagradu, pa da imamo koristi kao projekat. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:55, 16 februar 2026 (CET) ::::::::::Minimum 15! Na Meti je granica 25...i možda samo 15 novih? To bi značilo najmanje 150-200 novih članaka. Proširivanje: Bez da se broji 3000 bajta, u starom članku...zato sam i ja ptotiv. A zašto tebi prva? Pa jer si najvrijediji! O prenošenju s drugih projekata je u redu (tvoji nemaju zamjerke), ali da ne bude doslovce prenošenje (copy-paste). Zašto ponovo pisati, ako se može preuzeti, i povezati internem linkovima i pravilno kategorizirati. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 15:03, 16 februar 2026 (CET) :::::::::::sve se slažem s tobom, mislim da nam je to i do sada uvijek bio kriterij, :::::::::::* Prošireni ili novi članak treba imati najmanje dodatnih 3000 bajtova :::::::::::* Članak ne smije biti mašinski preveden :::::::::::* Članak treba proširiti ili napraviti između xx i xx. :::::::::::* Članak ne smije biti siroče :::::::::::* Članak treba da bude u okviru teme :::::::::::* Članak ne smije kršiti autorska prava ili imati probleme sa značajnošću i članak bi trebao imati odgovarajuće reference prema pravilima Wikipedije. :::::::::::* Članak mora biti adekvatno referenciran i citati: Svaki članak treba da sadrži odgovarajuće reference i citate u skladu sa pravilima Wikipedije, osiguravajući pouzdanost i kredibilitet predstavljenih informacija. :::::::::::ja se nadam i većem broju jer smo prošle godine u okviru CEE imali 457 novih članaka, doduše masa toga su bile rezolucije UN-a o ratovima u bivšoj Jugoslaviji, ali opet, kontam da bi trebali imati i više članaka. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:21, 16 februar 2026 (CET) ::::::::::::@[[Korisnik:Panasko|Panasko]] @[[Korisnik:AnToni|AnToni]] super - samo razmislite o tome da objavite informaciju i negdje van BS Wikipedije da se mogu motivirati i pridružiti ljudi koji već nisu tu, ako ste ih spremni pratiti i korigirati. Sretno! [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 10:48, 17 februar 2026 (CET) ::::::::::::Obzirom na zamolbu da pribrojimo projekte u jedan, @[[Korisnik:Panasko|Panasko]] nadam se da je OK da se budžet nagrada smanji na pola i da je zajednički između BS i HR...probamo naći još podrške drugdje. [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 22:05, 2 mart 2026 (CET) :::::::::::::{{ping|Zblace}}, {{ping|Nadicab}} Potvrdio sam na [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:CEE_Women_Campaign_2026/applications/CEE_Women_2026:_Multi-Wiki_Edit-a-thon_%26_Training_(HR_%2B_EN/SH/BS)_with_Wikidata_%26_Commons Meti] suradnju s hr.wiki. Lijep pozdrav--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 19:45, 3 mart 2026 (CET) == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 13:21, 31 mart 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == De, ljudi... == Yahadzija i dalje štanca račune kao na tekućoj traci, a niko ništa. Pa, ili ćemo mu dozvoliti da radi šta hoće ili primijeniti nultu toleranciju. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 06:40, 25 april 2026 (CEST) : Da ih označimo za brisanje u roku od 1 sedmice, kao npr. [[Denitrifikacija]]?--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 08:15, 25 april 2026 (CEST) ::Nisu krivi članci nego korisnik (mada znam koliko tehničkih grešaka bude u njima). Poenta je u tome da se konačno počne držati jednog korisničkog računa. Izgleda da ga i na Meti blokiraju, pa ih mijenja kao čarape (ali to treba provjeriti). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 09:11, 25 april 2026 (CEST) ::: Imao je jedan, pa je opet počeo mjenjati. I opet se počeo igrati Indijanaca u Šipragama [aka: Poglavica]--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 11:19, 25 april 2026 (CEST) ::::Da li poglavica uopšte prati diskusiju ovdje? [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 11:28, 25 april 2026 (CEST) :::::Govoreno mu je više puta (uzalud). Ovo se odnosi na administratorske akcije. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:37, 25 april 2026 (CEST) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 02:57, 26 april 2026 (CEST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 12:00, 30 april 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Potencijalno čaraparenje == Vjerovatno ste primijetili da je aktivno nekoliko računa s kojih su izmjene većinom istog tipa (dodavanje unutrašnjih linkova) i koji se prate u jednom danu, tj. kad jedan završi, drugi nastavi odmah ili ubrzo, pa kolika je šansa da je to ista osoba, a kolika da nije? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 21:50, 30 april 2026 (CEST) :Nisam upratio tačno o kojim je računima riječ, ali generalno govoreći, jedino ako imaju [[Posebno:Tags|jednu od oznaka]] "newcomer tasks" (bit će prevedeno do kraja sedmice, nadam se) imalo bi smisla da nije riječ o čaraparenju, jer im sistem automatski predlaže iste stranice. Ali, ako nema toga, onda vjerovatno jesu čarape jer je vjerovatnoća da se nadovežu na neke žnj stranice ravna nuli. – [[Korisnik:Srđan|Srđan]] ([[Razgovor s korisnikom:Srđan|razgovor]]) 22:18, 30 april 2026 (CEST) ::Scholar mind12, Animalsandpets1 (nemaju oznaku jer im je dodijeljeno da su automatski pregledani), Brainstack12, Grondilo (imaju oznaku "Newcomer). (Nisam siguran ima li još neki.) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 22:23, 30 april 2026 (CEST) == Preimenovanje kategorija == Trebalo bi, kao što je ranije urađeno za reprezentacije, preimenovati i kategorije za utakmice tih nogometnih reprezentacija (npr. [[:Kategorija:Utakmice albanske nogometne reprezentacije]] u [[:Kategorija:Utakmice nogometne reprezentacije Albanije]]). Ja sam htio ručno, ali ih ima mnogo. Mislim da može preko AWB ili Pywikibot, pa ako nije problem da neko proba ko ima pristup tim alatima. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 01:06, 6 maj 2026 (CEST) :To mogu ja pomoću cat-a-lota. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:58, 6 maj 2026 (CEST) ::Završio sam ovo, pregledaj molim te kada ti bude na ruku da nema nekih slovnih grešaka, mada ne bi trebalo biti. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 12:22, 6 maj 2026 (CEST) :::Sve uredno, hvala. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 16:15, 6 maj 2026 (CEST) == Karta za rijeke == {{Spomeni|Mhare}}, {{Spomeni|Panasko}} Može li se botom ili AWB-om ovo poubacivati? Jer [[:Kategorija:Rijeke po državama|imamo dosta rijeka]]. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:56, 12 maj 2026 (CEST) :Sigurno može, ja sam izdvojio neke najčitanije i ubacio ručno. [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 13:59, 12 maj 2026 (CEST) :Nisam baš vičan sa AWB-om, može se ovo ručno sve ubaciti, samo je pitanje da li ubaciti u sve infokutije, bez obzira da li će se generisati karta ili ne? [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:04, 12 maj 2026 (CEST) ::Ne smeta da se ubaci, jednostavno neće generirati kartu ali ni grešku. [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 14:05, 12 maj 2026 (CEST) ::@[[Korisnik:Panasko|Panasko]] Možda se (zasad) ograničiti na one u kojima nema nikakve karte? @[[Korisnik:Mhare|Mhare]]: A zašto ne prikazuje za sve rijeke? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:15, 12 maj 2026 (CEST) :::Ako ne prikazuje, može biti iz nekoliko razloga. Na wikidati ne postoji OpenStreetMap relation ID ili na samom OpenStreetMap ta rijeka nije obilježena. Za većinu rijeka neće biti problem, neke manje i opskurne vjerovatno da. Ali, može se otići na wikidatu pa pogledati pojedinačno, i ako treba povezati ili na OpenStreetMap obilježiti. [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 14:19, 12 maj 2026 (CEST) :::Također, Geokutija|Rijeka... to treba pretvoriti u Infokutija rijeka. Geokutija neće generirati kartu. [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 14:23, 12 maj 2026 (CEST) ::::Pogledati ću ja gdje nema pa javiti, mislim da je većina ovo oko Geokutije, to bi trebalo izmjeniti [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 14:23, 12 maj 2026 (CEST) :::::Također, na OpenStreetMap je potrebno ubaciti wikidata item, ako nedostaje. [https://www.openstreetmap.org/changeset/182553013#map=12/44.6134/19.0642 Primjer]. [[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 14:41, 12 maj 2026 (CEST) ::::::Treba obratiti pažnju u ovim infokutijama gdje su upisane km2 isl, gdje ih i sama kutija generiše pa imamo duple oznake [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:45, 12 maj 2026 (CEST) :::::::Proći kroz [[Šablon:Hidrografija Hrvatske]], [[Šablon:Hidrografija Slovenije]] (a za Makedoniju imamo samo 3-4 rijeke, pa se taj šablon crveni). A vidim da si počeo mijenjati geokutiju infokutijom, a ima ih više bez ikakve kutije. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 13:39, 13 maj 2026 (CEST) ::::::::Idem nekako nekim redom, pa gdje nema kutije dodam, gdje je geokutija zamijenim, a gdje nedostaju ove oznake za mapu dodam. Ima tu prilično posla. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 13:55, 13 maj 2026 (CEST) :::::::::Znam. :( Ali zato, kad jednom bude urađen, to je to... valjda. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 14:01, 13 maj 2026 (CEST) ::::::::::Ostale su još rijeke u Bosni i Hercegovini, ovo ostalo mislim da sam sve pregledao i dopunio. Koliko znam nema više geokutija, ako gdje naiđeš, javi. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:38, 15 maj 2026 (CEST) :{{Spomeni|Mhare}}, {{Spomeni|KWiki}} kako ubaciti više izvora rijeke? [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 08:15, 14 maj 2026 (CEST) ::Mene ne pitaj. :-) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 09:03, 14 maj 2026 (CEST) :::Ja sam dopunio infokutiju sa pet izvora, pogledaj je li ok [[Selenga|ovako]]? [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 09:21, 14 maj 2026 (CEST) ::::To ću prepustiti [[Korisnik:Mhare|Haretu]]. Nikakav sam ja "tehničar". [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 09:57, 14 maj 2026 (CEST) == Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Dear Bosnian language community, On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''</span> === Call for Delegate Nominations === We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network. It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''</span> Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary. === Registration process === Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients. Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting. <p style="font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb">'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''</p> * '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: <u>13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)</u>.''' * Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC). For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: <p style="font-family:monospace,monospace">'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''</p> We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements. Warm regards,<br/>Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team<br/>Wikimedians of Romania and Moldova User Group<br/> [[Korisnik:Gikü|Gikü]] ([[Razgovor s korisnikom:Gikü|razgovor]]) 22:50, 13 maj 2026 (CEST) == Izbor za CEE 2026. == Imamo jedno mjesto na CEE 2026. Bilo bi dobro da neko ode. Izjasnite se i predložite nekoga, ko bi nas mogao predstaviti u Rumuniji. === Komentari === * Kolega [[User:Kwiki|Kwiki]] je predložen, ali se sam odjavio.--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:32, 14 maj 2026 (CEST) === Prijedlozi === ====[[User:Mhare|Mhare]]==== ===== Za ===== * {{za}} --[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 09:43, 14 maj 2026 (CEST) * {{za}} --[[User:Panasko]] 09:47, 14 maj 2026 (CEST) ===== Protiv ===== ===== Komentari ===== * Ma kakav ja, moram oko njive. --[[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 10:17, 14 maj 2026 (CEST) * Hare, jedan je to vikend! Toliko se vremena može naći!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 10:23, 14 maj 2026 (CEST) ====[[User:Panasko|Panasko]]==== ===== Za ===== * {{za}} --[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 09:43, 14 maj 2026 (CEST) ===== Protiv ===== ===== Komentari ===== Hvala na prijedlogu, ja nažalost ne mogu, imam privatnih obaveza. {{Nepotpisan|Panasko}} == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == [[meta:User:TenWhile6/XReport]] == (Prebačeno s moje SZR): Pozdrav, KWiki. Ne znam koliko si upoznat sa ovom alatkom; njom možeš da prijaviš vandala/LTA na Metu javno (ovo je ponajpre za ne-administratore). Druga funkcija mu je slanje zahteva Oversighterima za trajno skrivanje čega god ako ispunjava jedan od tri njihova uslova: 1. Napadačko korisničko ime 2. Doxing 3. Govor mržnje. Sve ide mejlom, ništa nije javno, tvoje je samo da ih uputiš gde treba. Npr. za napadačka korisnička imena odeš na doprinose tog "korisnika" Više -> Request oversight. Toliko. [[Korisnik:Milicevic01|Milicevic01]] ([[Razgovor s korisnikom:Milicevic01|razgovor]]) 12:16, 8 maj 2026 (CEST) :Nisam znao jer na Metu upadnem "svake prestupne". :-) Hvala ti. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:18, 8 maj 2026 (CEST) ::Nema na čemu, nisam ni ja znao, rekli mi neki pametni ljudi, zbog jednog LTA dua. [[Korisnik:Milicevic01|Milicevic01]] ([[Razgovor s korisnikom:Milicevic01|razgovor]]) 20:59, 19 maj 2026 (CEST) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 21:45, 19 maj 2026 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:14, 27 maj 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Extending the Call for Delegates registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Hello! As mentioned [[#Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca|above]], the Bosnian language community has scholarship spot(s) reserved for attending the [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026|Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca]]. By our accounts, your community has not yet filled up the reserved spot(s) for delegates. We are '''extending the deadline to June 10''', but please note that the '''June 10 deadline is final and will not be extended for anyone'''. '''Registration form is here:''' https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Don't forget to provide a confirmation about the selection of delegates. For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: :'''[mailto:wmceem2026@icf-fri.org wmceem2026@icf-fri.org]''' Thank you for your cooperation and CEE you Beyond the Crossroads in Cluj-Napoca! On behalf of Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team, Wikimedians of Romania and Moldova User Group -- [[Korisnik:Gikü|Gikü]] ([[Razgovor s korisnikom:Gikü|razgovor]]) 23:18, 29 maj 2026 (CEST) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|razgovor]])</bdi> 19:11, 23 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:29, 25 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == [[Emir Hadžihafizbegović]] == Pozdrav, sakriti ovu narednu izmjenu ovdje: [[Posebno:Diff/3901510]]. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 02:53, 12 juli 2026 (CEST) 9c0gow4vqtuczvlcbmjaa4z9bup691y Bečki kongres 0 22533 3904499 3901451 2026-07-12T11:22:13Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Beča]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Beču]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904499 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:CongressVienna.jpg|mini|400px|desno|„Bečki kongres“. Slikar je vjerovatno Jean-Baptiste Isabey (1819).]] '''Bečki kongres''' bio je skup predstavnika glavnih [[Evropa|evropskih]] političkih sila, koji se održao u [[Beč]]u od [[1. septembar|1. septembra]] [[1814]]. do [[9. juni|9. juna]] [[1815]]., pod predsjedanjem austrijskog državnika [[Klemens Wenzel Lothar Metternich|Klemensa Wenzela von Metternicha]]. Svrha kongresa bilo je uređenje novih granica na političkoj karti Evrope nakon vojnog poraza [[Napoléon Bonaparte|Napoléonove]] [[Francuska|Francuske]] i Napoleonova izgona na otok [[Elba (otok)|Elbu]]. Rasprava je bila u toku i u vrijeme Napoléonova povratka iz izgnanstva i njegova ponovnog preuzimanja vlasti u Francuskoj, u martu [[1814]]. Konačni dokument kongresa potpisan je devet dana prije zadnjeg Napoléonova poraza u [[bitka kod Waterlooa|bitki kod Waterlooa]]. Kongres se bavio oblikovanjem čitave Evrope nakon Napoléonskih ratova, izuzevši mirovne pregovore s Francuskom, koji su već bili odlučeni Pariskim mirovnim sporazumom, potpisanim [[30. maj]]a [[1814]]. == Učesnici kongresa == [[Datoteka:Europe_map_Napoleon_1811.png|mini|250px|desno|Evropa nakon Napoléonskih ratova: Francuska i satelitske zemlje]] Na kongresu je učestvovalo više predstavnika država. [[Habsburška monarhija|Habsburšku monarhiju]] zastupli su ministar vanjskih poslova Metternich, te njegov zamjenik baron Wessenberg. [[Prusija|Prusiju]] su predstavljali kancelar Karl August von Herdenberg i diplomat Wilhelm von Humboldt. [[Aleksandar I, ruski car|Aleksandar I]] car [[Rusija|Rusije]], uglavnom je osobno zastupao svoju zemlju, premda je kao vođu poslanstva imenovao grofa Neselrodea. [[Velika Britanija|Veliku Britaniju]] je isprva predstavljao ministar vanjskih poslova lord Castlereagh, potom, od februara [[1815]]., vojvoda od Wellingtona, te na koncu i grof od Clancartyja. Francuskoga kralja [[Luj XVIII, kralj Francuske|Luja XVIII]] zastupao je njegov ministar vanjskih poslova Charles Maurice de Talleyrand-Perigord. U početku su predstavnici pobjedničkih zemalja nastojali isključiti francusku delegaciju iz stvarnih pregovora, no Talleyrand se spretnim potezima uspio vratiti među učesnike već u prvom mjesecu razgovora. U nekim se pitanjima na učestvovanje pozvana i predstavnici [[Španija|Španije]] (markiz od Labradora), [[Portugal]]a (grof od Palmele i dvojica njegovih pomoćnika), [[Švedska|Švedske]] (Carl Löwenheim), a u pitanjima koja su se ticala [[Nijemci|Nijemaca]] predstavnici [[Hannover]]a, [[Bavarska|Bavarske]] i [[Württemberg]]a. Većina delegacija, međutim, nije stvarno i neprestano učestvovala u radu kongresa, jer je njegov domaćin, [[Franjo II, car Svetog Rimskog Carstva]] (od [[1804]]. pod imenom Franjo I, car [[Austrija|Austrije]]), priređivao zabave i balove, te je princ od Lignea izrekao svoj poznati komentar: „Kongres ne radi, on pleše“. == Teritorijalne promjene == * Austrija je ponovno dobila nadzor nad [[Tirol]]om i [[Salzburg]]om, nad [[Ilirske pokrajine|Ilirskim pokrajinama]], područjem [[Lombardija|Lombardije]] i [[Venecija|Venecije]]. Nekadašnje područje jugozapadne [[Njemačka|Njemačke]] ostalo je u vlasti [[Baden-Württemberg]]a. * [[Papinska država]] bila je obnovljena u svom nekadašnjem opsegu, s izuzetkom [[Avignon]]a i grofovije Venaissin, koji su ostali dio Francuske. * [[Habsburg]]ovcima je vraćena vlast nad Vojvodstvom Modene i nad [[Toskana|Toskanom]]. * Vojvodstva [[Parma]] i Guastall dodijeljena su carici [[Marija Luiza od Parme|Mariji Luizi]], Napoleonovoj ženi iz dinastije [[Habsburg]]. * Dinastiji [[Bourbon-Parma]] dodijeljeno je Vojvodstvo Lucca, koje će imati pravo na Parmu nakon smrti carice Marije Luize. * Kralj [[Ferdinand IV Sicilijanski]] ponovno je zavladao [[Napulj]]skim kraljevstvom. * [[Rusija|Rusiji]] je dodijeljeno Varšavsko Vojvodstvo ([[Poljska]]), te joj je dozvoljeno da zadrži [[Finska|Finsku]] (anektirana [[1809]].) * [[Prusija|Prusiji]] su dodijeljene dvije petine [[Saksonija|Saksonije]], dijelovi Varšavskoga Vojvodstva, [[Gdanjsk]] i [[Porajnje]] i [[Vestfalija]]. * Od 39 država (umjesto prijašnjih 300) stvorena je [[Njemačka Konfederacija]] na čijem je čelu bio austrijski car. U tu konfederaciju nisu uključeni svi dijelovi Austrije i Prusije. * Dinastiji Orange dodijeljena je Holandska Republika i Austrijska Holandija (otprilike današnja [[Belgija]]), kojom će vladati kao [[Holandija|holandskim]] Kraljevstvom, te Veliko Vojvodstvo [[Luksemburg]], koje će pripadati i Njemačkoj Konfederaciji. * [[Norveška]] je kroz [[personalna unija|personalnu uniju]] pripala [[Švedska|Švedskoj]]. * Švedska je Prusiji prepustila svoj dio Pomeranije. * Zajamčena je neutralnost [[Švicarska|Švicarskoj]]. * Hannover je Danskoj prepustio Vojvodstvo Lauenberg, ali je preuzeo zemlje koje su pripadale biskupu [[Münster]]a, te nekadašnu Prusku istočnu [[Frizija|Friziju]], te je postao kraljevstvo. * Priznata su dotadašnja teritorijalna širenja Bavarske, Württemberga, Badena, Hesse-Darmstadta i Nassaua. Bavarska je dobila i nadzor nad [[Falačka|Falačkom]] i dijelovima napoleonskog Vojvodstva Würzburg te Velikog Vojvodstva [[Frankfurt]]a, dok je Hesse-Darmstadt, u zamjenu za Vestfaliju prepuštenu Prusiji, dobio [[Mainz]]. * Osuđena je trgovina robovima. * Za mnoge je rijeke zajamčena sloboda plovidbe. == Poljsko-saksonska kriza == [[Datoteka:German_Confederation.jpg|mini|350px|desno|Karta Njemačke Konfederacije nakon Bečkog kongresa, [[1815]].]] Najprijepornije pitanje kongresa bila je tzv. Poljsko-saksonska kriza. Rusija i Prusija predložile su dogovor prema kojem bi većina pruskih i austrijskih pokrajina u Poljskoj pripale Rusiji, koja bi pak utemeljila nezavisno poljsko kraljevstvo u personalnoj uniji s Rusijom i Aleksandrom kao kraljem. U zamjenu, Prusi bi dobili čitavu Saksoniju, čiji kralj se nije dovoljno rano suprotstavio Napoleonu. Austrijanci, Francuzi i Britanci nisu ododravali taj plan, te su na Talleyrandov nagovor, potpisali tajni ugovor [[3. januar]]a [[1815]]. prema kojem će, ako je potrebno, i ratom spriječiti takav tok događaja. Premda nijedna od ove tri zemlje nije bila spremna za rat, Rusija je popustila, te je došlo do sporazuma. Rusija je tako dobila najveći dio napoleonskog Varšavskog Vojvodstva, ali bez okruga Poznan, koji je prepušten Prusiji, te bez [[Krakov]]a koji je postao slobodan grad. Prusiji je pripalo 40 posto [[Saksonija|Saksonije]], dok je ostatak vraćen kralju Frederiku Augustu I. == Ostale promjene == Glavni rezultati Bečkog kongresa, osim potvrde francuskog gubitka teritorije osvojene od [[1795]]. do [[1810]], što je već bilo uređeno Pariskim sporazumom, bili su: širenje [[Rusija|Rusije]] i [[Pruska|Pruske]], konsolidacija [[Njemačka|Njemačke]], čiji je teritorij s prijašnjih 300-tinjak država i državica sveden na 39, koje su, pak, uključene u Njemačku konfederaciju pod vodstvom Pruske i [[Austrija|Austrije]]. [[Kraljevina Sardinija|Kraljevstvo Pijemont-Sardinija]] povratilo je svoj kopneni teritorij, a zavladalo je i Genovom, te će kasnije poslužiti kao jezgra stvaranja jedinstvene Italije. Ujedinjeno kraljevstvo Velike Britanije i Irske dobilo je dijelove "Zapadnih Indija" na račun [[Holandija|Holandije]] i [[Španija|Španije]], te je zadržalo bivše holandske kolonije na [[Cejlon]]u i u južnoj Africi. Zadržalo je i [[Malta|Maltu]] i [[Helgoland]] u [[Sjeverno more|Sjevernom moru]]. Još je po Pariskom sporazumu Britaniji pripala država [[Jonsko more|jonskih]] ostrva, te [[Sejšeli]]. == Kasnije kritike Bečkog kongresa == Bečkom kongresu upućivane su kritike već u 19. vijeku, a upućivali su ih i kasniji historičari, zbog ignoriranja nacionalnih i liberalnih pokreta koji su se već počeli pojavljivati. Taj kongres bio je sastavni dio onog što je kasnije nazvano konzervativnim poretkom u kojem su se mir i stabilnost postizali na račun sloboda i građanskih prava povezanih s [[Francuska revolucija|Francuskom revolucijom]] i [[Američki rat za nezavisnost|Američkim ratom za nezavisnost]]. Drugi će ipak priznati da je ovim kongresom kroz sljedećih gotovo sto godina spriječeno izbijanje većeg rata na evropskim prostorima. {{Austrija po temama}} {{Commonscat|Congress of Vienna}} [[Kategorija:Historija Evrope]] [[Kategorija:1814.]] [[Kategorija:1815.]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Diplomatske konferencije]] [[Kategorija:Sporazumi Ruske Imperije]] mgtl8lz9fz9dy179lnttciwjkshfxgy San Francisco 0 23019 3904353 3886985 2026-07-11T12:11:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904353 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u SAD-u <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = San Francisco | drugo_ime = | vrsta = Grad-okrug <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = City and County of San Francisco<br>({{bs|Grad i okrug San Francisco}}) | slogan = Oro en Paz, Fierro en Guerra<br>({{bs|Zlato u miru, željezo u ratu}}) | nadimak = ''The City by the Bay''; ''Fog City''; ''San Fran'';<ref>Ovo ime najčešće izbjegavaju koristiti ljudi iz San Franciska, poput naziva Frisco</ref> ''Frisco'' (''zastario'');<ref name="Frisco okay">{{cite news |url=http://www.sfgate.com/default/article/Frisco-that-once-verboten-term-for-the-city-by-2582886.php |title=Frisco, that once-verboten term |last1=Sullivan |first1=James |date=14. 10. 2003 |work= San Francisco Chronicle |access-date=25. 2. 2013}}</ref><ref name="Don't Call It Frisco">{{cite news |title = Don't Call It Frisco |url = http://www.sfgenealogy.com/sf/history/hgoe82.htm |access-date = 11. 7. 2011 |newspaper = San Francisco Examiner, San Francisco Chronicle |date = 3. 4. 1918 |page = 6 |archive-date = 6. 4. 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090406202114/http://www.sfgenealogy.com/sf/history/hgoe82.htm |url-status = dead }}</ref><ref name="Frisco">Iako većina stanovnika i dalje smatra da je nadimak "Frisco" donekle tabu, veći broj mlađih stanovnika i radnika aktivno koristi ovaj naziv. U svakom slučaju, dosta je spekulacije oko kulturne podijeljenosti grada.{{cite news | last = Sullivan | first = James | title = Frisco, that once-verboten term for the city by the bay, is making a comeback among the young and hip. Herb Caen is spinning at warp speed. | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2003/10/14/DD67721.DTL | work = San Francisco Chronicle | page = D-1 | date = 14. 10. 2003 | access-date = 12. 6. 2008 | archive-date = 15. 4. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120415042247/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2003/10/14/DD67721.DTL | url-status = dead }}</ref><ref name="Friscophobia">Neki turisti nazivaju San Francisco "Frisco". Stanovništvo ne voli koristiti ovaj naziv. Samuel D. Cohen piše da je najveći utjecaj na "friskofobiju" imao kolumnist Herb Caen, koji je 1953. objavio knjigu ''Don't Call it Frisco'' (bos. ''Ne zovite ga Frisco'') nakon članka iz 1918. koji ga je tako nazvao. Caen je smatran osobom koja je znala šta je dostojno gradu, a šta nije te je ovo učinilo naziv Frisco neprihvatljivim.{{cite web | last = Cohen | first = Sam | title = Locals know best: only tourists call it 'Frisco' | work = Golden Gater Online | publisher = San Francisco State University | date = 11. 9. 1997 | url = http://www.journalism.sfsu.edu/www/pubs/gater/fall97/sept11/Frisco.html | archive-url = https://web.archive.org/web/19971123191158/http://www.journalism.sfsu.edu/www/pubs/gater/fall97/sept11/Frisco.html | archive-date=23. 11. 1997 | access-date = 13. 7. 2008 | url-status = dead }}</ref> ''The City that Knows How'' (''zastario'');<ref name="The City that Knows How">{{cite web | url = http://sfpl.org/index.php?pg=2000141201 | title = PPIE: The City That Knows How | access-date =14. 6. 2008 | work = Amusing America | publisher = San Francisco Public Library | date = 29. 3. 2005}}</ref> ''[[Bagdad|Baghdad]] by the Bay'' (''zastario'');<ref name="Baghdad by the Bay">{{cite book | last = Caen | first = Herb | title = Baghdad-by-the-Bay | publisher = Doubleday | year = 1949 | location = Garden City, NY | id = LC F869.S3 C12 | isbn = 978-0-89174-047-6 | oclc = 31060237 | url = https://archive.org/details/baghdadbythebay00caen }}</ref> ''The Paris of the West''<ref name="The Paris of the West">{{cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=9jHvTZ1RL4I | title = The City | access-date =5. 6. 2009 | work = UnknownWW2InColor | publisher = UnknownWW2InColor (Ramano-Archives) | year = 1939}}</ref> <!-- *** Slika *** --> | slika = San Francisco California Montage.jpg | opis_slike = Od gornje slike, slijeva nadesno: Red kuća napravljenih u viktorijanskom stilu, krivudava Ulica Lombard, žičare San Franciska, dugina zastava u distriktu Castro i most "Golden Gate". <!-- *** Simboli *** --> | zastava = Flag of San Francisco, California.svg | grb = Seal of San Francisco.svg | savezna_država = [[Kalifornija]] | okrug = San Francisco <!-- *** Položaj i visina *** --> | nadmorska_visina = 16 | širina_stepeni = 37| širina_minuta = 46| širina_sekundi =45.48 | širina_SJ = N | dužina_stepeni = 122| dužina_minuta = 25| dužina_sekundi = 9.12| dužina_IZ = W | površina_zemlje = 121,4 | površina_vode = 479,2 | površina_grada = 600,6<ref name="Census 2010-GCT-PH1"/> | površina_urban = | površina_metro = 9128 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo_datum = 2013<ref name=2013CensusEst>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/counties/totals/2013/CO-EST2013-01.html|title=Annual Estimates of the Resident Population – Counties|access-date=21. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115094944/http://www.census.gov/popest/data/counties/totals/2013/CO-EST2013-01.html|archive-date=15. 1. 2016|url-status=dead}}</ref> | stanovništvo_grada = 837442 | stanovništvo_grada_datum = | stanovništvo_urban = | stanovništvo_urban_datum = | stanovništvo_metro = 4516276 | stanovništvo_metro_datum = | stanovništvo_CSA = 8469854 | stanovništvo_CSA_datum = | gustoća_urban = | gustoća_metro = | gustoća_grada = 6898 <!-- *** Historija i administracija *** --> | vrsta_vlade = | tijelo_vlade = | gradsko_vijeće = | gradonačelnik = London Breed | gradonačelnik_partija = [[Demokratska stranka (SAD)|Demokrati]] <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = [[Pacifička vremenska zona|PVZ]] ([[UTC-8]]) | vremenska_zona_DST = PVZ ([[UTC-7]]) | poštanski_broj = 94102–94105, 94107–94112, 94114–94134, 94137, 94139–94147, 94151, 94158–94161, 94163–94164, 94172, 94177, 94188<ref>{{cite web | url = https://tools.usps.com/go/ZipLookupAction!input.action | title = ZIP Code(tm) Lookup | publisher = United States Postal Service | access-date = 9. 11. 2014}}</ref> | pozivni broj = 415/628<ref>{{cite web | url = http://www.nanpa.com/enas/npa_city_query.do | title = NPA City Report | publisher = North American Numbering Plan Administration | access-date = 5. 11. 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141104200810/http://www.nanpa.com/enas/npa_city_query.do | archive-date=4. 11. 2014 | url-status = dead }}</ref> | FIPS_kod = [http://factfinder2.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/DPDP1/1600000US0667000 06-67000] (grad)<br>06-075 (okrug) <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Sjedinjene Američke Države <!-- *** Web stranice *** --> | web_stranica = [http://www.sfgov.org www.sfgov.org] <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''San Francisco''' je [[kultura|kulturni]], komercijalni i finansijski centar i četvrti [[grad]] po veličini u [[Kalifornija|Kaliforniji]] nakon [[Los Angeles]]a, [[San Diego|San Diega]] i [[San Jose (Kalifornija)|San Josea]]. Također je jedini grad-okrug u ovoj [[Politička podjela Sjedinjenih Američkih Država|saveznoj državi]]<ref name="CityCounty">{{cite web | url = http://sf311.org/index.aspx?page=262 | title = Board of Supervisors – Does San Francisco have a City Council? | access-date = 16. 6. 2008 | work = SFGov SF311 | archive-url = https://www.webcitation.org/5rVT9031H?url=http://sf311.org/index.aspx?page=262 | archive-date=26. 7. 2010 | url-status = dead }}</ref> te obuhvata sjeverni kraj [[San Francisco (poluostrvo)|istoimenog]] [[poluostrvo|poluostrva]]. Najgušće je naseljeni veći grad (sa brojem stanovnika većim od 200.000 ljudi) u Kaliforniji i drugi grad po gustoći naseljenosti u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u, odmah iza [[New York]]a.<ref name="SF_Population_Density">Nakon New York Cityja, jedino za gradove s više od 200.000 stanovnika. Inače nije drugi.{{cite web | title = 2000 Census: US Municipalities Over 50,000: Ranked by 2000 Density | url = http://www.demographia.com/db-2000city50kdens.htm | publisher=Demographia | access-date =23. 8. 2007}}</ref> San Francisco je četvrti po veličini grad u Kaliforniji. Po broju stanovnika nalazi se na 14. mjestu u SAD-u; po procjeni iz 2013. imao ih je 837.442.<ref name=2013CensusEst>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/counties/totals/2013/CO-EST2013-01.html|title=Annual Estimates of the Resident Population – Counties|access-date=21. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115094944/http://www.census.gov/popest/data/counties/totals/2013/CO-EST2013-01.html|archive-date=15. 1. 2016|url-status=dead}}</ref> Grad i okolno područje poznati su kao [[Zaljevsko područje San Franciska|Zalivsko područje San Franciska]], koja je dio kombinirane statističke površine gradova [[San Jose (Kalifornija)|San Josea]], San Franciska i [[Oakland (Kalifornija)|Oaklanda]] s procijenjenim brojem od 8,5 miliona stanovnika. San Francisco (''Sveti Franjo'' na španskom) osnovan je 29. juna 1776, kad su [[Španija|španski]] [[kolonija (politika)|kolonisti]] sagradili [[tvrđava|tvrđavu]] na [[Most "Golden Gate"|Golden Gateu]] i imenovali je po [[Franjo Asiški|Franji Asiškom]].<ref name="DeAnza-Moraga-Palou">{{cite web | author=Edward F. O'Day | title = The Founding of San Francisco | date = oktobar 1926 | url = http://www.sfmuseum.org/hist6/founding.html | access-date =14. 2. 2009 | publisher=Spring Valley Water Authority | work=San Francisco Water}}</ref> Nakon pronalaska rezervi [[Zlato|zlata]] 1848. te [[Srebro|srebra]] 1859. grad doživljava period ubrzanog širenja i postaje najveći grad na zapadnoj obali u to vrijeme. Zbog porasta broja stanovništva, grad je 1856. ujedno postao i okrug.<ref name="Coy 1919 409">{{cite book | last = Coy | first = Owen Cochran | title = Guide to the County Archives of California | publisher=California Historical Survey Commission | year = 1919 | location = Sacramento | page = 409}}</ref> Nakon što je u potpunosti uništen u [[Zemljotres u San Francisku 1906.|zemljotresu i požaru 1906]],<ref name="Montagne">{{cite news | last = Montagne | first = Renée | title = Remembering the 1906 San Francisco Earthquake | work=People & Places | publisher=National Public Radio | date = 11. 4. 2006 | url = http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5334411 | access-date = 13. 6. 2008}}</ref> grad je brzo obnovljen i devet godina kasnije bio je domaćin [[Međunarodna izložba "Panama-Pacific"|Međunarodne izložbe "Panama-Pacific"]]. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] služio je kao [[luka]] za ukrcavanje vojnika i ostalih službenika koji su upućivani na [[Rat na Pacifiku|pacifičko ratište]].<ref name="WWII">{{cite web | title = Port of Embarkation Essay—World War II in the San Francisco Bay Area | work=A National Register of Historic Places Travel Itinerary: | publisher=US Department of the Interior | date = 28. 8. 2007 | url = http://www.nps.gov/history/nr/travel/wwIIbayarea/embarkation.htm | access-date = 22. 6. 2011}}</ref> Niz događaja, poput povratka vojnih lica, masovne [[imigracija|imigracije]], rasta [[hipi]]jevske protivkulture, [[Seksualna revolucija|seksualne revolucije]] i porasta broja mirovnih pokreta zbog umiješanosti SAD-a u [[Vijetnamski rat]], kao i ostala dešavanja koja su dovela do [[Ljeto ljubavi|"Ljeta ljubavi"]] i pokreta za prava [[LGBTQ]]-osoba, utemeljili su San Francisco kao središte [[Liberalizam|liberalnog]] [[Aktivizam|aktivizma]] u SAD-u. U [[politika|političkom]] smislu, građani značajno favoriziraju liberalne stranke, poput [[Demokratska stranka (SAD)|Demokratske]]. Grad je popularno turističko odredište<ref>[http://www.hotel-price-index.com/2013/fall/american-travel-habits/top-locations-for-americans.html Top U.S. Destinations for International Visitors], The Hotel Price Index; pristupljeno: 12. 4. 2014.</ref> poznato po svježim [[Ljeto|ljetima]], [[Magla|magli]], strmim brežuljcima, mješavini [[arhitektura|arhitektonskih]] stilova i popularnim znamenitostima, poput [[most]]a [[Most "Golden Gate"|"Golden Gate"]], žičara, [[Ostrvo|ostrva]] [[Alcatraz]]a i [[Kineska četvrt (San Francisco)|Kineske četvrti]]. Također je sjedište tehnoloških kompanija [[Gap Inc.|Gap Inc]], [[Pacific Gas and Electric Company]], [[Yelp]], [[Pinterest]], [[Twitter]], [[Uber]], [[Mozilla]], [[Craigslist]] i mnogih drugih. == Historija == {{Quote box |width=22em |align=left |bgcolor=#B0C4DE |title=Hronološka pripadnost |fontsize=90% |quote={{flagicon image|Flag of Cross of Burgundy.svg}} [[Špansko Carstvo]] (1776–1821)<br> {{flagicon image|Bandera del Primer Imperio Mexicano.svg}} [[Prvo Meksičko Carstvo]] (1821–1823)<br> {{ZD|MEX}} [[Meksiko]] (1823–1848)<br> {{flagicon image|1stBearFlag.svg}} [[Kalifornijska Republika]] (1846)<br> {{ZID|SAD}} (1848–danas) }} [[Datoteka:Mission San Francisco de Asis old.jpg|mini|Misija Sv. Franjo Asiški (misija Dolores)|lijevo]] Najraniji [[arheologija|arheološki]] dokazi ljudske prisutnosti na teritoriji današnjeg San Franciska datiraju iz perioda oko 3000. p. n. e.<ref>{{cite web | url=http://www.sonoma.edu/asc/projects/pointreyes/overview2.pdf | title=Archaeological Research Issues For The Point Reyes National Seashore – Golden Gate National Recreation Area | access-date=12. 6. 2008 | last=Stewart | first=Suzanne B. | date=novembar 2003 | format=PDF | publisher=Sonoma State University – Anthropological Studies Center | archive-date=24. 6. 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080624193135/http://www.sonoma.edu/asc/projects/pointreyes/overview2.pdf | url-status=dead }}</ref> Grupa [[Yelamu]] [[narod]]a [[Ohlone]] boravila je u nekoliko manjih sela kada su 2. novembra 1769. došli [[Španija|španski]] kolonisti, koje je predvodio [[Gaspar de Portolà]], što je prva dokumentirana posjeta Evropljana zalivskoj oblasti San Franciska.<ref name="Portola">{{cite web | title= Visitors: San Francisco Historical Information | url= http://sfgov.org/site/visitor_index.asp?id=8091 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060301022510/http://sfgov.org/site/visitor_index.asp?id=8091 | archive-date=1. 3. 2006 | access-date= 10. 6. 2008 | publisher= City and County of San Francisco | url-status= dead }}</ref> Sedam godina kasnije, 28. marta 1776, [[Španci]] su osnovali vojnu bazu [[Presidio (San Francisco)|Presidio]], nakon koje su osnovali [[Španske misije u Kaliforniji|misiju]] "Sv. Franjo Asiški" (poznatu još pod imenom "Dolores"), koju je osnovao [[Juan Bautista de Anza]].<ref name="DeAnza-Moraga-Palou"/> Nakon stjecanja nezavisnosti od Španije 1821. područje je postalo dio [[Meksiko|Meksika]]. Pod meksičkom vladavinom sistem misija postepeno je ukinut i zemljišta su privatizirana. 1835. godine [[Englez]] [[William A. Richardson]] formirao je prvo nezavisno imanje<ref name="Richardson">{{cite web | last = The Virtual Museum of the City of San Francisco | title = From the 1820s to the Gold Rush | date = 16. 7. 2004 | url = http://www.sfmuseum.org/hist1/early.html | access-date = 13. 6. 2008 | publisher=The Virtual Museum of the City of San Francisco}}</ref> blizu sidrišta na današnjem području [[trg Portsmouth|trga Portsmouth]]. Zajedno s [[alkalde]]om [[Francisco de Haro|Franciscom de Harom]] osmislio je ulični plan za prošireno naselje i grad pod imenom Yerba Buena, što je počelo privlačiti američke doseljenike. Komodor John D. Sloat pripojio je Kaliforniju SAD-u 7. jula 1846. tokom [[Američko-meksički rat|Meksičko-američkog rata]] te je kapetan [[John B. Montgomery]] došao do naselja [[Yerba Buena]] da bi ga nakon 2 dana pripojio. Yerba Buena preimenovana je u San Francisco 30. januara sljedeće godine te je na kraju rata Meksiko službeno ustupio teritoriju SAD-u. Uprkos privlačnom položaju San Franciska kao luke i pomorske baze, grad je i dalje bio manje naselje s negostoljubivom geografijom.<ref>{{cite book | last = Wiley | first = Peter Booth | title = National trust guide- San Francisco: America's guide for architecture and history travelers | url = https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile | publisher=John Wiley & Sons, Inc. | year = 2000 | location = New York | pages = [https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile/page/n4 4]–5 | oclc = 44313415 | isbn = 978-0-471-19120-9}}</ref> [[Datoteka:Francis Samuel Marryat, San Francisco, lithograph.jpg|mini|lijevo|Francis Samuel Marryat, ''Vrh San Franciska u Kaliforniji, gleda na zaliv'', M. & N. Hanhart, hromolitografija (1849)]] [[Datoteka:SanFranciscoharbor1851c sharp.jpg|mini|lijevo|[[Luka San Franciska]] 1851.]] [[Kalifornijska zlatna groznica]] sa sobom je dovela mnoštvo tragača za blagom. Tragači za zlatom, zajedno sa svojim hljebom od [[kiselo tijesto|kiselog tijesta]],<ref>{{cite journal | last = Tamony | first = Peter | title = Sourdough and French Bread | url = https://archive.org/details/sim_western-folklore_1973-10_32_4/page/265 | journal=Western Folklore | volume = 32 | issue = 4 | pages = 265–270 | publisher=Western States Folklore Society | date = oktobar 1973 | doi = 10.2307/1498306}}</ref> gomilali su se u San Francisku na račun grada [[Benicia (Kalifornija)|Benicije]],<ref>{{cite web | title = San Francisco's First Brick Building | publisher=The Virtual Museum of the City of San Francisco | date = 16. 7. 2004 | url = http://www.sfmuseum.org/hist1/brick.html | access-date = 13. 6. 2008}}</ref> podigavši broj stanovnika sa 1.000 na 25.000 do decembra 1849.<ref name="1849pop">{{cite book | last = Richards | first = Rand | title = Historic San Francisco: A Concise History and Guide | publisher = Heritage House | year = 1992 | isbn = 978-1-879367-00-5 | oclc = 214330849 | url = https://archive.org/details/historicsanfranc00rich }}</ref> Želja za nezamislivim bogatstvom bila je toliko velika da su posade odmah pri iskrcavanju napuštale [[brod]]ove i jurile ka zlatnim poljima, ostavivši gomilu jarbola u luci San Franciska.<ref name="buriedships">{{cite news | last = Harris | first = Ron | title = Crews Unearth Shipwreck on San Francisco Condo Project | agency = Associated Press | date = 14. 11. 2005 | url = http://www.constructionequipmentguide.com/story.asp?story=6287&headline=Crews | access-date = 4. 9. 2006 | archive-date = 23. 12. 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101223183422/http://www.constructionequipmentguide.com/story.asp?story=6287&headline=Crews | url-status = dead }}</ref> [[Kalifornija]] je vrlo brzo postala savezna država SAD-a te je vojska sagradila [[Fort Point (San Francisco)|Fort Point]] blizu moreuza [[Golden Gate (moreuz)|Golden Gate]] i tvrđavu na ostrvu Alcatrazu kako bi osigurala zalivsku oblast San Franciska. Otkriće [[Srebro|srebra]], uključujući [[Comstockova žila|Comstockove žile]] srebra 1859, također je znatno doprinijelo porastu broja stanovništva.<ref>{{cite book | last = Wiley | first = Peter Booth | title = National trust guide - San Francisco: America’s guide for architecture and history travelers | url = https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile | publisher=John Wiley & Sons, Inc. | year = 2000 | location = New York | pages = [https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile/page/n31 31]–33 | oclc = 44313415 | isbn = 978-0-471-19120-9}}</ref> Pošto su gomile ljudi dolazile kako bi se obogatile, nepoštivanje zakona bilo je često i dio grada [[Barbary Coast]] postao je poznat kao utočište [[kriminal]]aca i središte [[prostitucija|prostitucije]] i [[Kockanje|kockanja]].<ref>"The miners came in forty-nine, / The whores in fifty-one, / And when they got together / They produced the native son."{{cite book | last = Wiley | first = Peter Booth | title = National trust guide- San Francisco: America’s guide for architecture and history travelers | url = https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile | publisher=John Wiley & Sons, Inc. | year = 2000 | location = New York | pages = [https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile/page/n237 237]–238 | oclc = 44313415 | isbn = 978-0-471-19120-9}}</ref> Poduzetnici su nastojali kapitalizirati bogatstvo koje je proisteklo od [[Kalifornijska zlatna groznica|Kalifornijske zlatne groznice]]. Prvi uspjesi ostvareni su u [[bankarstvo|bankarstvu]] osnivanjem [[kompanija]] [[Wells Fargo]] 1852. i [[Kalifornijska banka|Kalifornijske banke]] 1864. Razvoj [[Luka San Franciska|luke San Franciska]] i stvaranje pristupa željezničkom sistemu u istočnom dijelu SAD-a 1869. preko nove [[Prva transkontinentalna željeznica|Pacifičke željeznice]] (grad je nerado pružio pomoć za izgradnju ove željeznice<ref>Izgradnja Pacifičke željeznice finansirana je (mada nerado) [[:Datoteka:Pacific RR Bond SF 1865.jpeg|obveznicama grada i okruga San Franciska]] pod sljedećom provizijom: ''"Akt za ovlaštenje da nadzorni odbor pruži iznos od milion dolara Zapadnopacifičkoj i Srednjopacifičkoj željezničkoj kompaniji Kalifornije i da pruži sredstva za plaćanje povezanih stvari"'' (eng. ''An Act to Authorize the Board of Supervisors of the City and County of San Francisco to take and subscribe One Million Dollars to the Capital Stock of the Western Pacific Rail Road Company and the Central Pacific Rail Road Company of California and to provide for the payment of the same and other matters relating thereto''), koja je odobrena 22. 4. 1863, kao što je navedeno u 5. paragrafu ''Akta o kompromisu 1864'' (''Compromise Act of 1864'') usvojenog 4. 4. 1864. Gradonačelnik i nadzorno vijeće protivili su se izdavanju obveznica te je ovo određeno tek nakon odluke [[Vrhovni sud Kalifornije|Vrhovnog suda Kalifornije]] 1864 (izvorni naslov slučaja glasio je ''"The People of the State of California on the relation of the Central Pacific Railroad Company vs. Henry P. Coon, Mayor; Henry M. Hale, Auditor; and Joseph S. Paxson, Treasurer, of the City and County of San Francisco"'' 25 Cal 635) i 1865 (''"The People ex rel The Central Pacific Railroad Company of California vs. The Board of Supervisors of the City and County of San Francisco, and Wilhelm Lowey, Clerk"'' 27 Cal 655)</ref>) omogućili su [[zalivska oblast San Franciska|zalivskoj oblasti San Franciska]] da postane centar trgovine. [[Levi Strauss]] započeo je biznis s tekstilnom robom, a [[Domingo Ghirardelli]] počeo je s [[Manufaktura|proizvodnjom]] [[Čokolada|čokolade]] kako bi udovoljili potrebama novih stanovnika. Imigrantski radnici učinili su grad višejezičkim, te su [[Kinezi|kineski]] radnici na željeznici napravili [[Kineska četvrt (San Francisco)|Kinesku četvrt]]. Već 1870. Azijati su sačinjavali 8% stanovništva.<ref name=census>{{cite web|title=Historical Census Statistics on Population Totals by Race, 1790 to 1990, and by Hispanic Origin, 1970 to 1990, for Large Cities and Other Urban Places in the United States|publisher=U.S. Census Bureau|url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html|access-date=18. 12. 2011}}</ref> Prva [[žičara]] počela je s prijevozom građana San Franciska 1873. Veći broj građevina počeo se praviti u [[Viktorijanska kuća|viktorijanskom stilu]], a civilne vođe vodile su kampanje za izgradnju prostranog javnog parka, što je rezultiralo planovima za [[park Golden Gate]]. Građani su sagradili [[škola|škole]], [[crkva|crkve]], kina i sva obilježja građanskog života. Presidio se razvio u najvažniji američki vojni objekt na [[Pacifička obala (SAD)|Pacifičkoj obali]].<ref>{{cite web | title = Under Three Flags | work=Golden Gate National Recreation Area Brochures | publisher=US Department of the Interior |date=novembar 2004 | url = http://www.nps.gov/goga/planyourvisit/upload/3flags_7-03.pdf | format = PDF | access-date =22. 6. 2011}}</ref> Do 1890. broj stanovnika San Franciska popeo se na 300.000 te je time postao 8. grad po veličini u SAD-u u to vrijeme. San Francisco je već oko 1901. bio veliki grad poznat po svom kitnjastom stilu, skupim [[hotel]]ima, razmetljivim vilama na [[Nob Hill (San Francisco)|Nob Hillu]] i uspješnoj [[umjetnost|umjetničkoj]] sceni.<ref>{{cite book | last = Wiley | first = Peter Booth | title = National trust guide- San Francisco: America’s guide for architecture and history travelers | url = https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile | publisher=John Wiley & Sons, Inc. | year = 2000 | location = New York | pages = [https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile/page/n44 44]–55 | oclc = 44313415 | isbn = 978-0-471-19120-9}}</ref> Prva [[Sjeverna Amerika|sjevernoamerička]] [[epidemija]] [[Kuga|kuge]] pogodila je San Francisco 1900. i [[Kuga u San Francisku 1900-1904.|trajala je sve do 1904.]]<ref>{{cite journal |last=Kalisch |first=Philip A. |title=The Black Death in Chinatown: Plague and Politics in San Francisco 1900–1904 |work=Arizona and the West |volume=14 |year=1972 |pages=113–136 |publisher=Journal of the Southwest |jstor=40168068 |issue=2}}</ref> [[Zemljotres u San Francisku 1906.|Veliki zemljotres]] pogodio je San Fransico i [[Sjeverna Kalifornija|sjevernu Kaliforniju]] [[18. april]]a [[1906.]] u 05:12. Kako su se zgrade rušile, oštećeni gasovodni sistem izazvao je [[požar]], koji se brzo proširio gradom i gorio izvan kontrole nekoliko dana. Budući da vodovodna mreža nije bila u funkciji, artiljerijski korpus Presidio pokušao je suzbiti požar koristeći [[dinamit]] da sruši blokove zgrada kako bi napravio protivpožarne pregradne zidove.<ref name="Funston">{{cite web | title = 1906 Earthquake: Fire Fighting | work=Golden Gate National Recreation Area | publisher=US Department of the Interior | date = 24. 12. 2003 | url = http://www.nps.gov/prsf/historyculture/1906-earthquake-fire-fighting.htm | access-date =13. 6. 2008}}</ref> Više od tri četvrtine grada ležalo je u ruševinama, uključujući skoro cijeli centar grada.<ref name="Montagne"/> Tadašnji izvještaji prijavili su da je 498 ljudi izgubilo živote, dok savremene procjene dižu ovaj broj na nekoliko hiljada.<ref>{{cite web | title = Casualties and Damage after the 1906 earthquake | work = Earthquake Hazards Program – Northern California | publisher = US Geological Survey | date = 25. 1. 2008 | url = http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/casualties.php | access-date = 13. 6. 2008 | archive-date = 4. 6. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090604011927/http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/casualties.php | url-status = dead }}</ref> Više od 400.000 stanovnika ostalo je bez domova.<ref>{{cite web | title = 1906 Earthquake and the Army | work=Golden Gate National Recreation Area | publisher=US Department of the Interior | date =25. 8. 2004 | url = http://www.nps.gov/prsf/historyculture/1906-earthquake.htm | access-date =13. 6. 2008}}</ref> Izbjeglice su se privremeno naselile u kamp naselja u [[Park Golden Gate|parku Golden Gate]], [[Presidio|Presidiju]], na [[plaža]]ma i drugim mjestima. Mnoštvo stanovnika trajno se preselilo u [[East Bay]]. {{Široka slika|San francisco fire 1906.jpg|936px|"Nikada u historiji ovakav moderan i carski grad nije uništen. Nema više San Franciska." – [[Jack London]] nakon zemljotresa i požara u San Francisku 1906.<ref>{{cite web|url=http://www.sfmuseum.org/hist5/jlondon.html |title=Jack London Writes of the 1906 San Francisco Earthquake and Fire |publisher=Sfmuseum.org |date=5. 5. 1906 |access-date=15. 6. 2013}}</ref>||center}} [[Datoteka:PalaceofFineArts1915.jpg|mini|lijevo|[[Palača lijepih umjetnosti (San Francisco)|Palača lijepih umjetnosti]] na [[Međunarodna izložba "Panama-Pacific"|Međunarodnoj izložbi "Panama-Pacific"]] 1915.]] Obnova je bila brza i izvođena je u velikim razmjerima. Odbivši prijedlog za potpunu rekonstrukciju ulične mreže (onakva kakva je bila), građani San Franciska fokusirali su se na brzinu.<ref name="NatTrust1">{{cite book | last = Wiley | first = Peter Booth | title = National trust guide- San Francisco: America’s guide for architecture and history travelers | url = https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile | publisher=John Wiley & Sons, Inc. | year = 2000 | location = New York | pages = [https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile/page/n56 56]–62 | oclc = 44313415 | isbn = 978-0-471-19120-9}}</ref> [[Amadeo Giannini|Gianninijeva]] [[Banka Italije (SAD)|Banka Italije]], koja će kasnije postati [[Banka Amerike]], davala je kredite znatnom broju ljudi koji nisu imali sredstava za život. Utjecajna asocijacija za planiranje i urbanističko istraživanje (SPUR) osnovana je 1910. kako bi se bavila kvalitetom udomljavanja nakon zemljotresa.<ref>{{cite web|title=SPUR Our Mission and History|url=http://www.spur.org/about/our_mission_and_history|access-date=26. 3. 2013}}</ref> Zemljotres je ubrzao razvoj zapadnih naselja koja su preživjela požar, uključujući [[Pacific Heights (San Francisco)|Pacific Heights]], u kojem je većina bogataša ponovo izgradila svoje kuće.<ref>{{cite book | last = O'Brien | first = Tricia | title = San Francisco's Pacific Heights and Presidio Heights | publisher = Arcadia Publishing | year = 2008 | location = San Francisco | isbn = 978-0-7385-5980-3 | page = 7 | url = http://books.google.com/books?id=J8dEQubtnqYC&lpg=PA7&pg=PA7#v=onepage&q&f=false}}</ref> Uništene vile u [[Nob Hill (San Francisco)|Nob Hillu]] postale su hoteli. [[Gradska vijećnica u San Francisku|Gradska vijećnica]] ponovo je izgrađena u [[secesija (umjetnost)|stilu secesije]] i grad je proslavio svoj preporod na [[Međunarodna izložba "Panama-Pacific"|Međunarodnoj izložbi "Panama-Pacific"]] 1915.<ref>{{cite book | last = Wiley | first = Peter Booth | title = National trust guide- San Francisco: America’s guide for architecture and history travelers | url = https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile | publisher=John Wiley & Sons, Inc. | year = 2000 | location = New York | oclc = 44313415 | isbn = 978-0-471-19120-9 | page = [https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile/page/n9 9]}}</ref> Tokom ovog razdoblja izgrađen je veći dio gradske infrastrukture. U septembru 1912. gradonačelnik [[James Rolph]] angažirao je građevinskog inženjera [[Michael O'Shaughnessy|Michaela O'Shaughnessyja]] kao glavnog inženjera za grad kako bi nadgledao izgradnju rezervoara Twin Peaks, tunelâ [[Tunel Stockton Street|Stockton Street]] i [[Tunel Twin Peaks|Twin Peaks]], [[Općinska željeznica San Franciska|općinske željeznice San Franciska]], pomoćnog vodovoda i nove kanalizacije. O'Shaughnessy je od 1915. do 1927. omogućio izgradnju [[Tramvajski sistem San Franciska|tramvajskog sistema San Franciska]], čije su vozne linije J, K, L, M i N aktivne i danas. Najveći utjecaj na San Francisco imali su [[O'Shaughnessyjeva brana]], [[rezervoar Hetch Hetchy]] i [[akvadukt Hetch Hetchy]].<ref>{{cite web|title=Virtual Museum of the City of San Francisco – M.M. O'Shaughnessy Employed as City Engineer|url=http://www.sfmuseum.net/bio/mmo.html|access-date=16. 3. 2013}}</ref> Obilna vodoopskrba omogućila je San Francisku da se razvije u grad koji je danas. [[Datoteka:SF-Oakland-Bay-Bridge-Construction.jpg|mini|desno|[[Most San Francisco–Oakland]] u izgradnji 1935. Izgradnja je trajala 40 mjeseci.]] San Francisco je u narednih nekoliko godina učvrstio svoj položaj kao glavni finansijski grad; kad je [[1929.]] došlo do [[Berzovni krah 1929.|kraha berze]], nijedna banka iz San Franciska nije propala.<ref>{{cite web | title = San Francisco Gold Rush Banking – 1849 | publisher = The Virtual Museum of the City of San Francisco | date = 24. 6. 2004 | url = http://www.sfmuseum.net/hist9/banking.html | access-date = 13. 6. 2008 | archive-date = 9. 5. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080509133016/http://www.sfmuseum.net/hist9/banking.html | url-status = dead }}</ref> Čak naprotiv, [[Velika depresija]] bila je razdoblje u kojem je San Francisco poduzeo dva velika građevinska projekta, istovremeno izgradivši mostove [[most San Francisco-Oakland|San Francisco–Oakland]] i [[most "Golden Gate"|"Golden Gate"]], završivši prvi 1936, a drugi 1937. Tokom ovog razdoblja [[Ostrvo Alcatraz]], koje je prije korišteno kao vojni zatvor, postalo je lokacija saveznog zatvora maksimalne sigurnosti, u koji su bili smješteni poznati zatvorenici, poput [[Al Capone|Ala Caponea]] i [[Robert Franklin Stroud|Roberta Franklina Strouda]], koji je nosio nadimak ''Alkatraski ptičar''. San Francisco je kasnije proslavio svoju ponovo stečenu grandioznost [[Međunarodna izložba "Golden Gate"|Međunarodnom izložbom "Golden Gate"]] 1939. i 1940. [[Ostrvo Treasure (San Francisco)|Ostrvo Treasure]] napravljeno je usred zaliva kako bi se na njemu održala ova izložba. [[Datoteka:USS San Francisco (CA-38) enters San Francisco Bay, December 1942.jpg|mini|lijevo|[[USS "San Francisco" (CA-38)|USS ''San Francisco'']] ispod mosta Golden Gate 1942. tokom Drugog svjetskog rata]] [[Američka ratna mornarica|Mornaričko]] [[brodogradilište]] [[Mornaričko brodogradilište u San Francisku|Hunters Point]] postalo je središte aktivnosti, a [[Fort Mason]] glavna luka za ukrcavanje vojnika koji su upućivani na [[Pacifički front]] tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref name="WWII"/> Iznenadna potreba za radnicima privukla je mnoštvo ljudi u ovo područje, pogotovo [[Afroamerikanci|Afroamerikance]] [[Druga velika migracija Afroamerikanaca|s juga SAD-a]]. Mnogi vojnici koji su se vratili sa službe u inozemstvu i civili koji su prvobitno došli samo da rade odlučili su ostati u gradu nakon završetka rata. [[Povelja Ujedinjenih nacija]], kojom su formirane [[Ujedinjene nacije]], potpisana je u San Francisku [[1945]], a [[Sporazum u San Francisku|sporazumom u San Francisku]] 1951. službeno je završen [[Rat na Pacifiku|rat s Japanom]]. Projekti urbanističkog planiranja sredinom 1950-ih i 1960-ih označili su rušenje i ponovnu gradnju susjedstava na zapadnoj strani grada, kao i novih [[autoput]]eva, od kojih je samo djelić izgrađen prije no što je gradska opozicija zaustavila izgradnju.<ref>{{cite news | last = Fang | first = Eric | title = Urban Renewal Revisited: A Design Critique | work = SPUR Newsletter | publisher = San Francisco Planning and Urban Research Association | date = februar 1999 | url = http://www.spur.org/publications/library/article/urbanrenewalrevisited02011999 | access-date = 3. 8. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120517162507/http://www.spur.org/publications/library/article/urbanrenewalrevisited02011999 | archive-date=17. 5. 2012 | url-status = dead }}</ref> Korištenje kontejnera učinilo je pristaništa San Franciska zastarjelim, pa su aktivnosti utovara i istovara tereta premještene u veću luku u [[Oakland (Kalifornija)|Oaklandu]].<ref>{{Cite journal | last = Rubin | first = Jasper | title = The Decline of the Port – A look at the transformation of the Port of San Francisco | work=SPUR Newsletter | publisher=San Francisco Planning and Urban Research Association |date=novembar 1999 | url = http://www.spur.org/publications/library/article/declineofport11011999 | access-date = 5. 1. 2013}}</ref> Grad je počeo gubiti industrijske poslove i prebacio je ekonomski fokus na [[turizam]], kao najvažniji dio gradske ekonomije.<ref>{{Cite journal | last = Terplan | first = Egon | title = Organizing for Economic Growth – A new approach to business attraction and retention in San Francisco | work=SPUR Report | publisher=San Francisco Planning and Urban Research Association | date = 7. 6. 2010 | url = http://www.spur.org/publications/library/report/organizing-economic-growth | access-date = 5. 1. 2013}}</ref> Predgrađa su rasla vrlo brzo tako da je San Francisco prošao kroz veliku demografsku promjenu jer je jedan broj bijelaca napustio grad, a zamijenili su ih useljenici iz [[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južne Amerike]].<ref>{{cite web | last = Willis | first = James | author2 = Habib, Jerry | author3 = Brittan, Jeremy | title = San Francisco Planning Department Census Data Analysis | publisher = San Francisco State University | date = 19. 4. 2004 | url = http://bss.sfsu.edu/pamuk/SFDemographics.ppt | archive-url = https://web.archive.org/web/20110718191827/http://bss.sfsu.edu/pamuk/SFDemographics.ppt | archive-date=18. 7. 2011 | format = PPT | access-date = 13. 6. 2008 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | last = Minton | first = Torri | title = Race Through Time | work=San Francisco Chronicle | page = SC-4 | publisher=Hearst Communications | date = 20. 9. 1998 | url = http://www.sfgate.com/health/article/Race-Through-Time-2990221.php | access-date =11. 9. 2013}}</ref> Od 1950. do 1980. grad je izgubio preko 10% stanovništva. San Francisco je tokom ovog razdoblja postao magnet za američku [[Protivkultura|protivkulturu]]. Spisatelji [[bitnička generacija|bitničke generacije]] podstakli su renesansu San Franciska i središte postavili u susjedstvu [[North Beach (San Francisco)|North Beach]] 1950-ih.<ref>{{cite book | last = Wiley | first = Peter Booth | title = National trust guide- San Francisco: America’s guide for architecture and history travelers | url = https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile | publisher=John Wiley & Sons, Inc. | year = 2000 | location = New York | pages = [https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile/page/n240 240]–242 | oclc = 44313415 | isbn = 978-0-471-19120-9 }}</ref> Hipiji su pohrlili u [[Haight-Ashbury]] 1960-ih, s najvećim brojem tokom [[Ljeto ljubavi|Ljeta ljubavi]] 1967.<ref>{{cite web | url = http://www.pbs.org/wgbh/amex/love/filmmore/fd.html | title = American Experience: Summer of Love: Film Description | access-date = 17. 6. 2008 | date = 14. 3. 2007 | work = Website for American Experience documentary on the Summer of Love | publisher = PBS | archive-date = 24. 12. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081224152043/http://www.pbs.org/wgbh/amex/love/filmmore/fd.html | url-status = dead }}</ref> U tzv. "[[Zebra ubistva|Zebra ubistvima]]" 1974. stradalo je najmanje 16 ljudi.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911212,00.html |title=Fear in the Streets of San Francisco |date=29. 4. 1974 |work=Time |access-date=28. 8. 2006 |archive-url=https://www.webcitation.org/5bezpRhy4?url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911212,00.html |archive-date=18. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> 1970-ih grad je postao centar za pokrete za prava [[LGBT]]-osoba te se [[Castro (San Francisco)|Castro]] pojavio kao urbano LGBT-selo; [[Harvey Milk]] izabran je u [[Općinsko vijeće San Franciska|Općinsko vijeće]], ali je 1978. [[Atentat na Milka i Mosconea|izvršen]] [[atentat]] na njega i [[Gradonačelnik San Franciska|gradonačelnika]], [[George Moscone|Georgea Mosconea]].<ref>{{cite web | url = http://www.frommers.com/destinations/sanfrancisco/0029033660.html | title = San Francisco History: The 1970s and 1980s: Gay Rights | access-date = 17. 6. 2008 | work = Destinations: San Francisco | publisher = Frommers.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20070612230434/http://www.frommers.com/destinations/sanfrancisco/0029033660.html | archive-date=12. 6. 2007 | url-status = live }}</ref> Banka Amerike završila je izgradnju zgrade [[555 California Street]] 1969, a [[Piramida Transamerica]] završena je 1972,<ref>{{cite web | title = Pyramid Facts and Figures | work=Company Profile | publisher=Transamerica Insurance and Investment Group | url = http://www.transamerica.com/company_profile/about_the_pyramid/pyramid_facts_and_figures.asp | access-date =13. 6. 2008}}</ref> što je pokrenulo talas "[[Menhetnizacija|menhetnizacije]]", koji je trajao do kraja 1980-ih – razdoblje izgradnje [[neboder]]a u centru grada.<ref name="NatTrust2">{{cite book | last = Wiley | first = Peter Booth | title = National trust guide- San Francisco: America’s guide for architecture and history travelers | url = https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile | publisher=John Wiley & Sons, Inc. | year = 2000 | location = New York | pages = [https://archive.org/details/nationaltrustgui0000wile/page/n95 95]–96 | oclc = 44313415 | isbn = 978-0-471-19120-9}}</ref> 1980-e bile su period u kojem se dramatično povećao broj beskućnika; taj problem i danas je prisutan u gradu uprkos nekolicini pokušaja da se riješi.<ref>{{cite news | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/08/04/MNGILKB9KV1.DTL&ao=all | title = S.F.'s Homeless Aging on the Street / Chronic health problems on the rise as median age nears 50 | publisher = San Francisco Chronicle | author = Fagan, Kevin | date = 4. 8. 2006 | access-date = 6. 3. 2012 | archive-date = 24. 1. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110124025408/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/08/04/MNGILKB9KV1.DTL&ao=all | url-status = dead }}</ref> [[Zemljotres u Loma Prieti]] 1989. prouzrokovao je uništenje i ljudske žrtve širom Zalivske oblasti. U San Francisku je oštetio građevine u [[Distrikt Marina (San Francisco|distriktu Marina]] i [[South of Market]]u i ubrzao uništenje već oštećenog [[Kalifornijska državna cesta 480|autoputa Embarcadero]] i većeg dijela [[Centralni autoput (San Francisco)|Centralnog autoputa]], dozvoljavajući gradu da ponovo izgradi [[Embarcadero (San Francisco)|Embarcadero]] kao historijsku lučku četvrt u centru grada i revitalizira susjedstvo [[Hayes Valley]]. U posljednjih 20 godina desila su se dva "buma" prouzrokovana internetskom industrijom. Prvi je bio krajem 1990-ih (tzv. "[[dot-com bum]]"), tokom kojeg su novonastale nezavisne kompanije oživile ekonomiju San Franciska. Veliki broj poduzetnika i programera preselio se u grad, a slijedili su ih [[Marketing|marketinški]], [[dizajn]]erski i prodajni stručnjaci, mijenjajući društveni pejzaž budući da su prijašnja siromašna susjedstva postala sve [[džentrifikacija|džentrificiranija]].<ref>{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2000/11/05/us/mission-district-fights-case-of-dot-com-fever.html | title = Mission District Fights Case of Dot-Com Fever | publisher=The New York Times| date = 5. 11. 2000 | author = Nieves, Evelyn | access-date =5. 3. 2012}}</ref> Potražnja za novim domovima i radnim prostorom pokrenula je drugi bum izgradnje nebodera i sličnih građevina, ovog puta u distriktu South of Market.<ref>{{cite news | url=http://www.sfgate.com/default/article/High-rises-are-a-sign-of-the-times-in-changing-3233641.php | title = High-rises are a sign of the times in changing San Francisco | publisher=San Francisco Chronicle| date = 2. 1. 2008 | author = Nolte, Carl | access-date = 9. 7. 2012}}</ref> Broj stanovnika je zaključno sa 2000. godinom premašio prijašnji rekord iz 1950. Kad je ovaj [[ekonomski balon]] pukao 2001, mnoge kompanije su zatvorene te su otpustile svoje zaposlenike. Uprkos ovome, visoka tehnologija i poduzetništvo i dalje su jedni od stubova ekonomije San Franciska. Sredinom prve decenije 21. stoljeća počeo je [[Web 2.0|bum društvenih medija]], tako da je San Francisco postao popularna lokacija za [[Tehnologija|tehnološke]] urede i popularno mjesto za življenje za ljude koji su bili zaposleni u kompanijama [[Silicijska dolina|Silicijske doline]], kao što je [[Google]].<ref>{{cite web | url = http://www.sfeconomicstrategy.org/site/uploadedfiles/moed/economic_strat/ExecutiveSummary_EconomicPerformanceReview.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20090201053456/http://www.sfeconomicstrategy.org/site/uploadedfiles/moed/economic_strat/ExecutiveSummary_EconomicPerformanceReview.pdf | archive-date=1. 2. 2009 | title = City and County of San Francisco: An Overview of San Francisco’s Recent Economic Performance | access-date = 19. 6. 2008 | author = Ted Egan | date = 3. 4. 2006 | format = PDF | work = Report prepared for Mayor’s Office of Economic and Workforce Development | publisher = ICF Consulting | url-status = dead }}</ref> == Geografija == [[Datoteka:SanFranciscoFromTheISS(Cropped).jpg|desno|upright|mini|[[San Francisco (poluostrvo)|Poluostrvo San Francisco]]]] San Francisco se nalazi na zapadnoj obali SAD-a, na sjevernom kraju [[San Francisco (poluostrvo)|istoimenog poluostrva]] i dobro je povezan s [[Tihi okean|Tihim okeanom]] i zalivom San Franciska. Nekoliko slikovitih ostrva, poput [[Alcatraz]]a, [[Ostrvo Treasure (San Francisco)|Treasurea]] i [[Yerba Buena (ostrvo)|Yerba Buene]], kao i malih dijelova [[Alameda (ostrvo)|Alamede]], [[Red Rock (ostrvo)|Red Rocka]] i [[Ostrvo anđela (Kalifornija)|Ostrva anđela]], dio su grada. Dio grada su i nenastanjena [[ostrva Farallon]], 43&nbsp;km od obale. Kopneno područje grada tvori kvadrat dimenzija 11 x 11&nbsp;km iako cijelo područje, uključujući vodene površine, ima površinu od skoro 600&nbsp;km<sup>2</sup>. [[Datoteka:Lombardst.jpeg|mini|upright|lijevo|Automobili putuju [[Ulica Lombard (San Francisco)|ulicom Lombard]] kako bi se spustili niz [[Russian Hill]].]] Unutar granica grada postoji više od 50 brda.<ref name=peak_experience>{{cite news | last = Graham | first = Tom | title = Peak Experience | work = San Francisco Chronicle | page = PK-23 | publisher = Hearst Communications | date = 7. 11. 2004 | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2004/11/07/PKGJ99K7KD1.DTL | access-date = 13. 6. 2008 | archive-date = 9. 11. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111109111508/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2004/11/07/PKGJ99K7KD1.DTL | url-status = dead }}</ref> Neka susjedstva dobila su naziv po brdu na kojem se nalaze, poput [[Nob Hill (San Francisco)|Nob Hilla]], [[Potrero Hill]]a i [[Russian Hill]]a. Blizu geografskog centra grada nalaze se manje naseljena brda. [[Twin Peaks (San Francisco)|Twin Peaks]], par brda koja formiraju jednu od najviših tačaka grada, predstavljaju dobro mjesto za pogled na grad. Najviše brdo San Franciska, [[Mount Davidson (Kalifornija)|Mount Davidson]], visoko je 283 m i na njemu stoji [[krst]] visine 31 m sagrađen 1934.<ref>{{cite news | first = Henry K. | last = Lee | title = Mount Davidson Cross Called Landmark by Panel | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/1997/01/16/MN71385.DTL | work = San Francisco Chronicle | date = 16. 1. 1997 | access-date = 17. 6. 2008 | archive-date = 17. 5. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120517043454/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/1997/01/16/MN71385.DTL | url-status = dead }}</ref> Nad ovim područjem dominira [[toranj Sutro|Sutro]], veliki crveno-bijeli [[Radio|radijski]] i [[Televizija|TV]]-toranj. Obližnji [[rasjed]]i [[Rasjed San Andreas|San Andreas]] i [[Rasjed Hayward|Hayward]] odgovorni su za većinu [[zemljotres]]a iako nijedan fizički ne prolazi kroz grad. Rasjed San Andreas prouzrokovao je zemljotrese 1906. i 1989. Manji zemljotresi dešavaju se redovno. Prijetnja od većih zemljotresa igra veliku ulogu u razvoju gradske infrastrukture. Izgrađen je rezervni [[vodovod]]ni sistem, a grad je nekoliko puta mijenjao svoje kodekse za gradnju, zahtijevajući modernizaciju starijih zgrada i više [[Inženjerstvo|inženjerske]] standarde za novoizgrađene objekte.<ref>{{cite news | first = Charles | last = Smith | title = What San Francisco didn't learn from the '06 quake | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/04/15/HOGQ9I7P2T1.DTL | work = San Francisco Chronicle | date = 15. 4. 2006 | access-date = 30. 6. 2008 | archive-date = 17. 5. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120517043254/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/04/15/HOGQ9I7P2T1.DTL | url-status = dead }}</ref> Uprkos ovome, i dalje postoje hiljade manjih zgrada podložnih šteti u slučaju zemljotresa.<ref>{{cite news | first = Robert | last = Selna | title = S.F. leaders ignore weak buildings' quake risk | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2008/06/29/MNDD110U2E.DTL | page = A-1 | work = San Francisco Chronicle | date = 29. 6. 2008 | access-date = 30. 6. 2008 | archive-date = 17. 5. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120517043229/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2008/06/29/MNDD110U2E.DTL | url-status = dead }}</ref> USGS počeo je izdavati prognozu za zemljotrese za Kaliforniju,<ref>[http://pubs.usgs.gov/fs/2015/3009/pdf/fs2015-3009.pdf Prognoza za zemljotrese u Kaliforniji (mart 2015)] predviđa rizik od zemljotresa u Kaliforniji za period od 30 godina.</ref> koja izrađuje modele dešavanja zemljotresa u Kaliforniji. Obala San Franciska proširila se izvan svojih prirodnih ograničenja. Cijela susjedstva, poput Marine, [[Mission Bay (San Francisco)|Mission Baya]], [[Bayview-Hunters Point|Hunters Pointa]], kao i veći dijelovi Embarcadera nalaze se na područjima [[deponija]]. Ostrvo Treasure izgrađeno je od materijala iskopanog iz zaliva i onog nastalog gradnjom tunela kroz ostrvo Yerba Buenu tokom pravljenja mosta San Francisco–Oakland. Takvo zemljište zna biti nestabilno tokom zemljotresa. Rezultirajuća [[likvefakcija tla]] stvara znatnu štetu imovini koja je izgrađena na ovom području, kao što se desilo u distriktu Marina tokom zemljotresa u Loma Prieti 1989.<ref>{{cite web | title = Liquefaction Damage in the Marina District during the 1989 Loma Prieta earthquake | publisher=California Geological Survey | url = http://www.conservation.ca.gov/cgs/information/outreach/Documents/Marina%20Poster%2011x17rw2b.pdf | format = PDF | access-date =17. 6. 2008}}</ref> Većina prirodnih vodotoka grada, poput [[Islais Creek]]a i [[Mission Creek]]a, pretvorena je u odvodne kanale, preko kojih je sagrađeno još objekata, iako komisija za komunalije razmatra prijedloge za obnavljanje nekih vodotoka.<ref>{{cite web | title = The Lure of the Creeks Buried Beneath San Francisco’s Streets | publisher = Streetsblog San Francisco | author = Matt Baume | url = http://sf.streetsblog.org/2010/04/14/the-lure-of-the-creeks-buried-beneath-san-franciscos-streets/ | date = 14. 4. 2010 | access-date = 31. 1. 2013}}</ref> === Gradski pejzaž === {{Široka slika|SanFrancisco from TwinPeaks dusk MC.jpg|1680px|<center>Centar San Franciska (pogled s [[Twin Peaks (San Francisco)|Twin Peaksa]] u oktobru 2006)</center>}} {{Široka slika|San Francisco (Evening).jpg|1200px|<center>Centar San Franciska u sumrak (pogled s Twin Peaksa u junu 2011)</center>}} ==== Susjedstva ==== [[Datoteka:SF Chinatown CA.jpg|mini|upright|lijevo|[[Kineska četvrt (San Francisco)|Kineska četvrt]] jedno je od najstarijih naselja [[Kinezi|Kineza]] i jedno od najvećih u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]].]] Historijski centar San Franciska je sjeveroistočni kvadrant grada, koji okružuju [[Market Street]] i riva. Ovdje se nalazi [[Finansijski distrikt (San Francisco)|Finansijski distrikt]], u blizini kojeg je [[Union Square (San Francisco)|Union Square]], glavno mjesto za kupovinu i [[hotel]]e. [[Žičara|Žičare]] voze putnike uza strmine do vrha Nob Hilla, koji je nekad bio centar poslovnih tajkuna, te ih dovodi do turističkih atrakcija na rivi, [[Fisherman's Wharf (San Francisco)|Fisherman's Wharfa]] i [[Pristanište 39|Pristaništa 39]], s [[restoran]]ima koji serviraju posebnu vrstu [[rakovi|rakova]] koji se dobijaju od još uvijek aktivne [[ribolov]]ne industrije. U ovom kvadrantu nalaze se i [[Russian Hill]], stambeno susjedstvo, u kojem se nalazi poznata krivudava [[Ulica Lombard (San Francisco)|ulica Lombard]], zatim [[North Beach]] (poznat i kao [[Mala Italija]]), koji je bio prijašnji centar bitničke generacije, i [[Telegraph Hill (San Francisco)|Telegraph Hill]], u kojem je [[toranj Coit]]. Između Russian Hilla i North Beacha nalazi se [[Kineska četvrt (San Francisco)|Kineska četvrt]], najstarije mjesto naseljeno [[Kinezi]]ma u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]].<ref>[http://www.sanfranciscochinatown.com/history/index.html The Official San Francisco Chinatown Website]; pristupljeno: 16. 2. 2012.</ref><ref>[http://www.mtholyoke.edu/offices/comm/csj/101102/chinatown.shtml Depicting Otherness: Images of San Francisco's Chinatown]. College Street Journal, 11. 10. 2002; pristupljeno: 16. 2. 2012.</ref><ref name="Bacon, Daniel pages 52-53">Bacon, Daniel: Walking the Barbary Coast Trail, 2. izdanje, "Quicksilver Press", 1997, str. 52–53.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sanfranciscodays.com/chinatown/ |title=Chinatown/Grant Avenue |access-date=13. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615053119/http://www.sanfranciscodays.com/chinatown/ |archive-date=15. 6. 2011 |url-status=bot: unknown }}, ''San Francisco Days''.</ref> Distrikt [[South of Market]], koji je nekad bio industrijsko jezgro San Franciska, podvrgnut je znatnim razvojnim promjenama nakon izgradnje [[stadion]]a [[AT&T Park]] i pojavljivanja malih kompanija. Ovo područje popunjavaju novi neboderi, stanovi, kao i apartmani. Daljnji razvoj dešava se južno od Mission Baya, bivše [[Željeznica|željezničke]] garaže, koja danas graniči sa drugim kampusom [[Univerzitet Kalifornije (San Francisco)|Univerziteta Kalifornije]]. Zapadno od centra grada, nasuprot [[avenija Van Ness|Aveniji Van Ness]], nalazi se veliko susjedstvo [[Western Addition]], u koje se nakon Drugog svjetskog rata doselio veliki broj [[Afroamerikanci|Afroamerikanaca]]. Western Addition obično se dijeli na nekoliko manjih susjedstava, uključujući [[Hayes Valley]], [[Fillmore (San Francisco)|Fillmore]] i [[Japanska četvrt (San Francisco)|Japanska četvrt]], koja je prije bila najveće naselje [[Japanci|Japanaca]] u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]], ali je izgubila tu titulu nakon što je dosta Japanaca [[Internacija Japanoamerikanaca|nasilno iseljeno]] tokom Drugog svjetskog rata. Western Addition preživio je zemljotres 1906. s većinom viktorijanskih građevina potpuno čitavih, uključujući poznate "[[Obojene dame]]", koje se nalaze u [[Alamo Square (San Francisco)|Alamo Squareu]]. Južno, u blizini geografskog centra grada, nalazi se distrikt [[Haight-Ashbury]], koji je poznat po hipijevskoj kulturi 1960-ih. U njemu su danas neki od najskupljih butika<ref>{{cite news | title=The Haight | work=The San Francisco Chronicle | url=http://www.sfgate.com/neighborhoods/sf/haight/ | access-date=3. 8. 2009}}</ref> i nekoliko kontroverznih maloprodajnih lanaca<ref>{{cite news | first=Katherine | last=Bishop | title=Haight-Ashbury Journal; Love and Hate Linger In Ex-Hippie District | url=http://www.nytimes.com/1988/10/13/us/haight-ashbury-journal-love-and-hate-linger-in-ex-hippie-district.html?sec=&spon= |work=New York Times | date=13. 10. 1988 | access-date=3. 8. 2009}}</ref> iako i dalje zadržava svoj [[boem]]ski karakter. Sjeverno od Western Additiona nalazi se [[Pacific Heights (San Francisco)|Pacific Heights]], bogato susjedstvo s vilama koje su sagradili bogataši nakon zemljotresa 1906. Direktno sjeverno od Pacific Heightsa nalazi se Marina, susjedstvo popularno među mladim profesionalcima, koje je većinom izgrađeno na zemlji "otetoj" od zaliva.<ref>{{cite news | title = The Marina | work = SFGate San Francisco Neighborhood Guide | publisher = San Francisco Chronicle | url = http://www.sfgate.com/neighborhoods/sf/marina/ | access-date =20. 8. 2013 | date=27. 10. 2011}}</ref> [[Datoteka:SF Transamerica full CA.jpg|mini|upright|lijevo|[[Piramida Transamerica]], najviša zgrada u San Francisku]] U jugoistočnom kvadrantu grada nalazi se [[Distrikt Mission]], koji su u 19. stoljeću naselili [[Kalifornijci (etnička grupa)|Kalifornijci]] i useljenici iz [[Njemačka|Njemačke]], [[Irska|Irske]], [[Italija|Italije]] i [[Skandinavija|skandinavskih]] zemalja koji su pripadali radničkoj klasi. Talas [[Srednja Amerika|srednjoameričkog]] stanovništva naselio se u Missionu tokom 1910-ih, a useljenici iz [[Meksiko|Meksika]] postali su najdominantniji tokom 1950-ih.<ref>{{cite web | url=http://www.qualityoflife-themovie.com/website/mission.html | title=Quality of Life (film website) | work=Mission District History | author=Morgan, Benjamin (Director) | year=2007 | access-date=25. 7. 2010}}</ref> Posljednjih godina [[Džentrifikacija]] je promijenila demografiju dijelova Missiona s Lationamerikanaca na 20-godišnje profesionalce. [[Noe Valley]] jugozapadno i [[Bernal Heights]] južno postaju sve popularniji za mlade porodice sa djecom. Istočno od Missiona nalazi se [[Potrero Hill]], prventstveno stambeno susjedstvo koje sadrži jedne od najboljih pogleda na centar San Franciska. Zapadno od Missiona nalazi se područje historijski poznato kao [[Eureka Valley]], sada popularno zvano Castro, koje je jednom bilo područje na Skandinavce i Irce iz radničke klase. Postalo je prva i najpoznatija [[gej-četvrt]] i sad je centar gej-života u gradu.<ref>{{cite news | title=The Castro | work=The San Francisco Chronicle | url=http://www.sfgate.com/neighborhoods/sf/castro/ | access-date=3. 8. 2009}}</ref> [[Distrikt Excelsior]], koji se nalazi blizu južne granice grada, etnički je najraznovrsnije naselje u San Francisku. Naseljeno većinom Afroamerikancima, [[Bayview-Hunters Point]], u krajnjem jugoistočnom uglu grada, jedno je od najsiromašnijih susjedstava i ima visoku stopu [[kriminal]]a iako je bilo fokus nekoliko projekata oživljavanja i urbanističkog renoviranja. Izgradnja tunela [[Tunel Twin Peaks|Twin Peaks]] 1918. godine povezala je jugozapadna susjedstva s centrom grada [[tramvaj]]em, ubrzavajući izgradnju [[West Portal]]a i obližnjeg [[Forest Hill (San Francisco)|Forest Hilla]] i [[St. Francis Wood]]a. Idući dalje ka zapadu, sjeverno od [[Park Golden Gate|parka Golden Gate]] i protežući se sve do Tihog okeana, nalazi se [[Sunset (San Francisco)|Sunset]], veliko susjedstvo u kojem većinu stanovništva čine Azijati iz radničke klase.<ref>{{cite news | last = Chow | first = Andrew | title = Dismal APA Turnout at First Redistricting Meetings | publisher = Asian Week | date = 22. 3. 2002}}</ref> U sjeverozapadnom kvadrantu grada nalazi se [[Richmond (San Francisco)|Richmond]], također većinom naseljen ljudima iz srednje klase, ali ima i nešto Azijata i [[Rusi|ruskih]] i [[Ukrajinci|ukrajinskih]] useljenika. Ova područja zajedno se nazivaju [[Susjedstva u San Francisku|The Avenues]] ({{bs|Avenije}}). Oba distrikta ponekad se mogu podijeliti u dva regiona: Vanjski Richmond i Vanjski Sunset mogu se odnositi na zapadne dijelove oba distrikta dok se Unutrašnji Richmond i Unutrašnji Sunset odnose na istočne dijelove ovih distrikta. === Klima === Popularni [[Citati|citat]], koji se pogrešno pripisuje [[Mark Twain|Marku Twainu]], glasi: "Najhladnija zima koju sam ikad iskusio bila je ljeto u San Francisku".<ref name="marktwain">{{cite news | last = Nolte | first = Carl | title = Fog Heaven: The sun will come out tomorrow. Or maybe not. It's summer in the city, and that means gray skies | work = San Francisco Chronicle | page = A-1 | publisher = Hearst Communications | date = 19. 8. 2005 | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/08/19/MNGOBEA9JI1.DTL&ao=all | access-date = 13. 6. 2008 | archive-date = 9. 11. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111109122256/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2005%2F08%2F19%2FMNGOBEA9JI1.DTL&ao=all | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = And Never the Twain Shall Tweet | work = Urban Legends Reference Pages | publisher = Snopes.com | date = 26. 9. 2007 | url = http://www.snopes.com/quotes/twain.asp | archive-url = https://www.webcitation.org/618iAAceB?url=http://www.snopes.com/quotes/twain.asp | archive-date=22. 8. 2011 |url-status=live | access-date=13. 3. 2015 | url-status = live }}</ref> San Francisco je karakterističan po [[Mediteranska klima|mediteranskoj klimi]]<ref>Poznata i kao suholjetna suptropska ([[Köppenova klasifikacija klime]] – ''Csb'')</ref> sa svježim ljetima, koja vlada duž obale Kalifornije i koja "uopćeno ima vlažne, blage zime i suha ljeta".<ref>[http://ggweather.com/sf/narrative.html Climate of San Francisco: Narrative Description] Golden Gate Weather Services; pristupljeno: 5. 9. 2006.</ref> Budući da je okružen vodom s tri strane, [[Kalifornijska struja]] znatno utječe na vrijeme u San Francisku i promjene temperature, uzrokujući izrazito blagu klimu cijele godine s malo varijacija u temperaturi po godišnjim dobima. [[Datoteka:San francisco in fog with rays.jpg|upright|mini|lijevo|[[Magla]] je česta pojava tokom ljeta u San Francisku.]] Među većim gradovima u SAD-u San Francisco ima najhladnije prosječne dnevne, minimalne i maksimalne temperature za juni, juli i august.<ref>{{cite web | url = http://www.currentresults.com/Weather-Extremes/US/coldest-cities-summer.php | title = Coolest US Cities in Summer | author = Osborn, Liz | publisher = Current Results Nexus | work = Weather Extremes | access-date = 25. 7. 2010 | archive-url = https://www.webcitation.org/5rVdBgvSs?url=http://www.currentresults.com/Weather-Extremes/US/coldest-cities-summer.php | archive-date = 26. 7. 2010 | url-status = dead }}</ref> Tokom ljeta vrući zrak diže se u dolinama u unutrašnjosti [[Kalifornija|Kalifornije]] i stvara područje niskog pritiska, koje privlači vjetrove iz [[Sjevernopacifički anticiklon|Sjevernopacifičkog anticiklona]] kroz Golden Gate, što stvara [[Magla u San Francisku|hladne vjetrove i maglu]], po kojima je grad poznat.<ref>{{Cite journal | last = Gilliam | first = Harold | title = Cutting Through the Fog: Demystifying the Summer Spectacle | journal=Bay Nature | date = 2002 | url = http://baynature.org/articles/jul-sep-2002/cutting-through-the-fog}}</ref> Magla ima vlastiti račun na [[Twitter]]u, @KarlTheFog, koji prati znatan broj ljudi.<ref>{{Cite news|url = http://www.sfweekly.com/sanfrancisco/behind-the-tweets-the-secretive-people-behind-sfs-fog-seagulls-and-bridges/Content?oid=2826334|title = Behind the Tweets: The Secretive People Behind S.F.'s Fog, Seagulls, and Bridges|last = Billings|first = Mike|date = 13. 6. 2013|work = SF Weekly|access-date = 3. 12. 2014|archive-date = 11. 12. 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20141211015847/http://www.sfweekly.com/sanfrancisco/behind-the-tweets-the-secretive-people-behind-sfs-fog-seagulls-and-bridges/Content?oid=2826334|url-status = dead}}</ref> Manje se pojavljuje u istočnim susjedstvima i tokom poznog [[ljeto|ljeta]] i rane [[jesen]]i budući da su to najtoplija razdoblja godine. Zbog oštre topografije i utjecaja mora San Francisco ima mnoštvo [[mikroklima]]. Velika brda u geografskom centru grada odgovorna su za 20-postotnu varijaciju u godišnjim padavinama između različitih dijelova grada. Također štite susjedstva koja su neposredno na istoku u odnosu na njih (kao što je Noe Valley) od maglovitih, ponekad veoma hladnih i vjetrovitih uvjeta koji se mogu doživjeti u Sunsetu; San Francisco je sunčaniji za one koji žive na istočnoj strani grada, s prosjekom od 260 vedrih i samo 105 oblačnih dana godišnje. Temperature dostignu ili pređu 27 [[Stepen Celzija|°C]] samo 21 ili 23 dana godišnje (prosječno) u centru grada i na [[Međunarodni aerodrom San Francisco|Međunarodnom aerodromu u San Francisku]] (poznat po skraćenici SFO).<ref name="NOAA2"/> Sušno razdoblje od maja do oktobra može biti blago i toplo s prosječnom dnevnom temperaturom od 17,1&nbsp;°C u septembru.<ref name="NOAA2"/> [[Kiša|Kišovito]] razdoblje od novembra do aprila malo je hladnije, s najnižom prosječnom temperaturom od 10,7&nbsp;°C u januaru.<ref name="NOAA2"/> U godini budu prosječno 73 kišna dana, a prosječna godišnja količina [[padavina]] iznosi 601&nbsp;mm.<ref name="NOAA2"/> Variranje količine padavina od godine do godine visoko je; u 2013, koja je u Kaliforniji bila izuzetno sušna, u centru San Franciska palo je svega 142 [[Milimetar|mm]], što je najmanje od 1849, otkad se vode podaci.<ref name="NOAA2"/> [[Snijeg]] je rijetka pojava u gradu; pao je samo 10 puta od 1852, posljednji put 1976, kad je palo 130&nbsp;mm na Twin Peaks.<ref>[http://ggweather.com/sf/snow.html Climate of San Francisco: Snowfall] Golden Gate Weather Services; pristupljeno: 3. 12. 2006.</ref><ref>{{cite news | url = http://blog.sfgate.com/thebigevent/2012/11/29/blizzard-of-awesome-the-san-francisco-snowfall-of-1976/ | title = Blizzard of awesome: The San Francisco snowfall of 1976 | author = Peter Hartlaub | publisher = SFGate.com | date = 29. 11. 2012 | access-date = 1. 2. 2013}}</ref> Najviša izmjerena temperatura iznosila je 39&nbsp;°C 17. jula 1988. i 14. juna 2000, a najniža −3&nbsp;°C 11. decembra 1932.<ref>{{cite web | url = http://www.wrcc.dri.edu/cgi-bin/cliGCStT.pl?ca7772 | title = San Fran Mission Dolore, California (047772) Period of Record General Climate Summary – Temperature | work = Western Regional Climate Center | publisher = Desert Research Institute | year = 2010 | access-date = 25. 7. 2010 | archive-url = https://www.webcitation.org/5rVcxMBua?url=http://www.wrcc.dri.edu/cgi-bin/cliMAIN.pl?ca7772 | archive-date=26. 7. 2010 |url-status=live | url-status = live }} ([http://www.wrcc.dri.edu/cgi-bin/cliMAIN.pl?ca7772 Glavna stranica])</ref> [[Nacionalna meteorološka služba (SAD)|Nacionalna meteorološka služba]] pruža grafike<ref>{{cite web|url=http://www.wrh.noaa.gov/climate/yeardisp.php?wfo=mtr&stn=KSFO&submit=Yearly+Charts|title=San Francisco Bay Area / Monterey|publisher=}}</ref> koje prikazuju informacije u donjoj tabeli kako bi se mogao prikazati tipični godišnji iznos padavina i temperatura po mjesecima. Prema [[Ministarstvo poljoprivrede SAD-a|Ministarstvu poljoprivrede SAD-a]], San Francisco spada u zonu 10b u pogledu otpornosti biljaka na mraz.<ref>{{cite web |url = http://planthardiness.ars.usda.gov/PHZMWeb/# |title = USDA Plant Hardiness Zone Map |author = Agricultural Research Center, PRISM Climate Group Oregon State University |website = USDA |publisher = USDA |access-date = 24. 2. 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140227032333/http://planthardiness.ars.usda.gov/PHZMWeb/ |archive-date=27. 2. 2014 |url-status = dead }}</ref> {{Vremenski okvir | naslov = Podaci za područje centra grada<ref>Koordinate stanice su {{coord|37.7706|N|122.4269|W|type:landmark_region:US-CA}}. Padavine, visoke temperature, niske temperature, snijeg i visina snijega prikazuju podatke od 1. oktobra 1849, 1. juna 1874, 1. januara 1875, 1. januara 1876. i 1. januara 1922, ovim redoslijedom.</ref> Prosječne temperature 1981–2010.<ref name="NOAA2"/> <!-- * Prosječna temperatura * --> | pt_jan = 10,7 | pt_feb = 12,2 | pt_mar = 12,8 | pt_apr = 13,4 | pt_maj = 14,2 | pt_jun = 15,3 | pt_jul = 15,7 | pt_aug = 16,4 | pt_sep = 17,1 | pt_okt = 16,4 | pt_nov = 13,7 | pt_dec = 10,9 <!-- * Najviša prosječna temperatura * --> | vt_jan = 13,8 | vt_feb = 15,7 | vt_mar = 16,6 | vt_apr = 17,3 | vt_maj = 17,9 | vt_jun = 19,1 | vt_jul = 19,2 | vt_aug = 20,1 | vt_sep = 21,2 | vt_okt = 20,7 | vt_nov = 17,3 | vt_dec = 13,9 <!-- * Najniža prosječna temperatura * --> | nt_jan = 7,6 | nt_feb = 8,6 | nt_mar = 9,2 | nt_apr = 9,6 | nt_maj = 10,6 | nt_jun = 11,6 | nt_jul = 12,3 | nt_aug = 12,8 | nt_sep = 12,8 | nt_okt = 12,1 | nt_nov = 10,1 | nt_dec = 7,8 <!-- * Padavine * --> | p_jan = 114,3 | p_feb = 113,1 | p_mar = 82,8 | p_apr = 37,1 | p_maj = 17,8 | p_jun = 4,1 | p_jul = 0 | p_aug = 1,5 | p_sep = 5,3 | p_okt = 28,4 | p_nov = 80,3 | p_dec = 115,8 <!-- * Broj kišnih dana * --> | kd_jan = 11,7 | kd_feb = 11,1 | kd_mar = 11,0 | kd_apr = 6,5 | kd_maj = 3,8 | kd_jun = 1,5 | kd_jul = 0,3 | kd_aug = 1,0 | kd_sep = 1,7 | kd_okt = 3,9 | kd_nov = 8,9 | kd_dec = 11,6 <!-- Ostalo --> | izvor = NOAA (sun 1961–1974)<ref name="NOAA2">{{cite web | url = http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=mtr | title = NowData - NOAA Online Weather Data | publisher = Nacionalna uprava za okeane i atmosferu | access-date = 15. 12. 2011}}</ref><ref name="NOAA txt downtown">{{cite web |url=ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00023272.normals.txt |publisher=Nacionalna uprava za okeane i atmosferu |title=Station Name: CA SAN FRANCISCO DWTN |url-status=dead |access-date=18. 3. 2014 |archive-date=24. 5. 2017 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170524225938/ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00023272.normals.txt }}</ref><ref>{{cite web | title = San Francisco/Mission Dolores, CA Climate Normals 1961-1990 | url = ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-IV/US/GROUP1/00047772.TXT | publisher = Nacionalna uprava za okeane i atmosferu | access-date = 23. 4. 2013}}</ref>}} {{Vremenski okvir | naslov = Podaci za SFO aerodrom, prosječne temperature 1981–2010. <!-- * Prosječna temperatura * --> | pt_jan = 10,2 | pt_feb = 11,6 | pt_mar = 12,7 | pt_apr = 13,8 | pt_maj = 15,3 | pt_jun = 16,8 | pt_jul = 17,6 | pt_aug = 18,1 | pt_sep = 18,2 | pt_okt = 16,6 | pt_nov = 13,2 | pt_dec = 10,3 <!-- * Najviša prosječna temperatura * --> | vt_jan = 13,5 | vt_feb = 15,3 | vt_mar = 16,7 | vt_apr = 18,2 | vt_maj = 19,8 | vt_jun = 21,4 | vt_jul = 22,2 | vt_aug = 22,6 | vt_sep = 32,1 | vt_okt = 21,3 | vt_nov = 17,2 | vt_dec = 13,7 <!-- * Najniža prosječna temperatura * --> | nt_jan = 6,8 | nt_feb = 7,9 | nt_mar = 8,7 | nt_apr = 9,5 | nt_maj = 10,9 | nt_jun = 12,1 | nt_jul = 13,0 | nt_aug = 13,5 | nt_sep = 13,2 | nt_okt = 11,8 | nt_nov = 9,3 | nt_dec = 7 <!-- * Padavine * --> | p_jan = 106,4 | p_feb = 103,1 | p_mar = 75,2 | p_apr = 32,8 | p_maj = 11,9 | p_jun = 2,8 | p_jul = 0 | p_aug = 1 | p_sep = 4,3 | p_okt = 24,1 | p_nov = 60,5 | p_dec = 102,4 <!-- * Broj kišnih dana * --> | kd_jan = 11,4 | kd_feb = 11 | kd_mar = 10,7 | kd_apr = 6 | kd_maj = 3,3 | kd_jun = 1,1 | kd_jul = 0,2 | kd_aug = 0,4 | kd_sep = 1,4 | kd_okt = 3,2 | kd_nov = 8 | kd_dec = 11,1 <!-- * Prosječna vlažnost zraka * --> | vz_jan = 78,3 | vz_feb = 75,8 | vz_mar = 73,2 | vz_apr = 70,9 | vz_maj = 71,2 | vz_jun = 71,4 | vz_jul = 73,2 | vz_aug = 74,5 | vz_sep = 71,9 | vz_okt = 71,9 | vz_nov = 74,8 | vz_dec = 77,5 <!-- Ostalo --> | izvor = NOAA (relative humidity 1961–1990)<ref name = NOAA2 >{{cite web | url = http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=mtr | title = NowData - NOAA Online Weather Data | publisher = Nacionalna uprava za okeane i atmosferu | access-date = 15. 12. 2011}}</ref><ref name="NOAA txt SFO">{{cite web |url=ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00023272.normals.txt |publisher=Nacionalna uprava za okeane i atmosferu |title=Station Name: CA SAN FRANCISCO INTL AP |url-status=dead |access-date=9. 5. 2014 |archive-date=24. 5. 2017 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170524225938/ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00023272.normals.txt }}</ref><ref name = "NOAA RH2">{{cite web| url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72494.TXT | title = SAN FRANCISCO/INTERNATIONAL A,CA Climate Normals 1961–1990 | publisher = Nacionalna uprava za okeane i atmosferu | access-date = 24. 3. 2014}}</ref>}} == Demografija == {{USCensusPop|align=right |1848= 1000 |1849= 25000 |1852= 34776 |1860= 56802 |1870= 149473 |1880= 233959 |1890= 298997 |1900= 342782 |1910= 416912 |1920= 506676 |1930= 634394 |1940= 634536 |1950= 775357 |1960= 740316 |1970= 715674 |1980= 678974 |1990= 723959 |2000= 776733 |2010= 805235 |2014= 852469 |footnote=Izvori:<ref name="2013CensusEst"/><ref name="1849pop"/><ref name="SFCensus2010">{{cite book | last = Gibson | first = Campbell | title = Population of the 100 Largest Cities and Other Urban Places in the United States: 1790 to 1990 | publisher=U.S. Census Bureau |date=jun 1998|url=http://books.google.com/?id=fHSjSgAACAAJ}}</ref><ref name="1852pop">Službeni rezultati popisa iz 1850. uništeni su u požaru. Ova cifra iz 1852. uzeta je iz državnog popisa ([http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab08.txt]).</ref> {{Također pogledajte|:Datoteka:SFPopulation.svg|l1=Grafikon broja stan.}} }} Prema [[Popis stanovništva u SAD-u 2010.|popisu stanovništva iz 2010]],<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/2010census/popmap/ipmtext.php?fl=06:0667000|title=2010 Census Interactive Population Search: CA - San Francisco city|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=12. 7. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109041346/http://www.census.gov/2010census/popmap/ipmtext.php?fl=06:0667000|archive-date=9. 1. 2015|url-status=dead}}</ref> San Francisco je imao 805.235 stanovnika. Bio je drugi veći grad u SAD-u po [[Gustoća stanovništva|gustoći naseljenosti]] sa 6632 st/[[Km²|km<sup>2</sup>]] (među gradovima sa više od 200.000 stanovnika).<ref name="SF_Population_Density" /> San Francisco je fokusna tačka Zalivske oblasti San Franciska i formira dio metropolitanskog statističkog područja San Francisco–[[Oakland (Kalifornija)|Oakland]]–[[Fremont (Kalifornija)|Fremont]], koje obuhvata 4,5 miliona ljudi. Također se navodi u većem kombiniranom statističkom području od 12 okruga, odnosno [[San Jose (Kalifornija)|San Jose]]-San Francisco-[[Oakland (Kalifornija)|Oakland]], koje obuhvata 8,4 miliona ljudi i peto je područje po veličini u SAD-u prema podacima iz 2013.<ref>{{cite web | url = http://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2013/index.html | title = Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas – Population Estimate 2013 | access-date = 13. 4. 2014 | publisher = U.S. Census Bureau | archive-url = https://web.archive.org/web/20140627114840/http://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2013/index.html | archive-date=27. 6. 2014 | url-status = dead }}</ref> Najnovija procjena iz jula 2013. povećava broj stanovnika na 837.442.<ref name="2013CensusEst"/> === Rase i etnicitet === Prema popisu iz 2010, ethnička struktura San Franciska bila je sljedeća: 390.387 [[Evropeidna rasa|bijelaca]] (48,1%), 267.915 Azijata (33,3%), 48.870 [[Afroamerikanci|Afroamerikanaca]] (6,1%), 4.024 [[Indijanci|domorodaca]] (0,5%), 3.359 Pacifičkih ostrvljana (0,4%), 53.021 drugih rasa (6,6%) i 37.659 ljudi sa dvije ili više rase (4,7%). Bilo je 121.744 [[Latinska Amerika|Latinoamerikanaca]] bilo koje rase (15,1%). Bijelci koji nisu Latinoamerikanci sačinjavaju manje od pola stanovništva, odnosno 41,9%, dok je taj broj 1940. iznosio 92,5%.<ref name=census/> Glavne grupe Latinoamerikanaca sačinjavali su [[Meksiko|Meksikanci]] (7,4%), [[El Salvador|Salvadorci]] (2,0%), [[Nikaragva]]nci (0,9%), [[Gvatemala|Gvatemalci]] (0,8%) i [[Portoriko|Portorikanci]] (0,5%). Latinoameričkog stanovništva najviše ima u distriktima Mission, Tenderloin i Excelsior.<ref name="interactivemap"/> [[Afroamerikanci|Afroameričko]] stanovništvo je u opadanju u novije vrijeme<ref name=census/> s 13,4% 1970. na 6,1%.<ref name="SF QuickFacts">{{cite web | title = QuickFacts: San Francisco County, California | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06/06075.html | publisher = United States Census Bureau | access-date = 11. 7. 2011 | archive-date = 13. 7. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110713075807/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06/06075.html | url-status = dead }}</ref> Trenutni postotak Afroamerikanaca u San Francisku sličan je postotku u Kaliforniji<ref name="SF QuickFacts"/>; suprotno tome, postotak latinoameričkog stanovništva u gradu duplo je manji od postotka istog stanovništva u Kaliforniji. Većina Afroamerikanaca živi u susjedstvima [[Bayview-Hunters Point]] i [[Visitacion Valley]] na jugoistoku grada i distriktu Fillmore na sjeveroistoku.<ref name="interactivemap">{{cite news | title = Interactive: Mapping the census | work=The Washington Post | page = | publisher= | url = http://www.washingtonpost.com/wp-srv/special/nation/census/2010/ | access-date =9. 2. 2012}}</ref> Stanovnici [[Sinoamerikanci|kineskog]] etniciteta su 2010. bili najveća etnička manjina u San Francisku sa 21,4% stanovnika; ostale zabilježene azijatske grupe bili su [[Filipinci]] (4,5%), [[Vijetnamci]] (1,6%), Japanci (1,3%), [[Indoamerikanci]] (1,2%), [[Korejci]] (1,2%), [[Tajlanđani]] (0,3%), [[Burmanci]] (0,2%), [[Kambodžanci]] (0,2%) dok su [[Indonezija|Indonežani]], [[Laošani]] i [[Mongoli]] sačinjavali manje od 0,1% stanovništva.<ref name="Census 2010-GCT-PH1">{{cite web | title = QT-P3 – Race and Hispanic or Latino Origin: 2010 | url = http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF1_QTP3 | work = Sažetak Popisa stanovništva u SAD-u 2010, Dosje 1 | publisher = United States Census Bureau | access-date =11. 7. 2011}}</ref> Najviše kineskog stanovništva nalazi se u Kineskoj četvrti, Sunsetu i Richmondu, dok se najviše Filipinaca nalazi u [[Crocker-Amazon]]u (koji se nastavlja na [[Daly City]], koji ima jednu od najvećih koncentracija Filipinaca u Sjevernoj Americi), kao i u South of Marketu (SoMa). Filipinska zajednica u gradu doživjela je preporod nakon pada stanovništva 1970-ih i 1980-ih. Zalivska oblast San Franciska dom je za više od 382.950 [[Amerofilipinci|Amerofilipinaca]] te je jedna od najvećih zajednica Filipinaca izvan matične zemlje.<ref name="Census 2010-GCT-PH1"/><ref>{{cite web| url = http://www.faleo.org/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=62| title = Training and Education /PET| access-date = 28. 4. 2012| publisher = Filipino-American Law Enforcement Officers Association| archive-url = https://web.archive.org/web/20130116021343/http://www.faleo.org/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=62| archive-date=16. 1. 2013| url-status = dead}}</ref> U Tenderloinu živi veliki broj vijetnamskog stanovništva i sadrži velik broj različitih vrsta poslova i restorana, te je taj distrikt poznat pod imenom Little Saigon ({{bs|Mali Sajgon}}). Veliku prisutnost u [[Western Addition]]u imaju Korejci i Japanci budući da se tu nalazi Japantown. Pacifički ostrvljani sačinjavaju 0,4% (0,8% uključujući osobe sa djelomičnim porijeklom) stanovništva. Preko polovine ove grupe stanovništva [[Amerosamoanci|samoanskog]] je porijekla, a veći broj ovog stanovništva boravi u Bayview-Hunters Pointu i Visitacion Valleyu; Pacifički ostrvljani sačinjavaju preko 3% stanovništva u obje zajednice.<ref name="Census 2010-GCT-PH1"/> Kalifornijski domoroci čine relativno mali postotak gradskog stanovništa: samo je 37,7% stanovnika rođeno u Kaliforniji dok je 25,2% stanovnika rođeno u nekoj drugoj saveznoj državi. Više od trećine stanovnika grada (35,6%) rođeno je izvan SAD-a.<ref name="SF QuickFacts"/> {| |- |align="left" | {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto;text-align: left;font-size: 90%;" ! Demografski profil<ref>{{cite web |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06/0667000.html |title=San Francisco (city), California |work=State & County QuickFacts |publisher=U.S. Census Bureau |access-date=28. 2. 2015 |archive-date=29. 8. 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AH8Xx1u8?url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06/0667000.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.census.gov http://www.bayareacensus.ca.gov|title=Demographic Profile Bay Area Census|archive-url=https://www.webcitation.org/5EmW0kkcZ?url=http://www.census.gov/|archive-date=30. 3. 2006|url-status=live|access-date=16. 10. 2019|url-status=dead}}</ref><ref name="census1">{{cite web|title= California – Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990|publisher=U.S. Census Bureau|url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html}}</ref> ! 2010. ! 2000. ! 1990. ! 1970. ! 1940. |- |align="left" | Bijelci || 48,5% || 49,7% || 53,6% || 71,4% || 95,0% |- |align="left" | Azijski Amerikanci || 33,3% || 30,8% || 29,1% || 13,3% || 4,2% |- |align="left" | Afroamerikanci || 6,1% || 7,8% || 10,9% || 13,4% || 0,8% |- |align="left" | Domoroci SAD-a ili Aljaske || 0,5% || 0,4% || 0,5% || 0,4% || – |- |align="left" | Domoroci Havaja i ostali Pacifički ostrvljani || 0,4% || 0,5% || 0,5% || – || – |- |align="left" | Druga rasa || 6,6% || 6,5% || 5,9% || 1.5% ||- |- |align="left" | Dvije ili više rasa || 4,7% || 4,0% ||- ||- ||- |- |align="left" | Latinoamerikanci (bilo koje rase) || 15,1% || 14,1% || 13,9% || 11,6%<ref name="fifteen">Iz uzorka od 15%</ref> || 2,5% |- |align="left" | Latinoamerikanci koji nisu bijele rase || 41,9% || 43,6% || 46,6% || 60,4%<ref name="fifteen">Iz uzorka od 15%</ref> || 92,5% |}Izvor: Američki popis stanovništva |} === Obrazovanje, domaćinstva i prihodi === Od svih većih gradova u [[SAD]]-u San Francisco je drugi po najvećem broju stanovnika s visokom stručnom spremom, odmah poslije [[Seattle]]a. Preko 44% odraslih osoba ima završen postdiplomski studij ili viši nivo obrazovanja.<ref name="Bizjournals">{{cite news | url = http://www.bizjournals.com/specials/pages/12.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20060701071804/http://www.bizjournals.com/specials/pages/12.html | archive-date=1. 7. 2006 | title = The brainpower of America's largest cities | access-date = 5. 8. 2010 | year = 2006 | publisher = Bizjournals.com (data interpreted from U.S. Census) | url-status = live }}</ref> Kompanija ''[[USA Today]]'' izvijestila je da je [[Rob Pitingolo]], istraživač koji je mjerio broj diplomaca po kvadratnom kilometru, ustvrdio da San Francisco ima više od 344.000 diplomaca na 121&nbsp;km² gradskog područja.<ref name="USA Today">{{cite news | last = Winter | first = Michael | url = http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2010/06/new-measure-ranks-san-francisco-the-smartest-us-city/1 | title = New measure ranks San Francisco the 'smartest' U.S. city | publisher = USA Today | access-date =5. 8. 2010 | date = 9. 6. 2010}}</ref> Podaci iz popisa saopćili su da 780.971 osoba (97% stanovništva) živi u domaćinstvima, 18.902 (2,3%) živi u neinstitucionaliziranim grupnim četvrtima i da je 5362 (0,7%) bilo institucionalizirano. Bilo je 345.811 domaćinstava, od kojih je 63.577 (18,4%) imalo [[Dijete|djecu]] mlađu od 18 godina, 109.437 (31,6%) bili su parovi suprotnog spola koji žive zajedno, 28.677 (6,3%) bile su [[Žena|žene]] na čelu domaćinstva bez prisutnog supružnika, 12.748 (3,7%) bili su [[Muškarac|muškarci]] na čelu domaćinstva bez prisutnog supružnika. Bilo je 21.677 (6,3%) nevjenčanih parova suprotnog spola i 10.384 (3,0%) [[brak|vjenčanih]] parova ili u partnerstvu [[istospolni brakovi|istog spola]]. 133.366 domaćinstava (38,6%) bila su domaćinstva od samo jedne osobe i 34.234 (9,9%) domaćinstava sadržavalo je osobu preko 65 godina koja živi sama. Prosječna veličina domaćinstva bila je 2,26. Bilo je 151.029 [[porodica]] (43,7% od svih domaćinstava) dok je prosječna veličina porodice bila 3,11. Bilo je 376.942 stambenih jedinica s prosjećnom [[Gustoća stanovništva|gustoćom]] od 627,6/km<sup>2</sup>, od čega je 123.646 (35,8%) bilo zauzeto od strane vlasnika i 222.165 (64,2%) od strane iznajmljivača. Upražnjenih mjesta bilo je 2,3%, dok je postotak upražnjenih mjesta bio 5,4% za iznajmljene objekte. 327.985 osoba (40,7% stanovništva) živjelo je u stambenim jedinicama koje su bile njihove dok je 452.986 osoba (56,3% stanovništva) živjelo u iznajmljenim stambenim jedinicama. San Francisco je imao najveći postotak od 15,4% [[Homoseksualnost|gej]] i [[Lezbijka|lezbijskih]] pojedinaca od bilo kojeg drugog od 50 većih gradova u [[SAD]]-u prema društvenoj anketi iz 2005.<ref>{{cite web | url = http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/SameSexCouplesandGLBpopACS.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20070702202709/http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/SameSexCouplesandGLBpopACS.pdf | archive-date=2. 7. 2007 | title = Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey | last = Gates | first = Gary | access-date = 10. 7. 2008 | date = oktobar 2006 | format = PDF | publisher = The Williams Institute, UCLA School of Law | url-status = live }}</ref> San Francisco također ima najveći postotak istospolnih domaćinstava od bilo kojeg američkog okruga, a Zalivska oblast San Franciska ima najveću koncentraciju istospolnih domaćinstava od bilo kojeg drugog [[Metropolitansko područje|metropolitanskog područja]].<ref name="gaystats">{{cite web | title = Gay and Lesbian Families in the United States: Same-Sex Unmarried Partner Households | format = PDF | url = http://www.hrc.org/documents/gayandlesbianfamilies.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20080413201016/http://www.hrc.org/documents/gayandlesbianfamilies.pdf | archive-date=13. 4. 2008 | access-date = 26. 8. 2006 | publisher = Human Rights Campaign | url-status = live }}</ref> {| class="wikitable" style="float: right; clear: both;" |- ! colspan="6" | Prihodi 2011. |- ! scope="row" style="text-align: left;" | Prihod po stanovniku<ref name="US-CB-B19301">U.S. Census Bureau. American Community Survey, 2011 American Community Survey 5-Year Estimates, Table B19301. [http://factfinder2.census.gov American FactFinder]; pristupljeno: 21. 10. 2013.</ref> | colspan="2" |46.777 $ |- ! scope="row" style="text-align: left;" | Prosječan domaćinski prihod<ref name="US-CB-B19013">U.S. Census Bureau. American Community Survey, 2011 American Community Survey 5-Year Estimates, Table B19013. [http://factfinder2.census.gov American FactFinder]; pristupljeno: 21. 10. 2013.</ref> | colspan="2" |72.947 $ |- ! scope="row" style="text-align: left;" | Prosječan porodični prihod<ref name="US-CB-B19113">U.S. Census Bureau. American Community Survey, 2011 American Community Survey 5-Year Estimates, Table B19113. [http://factfinder2.census.gov American FactFinder]; pristupljeno: 21. 10. 2013.</ref> | colspan="2" |87.329 $ |} San Francisco je na trećem mjestu po prosječnom prihodu domaćinstava,<ref name="Census ACS 2003">{{cite web | url = http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R07T160.htm | title = Median Household Income (In 2003 Inflation-adjusted Dollars) (Place Level) | access-date = 23. 6. 2009 | date = 22. 8. 2007 | publisher = U.S. Census Bureau | archive-url = https://web.archive.org/web/20080323090208/http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R07T160.htm | archive-date=23. 3. 2008 | url-status = dead }}</ref> koji je 2007. iznosio 65.519 $.<ref name="SF QuickFacts"/> Prosječan porodični prihod iznosio je 81.136 $<ref name="SF QuickFacts"/> i San Francisco je na 8. mjestu od svih većih gradova u svijetu po broju milijardera koji žive unutar grada.<ref name="Billionaires in San Francisco">{{cite news | last=Obusan | first=Claire | url = http://www.forbes.com/2009/03/10/worlds-richest-cities-billionaires-2009-billionaires-cities.html | title = Top Ten Billionaire cities | access-date =22. 6. 2009 | date = 12. 3. 2006 | publisher = Forbes Magazine}}</ref> Prateći državni trend, emigracija porodica srednje klase doprinosi nejednakosti prihoda<ref name="MiddleClass"/> i ostavila je grad s manjim brojem djece od bilo kojeg drugog većeg američkog grada s postotkom od 14,5%.<ref name="ChildPopulation">{{cite web | url = http://www.colemanadvocates.org/includes/downloads/amiliesstruggletostaypg111.pdf?PHPSESSID=c0e29242c58e4e22f6008bcf41a7302f | archive-url = https://web.archive.org/web/20100415094818/http://www.colemanadvocates.org/includes/downloads/amiliesstruggletostaypg111.pdf?PHPSESSID=c0e29242c58e4e22f6008bcf41a7302f | archive-date=15. 4. 2010 | title = Families Struggle To Stay: Why Families are Leaving San Francisco and What Can Be Done | access-date = 16. 6. 2008 | date = 1. 3. 2006 | format = PDF | publisher = Coleman Advocates for Children & Youth | url-status = dead }}</ref> Stopa siromaštva je 11,8%, a postotak siromašnih porodica je 7,4%. Obje cifre su ispod državnog prosjeka.<ref>{{cite web | url = http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=05000US06075&_geoContext=01000US%7C04000US06%7C05000US06075&_street=&_county=san+francisco&_cityTown=san+francisco&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=050&_submenuId=factsheet_1&ds_name=null&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry= | archive-url = https://web.archive.org/web/20110103041948/http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=05000US06075&_geoContext=01000US%7C04000US06%7C05000US06075&_street=&_county=san+francisco&_cityTown=san+francisco&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=050&_submenuId=factsheet_1&ds_name=null&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry= | archive-date = 3. 1. 2011| title = Economic Characteristics | access-date = 9. 1. 2015 | year = 2007 | work=2005–2009 American Community Survey 5-Year Estimates – Data Profile Highlights | publisher=U.S. Census Bureau}}</ref> Stopa nezaposlenosti je 5,3% prema podacima iz januara 2014.<ref>{{cite web |url=http://www.bls.gov/web/metro/laummtrk.htm |title=Unemployment Rates for Metropolitan Areas}}</ref> === Beskućništvo === Beskućništvo je hronični i kontroverzni problem u San Francisku već od 1970-ih, kad je mnoštvo psihičkih bolesnih pacijenata pušteno zbog promjena zdravstvene zaštite i medicinskih usluga tokom 1960-ih.<ref>{{cite web | url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/asylums/special/excerpt.html | publisher=PBS | title=Deinstitutionalization: A Psychiatric 'Titanic' | access-date=9. 8. 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140720013649/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/asylums/special/excerpt.html | archive-date=20. 7. 2014 | url-status=dead }}</ref> Broj beskućnika se procjenjuje da je 13.500 od kojih 6.500 živi na ulicama.<ref>{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2010/09/26/BA8E1FJCR6.DTL | title=Homeless problem lingers as S.F. spends millions | date=27. 9. 2010 | access-date=5. 12. 2011 | work=The San Francisco Chronicle | first1=Phillip | last1=Matier | first2=Andrew | last2=Ross | archive-date=26. 1. 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110126180726/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2010/09/26/BA8E1FJCR6.DTL | url-status=dead }}</ref> Smatra se da grad ima najviše beskućnog stanovništva od ukupnog broja stanovnika od bilo kojeg drugog većeg grada u [[SAD]]-u.<ref>{{cite web | title = San Francisco Program Combats Homelessness with Innovation | publisher = PBS | date = 5. 4. 2005 | url = http://www.pbs.org/newshour/bb/business/jan-june05/homeless_4-8.html | access-date = 6. 9. 2007 | archive-date = 10. 1. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120110054843/http://www.pbs.org/newshour/bb/business/jan-june05/homeless_4-8.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | last = Pratt | first = Timothy | title = Critics say regional plan won't solve the problem | publisher=Las Vegas Sun | date = 12. 8. 2006 | url = http://www.lasvegassun.com/news/2005/aug/12/critics-say-regional-plan-wont-solve-the-problem/| access-date =30. 8. 2006}}</ref> Incidenti prijavljenih nasilnih i imovinskih šteta 2009 (736 i 4.262 incidenata po 100.000 stanovnika)<ref name="SFCrimeStats">{{cite web | url = http://www2.fbi.gov/ucr/cius2009/data/table_06.html#s | title = Uniform Crime Reports: Table 6 Crime in the United States by Metropolitan Statistical Area, 2009 | access-date =23. 1. 2011 | work=2009 Crime in the United States | publisher=Federal Bureau of Investigation}}</ref> su malo manji od drugih gradova slične veličine u [[SAD]]-u.<ref>{{cite web | url = http://www2.fbi.gov/ucr/cius2009/data/table_16.html | title = Uniform Crime Reports: Table 16 Crime in the United States by Metropolitan Statistical Area, 2009 | access-date =23. 1. 2011 | work=2009 Crime in the United States | publisher=Federal Bureau of Investigation}}</ref> === Jezici i starost === Prema podacima iz 2010, 54,58% (411.728) stanovnika preko 5 godina starosti govori [[Engleski jezik|engleskim jezikom]] kao glavnim jezikom dok 18,60% (140.302) govori [[Kineski jezik|kineski]], 11,68% (88.147) [[Španski jezik|španski]], 3,42% (25.767) [[Tagaloški jezik|tagaloški]], 1,86% (14.017) [[Ruski jezik|ruski]], 1,45% (10.939) [[Vijetnamski jezik|vijetnamski]], 1,05% (7.895) [[Francuski jezik|francuski]], 0,90% (6.777) [[Japanski jezik|japanski]], 0,88% (6.624) [[Korejski jezik|korejski]], 0,56% (4.215) [[Njemački jezik|njemački]], 0,53% (3.995) [[Italijanski jezik|italijanski]] dok je jezicima pacifičkih otočana govorilo 0,47% (3.535) stanovništva preko pet godina starosti. Peko 45,42% (342.693) stanovništva, preko pet godina starosti, je govorilo maternji jezik koji nije bilo engleski.<ref>{{cite web|url=http://www.mla.org/cgi-shl/docstudio/docs.pl?map_data_results|title=San Francisco County, California|publisher=Modern Language Association|access-date=6. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20060619224705/http://www.mla.org/cgi-shl/docstudio/docs.pl?map_data_results|archive-date=19. 6. 2006|url-status=dead}}</ref> Starosni raspon grada je sljedeći: 107.524 osoba (13,4%) ispod 18 godina starosti, 77.664 osoba (9,6%) od 18 do 24 godine starosti, 301.802 osoba (37,5%) od 25 do 44 godine starosti, 208.403 osoba (25,9%) od 45 do 64 godina starosti i 109.842 osoba (13,6%) koji su imali ili bili preko 65 godina starosti. Prosječna starost je bila 38,5 godina. Za svakih 100 [[žena]] je bilo 102,9 [[muškarac]]a, dok je za svakih 100 žena preko 18 godina bilo 102,8 muškaraca. == Ekonomija == San Francisco ima raznovrsnu [[Ekonomija|ekonomiju]] sa poslovima u raznim industrijama poput stručnih usluga, finansijalnih usluga, [[Turizam|turizma]] i visoke [[Tehnologija|tehnologije]], čiji se poslovi znatno povećavaju.<ref name="caedd-2012">{{cite web |url=http://www.calmis.ca.gov/htmlfile/msa/sf.htm |title=Industry Employment Data for San Francisco County |date=2012 |publisher=California Employment Development Department}}</ref> Otprilike 25% radnika je [[2012]]. godine bilo zaposleno u nekom poslu stručnih usluga; 16% u [[Vlada|vladinim]] službama; 15% u [[Ugostiteljstvo|ugostiteljstvu]]; 11% u [[Obrazovanje|obrazovanju]] i [[Zdravstvo|zdravstvu]] i 9% u finansijskom sektoru.<ref name="caedd-2012"/> [[BDP]] peto-okružnog metropolitanskog područja San Franciska je [[2013]]. godine iznosio [[$]]388,3 milijarde.<ref>{{cite news |url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/gdp_metro/2014/pdf/gdp_metro0914.pdf |title=Economic Growth Widespread Across Metropolitan Areas In 2013 |date=16. 9. 2014 |work=U.S. Bureau of Labor Statistics |access-date=23. 10. 2014 |archive-date=12. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012212505/http://bea.gov/newsreleases/regional/gdp_metro/2014/pdf/gdp_metro0914.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Datoteka:SF California Street USA.jpg|mini|lijevo|upright|[[California Street (San Francisco)|Kalifornijska ulica]] u [[Financial District|finansijskom distriktu]].]] [[Kalifornijska zlatna groznica]] je pretvorila San Francisco u bankovni i finansijalni centar zapadne obale u ranom 20. vijeku.<ref name="California2011">{{cite book|author=Federal Writers' Project of the Works Progress Administration of Northern California|title=San Francisco in the 1930s: The WPA Guide to the City by the Bay|url=http://books.google.com/books?id=gejyWi3CI74C&pg=PA114|year=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-26880-7|page=114}}</ref> [[Montgomery Street]] i [[Financial District]] su postali poznati kao "[[Wall Street]] zapada" i sadržavaju federalnu rezervnu banku San Franciska, sjedište kompanije [[Wells Fargo]] i bile su sjedište dioničke berze pacifičke obale.<ref name="California2011"/> [[Bank of America|Banka Amerike]], pioner u pružanju bankovnih usluga dostupnim srednjoj klasi, je osnovana u San Francisku [[1960te|1960ih]], te je izgradila moderan neboder i izabrala 555 California Street kao svoje sjedište. Mnoge veće finansijske institucije, multinacionalne banke i firme preduzetničkog kapitala se nalaze ili imaju regijsko sjedište u gradu. Sa preko 30 međunarodnih finansijskih institucija<ref name="CityData.com">{{cite web | title = San Francisco: Economy | work=City-Data.com | publisher=Advameg Inc | url = http://www.city-data.com/us-cities/The-West/San-Francisco-Economy.html | access-date =15. 6. 2008 }}</ref> šest kompanija iz ''[[Bogatih 500]]''<ref>{{cite news | title = Fortune 500 | publisher = Fortune magazine, Time Inc | date = 2013 | url = http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2013/full_list/index.html?iid=F500_sp_full | access-date = 6. 4. 2014 | archive-date = 27. 3. 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140327164549/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2013/full_list/index.html?iid=F500_sp_full | url-status = dead }}</ref> i velike infrastrukture stručnih usluga—uključujući [[pravo]], odnose sa javnošću, [[Arhitektura|arhitekturu]] i dizajn—San Francisco je dizajniran kao "alpha" svjetski grad<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012.html|title=The World According to GaWC 2012|work=Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network|publisher=Loughborough University|access-date=25. 1. 2014}}</ref> i na 10. je mjestu među najvećim međunarodnim finansijskim centrima.<ref>{{cite web|url=http://www.longfinance.net/images/GFCI15_15March2014.pdf|title=The Global Financial Centres Index 15|date=mart 2014|publisher=Long Finance|access-date=5. 4. 2014|archive-date=14. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114015209/http://www.longfinance.net/images/GFCI15_15March2014.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Datoteka:Alcatraz Island 1, SF, CA, jjron 25.03.2012.jpg|mini|desno|Otok [[Alcatraz]] dobija više od 1,5&nbsp;miliona godišnjih posjetitelja.<ref>{{cite news | last = Gonzales | first = Richard | title = New Parts of Alcatraz Revealed to Public | work=People and Places | publisher=National Public Radio | date = 22. 5. 2006 | url = http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9977965 | access-date =15. 6. 2008}}</ref>]] [[Turizam]] je jedna od najvećih gradskih industrija u privatnom sektoru,<ref name="tourism-largest-private-sector">{{cite news | last = Flinn | first = Ryan | title = S.F. tourism picks up, but spending stays flat | work = San Francisco Chronicle | page = D-1 | date = 3. 9. 2010 | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2010/09/02/BU8S1F7CUG.DTL | access-date = 4. 2. 2012 | archive-date = 24. 5. 2017 | archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20170524232958/http://www.sfgate.com/business/article/S-F-tourism-picks-up-but-spending-stays-flat-3253943.php | url-status = dead }}</ref> čineći ovu industriju odgovornu za više od jedan od sedam poslova u gradu.<ref name="Waters2009">{{cite news |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a0OqYCnyJ8eY |title=Biotech Jobs Germinate as San Francisco Diversifies Economy |first=Rob |last=Waters |date=15. 5. 2009 |work=Bloomberg}}</ref> Pojavljivanje grada u [[Muzika|muzici]], [[filmovi]]ma i popularnoj kulturi je učinilo grad i njegove znamenitosti poznatim širom svijeta.<ref>{{cite web | title = Overseas Visitation Estimates for U.S. States, Cities, and Census Regions: 2013 | work = International Visitation in the United States | publisher = US Office of Travel and Tourism Industries, US Department of Commerce | date = 2013 | url = http://travel.trade.gov/outreachpages/download_data_table/2013_States_and_Cities.pdf | format = PDF | access-date = 21. 2. 2015 | archive-date = 21. 4. 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150421081905/http://travel.trade.gov/outreachpages/download_data_table/2013_States_and_Cities.pdf | url-status = dead }}</ref> San Francisco je 5. po najvećem broju stranih turista od bilo kojeg drugog grada u [[SAD]]-u i 50. je od 100 najposjećenijih gradova međunarodno prema podacima organizacije [[Euromonitor International]].<ref>{{cite news | title = Top 100 City Destinations Ranking | work=euromonitor.com | publisher=Euromonitor | url = http://blog.euromonitor.com/2015/01/top-100-city-destinations-ranking.html | date=27. 1. 2015 | access-date =21. 2. 2015 }}</ref> Više od 16,9 miliona turista je posjetilo San Francisco [[2013]]. godine, doprinjevši $9,4 milijardi ekonomiji.<ref>{{cite news | title = San Francisco tourism spending set new record at $9.4 billion last year | work=San Francisco Business Times | date = 27. 3. 2014 | url = http://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2014/03/27/san-francisco-tourism.html | access-date = 5. 4. 2014 }}</ref> Sa znatno razvijenom infrastrukturom hotela i objektom za konvencije Moscone, San Francisco je popularna destinacija za godišnje konvencije i konference.<ref>{{cite news |url=http://www.sanfrancisco.travel/research/ |title=San Francisco Visitor Industry Statistics |date=2013 |publisher=San Francisco Travel Association |access-date=5. 4. 2014}}</ref> Ekonomija San Franciska se uraznovrstila od finansijke i turističke u nova polja, odnosno industrije, uključujući visoko [[Tehnologija|tehnološku]], [[Biotehnologija|biotehnološku]] i medicinsko istraživanje od [[1990te|1990ih]].<ref name="Waters2009"/> Tehnološki poslovi su bili zaslužni za 1% ekonomije 1990. godine, rastući na 4% 2010. godine i procjenjenih 8% za kraj 2013. godine.<ref>{{cite news | title = Forecasting San Francisco's Economic Fortunes | first = Jennifer |last = Warburg | date = 27. 2. 2014 | work = SPUR | url = http://www.spur.org/blog/2014-02-27/forecasting-san-francisco-s-economic-fortunes | access-date = 6. 4. 2014 }}</ref> San Francisco je postao epicentar novim kompanija tokom "dot-com" balona [[1990te|1990ih]] i naknadno društvenih mreža poznih 2000ih.<ref>{{cite news |last = Selna |first = Robert |title = New jobs, houses spur S.F. population in 2007 |work = San Francisco Chronicle |page = B-1 |publisher = Hearst Communications |date = 15. 5. 2008 |url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/05/15/BA2110LPHB.DTL |access-date = 14. 6. 2008 |archive-date = 20. 6. 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120620075204/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F05%2F15%2FBA2110LPHB.DTL |url-status = dead }}</ref> San Francisco je od 2010. godine privukao sve veći broj investitora preduzetničkog kapitala u poređenju sa [[Silicijska dolina|silicijskom dolinom]], dostigavši $4,58 milijarde 2013. godine.<ref>{{cite news |url=http://blogs.wsj.com/venturecapital/2014/02/27/as-bay-area-investment-shifts-north-institutional-venture-partners-opens-san-francisco-office/ |title=As Bay Area Investment Shifts North, Institutional Venture Partners Opens San Francisco Office |date=27. 2. 2014 |first=Russ |last=Garland |work=The Wall Street Journal |access-date=11. 4. 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://martinprosperity.org/2014/03/26/startup-city-the-urban-shift-in-venture-capital-and-high-technology/ |title=Startup City: The Urban Shift in Venture Capital and High Technology |date=31. 3. 2014 |access-date=6. 4. 2014 |publisher=Martin Prosperity Institute, Rotman School of Management, University of Toronto |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405044024/http://martinprosperity.org/2014/03/26/startup-city-the-urban-shift-in-venture-capital-and-high-technology/ |archive-date=5. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/opinion/article/San-Francisco-s-urban-tech-boom-3850039.php |title=San Francisco's urban tech boom |first=Richard |last=Florida |publisher=San Francisco Chronicle |date=8. 9. 2012 |access-date=6. 4. 2014}}</ref> Grad je [[2004]]. godine odobrio porezne izuzetke za biotehnološke kompanije<ref>{{cite news |url=http://www.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/2010/05/03/daily38.html |title=S.F. extends biotech payroll tax exemption |date=4. 5. 2010 |first=Eric |last=Young |work=San Francisco Business Times |access-date=6. 4. 2014}}</ref> kako bi povećali rast [[Mission Bay]] susjedstva, koje sadrži drugi objekat i bolnicu Univerziteta Kalifornije, San Franciska (još poznatog pod imenom UCSF). Mission Bay sadrži Kalifornijski institut za regenerativnu medicinu, Kalifornijski institut za kvantitativnu bionauku i Gladstone institut<ref>{{cite press release |url=http://sfced.org/case-for-business/sectors/life-sciences-biotech/sector-data/ |title=Life Sciences & Biotech |publisher=San Francisco Center for Economic Development |access-date=6. 4. 2014}}</ref> kao i preko 40 naučnih kompanija privatnog sektora.<ref>{{cite web |url=http://www.sfmayor.org/index.aspx?page=899&recordid=91 |title=Mayor Lee Announces New Biotech Incubator in Mission Bay |date=10. 9. 2013 |access-date=6. 4. 2014}}</ref> [[Datoteka:San Francisco from Pier 7 September 2013 panorama edit.jpg|mini|lijevo|300px|Brodovi usidreni u pristaništu broj 3. [[Neboder]]i [[Financial District|finansijskog distrikta]] se mogu vidjeti u pozadini.]] Najveći poslodavac grada je gradska vlada, zapošljavajući 5,3% (preko 25.000 ljudi) gradskog stanovništva, nakon kojeg je na drugim mjestu UCSF sa preko 22.000 zaspolenih. Treće mjesto sa 1,8% (8.500+ ljudi) pripada Kaliforijskom pacifičkom medicinskom centru, koji je najveći poslodavac privatnog sektora.<ref name="cafr2014">[http://www.sfcontroller.org/modules/showdocument.aspx?documentid=4941 City and County of San Francisco, California Comprehensive Annual Financial Report, for the Year ended June 30, 2013]. Pristupljeno 6. 4. 2014.</ref> Mali biznisi sa manje od 10 zaposlenika i samo-zaposlene firme čine 85% zaposlenih<ref> {{cite news | last = Tan | first = Aldrich M. | title = San Francisco is gateway city for immigrants and Silicon Valley Technology | work=Fogcityjournal.com | date = 12. 4. 2006 | url = http://www.fogcityjournal.com/news_in_brief/sf_tech_gateway_060412.shtml | access-date =15. 6. 2008 }}</ref> i broj građana u kompanijama preko 1.000 zaposlenih je pao za pola od [[1977]]. godine.<ref name="SFEconomicStrategy"/> Rast nacionalnih supermarketa je otežan političkim i građanskim konsenzusom. Kako bi kupili male privatne biznise i održali jedistvenost prodavnica grada, komisija malih biznisa podržava javnu kampanju za zadržavanje većeg dijela maloprodajnog novca u lokalnoj ekonomiji<ref>{{cite news |title=Main Street Fights Chain Street |author=Said, Carolyn |date=29. 11. 2005 |url=http://www.sfgate.com/business/article/SMALL-BUSINESS-Main-Street-fights-Chain-Street-2592370.php |access-date =27. 8. 2006 |work=San Francisco Chronicle }}</ref> i nadzorni odbor je koristio planski kôd da ograniče susjedstva gdje se supermarketi mogu osnovati,<ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/SAN-FRANCISCO-Supervisors-OK-limits-on-2776613.php |author=Hetter, Katia |date=21. 3. 2004 |title=Supervisors OK limits on chain-store expansion |access-date=19. 1. 2007 |work=San Francisco Chronicle }}</ref> što su podržali glasači San Franciska.<ref>{{cite web |url=http://smartvoter.org/2006/11/07/ca/sf/meas/G/ |title=Proposition G: Limitations on Formula Retail Stores, City of San Francisco |access-date=19. 1. 2007 |publisher=smartvoter.org }}</ref> Kao i mnogi drugi gradovi u [[SAD]]-u, San Francisco je jednom imao znatno aktivan proizvođački sektor sa više od 60.000 radnika [[1969]]. godine, ali se skoro sva proizvodnja premjestila na jeftinije lokacije 1980ih.<ref name="Frojo2014"> {{cite news |url=http://www.bizjournals.com/sanfrancisco/print-edition/2014/02/14/made-in-san-francisco-manufacturing.html?page=all |title=Made in San Francisco: Manufacturing a comeback |first=Renée |last=Frojo |date=14. 2. 2014 |access-date=6. 4. 2014}}</ref> Prema podacima iz 2014. godine, San Francisco je zabilježio mali preporod proizvođačkim poslova sa 4.000 radnika u 500 kompanija, što je dvostruko više nego 2011. godine. Najveći poslodavac proizvođačkog sektora je [[Anchor Brewing Company]], a najveći po prihodima je [[Timbuk2]].<ref name="Frojo2014"/> Početkom [[1900te|1900ih]] porastao je interest [[hotel]]ske industrije: "[[1959]]. godine, grad je imao manje od 3.300 prvoklasnih hotela; taj broj je porastao na 9.000 1970. godine i 1999. godine je opet porastao na 30.000."<ref>{{cite book|title=City for sale: The transformation of San Francisco|url=https://archive.org/details/cityforsaletrans0000hart|first=Chester |last=Hartman|publisher=University of California Press|year=2002}}</ref> Stvaranje konvencijskih centara poput [[Yerba Buena]], je pomogao konvencijsko-turističkoj ekonomiji San Franciska, postavljajući osnovu za velike uspjehe restoranskih i hotelskih industrija. == Kultura i savremeni život == [[Datoteka:Fillmore-sidewalk-1.jpg|mini|desno|Butici širom ulice Fillmore u susjedstvu [[Pacific Heights (San Francisco)|Pacific Heights]].]] Iako su [[Financial District|finansijalni distrikt]], [[Union Square|Union trg]] i [[Fisherman's Wharf]] poznati širom svijeta, San Francisco je također poznat po nekolicini kulturno bogatih ulica koji sadržavaju susjedstva mješovite upotrebe okruženih sa centralnim komercijalnim hodnicima po kojima stanovnici kao i posjetitelji mogu hodati. [[Walkscore.com]] je, baš zbog ovoga, rangirao San Francisco na drugo mjesto kao "najbolji grad za hodanje" u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref>{{cite web | url = http://www.walkscore.com/cities-and-neighborhoods/ | title = Most Walkable Cities in the U.S. | access-date = 28. 3. 2014 | publisher = Walkscore.com }}</ref> Mnoga susjedstva sadrže mješavinu raznih poslova, restorana i prostora koji su potrebni stanovnicima i posjetiteljima. Poneka susjedstva sadrže butike, kafiće i noćni život poput Union ulice u [[Cow Hollow (San Francisco)|Cow Hollowu]], 24. ulice u [[Noe Valley (San Francisco)|Noe Valley]], Valencia ulice u [[Mission District|Missionu]], i Irving ulice u unutrašnjem Sunsetu. Ovaj pristup je znatno uticao na ponovno razvijanje poslova i usluga u susjedstvima distrikta [[South of Market]].<ref name="FogDev">{{cite news |last = Wach |first = Bonnie |title = Fog City rises from the funk |work = USA Today |publisher = Gannett Company, Inc. |date = 3. 10. 2003 |url = http://usatoday30.usatoday.com/travel/destinations/cityguides/sanfrancisco/overview.htm |access-date = 14. 3. 2015 |archive-date = 11. 3. 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150311220116/http://usatoday30.usatoday.com/travel/destinations/cityguides/sanfrancisco/overview.htm |url-status = dead }}</ref> [[Datoteka:South of Market, San Francisco.jpg|mini|lijevo|[[Neboder]]i okružuju vrtove [[Yerba Buena]], u susjedstvu [[South of Market]].]] Počevši od [[1990te|1990ih]], potražnja za vještim radnicima u grani informatičke tehnologije za lokalne poslove u začetku u [[Silicijska dolina|silicijskoj dolini]] je privukla mnoge radnike širom svijeta i uticala je na veći životni standard San Franciska.<ref>{{cite news |last = Schwarzer |first = Michelle |title = San Francisco by the Numbers: Planning After the 2000 Census |work = SPUR Newsletter |publisher = San Francisco Planning and Urban Research Association |date = jul 2001 |url = http://www.spur.org/documents/010701_article_03.shtm |archive-url = https://web.archive.org/web/20050211032911/http://spur.org/documents/010701_article_03.shtm |archive-date=11. 2. 2005 |access-date = 25. 7. 2010 |url-status = dead }}</ref> Mnoga susjedstva koja su se sastojala od srednje i niže klase su se počeli dizati na veće nivoe tokom renesanse San Franciska, uključujući susjedstva [[South Beach]] i [[Mission Bay]]. Vrijednost imovine i prihodi stanovnika su se popeli na jedne od najviših u [[SAD]]-u,<ref>{{cite web | last = Sadovi | first = Maura Webber | title = San Francisco's Home Prices Remain Among the Highest in U.S. | work = The Wall Street Journal | date = 12. 4. 2006 | url = http://www.realestatejournal.com/columnists/livingthere/20060412-livingthere.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070301092505/http://www.realestatejournal.com/columnists/livingthere/20060412-livingthere.html | archive-date = 1. 3. 2007 | access-date = 14. 6. 2008 | url-status = dead }}</ref><ref name="MedianIncome">{{cite web | title = Median Family Income (In 2003 Inflation-adjusted Dollars) | work = American Community Survey | publisher = US Census Bureau | date = 22. 8. 2007 | url = http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R14T160.htm | access-date = 14. 6. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420102803/http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R14T160.htm | archive-date=20. 4. 2008 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last = Hawn |first = Carleen |title = It may not feel like it, but your shot at the good life is getting better. Here's why |work = San Francisco magazine |publisher = Modern Luxury |date = mart 2007 |url = http://www.sanfran.com/archives/view_story/1068/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20070224105246/http://www.sanfran.com/archives/view_story/1068/ |archive-date=24. 2. 2007 |access-date = 14. 6. 2008 |url-status = dead }}</ref> pravivši veliku scenu za [[Zabava|zabavu]], [[restoran]]e i [[Maloprodaja|maloprodaju]]. Prema istraživanju iz [[2008]]. godine svih većih gradova, San Francisco je bio na drugom mjestu po kvalitetu života od bilo kojeg drugog grada u državi.<ref>"{{cite web | title = Quality of Living global city rankings – Mercer survey | work=Mercer Consulting |date=jun 2008 | url = http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1307990 | access-date =23. 2. 2011 }}</ref> Međutim, zbog nevjerovatnog rasta troškova života, mnoge porodice srednjih i nižih klasa su se preselili u vanjska pregrađa zalivskog područja ili u centralnu dolinu [[Kalifornija|Kalifornije]].<ref name="MiddleClass">{{cite news | last = Hendricks | first = Tyche | title = Rich City Poor City: Middle-class neighborhoods are disappearing from the nation's cities, leaving only high- and low-income districts, new study says. | work = San Francisco Chronicle | page = A-1 | publisher = Hearst Communications | date = 22. 6. 2006 | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2006/06/22/MNG6HJIDMM1.DTL | access-date = 14. 6. 2008 | archive-date = 28. 6. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080628032251/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2006%2F06%2F22%2FMNG6HJIDMM1.DTL | url-status = dead }}</ref> Međunarodni ugled koji San Francisco i dalje ima je postajao od svog osnivanja pa sve do danas sa velikim brojem imigranata iz [[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južne Amerike]]. 39% stanovnika nije rođeno u [[SAD]]-u,<ref name="SFEconomicStrategy">{{cite web | last = Egan | first = Ted | title = An Overview of San Francisco's Recent Economic Performance – Executive Summary | publisher = ICF Consulting | date = 3. 4. 2006 | url = http://www.sfgov.org/site/uploadedfiles/moed/economic_strat/ExecutiveSummary_EconomicPerformanceReview.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20070710072642/http://www.sfgov.org/site/uploadedfiles/moed/economic_strat/ExecutiveSummary_EconomicPerformanceReview.pdf | archive-date=10. 7. 2007 | format = PDF | access-date = 14. 6. 2008 | url-status = dead }}</ref> te je značan broj susjedstva pretrpan sa poslovima i građanskim ustanovama koje su namijenjene novim građanima. Na primjer, od dolaska mnogih etničkih [[Kinezi|kineza]], počevši od [[1970te|1970ih]], historijski je pretvorilo Kinesku četvrt i paradu kineske nove godine u najveći događaj svoje vrste izvan [[Kina|Kine]].<ref>{{cite news | last = Lam | first = Eric | title = San Francisco Chinese New Year Parade Embroiled in Controversy | publisher = The Epoch Times | date = 22. 12. 2005 | url = http://www.theepochtimes.com/news/5-12-22/36073.html | access-date = 14. 6. 2008 | archive-date = 11. 5. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090511113557/http://www.theepochtimes.com/news/5-12-22/36073.html | url-status = dead }}</ref> [[Datoteka:Castro Rainbow Flag.jpg|mini|upright| [[Zastava duginih boja]], simbol [[LGBT]] ponosa, nastala je u San Francisku; bajraci poput ovog ukrašavaju ulicu [[Castro Street|Castro]].]] Sa dolaskom "beat" spisatelja i umjetnika tokom 1950ih i društvenih promjena radi kojih je napravljen [[Haight-Ashbury]] distrikt i [[Ljeto ljubavi]] tokom [[1960te|1960ih]], San Francisco je postao centar [[Liberalizam|liberalnog]] aktivizma i [[Protivkultura|protivkulture]] tog vremena. [[Demokratska stranka (SAD)|Demokratska stranka]], i manjim dijelom stranka zelenih dominiraju gradsku politiku od kraja [[1970te|1970ih]], nakon što je zadnji [[Republikanska stranka (SAD)|Republikanski kandidat]] izgubio u izborima za [[gradonačelnik]]a 1975. godine. Od [[1988]]. godine, San Francisco nije nikad glasao preko 20% za Republikanskog predsjedničkog ili senatskog kandidata.<ref>{{cite web | last = Leip | first = Dave | title = Dave Leip's Atlas of U.S. Presidential Elections | publisher=Dave Leip | date = 4. 6. 2008 | url = http://www.uselectionatlas.org/ | access-date =14. 6. 2008 }}</ref> [[2007]]. godine, grad je proširio svoje zdravstvene usluge kao dio programa "Zdrav San Francisco"<ref>[http://www.californiahealthline.org/articles/2011/4/19/reform-law-could-curb-healthy-san-franciscos-enrollment-by-up-to-60.aspx Reform Law Could Curb Healthy San Francisco's Enrollment by Up to 60% – California Healthline]. Californiahealthline.org. Pristupljeno 16. 2. 2012.</ref> što bi subvenciralo neke zdravstvene usluge građanima.<ref>[http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1207599,00.html "San Francisco's Latest Innovation: Universal Health Care"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215232714/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1207599,00.html |date=15. 2. 2008 }}, by Laura A. Locke, ''Time'', June 23, 2006</ref><ref>[http://www.healthysanfrancisco.org/visitors/Participant_Costs.aspx "Participant Costs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327140533/http://www.healthysanfrancisco.org/visitors/Participant_Costs.aspx |date=27. 3. 2010 }}, healthysanfrancisco.org. Pristupljeno 10. 4. 2010.</ref><ref>[http://www.insurancejournal.com/news/west/2006/07/20/70664.htm "Universal Health Care Plan Approved in San Francisco"], ''Insurance Journal'', 20. 7. 2006.</ref> San Francisco ima dugu historiju podržavanja [[LGBT]] prava. Dom je prvoj organizaciji za lezbjiska prava u SAD-u pod nazivom [[Daughters of Bilitis]]; prvoj javno [[Homoseksualnost|gay]] osobi da se kandiduje za javne funkcije u [[SAD]]-u, [[José Sarria]]u; prvom javnog [[Homoseksualnost|gay]] čovjeku da bude izabran za javnu funkciju u [[SAD]]-u, Harvey Milku; prvoj javno lezbijskog sutkinji Mary C. Morgan i prvom [[Transrodnost|transrodnom]] policijskom komesaru, Theresi Sparks. Veliki broj gay građana je zadržao političku i kulturnu zajednicu kroz nekoliko decenija i samim time je stvorio moćnu prisutnost u gradskom životu San Franciska. Grad održava paradu [[San Francisco Pride]], jednu od najvećih i najstarijih pride parada. San Francisco Pride se održava od [[1972]]. godine. Događaji su u određenoj temi, koja se bira svake godine. Preko 100.000 osoba je prisustvovalo 44oj SF Pride paradi, mada su očekivali 1,5 milion ljudi kao prošle godine.<ref>{{cite web|title=Annual gay pride parades around the country take on new meaning as millions turn out to celebrate the Supreme Court rulings on same-sex marriage.|url=http://www.usatoday.com/story/news/nation/2013/06/30/san-francisco-gay-pride-parade-gay-marriage/2473379/|website=USAtoday.com}}</ref> 43. Pride parada je održana kada su [[istospolni brak]]ovi u [[Kalifornija|Kaliforniji]] postali legalni, što su bile važne novosti za [[LGBT]] zajednicu i mnogi su izašli kako bi to proslavili. [[Chelsea Manning]] je imenovana za počasnog maršala, pošto je transrodna osoba u vojsci. Bilo je pritužbi oko njenog imenovanja kao maršala, jer je u zatvoru zbog kršenja akta o špijunaži te je njen orden kao maršal opozvan.<ref>{{cite web|title=Over 100,000 People Attend 44th Annual Pride Parade in San Francisco|url=http://www.nbcbayarea.com/news/local/15-Million-People-Attending-44th-Annual-Pride-Parade-265123311.html|website=NBCbayarea.com}}</ref> San Francisco također ima znatno aktivnu ekološku zajednicu. Počevši sa osnivanjem Sierra kluba [[1892]]. godine do osnivanja organizacije Prijatelja urbanih šuma [[1981]]. godine, San Francisco ima historiju globalnih razgovora o okolišu.<ref>{{cite web|title=About the Sierra Club|url=http://sierraclub.org/john_muir_exhibit/about/sierra.aspx|access-date=26. 3. 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Friends of the Urban Forest – About us|url=http://www.fuf.net/about-us/|access-date=26. 3. 2013}}</ref> Reciklažni program San Franciska iz [[1980]]. godine je jedan od najstarijih reciklažnih programa bilo kojeg grada.<ref>{{cite web|title=Recology Residential Service Program|url=http://www.sunsetscavenger.com/residentialFAQ.htm|access-date=26. 3. 2013}}</ref> Grad ima inicijativu GoSolarSF koja promovira korištenje solarne energije. Komisija komunalija San Franciska pruža program prodaje električne energije iz obnovljivih izvora.<ref>{{cite web|title=SFPUC GoSolarSF|url=http://sfwater.org/index.aspx?page=133|access-date=26. 3. 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=About Clean Power SF|url=http://sfwater.org/index.aspx?page=577|access-date=21. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220034605/http://sfwater.org/index.aspx?page=577|archive-date=20. 2. 2015|url-status=dead}}</ref> SF Greasecycle je program reciklaže korištenog ulja kako bi se pretvorilo u [[biodizel]].<ref>{{cite web|title=SFPUC Greasecycle|url=http://www.sfwater.org/index.aspx?page=465|access-date=26. 3. 2013}}</ref> Novozavršeni Sunset rezervoarski solarni projekt je instalirao 25.000 solarnih ploča na 45.000 [[Km²|km<sup>2</sup>]] krova rezervora. Elektrana od 5 megawatti je utrostručila solarni kapacitet od 2 megawatta od svog otvaranja u decembru [[2010]]. godine.<ref>{{cite press release | title=Mayor Newsom Praises SFPUC For Approving New Five Megawatt Solar Project at Sunset Reservoir | url=http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/archives/PressRoom_NewsReleases_2008_94667/index.html | publisher=Office of the Mayor, San Francisco | date=12. 12. 2008 | access-date=29. 9. 2009}}</ref><ref>{{cite news |url=http://abclocal.go.com/kgo/story?section=resources/lifestyle_community/green&id=7830862 |title=SF gets new way to generate renewable energy |author=Leigh Glaser |date=7. 12. 2010 |publisher=KGO ABC7 News |access-date=13. 3. 2015 |archive-date=10. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140410123537/http://abclocal.go.com/kgo/story?section=resources/lifestyle_community/green&id=7830862 |url-status=dead }}</ref> === Zabava i scenska umjetnost === [[Datoteka:SFWMOHLobbySouth.jpg|mini|lijevo|Operna kuća ratnog memorijala u San Francisku. Jedna je od poslijednjih zgrada u ''[[Beaux Arts]]'' stilu u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].]] Centar ratnog memorijala i scenske umjetnosti San Franciska sadrži neke od najtrajnih kompanija scenske umjetnosti u [[SAD]]-u. Operna kuća ratnog memorijala sadrži operu San Franciska, koja je druga po veličini [[Opera (muzika)|operna kompanija]] u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]],<ref>Veća je jedino operna kuća u gradu New York City</ref> kao i balet San Franciska dok se simfonija San Franciska izvodi u Davies simfonijskoj hali. Teatar Herbst sadrži eklektičan miks muzičkih izvođenja kao i gradsku umjetnost i lekcije javnog [[Radio|radija]]. [[The Fillmore]] je muzička zgrada u [[Western Addition]]u. Druga je inkarnacija historijske zgrade koja je dobila slavu tokom [[1960te|1960ih]] pod izvođenjem [[Bill Graham]]a, tako što je bila dom poznatim muzičarima [[Grateful Dead]], [[Janis Joplin]], [[Led Zeppelin]] i [[Jefferson Airplane]], napravivši zvuk San Franciska. ''[[Beach Blanket Babylon]]'' je avenija koja vrši izvođenja publici North Beacha od [[1974]]. godine. Komičar i glumac [[Robin Williams]] je pomogao San Francisku da postane poznat kao dobar grad za komedijske klubove. Dostigao je slavu [[1970te|1970ih]] tako što je izvodio svoje komične rutine u klubovima [[Holy City Zoo]], Punchline kao i drugima.<ref name="sfexaminer.com">{{cite web|url=http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/san-francisco-had-close-ties-to-career-of-robin-williams/Content?oid=2871628|title=San Francisco had close ties to career of Robin Williams|work=The San Francisco Examiner|access-date=13. 3. 2015|archive-date=18. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018142857/http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/san-francisco-had-close-ties-to-career-of-robin-williams/Content?oid=2871628|url-status=dead}}</ref> Također je snimio sedam filmova u San Francisku.<ref name="sfexaminer.com"/> A.C.T. teatar je uticajan u [[zalivska oblast San Franciska|zalivskoj oblasti]] od [[1967]]. godine. Redovno producira razne događaje i redovno vrši produkcije Broadway predstava. [[Datoteka:San Francisco Museum of Modern Art in 2011.jpg|mini|Struktura muzeja moderne umjetnosti napravljena od crvenih cigla i kružno. Pogled iz vrtova [[Yerba Buena]]. Iza muzeja se vidi zgrada u ''[[Art Deco]]'' stilu gradnje.]] === Muzeji === [[Muzej moderne umjetnosti San Franciska]] (još poznat pod nazivom SFMOMA) sadrži moderna i djela iz 20. vijeka. Muzej je premješten u trenutnu zgradu u susjedstvu [[South of Market]] [[1995]]. godine i sada privlači više od 600.000 posjetitelja godišnje.<ref>{{cite web |title = Corporate Sponsorship – Why Sponsor |publisher = San Francisco Museum of Modern Art |url = http://www.sfmoma.org/membership/corp_sponsors_why_sponsor.html |access-date = 14. 6. 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071229011210/http://www.sfmoma.org/membership/corp_sponsors_why_sponsor.html |archive-date=29. 12. 2007 |url-status = dead }}</ref> Palata legije časti uglavnom sadrži evropske antikvitete i umjetnička djela te se zgrada nalazi u Lincoln parku i njen eksterior je modeliran po [[Palais de la Légion d'Honneur|istoimenoj zgradi u Parizu]]. Njime upravljaju Muzeji fine umjetnosti San Franciska, koji također upravljaju de Young muzejom u Golden Gate parku. Kolekcija de Younga sadrži [[Sjedinjene Američke Države|američke]] dekorativne objekte i antropološka nalazišta iz [[Afrika|Afrike]], [[Okeanija|Okeanije]] i [[Amerika|Amerikâ]]. Prije pravljenja trenutne građevine, koja se završila sa izgradnjom [[2005]]. godine, de Young je također sadržavao muzej azijske umjetnosti koji je sadržavao [[Azija|azijske]] historijske artefakte stare preko 6.000 godina te je [[2003]]. godine premješten u nekadašnju javnu biblioteku pored civilnog centra. Nasuprot muzičkom konkursu se nalazi Kalifornijska akademija nauka. To je prirodni historijski muzej koji sadrži Morrison planetarij i Steinhart akvarij. Trenutna struktura građevine sa providnim plafornom je otvorena 2008. godine. Exploratorium je interaktivni naučni muzej koga je osnovao [[Frank Oppenheimer]] 1969. godine i nalazi se na 15. pristaništu Embarcadera. Dva muzejska broda su usidrena blizu Fisherman's Wharfa, [[SS Jeremiah O'Brien|SS ''Jeremiah O'Brien'']] i podmornica [[USS Pampanito (SS-383)|''USS ''Pampanito'''']]. Na [[Nob Hill (San Francisco)|Nob Hillu]] se nalazi žičarni muzej sa prikazom napojnog sistema koji pogoni žičare i skladišta automobila. == Sport i rekreacija == [[Datoteka:AT&T Park July 24, 2016.jpg|mini|[[AT&T park]]. Otvoren [[2000]]. godine.]] [[Bejzbol]]ski tim [[San Francisco Giants]] su napustili saveznu državu [[New York (savezna država)|New York]] i preselili se u [[Kalifornija|Kaliforniju]] prije 1958. sezone. Tim sadrži poznate zvijezde poput [[Willie Mays]]a, [[Willie McCovey]]a i [[Barry Bonds]]a, te je igrao 52 godine prije nego što je osvojio [[World Series]] titulu [[2010]]. godine kao i dvije dodatne titule [[2012]]. i [[2014]]. godine. Giantsi igraju u [[AT&T]] parku koji je otvoren [[2000]]. godine i bio je projekt ponovnog razvijanja susjedstva [[South Beach]] i [[Mission Bay]].<ref>{{cite web |title = Federal Brownfields Tax Incentive: SBC Park |work = Brownfields |publisher = US Environmental Protection Agency |date = maj 2005 |url = http://www.epa.gov/swerosps/bf/pdf/sfcasestudy070505.pdf |format = PDF |archive-url = https://web.archive.org/web/20060921012953/http://www.epa.gov/swerosps/bf/pdf/sfcasestudy070505.pdf |archive-date=21. 9. 2006 |access-date = 15. 6. 2008 |url-status = live }}</ref> San Francisco je [[2012]]. godine postavljen na prvo mjesto kao najbolji grad u Americi za bejzbol. Proučavano je koja su [[Metropolitansko područje|metropolitanska područja]] udomljavala najviše [[Major League Baseball|Major League]] timova od [[1920]]. godine.<ref>{{cite web|last=Sperling|first=Bert|title=Best Baseball Cities|url=http://www.bertsperling.com/2012/10/25/best-baseball-cities/|access-date=29. 10. 2012}}</ref> [[Datoteka:Candlestick Park aerial.jpg|mini|Park Candlestick je bio domaćin timovima [[San Francisco Giants|Giants]] od 1960-99 i [[San Francisco 49ers|49ers]] od 1971–2013. godine.]] [[San Francisco 49ers]], tim [[NFL]] lige su bili jedni od najstarijih i najredovnijih franšiza sporta grada. Tim je počeo sa igrom 1946. godine kao član AAFCa ([[Američki fudbal|američke fudbalske]] konferencije) te je prešao u [[NFL]] 1950. godine i preselio se u Candlestick park [[1971]]. godine. Tim je počeo igrati svoje domaće mečeve na Levi stadionu u [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clari]] 2014. godine, te se i dalje nazivaju "[[San Francisco 49ers]]" iako su znatno bliži gradu [[San Jose (Kalifornija)|San Jose]].<ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/11/09/BAGNJM99FK1.DTL |title=SAN FRANCISCO / 49ers say they are moving to Santa Clara |publisher=Sfgate.com |date=9. 11. 2006 |access-date=28. 3. 2012 |first1=Phillip |last1=Matier |first2=Andrew |last2=Ross |archive-date=21. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321163850/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/11/09/BAGNJM99FK1.DTL |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pressdemocrat.com/csp/mediapool/sites/PressDemocrat/News/story.csp?cid=2493373&sid=555&fid=181 |title=San Francisco mayor: 49ers move to Santa Clara all but assured |publisher=PressDemocrat.com |date=6. 12. 2011 |access-date=28. 3. 2012}}</ref> 49ers su osvojili pet Super Bowl titula 1980ih i 1990ih kada su treneri ekipe bili Bill Walsh i [[George Seifert]] i imali su sljedeće poznate igrače: [[Joe Montana]], [[Steve Young]], [[Ronnie Lott]], i [[Jerry Rice]]. [[Datoteka:USF WMG.JPG|mini|Muški košarkaški tim [[Univerzitet San Franciska|univerziteta San Franciska]] igra u sali ratnog memorijala.]] Na univerzitetskom nivou, Dons, tim Univerziteta San Franciska, se natiču u prvoj ligi [[NCAA]] te ih je [[Bill Russel]] vodio kroz košarkaška prventstva [[1955]]. i [[1956]]. godine. [[San Francisco Gators]] i [[San Francisco Urban Knights|Urban Knights]] se natiču u drugoj ligi. AT&T park se koristio kao domaćinski stadion za godišnje igre [[Američki nogomet|američkog nogometa]] od [[2002]]. godine. 2011. godine, San Franciso je bio domaćin kalifornijskom fudbalskom timu [[Golden Bears]] koji su igrali na Candlestick parku i [[AT&T]] parku dok se njihov stadion renovirao. Pješačka trka [[Bay to Breakers]], koja se održava svake godine od [[1912]]. godine, je najpoznatija po svojim šarenim kostimima i veselom duhu natjecanja.<ref>{{cite web |title = About Us – History |work = ING Bay to Breakers |publisher = ING Group |date = 11. 3. 2008 |url = http://baytobreakers.com/index.php?page=race-history |access-date = 25. 7. 2010 |archive-url = https://www.webcitation.org/5rVUrVxLf?url=http://baytobreakers.com/index.php?page=race-history |archive-date = 26. 7. 2010 |url-status = dead }}</ref> Maraton San Franciska privlači više od 21.000 učesnika.<ref>{{cite news | last = Bulwa | first = Demian | title = S.F. Marathon: 26.2&nbsp;miles of feel-good pain | work = Saopćenje za medije | publisher = SFGate | date = 27. 7. 2009 | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/07/26/BA0218VCGF.DTL | access-date = 7. 9. 2010 | archive-date = 28. 7. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090728173147/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/07/26/BA0218VCGF.DTL | url-status = dead }}</ref> [[Triatlon]] ''Espace from Alcatraz'' je od [[1860]]. godine privukao više od 2.000 profesionalnih i amaterskih sportaša.<ref>{{cite web | title = Fact Sheet | work = Saopćenje za medije | publisher = Accenture Escape from Alcatraz Triathlon | date = 23. 5. 2008 | url = http://www.escapefromalcatraztriathlon.com/Assets/ESCAPE+From+Alcatraz/Fact+Sheet.pdf | access-date = 19. 1. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090125053129/http://www.escapefromalcatraztriathlon.com/Assets/ESCAPE+From+Alcatraz/Fact+Sheet.pdf | archive-date=25. 1. 2009 | url-status = dead }}</ref> Olympic Club je jedan od najstarijih sportskih klubova u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Osnovan je [[1860]]. godine. Sadrži privatni teren za golf koji graniči sa [[Daly City (Kalifornija)|Daly Cityjem]] te je teren pet puta bio domaćin [[US Open|U.S. Opena]]. Javni Harding Park teren za [[golf]] se povremeno koristi za [[PGA Tour]]. San Francisco je 2013. godine bio domaćin trke jahti.<ref>{{cite news | last = Cote | first = John | title = San Francisco selected to host America's Cup | work=San Francisco Chronicle | publisher=Hearst Communications | year = 2010 | url = http://www.sfgate.com/sports/article/San-Francisco-chosen-to-host-America-s-Cup-2479352.php | access-date =11. 9. 2013 |url-status=live}}</ref> Sa idealnom klimom za događaje na otvorenom, San Francisco ima nevjerovatan broj resursa i mogućnosti za amatersko učestvovanje u sportu i rekreaciji. Postoji više od 320&nbsp;km staza za bicikle širom grada<ref>{{cite web | title = Bicycle Network Facilities | work = Commuting and Resources | publisher = SF Municipal Transportation Authority | date = 12. 5. 2008 | url = http://www.sfmta.com/cms/bcomm/3180.html | access-date = 15. 6. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120307012603/http://www.sfmta.com/cms/bcomm/3180.html | archive-date=7. 3. 2012 | url-status = dead }}</ref> te su susjedstva [[Embarcadero]] i [[Marina Green]] omiljena mjesta za [[skejtbording]]. Obimni javni tereni za igranje [[tenis]]a su dostupni u parkovima Golden Gate i Dolores kao i u manjim terenima po susjedstvima širom grada. Građani San Franciska su često na vrhu listâ najsposobnijih osoba u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u.<ref name="fitness">{{cite news |last = Hübler |first = Eric |title = The Fittest and Fattest Cities in America |work = Men's Fitness |publisher = American Media, Inc |year = 2008 |url = http://www.mensfitness.com/city_rankings/454 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081011203124/http://www.mensfitness.com/city_rankings/454 |archive-date=11. 10. 2008 |access-date = 15. 6. 2008 |url-status = live }}</ref> [[Plovidba]] i [[jedrenje]] su dvije od mnoštva popularnih aktivnosti [[zalivska oblast San Franciska|zaljeva San Franciska]]. Grad sadrži marinu u istoimenom distriktu.<ref>{{cite web|title=St Francis Yacht Club|url=http://www.stfyc.com/|access-date=26. 3. 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Golden Gate Yacht Club|url=http://www.ggyc.com/|access-date=26. 3. 2013}}</ref> Jahtni klubovi St. Francis i Golden Gate se nalaze u marini. Jahtni klub [[South Beach]], koji se nalazi kraj [[AT&T park]]a i 39. pristaništa ima obimnu [[marina (pristanište)|marinu]].<ref>{{cite web|title=About South Beach Yacht Club|url=http://www.southbeachyc.org/content.aspx?page_id=22&club_id=739623&module_id=40760|access-date=26. 3. 2013|archive-date=7. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807131002/http://www.southbeachyc.org/content.aspx?page_id=22&club_id=739623&module_id=40760|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Pier 39 Marina|url=http://www.pier39marina.com/|access-date=26. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130429142351/http://www.pier39marina.com/|archive-date=29. 4. 2013|url-status=dead}}</ref> [[Datoteka:Olympic Club 18th hole lakeside.jpg|mini|lijevo|18. rupa terena [[Klub Olympic (San Francisco)|kluba Olympic]].]] Historijski distrikt [[Aquatic Park]], koji se nalazi uz sjeverni dio obale San Franciska, je domaćin nekolicini plivačkih i veslačkih klubova.<ref>{{cite web|title=South End Rowing Club|url=http://www.south-end.org/|access-date=26. 3. 2013|archive-date=8. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130408074909/http://www.south-end.org/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=The Dolphin Club of SF About us|url=http://www.dolphinclub.org/about.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205080117/http://www.dolphinclub.org/about.html|archive-date=5. 12. 2013|access-date=26. 3. 2013|url-status=dead}}</ref> Veslački klub [[South End]], koji je osnovan [[1873]]. godine, kao i klub Dolphin i dalje nastavljaju sa prijateljskim suparništvom. Plivači se također dnevno mogu primijetiti. Vožnja biciklom postaje sve popularnija u San Francisku. Prema izvještaju agencije za općinski prevoz ([[Engleski jezik|eng]]. ''Municipal Transportation Agency'', odnosno skraćeno ''MTA'') 2010. godine, broj biciklista je porastao u 33 lokacije za 58% u odnosu na prethodni izvještaj iz [[2006]]. godine.<ref>[http://128.121.89.101/cms/bhome/documents/City_of_San_Francisco_2010_Bicycle_Count_Report_edit12082010.pdf "City of San Francisco 2010 Bicycle Count Report", San Francisco Municipal Transportation Agency, 2010, p. 3]</ref> MTA procjenjuje da se svaki dan u gradu obavi više od 128.000 vožnji biciklom, što bi bilo 6% od cjelokupnog saobraćaja grada.<ref>{{Cite web | url = http://archives.sfmta.com/cms/rbikes/documents/2008SFStateofCyclingReport.pdf | title = 2008 San Francisco State of Cycling Report | publisher = San Francisco Municipal Transportation Agency | year = 2008 | page = 9 | access-date = 1. 10. 2014}}</ref> Poboljšanje infrastrukture vožnje bicikla građenjem dodanih mjesta za vožnju je omogućilo sigurniju i pristupačniju vožnju bicikla u San Francisku. Od [[2006]]. godine, San Francisco ima zlatni biciklistički status od lige američkim biciklista. == Plaže i parkovi == [[Datoteka:Cliff House from Ocean Beach.jpg|mini|lijevo|[[Ocean plaža (San Francisco)|Ocean plaža]] San Franciska sa pogledom na litičnu kuću.]] [[Datoteka:SF Conservatory of Flowers 3.jpg|mini|Konzervatorijum cvijeća u [[Golden Gate park|parku Golden Gate]].]] Nacionalno rekreacijsko područje [[Golden Gate]]a (još poznato po [[Engleski jezik|engleskoj]] skraćenici GGNRA) sadrži veći dio parkova San Franciska i sve njegove plaže. Jedno je najposjećenijih područja u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] u rekreacijonom pogledu sa preko 13 miliona godišnjih posjetioca. Unutar atrakcija grada se također nalazi Ocean plaža, koja se pruža duž obalne linije [[Tihi okean|Tihog okeana]] i posjećuje ga surferska zajednica, kao i Baker plaža koja se nalazi na zapadnoj uvali Golden Gatea kao dio [[Presidio|Presidia]], prijašnje vojne bazne. Crissy polje se također nalazi unutar Presidia. GGNR također upravlja [[Fort Funston]]om, [[Lands Endo]]m, [[Fort Mason]]om i [[Alcatraz]]om. Služba nacionalnih parkova zasebno upravlja Maritime historijski nacionalni park San Franciska koji se sadrži od čete historijskih brodova i rive oko [[Aquatic park (San Francisco)|Aquatic parka]]. [[Datoteka:Alamo Square with Painted Ladies, SF, CA, jjron 26.03.2012.jpg|mini|lijevo|Trg Alamo je jedan od najpoznatijih [[Parkovi|parkova]] u ovom području i često se koristi kao simbolična lokacija San Franciska u [[film]]ovima i popularnoj kulturi.]] Odjel za rekreakciju i parkove San Franciska održava više od 220 parkova.<ref>{{cite web |url = http://sf-recpark.org/index.aspx?page=56 |title = Facility Listings |access-date = 25. 7. 2010 |work = San Francisco Recreation and Parks Department |publisher = City and County of San Francisco |archive-url = https://www.webcitation.org/5rVVz5G7d?url=http://sf-recpark.org/index.aspx?page=56 |archive-date=26. 7. 2010 |url-status=live |url-status = dead }}</ref> Najveći i najpoznatiji je [[Golden Gate park]],<ref>{{cite web | url = http://www.tpl.org/content_documents/ccpe_Most_Visited_Parks.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20090318011047/http://www.tpl.org/content_documents/ccpe_Most_Visited_Parks.pdf | archive-date=18. 3. 2009 | format = PDF | title = The Most Visited City Parks | access-date = 17. 6. 2008 | date = 11. 10. 2007 | work = Center for City Park Excellence | publisher = The Trust for Public Land | url-status = dead }}</ref> koji se rasteže od zapadnog dijela grada do [[Tihi okean|Tihog okeana]]. Park je osnovan 1860ih i napravljen je sadnjom stranih [[Drveće|drveća]] i biljaka dok je prije bio omeđen samo prirodnom travom i dinama. Park sadrže mnoge kulturne i prirodne atrakcije poput staklene bašte cvijeća, japanske čajne bašte i [[Botanika|botaničke bašte]] San Franciska. Blizu gradskog [[Zoološki vrt|zoološkog vrta]] koji sadrži više od 250 vrsta životinja od kojih je mnogo ugroženo,<ref>{{cite web | title = What to See at the Zoo | publisher = San Francisco Zoo | url = http://www.sfzoo.org/openrosters/ViewOrgPageLink.asp?LinkKey=15015&orgkey=1821 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110719005811/http://www.sfzoo.org/openrosters/ViewOrgPageLink.asp?LinkKey=15015&orgkey=1821 | archive-date=19. 7. 2011 | access-date = 14. 6. 2008 | url-status = dead }}</ref> se nalazi jezero Marced koje je okruženom parkom. Prvo rekreaciono područje San Franciska je bio park kojim je upravljao sistem [[Kalifornija|Kalifornijskih]] državnih parkova pod nazivom [[Candlestick Point]].<ref>{{cite web | title = Candlestick Point SRA | publisher=California State Parks Department | url = http://parks.ca.gov/?page_id=519 | access-date =27. 1. 2009}}</ref> == Zakon i vlada == San Francisco—službeno poznat pod [[Engleski jezik|engleskim]] nazivom "City and County of San Francisco", odnosno "Grad i okrug San Franciska"—je grad i [[Okrug (teritorijalna jedinica)|okrug]] u isto vrijeme. Ovaj status je dobio i trenutno ga posjeduje sve od [[1856]]. godine kada se odvojio od [[Okrug San Mateo|okruga San Mateo]].<ref name="Coy 1919 409"/> Jedini je istovremeni grad i okrug u [[Kalifornija|Kaliforniji]].<ref name="CityCounty"/> [[Gradonačelnik]] je istovremeno i okružni izvršni organ i nadgledni odbor je gradsko vijeće. Vlada San Franciska funkcionira na sistemu poveljnog grada i sadrži dvije grane vlasti. Na vrhu izvršne grane vlasti se nalazi [[gradonačelnik]] kao i drugi zvaničnici kojih su izabrali građani kao i gradska služba. Na čelu zakonodavne grane vlasti od 11 članova nadglednog odbora se nalazi predsjednik koji je odgovoran za donošenje zakona i budžeta, mada građani San Franciska često koriste sistem direktne demokratije za donošenje zakona. [[Datoteka:SFCityHall.png|mini|lijevo|Gradska vijećnica San Franciska.]] Članovi nadglednog odbora su izabrani kao prestavnici određenih distrikta unutar grada.<ref name="SF_Gov_Supervisor_Districts">{{cite web | title = Board of Supervisors District Information | url = http://www.sfgov.org/site/bdsupvrs_index.asp?id=4385 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070714005328/http://www.sfgov.org/site/bdsupvrs_index.asp?id=4385 | archive-date=14. 7. 2007 | publisher = City and County of San Francisco, Board of Supervisors | access-date = 29. 1. 2006 | url-status = dead }}</ref> U slučaju smrti ili ostavke gradonačelnika, predsjednik odbora postaje privremeni gradonačelnik dok cijeli odbor ne odluči ko će biti gradonačelnik do isteka mandata. [[Dianne Feinstein]] je preuzela ured [[1978]]. godine nakon atentata na [[George Moscone]]a, te ju je odbor izabrao kao stalnog gradonačelnika do kraja mandata. [[Edwin M. Lee]] je [[2011]]. godine izabran da završi mandat [[Gavin Newsom|Gavina Newsoma]], koji je podnio ostavku.<ref>{{cite news| url=http://blog.sfgate.com/cityinsider/2011/01/11/ed-lee-becomes-the-citys-first-chinese-american-mayor/ | work=The San Francisco Chronicle | first=John | last=Coté | title=Ed Lee becomes the city's first Chinese American mayor | date=11. 1. 2011}}</ref> Zbog svog jedinstvenog statusa kao grad i okrug istovremeno, lokalna vlada ima nadležnost nad imovinom nad kojim inače ne bi trebala. Na primjer, međunarodni aerodrom San Franciska, koji se nalazi u okrugu San Mateo, je pod vlasništvom grada i okruga San Franciska. San Francisco ima gradski [[zatvor]] u okrugu San Mateo, u neinkorporiranom području pored [[San Bruno (Kalifornija)|San Bruna]]. San Francisco je također, [[Raker pakt]]om iz [[1913]]. godine, dobio stalni zakup nad [[Hetch Hetchy]] dolinom i marinom nacionalnog parka [[Yosemite]].<ref name="CityCounty"/> San Francisco je čvor mnogim granama federalne birokratije poput apelacionog suda [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i pričuvne federalne banke. Grad je u ranim [[1990te|1990im]] imao velike vojne instalacije u [[Presidio|Presidiju]], [[Treasure Island]]u i [[Hunters Point]]u. Postojanje ovih instalacija se i dalje godišnje slavi [[Fleet Week]]om, iako se više ne nalaze u gradu. Savezna država [[Kalifornija]] koristi San Francisco kao dom za [[Vrhovni sud Kalifornije|vrhovni sud savezne države]] i za ostale državne agencije. Više od 70 konzulata San Franciska su strane vlasti.<ref>{{cite web | url = http://www.state.gov/documents/organization/91446.pdf | title = Foreign Consular Offices in the United States, 2007 | access-date =12. 12. 2008 | publisher=United States Department of State}}</ref> Okružni budžet za fiskalnu godinu 2013–14 je iznosio [[$]]7,9 milijarde.<ref>{{cite web | title = Mayor Lee Signs San Francisco’s Balanced Budget For Fiscal Year 2013–14 & 2014–15 | url = http://www.sfmayor.org/index.aspx?recordid=375&page=846 | publisher = Office of the Mayor | date = 24. 7. 2013 | access-date = 26. 9. 2013}}</ref> Grad zapošljava oko 27.000 radnika.<ref>{{cite news | author = Gordon, Rachel | title = 1 in 3 San Francisco employees earned $100,000 | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2010/04/25/MNC51CLUBN.DTL | publisher = San Francisco Chronicle | date = 26. 4. 2010 | access-date = 7. 3. 2012 | archive-date = 20. 3. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120320121037/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2010/04/25/MNC51CLUBN.DTL | url-status = dead }}</ref> === Kriminal i javna sigurnost === Sljedeća tabela sadrži broj prijavljenih incidenata po 1.000 osoba za svaku vrstu prekršaja. {| class="wikitable mw-collapsible" |- ! colspan="3" | Stope kriminala i broj stanovnika |- ! scope="row" style="text-align: left;" | Broj stanovnika<ref name="FBI-UCR-T8">United States Department of Justice, Federal Bureau of Investigation. [http://www.fbi.gov/about-us/cjis/ucr/crime-in-the-u.s/2012/crime-in-the-u.s.-2012/tables/8tabledatadecpdf/table-8-state-cuts/table_8_offenses_known_to_law_enforcement_by_california_by_city_2012.xls Crime in the United States, 2012, Table 8]. Pristupljeno 15. 11. 2013.</ref> | colspan="2" | 820.363 |- ! scope="row" style="text-align: left;" | Nasilni kriminal<ref name="FBI-UCR-T8"/> | 5.777 || 7,04 |- ! scope="row" style="text-align: left;" | &nbsp;&nbsp;Ubistva<ref name="FBI-UCR-T8"/> | 69 || 0,08 |- ! scope="row" style="text-align: left;" | &nbsp;&nbsp;Silovanja<ref name="FBI-UCR-T8"/> | 108 || 0,13 |- ! scope="row" style="text-align: left;" | &nbsp;&nbsp;Pljačke<ref name="FBI-UCR-T8"/> | 3.484 || 4,25 |- ! scope="row" style="text-align: left;" | &nbsp;&nbsp;Teških napadi<ref name="FBI-UCR-T8"/> | 2.116 || 2,58 |- ! scope="row" style="text-align: left;" | Imovinski kriminalitet<ref name="FBI-UCR-T8"/> | 38.898 || 47,42 |- ! scope="row" style="text-align: left;" | &nbsp;&nbsp;Provale<ref name="FBI-UCR-T8"/> | 5.317 || 6,48 |- ! scope="row" style="text-align: left;" | &nbsp;&nbsp;Teške krađe<ref name="FBI-UCR-T8"/> | 28.242 || 34,43 |- ! scope="row" style="text-align: left;" | &nbsp;&nbsp;Krađe motornih vozila<ref name="FBI-UCR-T8"/> | 5.339 || 6,51 |- ! scope="row" style="text-align: left;" | Podmetanje požara<ref name="FBI-UCR-T8"/> | 207 || 0,25 |} [[Datoteka:CHP Police Interceptor Utility Vehicle.jpg|mini|lijevo|Službenici patrole [[Kalifornija|Kalifornije]] sprovode Kalifornijski kôd vozila i progone osumljičena lica i budu na licu mjesta svih važnijih prepreka i [[Saobraćajna nesreća|nezgoda saobraćaja]].]] 2011. godine, prijavljeno je 50 [[Ubistvo|ubistava]] što je 6,1 na 100.000 ljudi.<ref>{{cite news|author=Demian Bulwa |url=http://www.sfgate.com/crime/article/Through-hard-times-S-F-killings-at-historic-lows-2441692.php |title=Through hard times, S.F. killings at historic lows |publisher=SFGate |date=5. 1. 2012 |access-date=29. 7. 2013}}</ref> Bilo je oko 134 [[Silovanje|silovanja]], 3.142 krađa i oko 2.139 napada. Bilo je oko 4.469 provala, 25.100 pljački i 4.210 krađa motornih vozila.<ref>{{cite web|url=http://www.neighborhoodscout.com/ca/san-francisco/crime/ |title=San Francisco crime rates and statistics |publisher=NeighborhoodScout |access-date=29. 7. 2013}}</ref> Tenderloin područje San Franciska ima najveći postotak [[kriminal]]a u San Francisku sa 70% nasilnog kriminala grada i oko jedne četvrtine gradskih ubistava se dogodi u ovom susjedstvu. Tenderloin područje također sadrži velike stope beskućništva, korištenja [[droga]], nasilja bandi i [[Prostitucija|prostitucije]].<ref>{{cite web|url=http://foundsf.org/index.php?title=The_Tenderloin |title=The Tenderloin |publisher=FoundSF |access-date=29. 7. 2013}}</ref> Još jedno područje sa visokom stopom kriminala je [[Bayview-Hunters Point]]. Beskućništvo je također rasteći problem grada.<ref>{{cite web|url=http://www.sfgate.com/homeless/ |title=Shame of the city |publisher=SFGate |access-date=29. 7. 2013 |date=12. 7. 2012}}</ref> Nekoliko uličnih bandi se nalazi u gradu, kao što su MS-13,<ref>{{cite web |url=http://www.sfweekly.com/related/to/La+Mara+Salvatrucha+Street+Gang/ |title=La Mara Salvatrucha Street Gang – San Francisco |publisher=Sfweekly.com |access-date=29. 7. 2013 |archive-date=26. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726192405/http://www.sfweekly.com/related/to/La+Mara+Salvatrucha+Street+Gang/ |url-status=dead }}</ref> [[Sureños]] i [[Norteños]] u Mission distriktu<ref>{{cite news|author=Bulwa, Demian|url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/SAN-FRANCISCO-Sure-o-gang-s-threat-growing-in-2667647.php |title=SAN FRANCISCO / Sureño gang's threat growing in Bay Area / Widow's apartment is at heart of group's Mission District turf|publisher=San Francisco Chronicle |date=27. 5. 2005 |access-date=29. 3. 2014}}</ref> i nekim dijelom Crips banda u [[Bayview–Hunters-Point]].<ref>{{cite web|author=Albert Samaha |url=http://www.sfweekly.com/2012-09-26/news/crips-gangs-sfpd-bloods-bayview-hunters-point/ |title=Crip-less: S.F.'s Dislike of Franchises Extends to Street Gangs – Page 1 – News – San Francisco |publisher=SF Weekly |date=26. 9. 2012 |access-date=29. 7. 2013}}</ref> Azijske bande su pristune u Kineskoj četvrti. Tadašnje suparništvo dvije kineske bande je [[1977]]. godine dovelo do oružanog napada u restoranu u Kineskoj četvrti u kome je 5 lica usmrćeno i 11 ranjeno. Nijedna od žrtava napada nisu bili članovi bandi. Pet članova [[Joe Boys]] bande je uhapšeno i osuđeno za ovaj zločin.<ref>{{cite news |author=Vanessa Hua |url=http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/10/07/BAGMMLKK661.DTL |title=Golden Dragon Closes and owes a million |publisher=Sfgate.com |date=7. 10. 2006 |access-date=6. 12. 2011 |archive-date=5. 8. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805012352/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2006%2F10%2F07%2FBAGMMLKK661.DTL |url-status=dead }}</ref> Oružani napad u vezi s bandama je 1990. godine usmrtio jednog muškarca i ranio šest ostalih ispred noćnog kluba blizu Kineske četvrti.<ref>{{cite news|author=Jim Herron Zamora |url=http://articles.latimes.com/1990-05-15/news/mn-198_1_asian-gang |title=S.F. Chinatown Shootings May Be Tied to Gang |publisher=Los Angeles Times |date=15. 5. 1990 |access-date=16. 9. 2012}}</ref> Šest tinejdžera je 1998. godine ranjeno u kineskom igralištu nakon čega je 16-ogodišnjak uhapšen.<ref>{{cite news|author=Vanessa Hua |url=http://www.sfgate.com/news/article/Boy-16-Arrested-In-S-F-Chinatown-Shooting-3003614.php |title=Boy, 16, Arrested In S.F. Chinatown Shooting Rampage / Suspect was at scene but didn't fire gun, cops say |publisher=San Francisco Chronicle |date=20. 6. 1998 |access-date=16. 9. 2012}}</ref> Gradom patrolira policija San Franciska. Ured šerifa San Franciska, BART policija (za javni prijevoz), Armtrak policija i [[Kalifornija|Kalifornijska]] patrola kao i mnoge druge lokalne, državne i federalne agencije sprovode zakon u gradu. Vatrogasna služba San Franciska pruža usluge suzbijanja [[požar]]a kao i hitne medicinske službe. == Obrazovanje == === Fakulteti i univerziteti === [[Datoteka:Lone Mountain Campus.jpg|mini|upright|desno|Studendski grad Lone Mountain univerziteta San Franciska.]] [[Univerzitet Kalifornije (San Francisco)|Univerzitet Kalifornije, San Francisco]] je jedini studenski grad sistema Univerziteta Kalifornije koji je posebno namijenjen zdravstvenom obrazovanju i [[Biomedicina|biomedicinskim]] naukama. Jedna je od pet najboljih medicinskih škola u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]]<ref>{{cite web | url = http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings | title = America's Best Graduate Schools: Best Medical Schools | access-date = 25. 7. 2010 | year = 2010 | publisher = U.S. News and World Report | archive-date = 21. 4. 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100421213522/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings | url-status = dead }}</ref> i upravlja medicinskim centrom [[UCSF]] koji je jedan od 15 najboljih [[bolnica]] u zemlji.<ref>{{cite web | url = http://health.usnews.com/health-news/best-hospitals/articles/2011/07/18/best-hospitals-2011-12-the-honor-roll | title = Best Hospitals 2011–12: the Honor Roll | publisher=U.S. News and World Report | author=Comarow, Avery | date = 14. 7. 2010 | access-date =25. 7. 2010 }}</ref> UCSF je znatno velik lokalni poslodavac koga premašuje jedino lokalna gradska i okružna vlada.<ref>{{cite web | url = http://www.sfced.org/docs/Largest_Employers_in_SF_2007.doc | title = San Francisco Business Information: Largest Employers in San Francisco | access-date = 9. 6. 2008 | work = San Francisco Business Times Book of Lists, 2007 | format = Microsoft Word | publisher = San Francisco Center for Economic Development | archive-url = https://web.archive.org/web/20070817111006/http://www.sfced.org/docs/Largest_Employers_in_SF_2007.doc | archive-date=17. 8. 2007 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news |title = UCSF packs a $6B punch for economy |publisher = San Francisco Business Times |author = Leuty, Ron |date = 11. 6. 2010 |url = http://sanfrancisco.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/2010/06/14/story1.html |access-date = 26. 7. 2010 |archive-url = https://www.webcitation.org/5rVPWF1YS?url=http://sanfrancisco.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/2010/06/14/story1.html |archive-date = 26. 7. 2010 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.ucsf.edu/eir/employment-economic-stimulus |title = Employment & Economic Stimulus |access-date = 26. 7. 2010 |work = 2010 Economic Impact Report |publisher = University of California, San Francisco |archive-url = https://www.webcitation.org/5rVOBCPUT?url=http://www.ucsf.edu/eir/employment-economic-stimulus |archive-date = 26. 7. 2010 |url-status = live }}</ref> Studenski grad od 170.000 [[m²]] u [[Mission Bay]]u je otvoren 2003. godine i nadovezuje se na originalnu zgradu u [[Parnassus Heights]]u. Mjesto je zgrada za istraživanje u oblastima [[Biotehnologija|biotehnologije]].<ref>{{cite web | url = http://www.ucsf.edu/news/2003/07/4846/new-ucsf-mission-bay-campus-countrys-largest-biomedical-university-expansio | title = New UCSF Mission Bay campus: country's largest biomedical university expansion | author=Wallace Ravven | access-date =9. 6. 2008 | publisher=UCSF | date = 22. 7. 2003 }}</ref> U svim pogledima, [[UCSF]] upravlja preko 20 zgrada širom San Franciska.<ref>{{cite web | url = http://www.ucsf.edu/locations | title = Locations | author= UCSF | access-date =21. 2. 2015 | year = 2015 }}</ref> [[Hasting College of Law]], koji je osnovan u civilnom centru 1878. godine, je najstariji pravni fakultet u [[Kalifornija|Kaliforniji]] i ima najveći broj sudija u zakonodavnim organizacijama savezne države koji su ga pohađali.<ref>{{cite web | url = http://www.uchastings.edu/?pid=37 | title = Hastings Quick Facts | access-date =30. 8. 2006 | publisher=University of California, Hastings College of the Law}}</ref> Državni [[univerzitet]] San Franciska je dio državnog sistema [[Kalifornija|Kalifornije]] i nalazi se blizu jezera Marced.<ref name=sfsu>{{cite web | url = http://www.sfsu.edu/~puboff/sfsufact/archive/0809/files/SFSU_Facts_0809.pdf | title = SF State Facts 2008–2009 | access-date = 7. 3. 2009 | publisher = SFSU | archive-date = 3. 3. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303214251/http://www.sfsu.edu/~puboff/sfsufact/archive/0809/files/SFSU_Facts_0809.pdf | url-status = dead }}</ref> Škola ima otprilike 30.000 studenata i nagrađuje studente sa dodiplomskim, magistranskim i doktoratskim diplomama u više od 100 disciplina.<ref name=sfsu/> Gradski fakultet San Franciska je jedan od najvećih [[community college]] univerziteta u zemlji sa dvogodišnjim studijem, te se nalazi u Ingleside distriktu. Ima preko 100.000 studenata i sadrži obiman program za nastavljanje školovanja.<ref>{{cite web | url = http://www.ccsf.edu/Offices/Public_Information/factsheet.html | title = City College of San Francisco Fact Sheet | access-date = 16. 6. 2008 | date = april 2008 | format = PDF | publisher = City College of San Francisco | archive-date = 2. 12. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081202165806/http://www.ccsf.edu/Offices/Public_Information/factsheet.html | url-status = dead }}</ref> Privatni [[univerzitet]] San Franciska koji se nalazi na Lone planini je jedan od najstarijih institucija višeg obrazovanja u San Francisku kao i jedan od najstarijih univerziteta osnovanih zapadno od rijeke [[Mississippi (rijeka)|Mississippi]].<ref>{{cite web | url = http://www.usfca.edu/online/about_USF/USFAlmanac2007.pdf | title = University of San Francisco Fact Book and Almanac 2007 | date = 31. 12. 2007 | format = PDF | publisher = University of San Francisco | archive-url = https://web.archive.org/web/20080624193135/http://www.usfca.edu/online/about_USF/USFAlmanac2007.pdf | archive-date=24. 6. 2008 | access-date = 25. 7. 2010 | url-status = dead }}</ref> Univerzitet [[Golden Gate]] je privatan, nepristran i mješovit [[univerzitet]] osnovan [[1901]]. godine i nalazi se u finansijalnom distriktu. Uglavnom služi kao postdiplomska institucija fokusirana na učenje prava sa manjim dodiplomskim programima koji su povezati sa njegovim profesionalnim školama. [[Akademija umjetnosti San Franciska]] je najveći institut umjetnosti i dizajna u državi sa preko 13.000 studenata.<ref>{{cite web | url = http://www.academyart.edu/whoweare.html | title = Who We Are | access-date = 18. 2. 2009 | publisher = Academy of Art University | year = 2008 | archive-date = 24. 2. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090224204014/http://www.academyart.edu/whoweare.html | url-status = dead }}</ref> [[Institut umjetnosti San Franciska]] je najstarija umjetnička škola zapadno od [[Mississippi (rijeka)|Mississippija]].<ref>{{cite book | url = http://books.google.com/books?id=2kz2R2rPFXgC&printsec=frontcover&dq=Roadtripping+USA#PPA489,M1 | title = Let's Go: Roadtripping USA | access-date =18. 2. 2009 | page = 489 | publisher=MacMillan | year = 2007 | isbn = 9780312361822 }}</ref> Institut je osnovan [[1871]]. godine. [[Kalifornijski univerzitet umjetnosti]], koji se nalazi na [[Potrero Hill]]u, ima programe za [[Arhitektura|arhitekturu]], finu umjetnost, [[dizajn]] i pisanje.<ref>{{cite web | url = http://www.cca.edu/admissions/undergrad/campuses | title = Oakland & San Francisco Campuses | access-date = 23. 5. 2012 | publisher = California College of the Arts | year = 2012 | archive-date = 1. 5. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120501201558/http://www.cca.edu/admissions/undergrad/campuses | url-status = dead }}</ref> [[Muzički konzervatorijum San Franciska]] je jedina nezavisna muzička škola na zapadnoj obali i pruža svojim učenicima diplome u orkestralnim instrumentima, [[Kamerna muzika|kamernoj muzici]], komponiranju i [[Dirigent|dirigiranju]]. [[Kulinarna akademija San Franciska]], koja se povezuje sa Le Cordon Blue programom, pruža programe u kulinarnim vještinama, pecivima i pečenju kao i upravljanju restoranima. [[Kalifornijski institut integralnih studija]] pruža nekolicinu različitih programa u svojim ustanovama profesionalne [[Psihologija|psihologije]] i zdravlja, svijesti i preobraženja. Osnovan je [[1968]]. godine. Poznat po duhovnosti i društvenim promjenama, institut također sadrži programe za nastavljanje školovanje nakon dodiplomskog. === Osnovne i srednje škole === Distrikt ujedinjenih škola San Franciska kao i državni odbor obrazovanja upravljaju javnim obrazovnim institucijama. Srednja škola Lowell je najstarija javna srednja škola u [[SAD]]-u zapadno od [[Mississippi (rijeka)|Mississippija]].<ref>{{cite web | title = The Oldest Public High School West of the Mississippi | work = About Lowell: Lowell History | publisher = San Francisco Unified School District | date = 22. 2. 2002 | url = http://www.sfusd.edu/schwww/sch697/about/history/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20020414125943/http://www.sfusd.edu/schwww/sch697/about/history/ | archive-date=14. 4. 2002 | access-date = 25. 7. 2010 | url-status = dead }}</ref> Nešto niže od 30% stanovnika grada koji mogu ići u školu, upišu se u jednu od 100 privanih ili parohijskih škola San Franciska, što je znatno veći postotak u odnosu na 10% u cijelom [[SAD]]-u.<ref name="SFGPrvtSchools">{{cite news |last = Knight |first = Heather |title = Many reluctantly chose private schools |work = San Francisco Chronicle |page = A-1 |publisher = Hearst Communications |date = 31. 5. 2006 |url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2006/05/31/MNGJIJ50T41.DTL |access-date = 16. 6. 2008 |archive-date = 16. 5. 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516065408/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2006/05/31/MNGJIJ50T41.DTL |url-status = dead }}</ref> Skoro 40 od ovih su [[Katoličanstvo|katoličke]] škole kojim upravlja [[rimokatolička nadbiskupija San Franciska]].<ref>{{cite web | title = School Directory August 2010 | publisher = Roman Catholic Archdiocese of San Francisco | date = august 2010 | url = http://sfdcs.org/dcs/sites/default/files/docs/school_directory/Directory_Regular_10-11.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20101127114957/http://sfdcs.org/dcs/sites/default/files/docs/school_directory/Directory_Regular_10-11.pdf | archive-date=27. 11. 2010 | format = PDF | access-date = 23. 1. 2011 | url-status = dead }}</ref> == Mediji == [[Datoteka:SAN FRANCISCO CHRONICLE BUILDING.jpg|mini|Zgrada novina [[San Francisco Chronicle]].]] Glavne dnevne [[novine]] San Franciska su ''[[San Francisco Chronicle]]'', koje su trenutno najveće novine sjeverne [[Kalifornija|Kalifornije]] po tiražu.<ref>{{cite web | title = Top 200 Newspapers by Largest Reported Circulation | publisher = Audit Bureau of Circulations | url = http://www.accessabc.com/products/top200.htm | date = 31. 3. 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813073544/http://www.accessabc.com/products/top200.htm | archive-date=13. 8. 2007 | access-date = 14. 6. 2008 | url-status = live }}</ref> Chronicle je poznat po svom, sada preminulom, kolumnistu [[Herb Caen|Herbu Caenu]] koji je zaslužan za kritike i prestavljao je "glas San Franciska". Prijašnji kamen temeljac medijskog carstva [[William Randolph Hearsta|Williama Randolpha Hearsta]] i Ambrosea Biercea [[The San Francisco Examiner|The ''San Francisco Examiner'']], je opao u tiraži i sada se objavljuje kao besplatan dnevni [[tabloid]] pod novom upravom.<ref>{{cite news | last = Rosenberg | first = Scott | title = The San Francisco Examiner, 1887–2000 | publisher = Salon.com | date = 21. 3. 2000 | url = http://archive.salon.com/media/feature/2000/03/21/examiner/index.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20090627064603/http://archive.salon.com/media/feature/2000/03/21/examiner/index.html | archive-date=27. 6. 2009 | access-date = 15. 6. 2008 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news |last = Nolte |first = Carl |title = Examiner Staff Ends an Era With Tears, Newsroom Tales |work = San Francisco Chronicle |page = A-1 |publisher = Hearst Communications |date = 22. 11. 2000 |url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2000/11/22/MN121380.DTL&hw=san+francisco+examiner&sn=005&sc=498 |access-date = 15. 6. 2008 |archive-date = 24. 6. 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080624155741/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2000%2F11%2F22%2FMN121380.DTL&hw=san+francisco+examiner&sn=005&sc=498 |url-status = dead }}</ref> Novine ''[[Sing Tao Daily]]'' navode da su najveće novine napisane na [[Kineski jezik|kineskom jeziku]] u [[zalivska oblast San Franciska|zaljevnoj oblasti San Franciska]].<ref>{{cite news |last = Hua |first = Vanessa |title = Newspaper war in the Bay Area: Ming Pao becomes 6th Chinese-language daily |work = San Francisco Chronicle |page = B-1 |publisher = Hearst Communications |date = 3. 8. 2004 |url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2004/08/03/BAGI781MM91.DTL |access-date = 14. 6. 2008 |archive-date = 24. 6. 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080624155806/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2004%2F08%2F03%2FBAGI781MM91.DTL |url-status = dead }}</ref> ''[[SF Weekly]]'' su alternativne gradske sedmične novine. ''[[San Francisco Magazine]]'' i ''7x7'' su ''glossy'' časopisi o San Francisku. Državne novine ''[[Mother Jones]]'' su također iz San Franciska. Područje zalivne oblasti San Franciska je treći po veličini [[Televizija|televizijski]] market<ref>{{cite web | title = Local Television Market Universe Estimates | publisher = Nielsen Media | date = 22. 9. 2007 | url = http://www.nielsenmedia.com/nc/nmr_static/docs/2007-2008_DMA_Ranks.xls | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927200433/http://www.nielsenmedia.com/nc/nmr_static/docs/2007-2008_DMA_Ranks.xls | archive-date = 27. 9. 2007 | format = XLS | access-date = 15. 6. 2008 | url-status = dead }}</ref> i četvrti po veličini [[Radio|radijski]] market u [[SAD]]-u.<ref>{{cite web |title = Arbitron Radio Market Rankings: Spring 2008 |publisher = Arbitron |date = 16. 4. 2008 |url = http://www.arbitron.com/radio_stations/mm001050.asp |access-date = 14. 6. 2008 |archive-url = https://www.webcitation.org/5Qlkb2wW6?url=http://www.arbitron.com/radio_stations/mm001050.asp |archive-date = 1. 8. 2007 |url-status = dead }}</ref> Najstarija gradska radijska stanica, [[KCBS]] ([[AM]]), je počela kao eksperimentalna stanica u [[San Jose (Kalifornija)|San Joseu]] [[1909]]. godine, prije nego što je počela sa komercijalnim emitiranjem. [[KALW]] je bila prva FM radijska stanica kada je počela sa radom [[1941]]. godine. Prva televizijska stanica grada je bila [[KPIX]] i počela je sa emitiranjem [[1948]]. godine. Sve veće televizijske mreže u [[SAD]]-u imaju lokalne urede i stanice koje poslužuju područje i većina se nalazi u gradu. [[MSNBC]], [[BBC]], [[Al Jazeera America]], [[Russia Today]] i [[CCTV America]] također imaju regionalne novinske agencije u San Francisku. [[Bloomberg West]] je počeo sa radom [[2011]]. godine iz studija na [[Embarcadero|Embarcaderu]]. [[ESPN]] koristi lokalni [[American Broadcasting Company|ABC]] studio za emitiranje. Sportske stanice San Franciska, [[Comcast]] SportsNet Bay Area i [[Comcast]] SportsNet California, se nalaze u San Francisku. [[Pac-12]] mreža je isto tako iz San Franciska. Javne radijske i televizijske stanice se emitiraju iz ureda blizu [[Potrero Hill]] susjedstva pod imenom [[KQED]]. KQED-FM je naslušaniji državni radio pod pokroviteljstvom [[Nation Public Radio]] ({{bs|Državni javni radio}}) programa.<ref>{{cite web | title = Top 30 Public Radio Subscribers – Winter 2004 Arbitron | work = Radio Research Consortium | publisher = Arbitron Media Research | date = 17. 6. 2004 | url = http://www.pacifica.org/documents/pdf/ArbitronRatingsWinter2004.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20050423215537/http://www.pacifica.org/documents/pdf/ArbitronRatingsWinter2004.pdf | archive-date=23. 4. 2005 | format = PDF | access-date = 14. 6. 2008 | url-status = dead }}</ref> [[CNET]] i [[Salon.com]] su prvi počeli sa korištenjem [[internet]]a u svrhe medija. Nekomercijalni satelitski kanal [[Link TV]] je počeo svoje emitovanje [[1999]]. godine iz San Franciska. Izumitelji iz San Franciska su znatno važni za moderne medije. Tokom [[1870te|1870ih]], [[Eadweard Muybridge]] je počeo snimati pokretnu fotografiju i izmislio [[zoopraksiskop]] koji bi mogao prikazivati njegove snimke. To su bile prve pokretne slike. [[1927]]. godine je kamerna cijev Phila Farnswortha prenijela prvu sliku. To je bio prvi [[televizor]]. == Transportacija == === Autoputevi i ceste === Zbog svoje jedinstvene geografije i autoputnih buda krajem [[1950te|1950ih]],<ref name="freeway">{{cite news |last = Gordon |first = Rachel |title = Boulevard of dreams, the premiere |work = San Francisco Chronicle |page = B-1 |publisher = Hearst Communications |date = 8. 9. 2005 |url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/09/08/BAGBFEJVE21.DTL |access-date = 16. 6. 2008 |archive-date = 16. 5. 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516065226/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/09/08/BAGBFEJVE21.DTL |url-status = dead }}</ref> San Francisco je jedan od nekoliko američkih gradova sa magistralnim putevima umjesto nekoliko [[autoput]]a koji prolaze kroz grad. [[Datoteka:San Francisco Oakland Bay Bridge at night.jpg|desno|mini|Bay most. Pruža jedinu izravnu drumsku vezu sa East Bayom.]] Međudržavni put 80 počinje blizu [[Bay most]]a i jedina je izravna poveznica automobila sa [[East Bay]]om. [[SAD]] ruta 101 povezuje zapadni terminal međudržavnog puta 80 i pruža pristup južnom dijelu grada uz obalu San Franciska do [[Silicijska dolina|silicijske doline]]. Sjeverno od njega, ruta [[SAD]]-a 101 koristi magistralne puteve [[Mission Street]]a, Van Ness avenije, Lombard ulice, Richardson avenije i Doyle Drivea kako bi se povezali na [[Golden Gate most]] i jedina je izravna poveznica automobila ka okrugu Marin i [[North Bayu]]. [[Datoteka:Golden Gate Bridge 1926.jpg|lijevo|mini|[[Golden Gate most]] je jedina drumska veza sa North Bayom.]] Državna ruta 1 također ulazi u San Francisco sa sjevera preko [[Golden Gate most]]a i kreće se južno od rute 101, prvo kroz [[Presidio Blvd park]] kroz [[park Golden Gate]] i tada se ukršta sa zapadnim dijelom grada sa magistralnim putem 19. avenije i priključuje se međudržavnom putu 280 na južnom dijelu grada. Međudržavni put 280 nastavlja se južno kroz centralne dijelove poluostrva ka [[San Jose]]u. 280 također skreće istočno blizu južnog dijela grada i zaustavlja se južno od [[Bay most]]a u susjedstvu [[South of Market]]. Nakon Loma Prieta zemljotresa [[1989]]. godine, gradska uprava je odlučila da sruši autoput [[Embarcadero]] te su glasači odobrili rušenje dijela centralnog autoputa kako bi se pretvorio u bulevare.<ref name="freeway"/> Državna ruta 35, koja prelazi većinu poluotoka po grebenu planina [[Santa Cruz]], ulazi u grad sa zapada kao Skyline bulevar i slijedi ulice grada tok ne stane na ukrštanju sa [[autoput]]om 1. Državna ruta 82 ulazi u San Francisco sa juga kao ulica Mission i slijedi putanju historijske ceste [[El Camino Real]] i malo poslije toga se prekida na raskrsnici sa rutom 280. Neki od većih magistralnih puteva su bulevar Geary, Lincoln Way/Koridor Fell Street i ulica Market/Portola Drive. Zapadni terminal historijskog transkontinentalnog Lincoln autoputa, prve ceste širom [[Sjedinjene Američke Države|Amerike]], se nalazi u parku Lincoln San Franciska. === Javna transportacija === [[Datoteka:3 Cable Car on Hyde St with Alcatraz, SF, CA, jjron 25.03.2012.jpg|mini|desno|upright|Žičara se penje na Hyde ulici. U pozadini se vidi otok [[Alcatraz]].]] 32% građana San Franciska koriste javnu transportaciju kako bi otišli na posao, što čini San Francisco prvim gradom na zapadnoj obali u ovoj statistici i trećim u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref>{{cite news | url = http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm | title = New Yorkers are Top Transit Users | access-date = 20. 8. 2008 | author = Les Christie | date = 29. 6. 2007 | work = CNNMoney.com | publisher = Cable News Network | archive-date = 16. 5. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516222801/http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm | url-status = dead }}</ref> [[Općinska željeznica San Franciska]], još poznata kao ''Muni'' (zbog [[Engleski jezik|engleskog]] naziva ''The San Francisco Municipal Railway''), je glavni sistem javnog prevoza San Franciska. Muni je sedmi po veličini sistem javnog prevoza u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] sa 210.848.310 vožnji po podacima iz [[2006]]. godine.<ref>{{cite web | url=http://archives.sfmta.com/cms/rsrtp/documents/09Chapter4-CurrentServiceaccessible-fy08PublicDraftforMTAB10-2.pdf | format=PDF | title=Fiscal Year 2008 Short Range Transit Plan: Chapter 4 | publisher=San Francisco Metropolitan Transportation Agency | access-date=14. 3. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150527143141/http://archives.sfmta.com/cms/rsrtp/documents/09Chapter4-CurrentServiceaccessible-fy08PublicDraftforMTAB10-2.pdf | archive-date=27. 5. 2015 | url-status=dead }}</ref> Sistem se sastoji od kombiniranog sistema lake [[Gradske željeznica|gradske željeznice]] i metroa Muni Metro i velike mreže [[autobus]]a.<ref name="transportation">{{cite news | title =Bay Area Traveler: Transportation Information | work =SF Gate.com | publisher =Hearst Communications Inc | date =mart 2007 | url =http://www.sfgate.com/traveler/guide/transportation/publictrans.shtml | access-date =14. 3. 2015 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080830051722/http://sfgate.com/traveler/guide/transportation/publictrans.shtml | archive-date=30. 8. 2008 | url-status =live }}</ref> Također sadrži historijsku [[tramvaj]]nu liniju koja se prostire na ulici Market od Castra do [[Fisherman's Wharf]]a.<ref name="transportation"/> Također sadrži poznate žičare, koje su dizajnirane kao nacionalni historijski orijentir i znatna su turistička atrakcija.<ref>{{cite web | title = Report on San Francisco's Cable Cars | publisher=San Francisco Beautiful | date=maj 2007 | url = http://www.sfbeautiful.org/PDF/2007_Cable_Car_Report.pdf | format = PDF | access-date =16. 6. 2008}}</ref> Regionalna prigradska željeznica, [[Bay Area Rapid Transit]], povezuje San Francisco sa [[East Bay]]om preko podvodnog sistema [[Transbay]]. Linija se prostire ispod ulice Market to Civilnog centra gdje se okreće ka jugu do Mission distrikta, južnog dijela grada i kroz sjeverni dio okruga San Mateo pa sve do međunarodnog aerodroma San Franciska i [[Millbre]]a.<ref name="transportation"/> Još jedan sistem prigradskih željeznica pod nazivom Caltrain se prostire od San Franciska i ide duž poluostrva San Franciska pa sve do [[San Jose (Kalifornija)|San Josea]].<ref name="transportation"/> Vozovi kojima su upravljale ''Južne pacifičke linije'' su ranije išli od San Franciska do [[Los Angeles]]a preko gradova [[Palo Alto]] i [[San Jose (Kalifornija)|San Jose]]. Južnopacifička željeznica je radila iz depoa Third i Townsend sve do [[1971]]. godine. Putnički vozovi su vozili do [[San Jose (Kalifornija)|San Josea]] i do dugotrajnih puteva do [[Los Angeles]]a. [[Terminal Transbay]] služi za duge autobusne vozne linije (poput [[Greyhound]]a) i kao čvor za regijske autobuske sisteme AC Transit (za okruge [[Alameda okrug|Alameda]] i [[Contra Costa]]), WestCAT, SamTrans (za [[San Mateo okrug]]) i Golden Gate Transit (za okruge [[Marin okrug|Marin]] i [[Sonoma okrug|Sonoma]]).<ref>{{cite web | url = http://www.transbaycenter.org/TransBay/content.aspx?id=36 | title = Project Overview – Regional Transit | publisher = Transbay Transit Center | archive-url = https://web.archive.org/web/20061213231643/http://www.transbaycenter.org/TransBay/content.aspx?id=36 | archive-date=13. 12. 2006 | access-date = 25. 7. 2010 | url-status = dead }}</ref> [[Amtrak California Thruway Motorcoach]] pokreće lokalni autobus od San Franciska do svog željezničkog sistema preko zaliva do [[Emeryville]]a.<ref>{{cite web | url=http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=Amtrak/am2Station/Station_Page&code=EMY | title=Emeryville Station (EMY) | publisher=Amtrak | archive-url=https://web.archive.org/web/20071224092953/http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=Amtrak%2Fam2Station%2FStation_Page&code=EMY | archive-date=24. 12. 2007 | access-date=25. 7. 2010 | url-status=live }}</ref> Linije vožnje od stanice u Emeryvilleu su sljedeće: [[Capitol Corridor]], [[San Joaquin]], [[California Zephyr]] i [[Coast Starlight]]. Thruway servis također pruža prijevoz do [[San Luis Obispo]]a u [[Kalifornija|Kaliforniji]] sa vezom do [[Pacific Surfliner]]a. [[Datoteka:GGT ferry Del Norte.JPG|mini|lijevo|Trajekt Golden Gatea M/V ''Del Norte''. Usidren kraj trajektne zgrade.]] [[Megabus]] je nedavno ponovo pokrenuo uslugu gradskih autobusa u [[Kalifornija|Kaliforniji]] i [[Nevada|Nevadi]].<ref>{{cite web|title=Megabus.Com Expands Service To/From Los Angeles, San Francisco And Six Cities|url=http://us.megabus.com/.aspx|access-date=26. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130318154922/http://us.megabus.com/.aspx|archive-date=18. 3. 2013|url-status=dead}}</ref> Putnici iz San Franciska mogu izabrati tri rute (San Francisco-[[San Jose (Kalifornija)|San Jose]]-[[Los Angeles]], San Francisco-[[Oakland]]-[[Los Angeles]] i San Francisco-[[Sacramento]]-Reno). Stanica u San Francisku se nalazi na Caltrainu. [[BoltBus]] je počeo pružati usluge putnicima zalivske oblasti do [[Los Angeles]]a u oktobru 2013. godine.<ref>{{cite web|title=BoltBus to launch Bay Area-Los Angeles service|url=http://www.mercurynews.com/travel/ci_24339715/boltbus-launch-bay-area-los-angeles-service|access-date=6. 11. 2013}}</ref> Trajekt San Franciska pruža prijevoz od istoimene zgrade i pristaništa broj 39 do određenih mjesta u [[Oakland]]u, [[Alameda|Alamedi]], otoku [[Bay Farm]], južnom San Francisku i sjeverno do Vallejoa u okrugu Solano.<ref>{{cite web|title=San Francisco Bay Ferry|url=http://sanfranciscobayferry.com/|access-date=26. 3. 2013}}</ref> [[The Golden Gate Ferry]] je jedan od najstarijih [[trajekt]]a koji pružaju servis od San Franciska do okruga Marin.<ref>{{cite web|title=Golden Gate Ferry|url=http://goldengateferry.org/|access-date=26. 3. 2013}}</ref> [[Soltrans]] se bavi naknadnim autobuskim prijevozom između trajektne zgrade i Vallejoa. Vožnja [[bicikl]]om je jedan od popularnih načina prijevoza u San Francisku. 75.000 stanovnika dnevno koristi bicikle.<ref name="2011 Bicycle Count Report">{{cite news | last = | first = | title = 2011 Bicycle Count Report | work=SFMTA | publisher=City of San Francisco | date = decembar 2011 | url = http://www.sfmta.com/sites/default/files/2011BicycleCountReport-accessible.pdf | access-date =17. 5. 2012 }}</ref> Pješački saobraćaj je također popularan. Walk Score je, [[2011]]. godine, ocijenio San Francisco za drugi najbolji grad za pješačenje u [[SAD]]-u.<ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/07/20/BUUK1KCC67.DTL&tsp=1 |title=S.F., Oakland in top 10 most walkable U.S. cities |publisher=San Francisco Chronicle |access-date=20. 7. 2011 |first=Carolyn |last=Said |date=20. 7. 2011 |archive-date=16. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516141633/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2011%2F07%2F20%2FBUUK1KCC67.DTL&tsp=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.marketwatch.com/story/the-10-most-walkable-us-cities-2011-07-20?link=MW_popular |title=The 10 most walkable U.S. cities |publisher=MarketWatch|year=2011 |access-date=20. 7. 2011}}</ref> San Francisco je jedan od najstarijih usvojitelja dijeljenja automobila u [[SAD]]-u. Bezprofitna organizacija [[City Carshare]] je otvorena [[2001]]. godine.<ref>{{cite web|title=City CarShare Out Mission|url=https://www.citycarshare.org/why-city-car-share/our-mission/|access-date=26. 3. 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Zipcar Our Mission|url=http://www.zipcar.com/about|access-date=26. 3. 2013}}</ref> [[Zipcar]] se također naknadno otvorio. Biciklistično dijeljenje zalivske oblasti je pokrenuto u augustu [[2013]]. godine sa 700 [[Bicikl|bicikala]] u centru San Franciska i nekoliko odabranih gradova južno od San Josea. [[Općinska agencija za transport San Franciska|Općinska agencija za transport]] i [[Distrikt za kvalitet zraka zalivske oblasti San Franciska|Distrikt za kvalitet zraka zalivske oblasti]] su odgovorni za upravljanje radnji Alta biciklističkog dijeljenog servisa.<ref>{{cite web|title=SFMTA – Bikesharing|url=http://www.sfmta.com/cms/bshare/indxbishare.htm|access-date=15. 3. 2013}}</ref> Sistem će se proširiti u budućnosti. === Aerodromi === [[Datoteka:SFOApril2005.JPG|mini|Međunarodni aerodrom San Franciska (nalazi se u okrugu San Mateo ali im upravlja San Francisco) je glavni aerodrom San Franciska i [[zalivska oblast San Franciska|zalivske oblasti]].]] Iako se [[međunarodni aerodrom San Franciska]] (još poznat po skraćenici SFO) nalazi 21&nbsp;km južno od centra grada u neinkorporiranom dijelu okruga [[San Mateo]], on je ipak pod upravom grada i okruga San Franciska. SFO je središte kompanija [[United Airlines]]<ref name="UAL">{{cite news | last = Young | first = Eric | title = Pact keeps United from flying away | work=San Francisco Business Times | publisher=American City Business Journals | date = 2. 4. 2004 | url = http://www.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/2004/04/05/story1.html | access-date =16. 6. 2008 }}</ref> i [[Virgin America]].<ref name="VirginAmerica">{{cite news |last = Raine |first = George |title = Taking to the air: Low-fare startup Virgin America says it has the funding to fly |work = San Francisco Chronicle |page = C-1 |publisher = Hearst Communications Inc |date = 9. 12. 2005 |url = http://www.sfgate.com/business/article/Taking-to-the-air-Low-fare-startup-Virgin-2557672.php |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516065357/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2005%2F12%2F09%2FVIRGIN.TMP |archive-date=16. 5. 2012 |access-date = 16. 6. 2008 |url-status = live }}</ref> SFO pruža međunarodni pristup [[Azija|Aziji]] i [[Evropa|Evropi]] sa najvećim međunarodnim terminalom u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]].<ref name="intlterminalfactsheet">{{cite web | title=Fact Sheet: International Terminal | publisher=San Francisco International Airport | date=maj 2007 | url=http://www.flysfo.com/web/export/sites/default/download/about/news/pressres/fact-sheet/pdf/International_Terminal_Fact_Sheet.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20130807172338/http://www.flysfo.com/web/export/sites/default/download/about/news/pressres/fact-sheet/pdf/International_Terminal_Fact_Sheet.pdf | archive-date=7. 8. 2013 | format=PDF | access-date=16. 6. 2008 | url-status=dead }}</ref> SFO je [[2011]]. godine bio 8. najprometniji aerodrom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] i 22. u svijetu sa preko 40.9 miliona putnika.<ref name="SFO-stats-2011">{{cite web | title = Preliminary World Airport Traffic 2011 (Table 2 – TOTAL PASSENGER TRAFFIC 2011) | publisher=Airports Council International | date = 27. 3. 2012 | url = http://www.centreforaviation.com/files/analysis/70690/PR_2012-03-27_PreliminaryResults_2011.pdf | access-date =22. 4. 2012}}</ref> Međunarodni aerodrom u [[Oakland]]u, koji se nalazi nasuprot zaliva, je popularna jeftinija alternativa SFOu. Geografski gledano, aerodrom u Oaklandu je otprilike iste udaljenosti od centra grada kao i SFO, ali pošto se nalazi preko zaliva, veće je udaljenosti kada se treba do njega doći automobilima iz San Franciska. === Morske luke === [[Datoteka:FerryBuildingEmbarcaderoBayBridge.JPG|mini|desno|Trajektna zgrada uz susjedstvo [[The Embarcadero]].]] [[Morska luka]] San Franciska je jednom bila najveća i naprometnija na zapadnoj obali. Sadržavala je nekoliko redova [[Pristanište|pristaništa]] okomitih s obalom, gdje su mašinerija i ljudi prevozili teret iz usidrenih [[brod]]ova u obližnja skladišta. Luka je rukovala teretoma sa odredišta preko [[Tihi okean|Tihog]] i [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]] i bila je središte trgovinom klada na zapadnoj obali. Važan čin američkog radnog pokreta je bio štrajk [[1934]]. godine na zapadnoj obali koji je doveo većinu morskih luka do prestanka rada. Pojavom utovara kontejnerima, počela su se polako prestati koristiti pristaništa. Najkomercijalnijia pristaništa su premješteni u morsku luku [[Oakland]]a i [[Richmond]]a. Nekoliko aktivnih pristaništa koja se bave razlomljenim rasutim teretom su i dalje prisutna kraj kanala [[Islais Creek]]. Veći broj pristaništa su bila prazna po nekoliko godina dok se nije srušio [[Embarcadero]] autoput i dok se opet nije otvorila [[riva]] u centru grada, što je dozvolilo ponovo razvijanje. Središte pristaništa, odnosno trajektna zgrada, je ponovo otvorena kao gurmansko tržište. Druge svrhe pristaništa su pružanje obalnih sredstava za razvijanje i podršku [[Turizam|turizma]] i rekreakcije. Luka koristi pristanište br. 35 za rukovanje sa 60–80 [[kruzer]]a koji se pojave sa oko 200.000 putnika.<ref>{{cite web|title=SFPort – Cruises|url=http://www.sfport.com/index.aspx?page=157|access-date=16. 3. 2013}}</ref> To su najčešće povratna krstarenja iz [[Aljaska|Aljaske]] i [[Meksiko|Meksika]], odnosno ka tim mjestima. Novi terminalni projekt [[James R. Herman]] na pristaništu br. 27 se trebao otvoriti [[2014]]. godine kao zamjena postojećem. Postojeći glavni terminal pristaništa br. 35 nema dovoljno kapaciteta da ugosti sve veći broj putnika novih kruzera niti usluge potrebne za međunarodni krstarni terminal.<ref>{{cite web|title=SFPort – James R. Herman Cruise Terminal Project at Pier 27|url=http://www.sfport.com/index.aspx?page=282|access-date=16. 3. 2013}}</ref> [[Princess Cruises]] ''[[Grand Princess]]'' je 16. marta [[2013]]. godine postao prvi godišnji [[brod]] San Franciska. Brod pruža krstarenja do [[Aljaska|Aljaske]], obala Kalifornije, [[Havaji|Havaja]] i [[Meksiko|Meksika]]. Brod ''[[Grand Princess]]'' je bio usidren u San Francisku sve do aprila [[2014]]. godine. Princess je pružao pristup i korištenje drugih brodova tokom ljeta 2014. godine, omogućivši ovoj kompaniji da posjeduje jedinu krstarnu liniju sa uslugama cijele godine u San Francisku.<ref>{{cite news|title=LA Times – Cruises: The Grand Princess finds a home in San Francisco|url=http://www.latimes.com/travel/deals/la-trb-cruises-grand-princess-san-francisco-20130412,0,934694.story|access-date=22. 4. 2013 | work=Los Angeles Times|first=Jane|last=Engle|date=15. 4. 2013}}</ref> === Sigurnost === San Francisco ima znatno veće postotke smrti pješaka i biciklista u odnosu na prosječan nivo u [[SAD]]-u. [[2013]]. godine je 21 pješak usmrćen u [[Saobraćajna nesreća|sudarima]] vozila što je najveći broj od [[2001]]. godine,<ref name="SF Examiner ped safety">{{cite news|last=Sabatini|first=Joshua|title=Lee unveils push for pedestrian safety|url=http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/lee-unveils-push-for-pedestrian-safety-measures/Content?oid=2678662|access-date=19. 1. 2014|newspaper=SF Examiner|date=16. 1. 2014}}</ref> te sačinjava 2,5 smrti na 100.000 ljudi – 70% više o odnosu na državni prosjek od 1,5 smrti na 100.000 ljudi.<ref name="NHTSA 2012 Crashes">{{cite web|title=Traffic Safety Facts, 2012 Motor Vehicle Crashes: Overview|url=http://www-nrd.nhtsa.dot.gov/Pubs/811856.pdf|publisher=National Highway Traffic Safety Administration|access-date=19. 1. 2014|archive-date=26. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126010316/http://www-nrd.nhtsa.dot.gov/Pubs/811856.pdf|url-status=dead}}</ref> Nadzornica [[Jane Kim]] je 14. januara 2014. godine predstavila svoj plan pod imenom "[[Vision Zero]]" koji bi nastojao ukloniti sve smrtne slučajeve [[Saobraćajna nesreća|saobraćajnih nesreća]] do 2024. godine.<ref name="SF Examiner ped safety" /> == Gradska partnerstva == San Francisco učestvuje u programu [[Sister Cities International]].<ref>{{cite web|title=Mayor's Office of Economic and Workforce Development – Sister Cities|url=http://www.oewd.org/International-Sister_Cities.aspx|access-date=22. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618093843/http://www.oewd.org/International-Sister_Cities.aspx|archive-date=18. 6. 2013|url-status=dead}}</ref> U [[zalivska oblast San Franciska|zalivskoj oblasti San Franciska]] nalazi se 41 ured konzulata i 23 počasna ureda.<ref>{{cite web|title=REGISTER OF FOREIGN CONSULATES IN SAN FRANCISCO|url=http://www.oewd.org/media/docs/SF%20Register%20of%20Foreign%20Consulates.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141123011642/http://www.oewd.org/media/docs/SF%20Register%20of%20Foreign%20Consulates.pdf|archive-date=23. 11. 2014|access-date=11. 3. 2013|url-status=dead}}</ref> {{div col||30em}} * [[Abidjan]], [[Obala Slonovače]] (1986) * [[Amman]], [[Jordan]] (2010) * [[Assisi]], [[Italija]] (1969) * [[Bangalore]], [[Indija]] (2009) * [[Barcelona]], [[Španija]] (2010) * [[Cork]], [[Irska]] (1984)<ref name="Cork twinnings">{{cite web|url=http://www.corkcity.ie/services/corporateaffairs/internationalrelations/|title=Cork - International Relations|access-date=28. 8. 2013|last=Mulcahy|first=Noreen|work=Cork City Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518004019/http://www.corkcity.ie/services/corporateaffairs/internationalrelations/|archive-date=18. 5. 2013|url-status=dead}}</ref> * [[Haifa]], [[Izrael]] (1973) * [[Hồ Chí Minh (grad)|Hồ Chí Minh]], [[Vijetnam]] (1995) * [[Kraków]], [[Poljska]] (2009)<ref name="Kraków partnerships">{{cite web|url=http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/2531,kat,0,5,miasta_partnerskie.html|title=Kraków - Miasta Partnerskie|access-date=10. 8. 2013|work=Miejska Platforma Internetowa Magiczny Kraków|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702010825/http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/2531,kat,0,5,miasta_partnerskie.html|archive-date=2. 7. 2013|url-status=live}}</ref> * [[Manila]], [[Filipini]] (1981) * [[Napulj]], [[Italija]] (2013) * [[Osaka]], [[Japan]] (1957) * [[Pariz]], [[Francuska]] (1997) * [[Seoul]], [[Južna Koreja]] (1975) * [[Šangaj]], [[Kina]] (1979) * [[Sydney]], [[Australija]] (1968) * [[Taipei]], [[Tajvan]] (1969) * [[Solun]], [[Grčka]] (1990) * [[Zürich]], [[Švicarska]] (2003) {{div col end}} == Također pogledajte == * [[Zalivska oblast San Franciska]] == Reference == {{refspisak|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} *{{cite book | year= 1989 | publisher=Dorset Press | title=The Barbary Coast: An Informal History of the San Francisco Underworld | author=Asbury, Hubert | isbn=978-0-88029-428-7 | oclc= 22719465 }} *{{cite book | author=Bronson, William | title=The Earth Shook, the Sky Burned | url=https://archive.org/details/earthshookskybur0000bron | publisher=Chronicle Books |year=2006 | isbn=978-0-8118-5047-6 | oclc=65223734 }} *{{cite book | year= 1987 | publisher=Square Books | title=Spanning the Gate | author=Cassady, Stephen | isbn=978-0-916290-36-8 | oclc= 15229396 }} *{{cite book | year= 1998 | publisher=Celestial Arts (Reissue edition) | title=High Steel: Building the Bridges Across San Francisco Bay | author=Dillon, Richard H. | isbn=978-0-88029-428-7 | oclc= 22719465 }} *{{cite book | title=Literary San Francisco: A pictorial history from its beginnings to the present day | author=Ferlinghetti, Lawrence | isbn=978-0-06-250325-1 | year=1980 | publisher=Harper & Row | oclc=6683688 | url=https://archive.org/details/literarysanfranc00ferl }} *{{cite book | year=2002 | publisher=University of California Press | title=City for Sale: The Transformation of San Francisco | url=https://archive.org/details/cityforsaletrans0000hart | author=Hartman, Chester | isbn=978-0-520-08605-0 | oclc=48579085 }} *{{cite book | title=Rush for Riches: Gold Fever and the Making of California | author=Holliday, J. S. | isbn=978-0-520-21402-6 | year=1999 | publisher=University of California Press | oclc=37545551 | url=https://archive.org/details/rushforrichesgol00holl }} *{{cite book | year= 1997 | publisher=University of Illinois Press | title=San Francisco, 1846–1856: From Hamlet to City | author=Lotchin, Roger W. | isbn=978-0-252-06631-3 | oclc= 35650934 }} *{{cite book | year= 1981 | publisher=Heydey Books | title=The Ohlone Way: Indian Life in the San Francisco-Monterey Bay Area | url= https://archive.org/details/ohlonewayindianl00marg_0 | author=Margolin, Malcolm | isbn=978-0-930588-01-4 | oclc= 4628382 }} *{{cite book | year=1978 | publisher=Harper Collins | title=Tales of the City | author=Maupin, Armistead | isbn=978-0-06-096404-7 | oclc=29847673 | url=https://archive.org/details/talesofcity000maup }} * Solnit, Rebecca. ''Infinite City: A San Francisco Atlas'' (University of California Press, 2010). 144 pp.&nbsp;[https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780520262508 ISBN 978-0-520-26250-8]; [https://web.archive.org/web/20130729222540/http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=34658 online review] *{{cite book | year=1971 | publisher=Stein and Day | title=The San Francisco Earthquake | author=Thomas, Gordon and Witts, Max Morgan | isbn=978-0-8128-1360-9 | oclc=154735 | url=https://archive.org/details/sanfranciscoeart00thom }} * Winfield, P.H., ''The Charter of San Francisco'' (The fortnightly review Vol. 157–58:2 (1945), p.&nbsp;69–75) * [http://cprr.org/Museum/SF_Overland_Monthly_1870.html ''San Francisco'' (članak)] (1870) ''The Overland Monthly'', January 1870 Vol. 4, No. 1, pp.&nbsp;9–23. San Francisco: A. Roman & Co., Publishers {{refend}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|San Francisco}} * [http://www.sfgov.org/ Službena web stranica] * [https://web.archive.org/web/20060409101419/http://transit.511.org/ Tranzitne informacije, rasporedi i karte Zalivske oblasti] * [http://www.sfmuseum.org/ Virtualni muzej grada San Franciska] {{Glavni gradovi okruga u Kaliforniji}} {{Okruzi Californije}} {{Atrakcije u San Francisku}} {{Divlji zapad}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Gradovi u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Gradovi u Kaliforniji]] [[Kategorija:Glavni gradovi okruga u Kaliforniji]] [[Kategorija:Okruzi u Kaliforniji]] [[Kategorija:San Francisco]] 2lpgt9wt9vb8lci3tl8kpa7rlidq8ps Sveto Rimsko Carstvo 0 26578 3904451 3850590 2026-07-12T08:20:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904451 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Sveto Rimsko Carstvo | izvorno_ime = Sacrum Romanum Imperium | genitiv = Svetog Rimskog Carstva | razdoblje = 962–1806. | država_prije1 = Srednja Franačka | država_prije_zastava1 = Karl der Große 800.jpg | država_prije2 = Istočna Franačka | država_prije_zastava2 = Ludwig der Deutsche.jpg | država_poslije1 = Rajnska Konfederacija | država_poslije_zastava1 = Flag of France.svg | država_poslije2 = Austrijsko carstvo | država_poslije_zastava2 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | država_poslije3 = Stara švicarska konfederacija | država_poslije_zastava3 = Early Swiss cross.svg | država_poslije4 = Kraljevina Pruska | država_poslije_zastava4 = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg | država_poslije5 = Kraljevina Saksonija | država_poslije_zastava5 = State flag of Saxony before 1815.svg | država_poslije6 = Vojvodstvo Holstein | država_poslije_zastava6 = Holstein Arms.svg | država_poslije7 = Vojvodstvo Oldenburg | država_poslije_zastava7 = Civil flag of Oldenburg.svg | država_poslije8 = Hamburg | država_poslije_zastava8 = Flag of Hamburg.svg | država_poslije9 = Kneževina Reuss-Greiz | država_poslije_zastava9 = Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg | država_poslije10 = Vojvodstvo Mecklenburg-Schwerin | država_poslije_zastava10 = Mecklenburg Landesflagge zur See Kaiserreich.svg | država_poslije11 = Švedska Pomeranija | država_poslije_zastava11 = Naval Ensign of Sweden.svg | država_poslije12 = Kneževina Hesse | država_poslije_zastava12 = Flag of Hesse.svg | država_poslije13 = Kneževina Nassau-Orange-Fulda | država_poslije_zastava13 = Wappen Fürstentum Oranien-Nassau-Fulda.jpg | država_poslije14 = Kneževina Waldeck | država_poslije_zastava14 = Flag of Waldeck before 1830.svg | država_poslije15 = Vojvodstvo Saksonija-Weimar | država_poslije_zastava15 = State flag of Saxony before 1815.svg | zastava = Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg | grb = Coat of Arms of Leopold II and Francis II, Holy Roman Emperors-Or shield variant.svg | uzrečica = | himna = | karta = HRR.gif | glavni_grad = | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = | službeni_jezik = | etničke_grupe = | državno_uređenje = izborna monarhija | vrsta_vlasti = [[Car]] | godina_prve_vlasti = 962. - 973. | vladar_prva_vlast = [[Oton I, car Svetog rimskog carstva|Oton I]] (prvi) | godina_druge_vlasti = 1792. - 1806. | vladar_druga_vlast = [[Franjo II, car Svetog rimskog carstva|Franjo II]] (posljednji) | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = | procenat_vode = | stanovnika = 26 265 000<ref name="ReferenceB">[https://books.google.com/books?id=0LFueQp0s50C&pg=PA401 Nation und Nationalismus in Deutschland, 1770–1990 by Otto Dann]</ref> | stanovnika_godina = 1786 | gustoća = | valuta = | vremenska_zona = | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = |religija=[[Kršćanstvo]]<br>[[Luteranizam]]<br>[[Kalvinizam]]}} '''Sveto Rimsko Carstvo'''<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Holy-Roman-Empire|title=Holy Roman Empire {{!}} Definition, History, Maps, & Significance {{!}} Britannica|date=11. 10. 2025|website=www.britannica.com|language=en|access-date=27. 10. 2025}}</ref> ({{Jez-la|{{Bezkurziva|Sacrum Romanum Imperium}}}}; {{Jez-de|{{Bezkurziva|Heiliges Römisches Reich}}}}) bilo je multietničko kompleksno carstvo koje se nalazilo u [[Srednja Evropa|Srednjoj Evropi]] i trajalo je od ranog srednjeg vijeka do njegovog raspada 1806. godine. Carstvo se formalno od 962. godine sastojalo od [[Kraljevina Njemačka|Kraljevine Njemačke]], [[Kraljevina Češka|Kraljevine Češke]], [[Kraljevina Italija (Sveto rimsko carstvo)|Kraljevine Italije]], [[Kraljevina Arelat|Kraljevine Arelat]] i mnogih drugih teritorija. Dana 25. decembra 800. godine [[papa Lav III]] je krunisao franačkog kralja [[Karlo Veliki|Karla Velikog]] za cara, oživjevši tu titulu u [[Zapadna Evropa|zapadnoj Evropi]] prvi put nakon više od tri stoljeća. Tu titulu su nastavili koristiti pripadnici [[Karolinzi|Karolinške dinastije]] od 888. do 899. godine, kada su je osporili vladari Italije u seriji građanskih ratova nakon smrti posljednjeg karolinškog nasljednika [[Berengar I, car Franačkog carstva|Berengara I]] 924. godine. Titula je oživljena 962. godine kada je [[Oton I, car Svetog rimskog carstva|Oton I]] krunisan za cara, čime započinje kontinuirano postojanje carstva više od osam stoljeća. Neki historičari smatraju da je carstvo počelo krunisanjem Karla Velikog, dok drugi smatraju da je počelo krunisanjem Otona I. Precizan termin "Sveto rimsko carstvo" nije korišten sve do 13. stoljeća, ali je koncept "Translatio imperiie" od suštinske važnosti za prestiž cara i pojam da je vrhovna vlast naslijeđena od rimskih careva. Sjedište [[Spisak njemačkih kraljeva i careva Svetog rimskog carstva|Svetog rimskog cara]] je tradicionalno bilo izborno, iako je često bilo pod kontrolom dinastije. Njemački [[izborni knez]], najveći plemić carstva, je obično izabran za "[[Kralj Rimljana|Kralja Rimljana]]" i bio okrunjen za cara od strane pape; tradicija papskog krunisanja je prekinuta u 16. stoljeću. Carstvo nikada nije dostiglo stepen političkog ujedinjenja koje je formirano u [[Francuska|Francuskoj]] i razvilo se, umjesto u decentraliziranu državu, u ograničenu izbornu monarhiju sastavljenu od stotinu podjedinica, [[kneževina]], [[Vojvodstvo|vojvodstava]], [[grofovija]], [[Slobodni carski grad|slobodnih carskih gradova]] i drugih domena. Moć cara je bila ograničena, a razni prinčevi, lordovi i kraljevi su bili njegovi vazali koji su dugovali caru svoju odanost i koji su posjedovali privilegije u de facto suverenom okviru svojih teritorija. Car [[Franjo II, car Svetog rimskog carstva|Franjo II]] je raspustio carstvo 6. augusta 1806. godine nakon poraza od [[Napoléon Bonaparte|Napoleona]] u [[Bitka kod Austerlitza|bici kod Austerlitza]]. == Historija == === Rani srednji vijek === ==== Karolinški prethodnici ==== {{Glavni|Karolinško carstvo}}Nakon opadanja rimske vlasti u [[Galija|Galiji]] tokom 5. stoljeća, lokalna germanska plemena su preuzela kontrolu. Krajem 5. i početkom 6. stoljeća, [[Merovinzi]] su za vrijeme vladavine [[Klovis I|Klovisa I]] i njegovih nasljednika konsolidirali [[Franci|franačka]] plemena i proširili svoju hegemoniju preuzimajući kontrolu nad sjevernom Galijom i srednjim tokom rijeke [[Rajna|Rajne]]. Međutim, do sredine 8. stoljeća, Merovinzi su smanjili svoju moć, a [[Karolinzi]] na čelu sa [[Karlos Martel|Karlosom Martelom]], su postali de facto vladari. Martelov sin [[Pipin Mali]] 751. godine postaje Franački kralj i od tada njegovi nasljednici održavaju bliske odnose sa papom. Pipinov sin [[Karlo Veliki]] postaje 768. godine franački kralj i započinje ekstenzivno širenje kraljevstva. Tokom njegove vladavine kraljevstvo se prostiralo na teritoriji današnje Francuske, Njemačke i sjeverne Italije, povezujući Franačko kraljevstvo sa Papinskim zemljama. Na Božić 800. godine, papa [[Lav III]] je krunisao Karla za cara, vraćajući ovu titulu na zapad prvi put nakon više od tri stoljeća. Nakon Karlove smrti 814. godine, carska kruna je postala osporena od karolinških vladara [[Zapadna Franačka|Zapadne Franačke]] ([[Karlo II, car Svetog rimskog carstva|Karla Ćelavog]]) i [[Istočna Franačka|Istočne Franačke]] ([[Karlo Debeli|Karla Debelog]]). Nakon smrti Karla Debelog 888. godine, Karolinško carstvo se raspalo i više se nikad nije obnovilo. Nakon raspada Karolinškog carstva, posljednji Karolinški nasljednik [[Berengar I]] je krunisan za cara Italije od strane pape. ==== Osnivanje carstva ==== Oko 900. godine od Istočne Franačke su se odvojila autonomna vojvodstva [[Vojvodstvo Frankonija|Frankonija]], [[Vojvodstvo Bavarska|Bavarska]], [[Vojvodstvo Švabija|Švabija]], [[Vojvodstvo Saksonija|Saksonija]] i [[Lotaringija]]. Nakon smrti karolinškog kralja [[Ludvig Dijete|Ludviga Dijeteta]] 911. godine, Istočna Franačka nije izabrala karolinškog vladara Zapadne Franačke za njegovog nasljednika, već jednog od vojvoda [[Konrad I Mladi|Konrada, vojvodu Frankonije]]. Na samrti, Konrad daje titulu svom glavnom rivalu [[Henrik I Ptičar|Henriku, vojvodi Saksonije]], koji je izabran za kralja 919. godine. Henrik postiže primirje sa [[Mađari|Ugarima]] nakon pobjede nad njima u [[Bitka kod Riade|bici kod Riade]]. Henrik umire 936. godine, a njegovi potomci su nastavili vladati istočnim kraljevstvom cijelo stoljeće. Nakon Henrikove smrti, njegov sin i nasljednik [[Oton I, car Svetog rimskog carstva|Oton I]] je izabran za kralja u Ahenu 936. godine. On je pobjedio svog starijeg brata i nekoliko vojvoda koji su pokrenuli seriju pobuna protiv njega. Nakon toga, kralj je kontrolisao imenovanje vojvoda i biskupa. Uz pomoć [[Adelaide od Burgundije|Adelaide]], udovice kralja Italije, preuzima kontrolu nad Italijom 951. godine. Oton pobjeđuje Ugare u odlučujućoj [[Bitka kod Lechfelda|bici kod Lechfelda]] 955. godine. Oton je 962. godine krunisan za cara od strane pape [[Papa Ivan XII|Ivana XII]] te tako stvorio Sveto rimsko carstvo. Njegova krunidba za cara je označena kao nastavak carstva kojim su vladali nasljednici Karla Velikog a koji se kroz koncept "Translatio imperii" također smatra kao nasljednik antičkog Rima. Carstvo nije imalo stalni glavni grad. Carevi su putovali po rezidencijama (tzv. [[Kaiserpfalz]]) kako bi obavljali poslove. Međutim, svaki car je davao prednost određenim mjestima; u slučaju Otona I to je bio grad [[Magdeburg]]. Kralj je i dalje bio biran izborom, ali su kraljevi obično birali za života svoje sine za nasljednike, što im je omogućavalo da zadrže krunu u svojoj porodici. To se promijenilo za vrijeme dinastije Salian u 12. stoljeću. Oton I je svrgnuo trenutnog papu Ivana XII i izabrao papu [[Papa Lav VIII|Lava VIII]] za njegovog nasljednika. To je obnovilo sukob s bizantijskim carem, posebno nakon što se Otonov sin [[Oton II, car Svetog rimskog carstva|Oton II]] (967. - 983.) imenovao "imperator Romanorum". Kako bi izgladio ovaj sukob, Oton II se ženi bizantijskom princezom [[Teofanija Sklirina|Teofanijom]]. Njihov sin [[Oton III, car Svetog rimskog carstva|Oton III]] je došao na prijestolje sa tri godine i bio je podvrgnut borbom za vlast i nizom regenata koji su vladali do njegovog punoljetstva 994. godine. Oton III je 996. godine imenovao svog rođaka [[Papa Grgur V|Grgura V]] za prvog njemačkog papu. Oton III je umro mlad 1002. godine i naslijedio ga je njegov rođak [[Henrik II, car Svetog rimskog carstva|Henrik II]]. On je umro 1024. godine i naslijedio ga je [[Konrad II, car Svetog rimskog carstva|Konrad II]], prvi car iz Salijske dinastije, koji je izabran za kralja tek nakon rasprave između vojvoda i plemića. === Razvijeni srednji vijek === ==== Sukob oko investiture ==== Carevi su često zapošljavali biskupe u administrativnim poslovima te veoma često određivali ko će biti imenovan za biskupe. Međutim, papa je tokom [[Klinijevski pokret|Klinijevskog pokreta]] ova imenovanja sve više smatrao neprikladnim. Zbog toga je reformski usmjeren [[papa Grgur VII]] odlučio da se suprostavi takvoj praksi, što je dovelo do [[Borba za investituru|sukoba oko investiture]] sa carem [[Henrik IV, car Svetog rimskog carstva|Henrikom IV]] (1056. - 1106.) kojem je zasmetalo uplitanje pape te je nagovorio biskupe da ekskomuniciraju papu. Papa je zauzvrat ekskomunicirao kralja te razriješio date prisege lojalnosti. Pošto je ostao bez ikakve političke podrške, Henrik IV je bio prisiljen na poznato "[[hodočašće u Kanosu]]" 1077. godine, u kojem je uspio da ukine ekskomunikaciju ali uz cijenu poniženja. U međuvremenu, njemački kneževi su izabrali drugog kralja [[Rudolf Švapski|Rudolfa Švapskog]]. Henrik IV ga je uspio poraziti, ali se suočio sa sve više pobuna, ponovnom ekskomunikacijom, pa čak i sa pobunom vlastitih sinova. Nakon Henrikove smrti, njegov drugi sin [[Henrik V, car Svetog rimskog carstva|Henrik V]] je uspio postići dogovor sa papom i biskupima 1122. godine tokom [[Vormski konkordat|Vormskog konkordata]]. Car je zadržao političku moć carstva, ali je sukob otkrio granice moći vladara, posebno prema Crkvi, te je ostavilo cara bez sakralnog statusa koji je prije imao. Nakon toga, papa i njemački kneževi su postali važni igrači u političkom sistemu carstva. ==== Dinastija Hohenstaufen ==== Nakon smrti Henrika V 1125. godine, vojvode su umjesto njegovog najbližeg rođaka izabrali [[Lotar III, car Svetog rimskog carstva|Lotara]], umjereno moćnog starog [[Vojvodstvo Saksonija|vojvodu Saksonije]]. Nakon njegove smrti 1137. godine, vojvode su, da bi smanjili moć cara, umjesto Lotarovog zeta [[Henrik X, vojvoda Bavarske|Henrika]] odlučili izabrati [[Konrad III, car Svetog rimskog carstva|Konrada III]] iz dinastije [[Hohenstaufen]], unuka cara Henrika IV i nećaka cara Henrika V. To je dovelo do sukoba između dvije dinastije koji je trajao duže od stoljeća. Konrad III im je uspio da oduzme posjede, ali je njegov nasljednik i nećak [[Fridrik I, car Svetog rimskog carstva|Fridrik I Barbarosa]] sklopio mir sa dinastijom Welf i vratio im oduzete posjede. Kako bi smanjili moć vojvoda, carevi iz dinastije Hohenstaufen su počeli dijeliti zemlju svojim neslobodnim slugama za vojne usluge, jer su se nadali da će oni biti pouzdaniji od vojvoda. Pošto su se koristili samo za ratne usluge, ova nova klasa ljudi se kasnije razvila u [[Carski vitezovi|vitezove]], temelje carske moći. Zatim su uspostavili novi mirovni mehanizam za cijelo carstvo (Landfrieden), kako bi se zabranili privatni ratovi između mnogih vojvoda i kako bi se carevi podanici podvrgnuli pravnom sistemu i javnim procesuiranjem krivičnih djela. To je dovelo do podizanja novih gradova od strane cara i lokalnih vojvoda. Do razvoja gradova je došlo zbog porasta broja stanovništva i koncentracije ekonomske moći na strateškim lokacijama. Gradovi podignuti u 12. stoljeću ([[Freiburg]] i [[München|Minhen]]) su bili ekonomski model za mnoge gradove podignute u kasnijem periodu. Fridrik I Barbarosa (1155. - 1190.) je naglašavao da je carstvo "Rimsko" kako bi opravdao carsku moć koja je bila nezavisna od (sada ojačanog) pape. Na carskoj skupšini na polju kod Roncaglije, Fridrik I je 1158. godine obnovio carska prava po uzoru na [[Justinijanov kodeks]]. Lista carskih prava su obuhvatala javne ceste, carine, kovanje novca, naplata odštete za kaznena djela i davanje posjeda. Ova prava su bila izravno vezana za rimsko pravo, pa su time imala dalekosežan zakonski uticaj. Njegova politika je uglavnom bila usmjerena prema Italiji i samim time se sukobljavala sa interesima bogatih slobodnih gradova na sjeveru, naročito [[Milano]]m. Osim toga, bio je upetljan u sukob sa papinstvom jer je podupirao antipapu umjesto [[Papa Aleksandar III|papu Aleksandra III]] (1159. - 1181.). Fridrik I je podržavao niz antipapa prije konačnog pomirenja sa papom Aleksandrom III 1177. godine. U Njemačkoj, Fridrik I je sve više štitio Henrika Lava protiv pritužbi drugih kneževa i gradova (posebno [[München|Minhena]] i [[Lübeck]]a). Henrikova podrška Fridrikovoj politici je bila lažna i u kritičnom trenutku tokom Italijanskih ratova mu je odbio pružiti vojnu pomoć. Nakon povratka u Njemačku, ogorčeni Fridrik je otvorio postupak protiv vojvode, što je rezultiralo oduzimanjem svih teritorija. Tokom vladavine dinastije Hohenstaufen, njemački kneževi su omogućili mirno [[Njemačka ekspanzija na istok|naseljavanje istočnih teritorija]] koje su bile slabo naseljene od strane [[Zapadni Slaveni|zapadnih Slavena]]. Tokom ovog perioda, mnogi njemački seljaci, trgovci i zanatlije iz zapadnog dijela carstva su se preselili na ove teritorije. Postepena [[germanizacija]] ovih teritorija je kompleksan proces koji se ne smije miješati sa [[Nacionalizam|nacionalizmom]] 19. stoljeća. Naseljavanjem istoka i bračnim vezama lokalnih vladara s njemačkim plemstvom, carstvo je postepeno uključilo u svoj sastav [[Pomeranija|Pomeraniju]] i [[Šleska|Šlesku]]. Kako bi još više germanizovao istočne teritorije, mazovski vojvoda [[Konrad I, vojvoda Mazovije|Konrad I]] je pozvao [[Teutonski viteški red]] da pokrste [[Prusi|pruse]]. Umjesto toga, oni su stvorili [[Monaška država Teutonskog reda|monašku državu Teutonskog reda]] koja nikada nije bila dio Svetog rimskog carstva. Sveto rimsko carstvo je dostiglo svoj vrhunac tokom vladavine Fridrikovog sina i nasljednika [[Henrik VI, car Svetog rimskog carstva|Henrika VI]]. On je zauzeo [[Kraljevina Sicilija|Kraljevinu Siciliju]] i držao engleskog kralja [[Rikard I, kralj Engleske|Rikarda I]] u zarobljeništvu. Želeći da uspostavi nasljednu monarhiju postavio je svog sina [[Fridrik II, car Svetog rimskog carstva|Fridrika II]] za kralja, ali su njemački kneževi odlučili da izaberi drugog kralja što je rezultiralo borbom za prijestolje između Fridrikovog najmlađeg sina [[Filip Švapski|Filipa Švapskog]] i [[Oton IV, car Svetog rimskog carstva|Otona Brunswicka]]. Plašeći se opasnosti koju je predstavljalo jedinstveno Sveto rimsko carstvo i Sicilija, [[papa Inocent III]] je podržao Fridrika II koji je umarširao u Njemačku i porazio Otona. Međutim, nakon pobjede Fridrik II nije razdvojio carstvo. U strahu od povećanja moći, papa Inocente III ga je ekskomunicirao. Nakon smrti Fridrika II 1250. godine, Njemačko kraljevstvo je bilo podijeljeno između njegovog sina [[Konrad I, kralj Sicilije|Konrada IV]] i anti-kralja [[Vilim II, grof Holandije|Vilima II]]. Nakon Konradove smrti došlo je do interegnuma koji je omogućio kneževima da konsoliduju svoja gazdinstva i postanu nezavisni vladari. Godine 1257., došlo je do neslaganja između dinastija Guelph, koja je podržavala kornvolskog grofa [[Rikard, grof Kornvola|Rikarda]], i Hohenstaufen koja je podržavala kastiljskog kralja [[Alfons X, kralj Kastilje|Alfonsa X]]. Nakon Rikardove smrti 1273. godine, interegnum se završio jednoglasnim izborom njemačkog kralja [[Rudolf I, kralj Njemačke|Rudolfa I]]. == Također pogledajte == * [[Gotika]] * [[Habsburška monarhija]] * [[Historija Njemačke]] * [[Spisak franačkih kraljeva]] * [[Spisak njemačkih careva]] * [[Zapadno rimsko carstvo]] == Izvori == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Category:Holy Roman Empire|Sveto rimsko carstvo}} * [http://www.zum.de/whkmla/military/germany/milxhrempire.html Spisak ratova Svetog rimskog carstva] * [http://www.heraldica.org/topics/national/hre.htm Sveto rimsko carstvo] === Karte === * [http://home.comcast.net/~vienna1230/maps/holy_roman_empire_1138_1254.jpg Sveto rimsko carstvo, 1138–1254] * [http://www.mcm.edu/academic/depts/history/maps/HOLYROMEMPIRE.html Sveto rimsko carstvo oko 1500.] * [http://corndancer.com/vox/aer/aer_art/map01_1648.jpg Sveto rimsko carstvo u 1648] * [http://www.hoeckmann.de/germany/index.htm Sveto rimsko carstvo 1789 (interaktivna karta)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420003848/http://www.hoeckmann.de/germany/index.htm |date=20. 4. 2009 }} {{stub-hist}} {{Imperije}} {{Njemačka po temama}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rimsko Carstvo]] lmpe129ce1enpex66ltol2cawhr0b3u Synaptic 0 27169 3904486 2931438 2026-07-12T11:05:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904486 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija softver | naziv = Synaptic Package Manager | logo = Synaptic.png | veličina_logoa = 48px | alt_logoa = | tekst_logoa = | snimak_ekrana = Synaptic screenshot.png | alt_snimka_ekrana = | tekst = Snimak ekrana Synaptica | sklopivo = <!-- Šta god upišite u ovo polje učinit će kutiju sklopivom. --> | autor = {{plainlist| * Alfredo Kojima * Gustavo Niemeyer * Michael Vogt }} | programer = [[Canonical Ltd.]] | prvo_izdanje = 13. 11. 2001. | obustavljeno = <!-- Ako se softver više ne proizvodi/održava, navedite "da". U suprotnom, izostavite. --> | izgled_verzija = <!-- Pojednostavljeno (predodređeno) ili naslagano. --> | najnovija_stabilna_verzija = 0.84.2 | datum_najnovije_stabilne_verzije = 9. 3. 2017. | najnovija_probna_verzija = | datum_najnovije_probne_verzije = | centralna_arhiva = {{URL|code.launchpad.net/synaptic}} | razvojno_stanje = | programski_jezik = [[C (programski jezik)|C]], [[C++]], [[Python (programski jezik)|Python]] | operativni_sistem = [[Debian]] i izvedeni sistemi | platforma = | veličina = | standard = | jezici = | broj_jezika = | fusnota_o_jezicima = | vrsta = [[Upravljač paketima]] | licenca = [[GNU GPLv2]] | alexa = | veb-sajt = {{URL|nongnu.org/synaptic}} | ažurirano = }} '''Synaptic''' je [[računarski program]] koji predstavlja [[GTK+]] verziju [[APT]] programa za [[Debian]] [[Linux]] sistem upravljanja paketima. Synaptic se obično koristi na sistemima baziranim na '''deb''' paketima, ali se može koristiti i na sistemima baziranim na [[RPM]] paketima. Razvoj Synaptica je finansirala [[Connectiva]], koja je tražila od Alfredo Kojime, tadašnjeg zaposlenog, da napiše grafičku verziju za '''APT''', nastavljajući rad koji je započet pravljenjem APT RPM verzije i kasnije je Synaptic počeo da se koristi u Connectiva instalacionom procesu. Gustavo Niemeye je također radio na razvoju, dok je radio za Connectiva kompaniju. Trenutno projekat održava Michael Vogt. == Vanjski linkovi == * [http://www.nongnu.org/synaptic/ Synaptic Package Manager] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225075751/http://www.nongnu.org/synaptic/ |date=25. 2. 2011 }} * [https://wiki.ubuntu.com/SynapticHowto Ubuntu howto stranica za Synaptic] {{stub-rač}} {{Commonscat}} [[Kategorija:Linux]] [[Kategorija:Softver]] g3nwim6puri3t1p4ljax5k9bpunkc9a Kategorija:Opsada Beča 14 27251 3904505 3635675 2026-07-12T11:27:00Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Događaji u Beču]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904505 wikitext text/x-wiki {{Kategorija|Opsada Beča}} . [[Kategorija:Historija Austrije]] [[Kategorija:Vojna historija Osmanskog Carstva]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] eyfn3isitvbzljnfoh8uh13yky2mk3b 3904507 3904505 2026-07-12T11:28:27Z نوفاك اتشمان 16322 fix 3904507 wikitext text/x-wiki {{Kategorija|Opsada Beča}} [[Kategorija:Historija Austrije]] [[Kategorija:Vojna historija Osmanskog Carstva]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] 6s3bqjkp5b3fnagxbhoh7sng0tz9c2y 3904508 3904507 2026-07-12T11:28:45Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Austrije]] uklonjena; [[Kategorija:Austrijske bitke]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904508 wikitext text/x-wiki {{Kategorija|Opsada Beča}} [[Kategorija:Austrijske bitke]] [[Kategorija:Vojna historija Osmanskog Carstva]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] hm6pfazfc9zmzrpxzfu73y471xen22d 3904511 3904508 2026-07-12T11:30:35Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Vojna historija Osmanskog Carstva]] uklonjena; [[Kategorija:Osmanske bitke]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904511 wikitext text/x-wiki {{Kategorija|Opsada Beča}} [[Kategorija:Austrijske bitke]] [[Kategorija:Osmanske bitke]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] n7bqz1wm5idp2rv851bdbv51prbi74z Juventus FC 0 29182 3904503 3897817 2026-07-12T11:26:17Z Bakir123 110053 3904503 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = white | Boja2 = black | Ime kluba = Juventus FC | Puno ime = Juventus Football Club S.p.A. | Grb = Juventus FC - logo black (Italy, 2020).svg | veličina_grba = 120px | Nadimak = ''La Vecchia Signora'' ("stara dama")<ref name="Madama">Također ''Madama'' U [[pijemontski jezik|pijemontskom jeziku]].</ref><br />''I bianconeri'' (crno-bijeli)<br />''Le zebre'' ([[zebra|zebre]])<br />"Fidanzata d' Italia" ("Djevojka Italije") | Osnovan = {{Datum rođenja i godine|1897|11|1}}, kao Sport-Club Juventus. | Lokacija = [[Torino]], [[Italija]] | Federacija = [[FIGC|Italijanski nogometni savez]] | Konfederacija = [[UEFA]] | Liga = [[Serie A]] | Stadion = [[Juventus Arena|Allianz Stadium]] | Kapacitet = 41.507 | Vlasnik kluba = {{ZD|ITA}} [[Porodica Agnelli]] | Predsjednik kluba = {{ZD|ITA}} [[Gianluca Ferrero]] | Trener = {{ZD|ITA}} [[Luciano Spalletti]] | Uspjesi = 71 trofej | Nacionalni kupovi = [[Serie A]] '''×36''' <br/> [[Italijanski kup]] '''×15''' <br/> [[Italijanski superkup]] '''×9''' <br/> [[Serie B]] '''×1''' | Evropski kupovi = [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]] '''×2''' <br/> [[UEFA Evropska liga|Evropska liga]] '''×3''' <br/> [[UEFA Superkup|Superkup]] '''×2''' <br/> [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]] '''×1''' <br/> [[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]] '''×1''' <br/> [[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalni kup]] '''×2''' | Adresa = Corso Galileo Ferraris 32 <br/>10128 Torino | Prethodna sezona = 2025/26. | Plasman u prethodnoj sezoni = 6. mjesto | Webstranica = [http://www.juventus.com juventus.com] | Trenutna sezona = [[Datoteka:Soccerball_current_event.svg|20px]] [[Serie A 2023/2024.|2023/24.]] <!-- Domaći --> | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _juventus201920h | uzorak_dr1 = | uzorak_č1 =_juventusfc1920h | uzorak_š1 =_ger18h | lijeva ruka61 = 000000 | tijelo1 = FFFFFF | desna ruka1 = FFFFFF | šorc1 = 000000 | čarape1 = 000000 <!-- Gostujući --> | uzorak_lr2 = _juventusfc1920a | uzorak_t2 = _juventusfc1920a | uzorak_dr2 = _juventusfc1920a | uzorak_č2 = _juventusfc1920a | uzorak_š2 = _juventusfc1920a | lijeva ruka2 = E9E9E9 | tijelo2 = E9E9E9 | desna ruka2 = E9E9E9 | šorc2 = E43135 | čarape2 = E9E9E9 <!-- Treći --> | uzorak_lr3 =_juventusfc1920t | uzorak_t3 =_juventusfc1920t | uzorak_dr3 =_juventusfc1920t | uzorak_č3 =_juventusfc1920t | uzorak_š3 =_juventusfc1920t | lijeva ruka3 =0086CE | tijelo3 =0086CE | desna ruka3 =0086CE | šorc3 =0086CE | čarape3 =0086CE }} '''Juventus Football Club S.p.A''' ([[latinski jezik|lat.]] ''iuventus'' – mladost)<ref name=iuventus>Ime "Juventus" je riječ iz pijemontskog jezika, a potječe od latinske riječi ''iuventus'' (''mladost'').</ref>, najčešće samo '''Juventus''' ili '''Juve''', najtrofejniji je [[italija]]nski [[nogomet]]ni klub koji dolazi iz [[Torino|Torina]]. Osim jedne, sve sezone proveo je u najjačem razredu italijanskog [[nogomet]]a, [[Serie A]].<ref name="najjačem razredu italijanskog fudbala">Prvi stepen profesionalnog takmičenja u [[Italija|Italiji]], [[Serie A]].</ref> Juventus je najuspješniji klub u historiji nogometa u Italiji. Službeno, osvojio je 71 trofej, od toga 60 u svojoj državi, što je rekord, te 11 u svim evropskim takmičenjima. Rekorderi su po broju izgubljenih finala [[UEFA Kup šampiona|Kupa šampiona]] i [[UEFA Liga prvaka|Lige prvaka]], čak osam puta (rekorderi otkad se [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]] igra u ovom formatu sa šest izgubljenih finala). ''Stara dama''<ref name=dama>Popularni naziv za Juventus</ref> treći je najuspješniji klub u [[Evropa|Evropi]], a šesti u svijetu, s najviše priznatih međunarodnih titula od strane federacija svih kontinenata i same [[FIFA]]-e. Klub je prvi tim iz Italije i uopće cijele [[Južna Evropa|južne Evrope]] koji je osvojio [[Kup UEFA]], i to 1985. Jedini je tim na svijetu koji je osvojio sva službena međunarodna klupska takmičenja te jedini koji je uspio biti prvak u sva tri [[UEFA]]-ina glavna takmičenja. Nijedan drugi klub nije imao četiri godine zaredom svoje igrače kao dobitnike [[Zlatna lopta (nogomet)|Zlatne lopte]].<ref name=lopte>Nagrada za najboljeg igrača europe (fran. Ballon d'Or)</ref> U Italiji je klub sa daleko najviše navijača jer za njega navija više od polovine svih navijača u toj državi (12 miliona), dok ih širom Evrope ima oko 43 miliona. Širom svijeta (naročito na [[Daleki Istok|Dalekom Istoku]]) ukupno ima oko 170 miliona '''bianconera'''<ref name=Bianconera>Popularni naziv za Juventusove simpatizere.</ref>. Klub je osnivač i Asocijacije evropskih klubova te član grupe [[G-14]], koja okuplja najelitnije svjetske timove. Klub je u vlasništvu [[porodica Agnelli|porodice Agnelli]] još od 1920-ih. Formalno, vlasnik Juventusa je njihova kompanija, ''[[Exor (kompanija)|Exor]]''. == Historija == {{glavni|Historija Juventusa FC}} [[Datoteka:Sport-Club Juventus 1897-1898.jpg|mini|210px|desno|Orginalna postava Juventusa iz 1898.]] Klub je osnovan 1. novembra 1897. od strane grupe mladića u školi za književnost ''Massimimo D'Azeglio Lyceum'' u Torinu. Prvobitno je nosio naziv '''Sportski klub Juventus''', ali je 2 godine kasnije promijenjen u '''Juventus Football Club'''. 1900. godine pridružio se tadašnjem italijanskom nogometnom prvenstvu. 1905. osvojen je prvi ''scudetto''<ref name=Scudetto>Naziv trofeja za osvojenu [[Serie A]]</ref>, a iste godine klub mijenja boju u današnju crno-bijele. [[Datoteka:Edoardo Agnelli.jpg‎‎|mini|150px|lijevo|Edoardo Agnelli|Edoardo Agnelli, predsjednik Juventusa od 1923 do 1935]] Naredne godine dolazi do razdora unutar ekipe i stvaranja današnjeg [[Torino FC|Torina]] te tako i velikog rivalstva. [[Juventus]] je bio jako pogođen ovim te tako naredni trofej dolazi tek 1926. godine nakon što ranije klub preuzima tadašnji vlasnik [[Fiat|FIAT-a]], [[Porodica Agnelli|Edoardo Agnelli]]. Od 1930. do 1935. godine klub osvaja pet uzastopnih titula. U isto vrijeme prelazi se na Stadio Comunale<ref name=Comunale>Današnji [[Stadio Olimpico (Torino)|Stadio Olimpico]]</ref>. Glavni igrači reprezentacije [[Italija|Italije]] u osvajanju [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetskog prvenstva]] 1934. godine su došli upravo iz te generacije. Međutim, rana smrt [[Porodica Agnelli|Edoarda Agnellia]] dovodi do kraja zlatne ere i tako do [[II svjetski rat|II svjetskog rata]] ne uspijevaju povratiti dominaciju. U periodu od 1943. do 1945. [[Juventus]] je morao izbaciti iz imena '''Football Club''' zbog projekta tzv. ''italijaniziranja'' tadašnjeg [[fašizam|fašističkog]] režima u zemlji pa je tako klub je nosio ime '''Juventus Cisitalia'''. ''Cisitalia'' je bila kompanija tadašnjeg predsjednika Petra Dusia sa sjedištem u [[Torino|Torinu]] (u to vrijeme jedan od brendova FIAT-a). Pod novim predsjednikom [[Porodica Agnelli|Giovanni Agnellijem]] dodaju se još dva Scudetta (sezone 1949/50 i 1951/52). 1958. godine [[Omar Sivori]] postaje prvi igrač u historiji kluba koji dobija nagradu za [[Evropski fudbaler godine|Evropskog fudbalera godine]]. U sezoni 1959/60 prvi put se osvaja dupla kruna<ref name=kruna>Označava se kada je jedna ekipa u sezoni osvoji dva trofeja u svojoj zemlji, ili domaće prvenstvo i međunarodno takmičenje</ref>, pobjednika [[Serie A]] i [[Italijanskog kupa|Kupa Italije]]. Dugogodišnji kapiten [[Giampiero Boniperti]] se povlači i ostavlja rekord od 178 golova postignutih u [[Serie A]], koji će se tek oboriti za 49 godina<ref name=godina>31. oktobar 2010. godine - Del Piero najbolji strijelac Juventusa u Seriji A u historiji {{cite web|url=http://pallone.myblog.it/archive/2010/10/31/juve-del-piero-supera-boniperti-con-179-reti.html|title=Del Piero rekord|work=Juventus Football Club S.p.A official website|access-date=31. 10. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821115346/http://pallone.myblog.it/archive/2010/10/31/juve-del-piero-supera-boniperti-con-179-reti.html|archive-date=21. 8. 2011|url-status=dead}}</ref>. U ovoj dekadi [[Serie A]] je osvojena još samo jednom u sezoni 1966/67. Međutim, već početkom 70-tih godina [[Juventus]] učvršćuje poziciju najtrofejnijeg italijanskog kluba. 13. jula 1971. na mjesto predsjednika dolazi [[Giampiero Boniperti]] i odmah osvaja prvo titulu. Sa igračima poput [[Čestmír Vycpálek]]a, [[Roberto Bettega|Roberta Bettege]], [[Franco Causio|Franca Causia]], [[Jose Altafini]]ja i [[Gaetano Scirea|Gaetana Sciree]] liga se osvaja još pet puta do 1978. godine. Tih godina na trenersko mjesto dolazi [[Giovanni Trapattoni]]. Još veći uspjesi dolaze pod njegovom trenerskom palicom. U sezonama 1980/81, 1981/82 i 1983/84 dodaju se još tri Scudetta na konto. Juventus poslije ove druge titule u nizu stavlja i drugu zlatnu zvjezdicu na dres<ref name=dres>U Italiji se za svaku desetu titulu u ligi dodjeljuje zlatna zvjezdica</ref>. I danas je jedini klub u [[Italija|Italiji]] sa više od 20 titula. 1982. godine [[Paolo Rossi]] kao igrač [[Juventus]]a dobija nagradu za [[Zlatna lopta (nogomet)|Evropskog igrača godine]]. Naredne tri godine: [[1983]], [[1984]] i [[1985]] [[Zlatna lopta (nogomet)|Zlatnu loptu]] osvaja još jedan crno-bijeli; [[Michel Platini]]. [[Michel Platini|Platini]] je i [[Juventus]]u 1985. godine donio prvu titulu [[UEFA Liga Prvaka|Lige prvaka]], tadašnjeg [[UEFA Kup šampiona|Kupa šampiona]] pobjedom nad [[Liverpool]]om (1-0). Ipak, ta utakmica će ostati zapamćena po velikoj tragediji kada je na [[Haysel]]u poginulo 39 navijača [[Juventus]]a. Sa izuzetkom sezone 1985/86 i osvajanjem [[Serie A]] [[Juventus]] nije uspijevao doć do trofeja uslijed dominacije u domaćem i evropskom fudbalu [[S.S.C. Napoli|Napolija]] i onda [[Inter]]a i [[AC Milan|Milana]]. 1990. godine klub se seli na novoizgrađeni [[Delle Alpi]]. [[Datoteka:Marcello Lippi 2011.jpg|mini|220px|lijevo|Marcello Lippi|Marcello Lippi, trener Juventusa od 1994. do 1999. i 2001. do 2004. godine]] Pred sezonu 1994/95 u klub dolazi [[Marcello Lippi]]. Pod njegovim vodstvom [[Juventus]] ponovo osvaja titulu [[Serie A]] nakon devet sezona i gubi finale [[Kup UEFA|Kupa UEFA]]. Počinje razdoblje kada je [[Juventus]] bez premca bio najbolji klub u [[Evropa|Evropi]]. Ekipa 1996. osvaja titulu prvaka Evrope pobjedom nad [[Ajax Amsterdam|Ajaxom]]. Naredne dvije sezone u [[UEFA Liga prvaka|Ligi prvaka]] dolaze do finala ali u oba navrata gube od [[Borussia Dortmund|Borussie Dortmund]] i [[Real Madrid]]a. U sezoni 1998/99 [[Manchester United]] je bio bolji u polufinalu i prošao nakon nevjerovatnog dvomeča. Uz to je dodan i [[UEFA Superkup|Evropski Superkup]] 1996. godine te iste godine, tadašnji [[Toyota Kup]] (poput današnjeg Interkontinentalnog kupa). U istom periodu [[Serie A]] je osvojena dva puta. Nakon povratka [[Marcello Lippi|Lippija]] na mjesto trenera, klub osvaja domaće prvenstvo dvije godine zaredom; 2002. i 2003. godine. 2003. godine [[Juventus]] je ponovo poražen u finalu [[UEFA Liga prvaka|Lige prvaka]] od [[AC Milan]]a nakon izvođenja penala. U ljeto 2004. kao novi trener je predstavljen [[Fabio Capello]]. U naredne dvije sezone donosi dva nova Scudetta. Međutim, oni se oduzimaju zbog [[Calciopoli|skandala o namještanju utakmica]]. [[Juventus]] dobija najveću kaznu i biva izvačen u [[Serie B]] uz ostale dodatne kazne. Dolazi do odlaska skoro svih većih zvijezda. Oni koji su ostali, poput [[Alessandro Del Piero|Alessandra Del Piera]], [[Pavel Nedved|Pavela Nedveda]], [[Gianluigi Buffon]]a i [[David Trezeguet]]a vode tim kroz [[Serie B]]. Klub se odmah vraća u prvu ligu uprkos oslabljenom igračkom kadru i negativnim bodovima. Od 2007. počinje rekonstrukcija tima koja nije dala neki bitniji rezultat. Najbolji uspjeh tima od 2007. do 2010. godine je bilo drugo mjesto u sezoni 2008/09. U ljeto 2010. godine na predsjedničko mjesto sjeda ponovo jedan Agnelli, [[Porodica Agnelli|Andrea]]. Prvi potez mu je bio dovođenje na mjesto trenera [[Luigi Delneri]]ja. == Boje dresova, grbovi i nadimci == [[Datoteka:Juventus old badge.png|mini|178x178px|lijevo|Juventusov grb od 1990. do 2004. (gore) i grb od 2004. do 2017. (dolje)[[Datoteka:Juventus Turin.png|n|mini|152x152piksel]]|alt=]] [[Datoteka:Juventus FC - logo black (Italy, 2020).svg|mini|229x229piksel|Trenutni grb Juventusa]] [[Juventus]] u današnjim crno-bijelim dresovima i bijelom ili crnom šorcu igra od 1903. godine. Originalno, prvi dresovi su bili rozi sa crnom kragnom ali samo zbog pogrešne isporuke. Otac od jednog od tadašnjih igrača je bio zadužen za pranje ali je boja toliko izblijedila do 1903. godine da su se morali pronaći novi dresovi. Tada je John Savage, engleski internacionalac, za svoju tadašnje ekipu ugovorio isporuku iz njegove domovine. Njegov prijatelj je živio u [[Notthingam]]u, i iz razloga što je bio pristalica [[Notts County]]a nazad u [[Italija|Italiju]] isporučio crno-bijele dresove kakve je tradicionalno nosio [[Notts County]]. Od tada [[Juventus]] nosi iste boje s tim da su one kluba iz [[Torino|Torina]] nešto izraženije. '''Službeni grb''' [[Juventus]]a je imao nekoliko dizajnerskih korekcija od 20-tih godina prošlog stoljeća. Grb za sezonu 2004/15 ovalnog oblika podijeljen u 5 dijelova (slika lijevo). Unutar se nalazi tri crne šara i dvije bijele u kojima se nalaze naredni elementi; u gornjem dijelu napisano ime kluba na konkavnoj liniji zlatne boje koja predstavlja čast. U donjem dijelu je bijela silueta bika položenog na stari francuski štit; bik je simbol grada Torina. Zadnja izmjena grba desila se pred 2017/18 sezonu (slika desno). Iznad crnog štita i siluete se nalazi kruna koja simbolizira Augusta Tourinorum, [[Stari rim|stari rimski grad]] koji je sada [[Torino|glavni grad regije Pijemont]]. U prošlosti konveksna linija je bila plave boje (također simbol Torina). Ime kluba se nalazilo između te linije dole i druge konkavne linije iznad. Stari francuski grb i kruna su bile veće i žute boje. Tokom 80-tih godina u štitu se nalazio tadašnji emblem kluba, zebra u obliku crne siluete. Dvije zlatne zvjezdice koje predstavljaju osvojene titule [[Serie A]] su se nalazile u bijelim šarama iznad emblema [[Juventus]]a i konkavne i konveksne linije. Tokom postojanja klub je dobio mnogo nadimaka. ''la Vecchia Signora'' (Stara dama) je najbolji primjer. ''Stara'' je dosjetka na samo značenje imena kluba što na latinskom jeziku znači ''mlad'' <ref name=mlad>Ime "Juventus" je riječ iz Pijedmontskog jezika od latinske riječi ''iuventus'' (''mladost'' u [[Bosanski jezik|Bosanskom jeziku]]).</ref>. To je nastalo sredinom 30-tih godina i odnosilo se na broj godina tadašnjih najboljih igrača [[Juventus]]a. Dio ''dama'' je nastao prije 30-tih godina zbog načina kako su navijači bodrili svoj tim tada. Još jedan od nadimaka je ''la Fidanzata d'Italia'' (italijanska djevojka) zbog velikog broja navijača iz [[Italija|južne Italije]] (naročito iz [[Napulj]]a i [[Palermo|Palerma]]) koji su dolazili u [[Torino]] raditi za [[Fiat]] tokom 30-tih godina 20. stoljeća. Ostali upotrebljivaniji su ''i bianconeri'' (crno-bijeli), ''le zebre'' (zebre) zbog boje dresova te ''i gobbi' (grbavi), zato što ''stare dame'' kriva leđa. == Stadioni == [[Datoteka:Juventus v Real Madrid, Champions League, Stadium, Turin, 2013.jpg|mini|desno|Juventus Arena]] {{Dodatne informacije|Juventus Arena|Delle Alpi|Stadio Olimpico di Torino}} U prve dvije godine postojanja, Juventus je igrao na ''Parco del Valentinu'' i ''Parco Cittadelli''. Poslije toga sve do 1908. mečevi su se odigravali na ''Piazza d'Armi Stadionu'' osim 1905. (godine osvajanja prvog Scudetta) i 1906. godine kada je tim igrao na ''Corso Re Umbertu''. Kasnije od 1909. do 1922. mjesto okršaja je bio ''Corso Sebastopoli Camp'' dok je u narednih 11 godina to bio ''Corso Marsiglia Camp''. Na kraju 1933. presljeno je na ''[[Benito Mussolini|Stadio Benito Mussolini]]'' (kasnije ''Stadio Olimpico'') sagrađen za Mundijal 1934. godine u [[Italija|Italiji]]. U narednih 45 godina na njemu je odigrano 890 ligaških mečeva sve do 1990. godine. Onda je dobiven novi stadion, također sagrađen za potrebe Mundijala ali ovaj put onog 1990. godine, [[Delle Alpi]]. Tu su sve domaće mečeve igrali od sezone 1990/91. pa do 2005/06. U augustu 2006. preselili su na [[Stadio Olimpico (Torino)|Stadio Olimpico]], renoviran za potrebe [[Zimske olimpijske igre 2006.|Zimskih Olimpijskih Igara u Torinu]] sa 27 500 sjedećih mjesta. U naredne tri godine planirano je proširenje kapaciteta za dodatnih 3 000. [[17. septembar|17. septembra]] odigrana je prva službena utakmica na novoizgrađenom [[Juventus Stadium]]u. Klub je tako postao prvi nogometni klub u [[Italija|Italiji]] koji u svom vlasništvu ima vlastiti stadion. Od 1. jula 2017. godine, [[Stadion "Juventus"|Juventus Stadium]] je komercijalno poznat kao [[Juventus Stadium|Allianz Stadium]] u [[Torino|Torinu]] šest sezona do 30. juna 2023. godine. == Navijači == Juventus je daleko najpopularniji klub u [[Italija|Italiji]] sa 12 miliona navijača, što iznosi oko polovine italijankih fudbalskih fanova. Također je i među najpopularnijim klubovima na svijetu sa oko 170 miliona pristalica (43 miliona u Evropi, naročito u mediteranskim zemljama gdje je dosta italijanskih izbjeglica). Procjenjuje se da čak 100 miliona fanova živi na Dalekom Istoku. [[Datoteka:5 Maggio 2013.jpg|mini|280px|desno|Navijači Juventusa]] Uprkos svemu ovome, prosjek gledatelja na utakmicama Juventusa je tek oko 22 000, dosta niže od ostalih renomiranih evropskih timova. Razlog tome je najmanje navijača živi baš u [[Torino|Torinu]] dok je ogromna potražnja za domaćim kartama po cijeloj Italiji. Velika garda navijača živi na Siciliji odakle preovladavaju putnici na gostujuće utakmice. ''[[Drughi]]'', kako se naziva navijačka grupa koja bodri Juventus nema određeno političko opredjeljenje poput većine ostalih grupa u [[Italija|Italiji]] gdje se one djele na desnicu i lijevicu. ''Drughi'' se smatraju najmnogobrojnijom grupom u državi i nemaju dobre odnose ni sa jednom drugom grupom iz Italije kao ni sa nijednom u svijetu sem sa pristalicama Legije iz [[Varšava|Varšave]] te [[ADO Den Haag]]a. == Rivalstva == [[Juventus]] ima dva velika rivala. Tradicionalno najveći je [[Torino F.C.]], gradski rival. Njihov međusobni duel se popularno naziva [[Derby della Mole]] (Torinski derbi). Netrpeljivost je još prisutna od 1906. godine nakon što se [[Torino F.C.]] odvojio od [[Juventus]]a. Drugi vječiti rival je [[Internazionale|Inter]] iz [[Milano|Milana]], glavnog grada susjedne pokrajine [[Lombardija|Lombardije]]. Ovaj duel se naziva [[Derby d'Italia]] (derbi Italije) i do [[Calciopoli]] skandala to su bile jedine dvije ekipe koji su cijelu historiju provele u [[Serie A]]. Rivalstvo je najviše bilo izraženo krajem 90- tih te posebno nakon povratka [[Juventus]]a u prvu ligu. Također mečevi sa [[AC Milan|Milanom]], [[A.S. Roma|Romom]], [[SSC Napoli|Napolijem]] i [[A.C.F. Fiorentina|Fiorentinom]] se željno očekuju svake sezone. == Sastav == === Trenutni sastav === ''1. 9. 2021.''<ref>{{Cite web|title=First Team Men|url=https://www.juventus.com/en/teams/first-team-men/squad/|website=Juventus.com}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1 |poz=GK|nac=POL|ime=[[Wojciech Szczęsny]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2 |poz=DF|nac=ITA|ime=[[Mattia De Sciglio]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3 |poz=DF|nac=ITA|ime=[[Giorgio Chiellini]]|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|kapiten]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4 |poz=DF|nac=NED|ime=[[Matthijs de Ligt]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5 |poz=MF|nac=BRA|ime=[[Arthur Melo|Arthur]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |poz=DF|nac=BRA|ime=[[Danilo (nogometaš)|Danilo]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |poz=MF|nac=WAL|ime=[[Aaron Ramsey]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9 |poz=FW|nac=ESP|ime=[[Álvaro Morata]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|poz=FW|nac=ARG|ime=[[Paulo Dybala]]|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|zamjenik kapitena]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|poz=DF|nac=COL|ime=[[Juan Cuadrado]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|poz=DF|nac=BRA|ime=[[Alex Sandro]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|poz=MF|nac=USA|ime=[[Weston McKennie]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|poz=DF|nac=ITA|ime=[[Luca Pellegrini]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=18 |poz=FW|nac=ITA|ime=[[Moise Kean]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|poz=DF|nac=ITA|ime=[[Leonardo Bonucci]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|poz=MF|nac=ITA|ime=[[Federico Bernardeschi]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|poz=FW|nac=BRA|ime=[[Kaio Jorge]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|poz=MF|nac=ITA|ime=[[Federico Chiesa]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|poz=GK|nac=ITA|ime=[[Carlo Pinsoglio]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|poz=DF|nac=ITA|ime=[[Daniele Rugani]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|poz=MF|nac=FRA|ime=[[Adrien Rabiot]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|poz=MF|nac=ITA|ime=[[Manuel Locatelli]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|poz=MF|nac=URU|ime=[[Rodrigo Bentancur]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=36|poz=GK|nac=ITA|ime=[[Mattia Perin]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=44|poz=MF|nac=SWE|ime=[[Dejan Kulusevski]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} === [[Serie A (žene)]] === <blockquote>''Glavni članak: [[Juventus F.C. (žene)]]''</blockquote> === Menadžersko i tehničko osoblje === <blockquote>''Izvor: [http://www.juventus.com Juventus.com]''</blockquote> {| class="wikitable sortable" !Pozicija !Ime |- |Glavni trener |{{Flagicon|ITA}} [[Massimiliano Allegri]] |- |Pomoćnik |{{Flagicon|ITA}} Marco Landucci |- |Trener golmana |{{Flagicon|ITA}} Claudio Filippi |- |Tehnički pomoćnici |{{Flagicon|ITA}} Aldo Dolcetti {{Flagicon|ITA}} Maurizio Trombetta |- |Glavni trener atletski perfomansi |{{Flagicon|ITA}} Simone Folletti |- |Fitnes trener |{{Flagicon|ITA}} Andrea Pertusio |- |Supervizor za trening i sportski naučni menadžer |{{Flagicon|ITA}} Roberto Sassi |- |Supervizor za trening i fitnes trener |{{Flagicon|ITA}} Duccio Bravo |- |Sportski naučni službenik |{{Flagicon|ITA}} Darragh Connolly |- |Sportski naučni specijalista i fitnes trener |{{Flagicon|ITA}} Antonio Gualtieri |- |Menadžer za analizu meča |{{Flagicon|ITA}} Riccardo Scirea |- |Službenik za analizu meča |{{Flagicon|ITA}} Domenico Vernamonte |- |Osoblje za analizu meča |{{Flagicon|ITA}} Giuseppe Maiuri |} === Medicinsko osoblje === <blockquote>''Izvor: [http://www.juventus.com Juventus.com]''</blockquote> {| class="wikitable sortable" !Pozicija !Ime |- |Šef medicinskog osoblja |{{Flagicon|ITA}} Claudio Rigo |- |Prvi timski doktor |{{Flagicon|ITA}} Fabio Christian Tenore |- |Specijalisti za rehabilitaciju |{{Flagicon|ITA}} Marco Luison {{Flagicon|ITA}} Fabrizio Borri |- |Fizioterapeuti |{{Flagicon|ITA}} Dario Garbiero {{Flagicon|ITA}} Francesco Pieralisi {{Flagicon|ITA}} Emanuele Randelli {{Flagicon|ITA}} Gianluca Scolaro {{Flagicon|ITA}} Maurizio Delfini |- |Sportski terapeut |{{Flagicon|ITA}} Stefano Grani |- |Nutricionista za perfomanse |{{Flagicon|ITA}} Matteo Pincella |} == Predsjednici == Juventus je imao mnogo predsjednika kroz svoju dugu historiju od kojih su neki bili i vlasnici kluba. Na vrhu predsjedavajućih bilo je nekoliko živih bivših predsjednika, koji su bili nominovani za počasnog predsjednika ([[Italijanski jezik|it.]]: ''Presidenti Onorari''). Ovo je kompletna lista od 1897. godine:<ref name=president>{{cite news|url=http://www.juventusstory.it/societa/presidenti/presidenti.asp|publisher=JuventusStory.it|title=Presidenti|date=[[8 June]] [[2007]]|access-date=8. 8. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080630025738/http://www.juventusstory.it/societa/presidenti/presidenti.asp|archive-date=30. 6. 2008|url-status=dead}}</ref> <div style="font-size:100%"> {| |- |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !|Ime !|Period |- |align=left|Eugenio Canfari |align=left|1897–98 |- |align=left|Enrico Canfari |align=left|1898–01 |- |align=left|Carlo Favale |align=left|1901–02 |- |align=left|Giacomo Parvopassu |align=left|1903–04 |- |align=left|Alfred Dick |align=left|1905–06 |- |align=left|Carlo Vittorio Varetti |align=left|1907–10 |- |align=left|Attilio Ubertalli |align=left|1911–12 |- |align=left|Giuseppe Hess |align=left|1913–15 |- |align=left|Gioacchino Armano<br />Fernando Nizza<br />Sandro Zambelli |align=left|1915–18 |- |align=left|Corrado Corradini |align=left|1919–20 |- |align=left|Gino Olivetti |align=left|1920–23 |- |align=left|Edoardo Agnelli |align=left|1923–35 |- |align=left|Giovanni Mazzonis |align=left|1935–36 |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !|Ime !|Period |- |align=left|Emilio de la Forest de Divonne |align=left|1936–41 |- |align=left|Pietro Dusio |align=left|1941–47 |- |align=left|[[Porodica Agnelli|Giovanni Agnelli]] <small></small> |align=left|1947–54 |- |align=left|Enrico Craveri<br />Nino Cravetto<br />Marcello Giustiniani |align=left|1954–55 |- |align=left|Umberto Agnelli |align=left|1955–62 |- |align=left|Vittore Catella |align=left|1962–71 |- |align=left| Giampiero Boniperti <small></small> |align=left|1971–90 |- |align=left|Vittorio Caissotti di Chiusano |align=left|1990–03 |- |align=left|Franzo Grande Stevens <small></small> |align=left|2003–06 |- |align=left|Giovanni Cobolli Gigli |align=left|2006–09 |- |align=left|Jean-Claude Blanc |align=left|2009–10 |- |align=left|[[Porodica Agnelli|Andrea Agnelli]] |align=left|2010– |} |} </div> == Menadžeri == Ispod je lista trenera Juventusa od 1923. godine, kada je porodica Agnelli preuzela i kada je klub postao strukturalniji i organizovaniji sve do danas:<ref name=manager>{{cite news|url=http://forzajuve.altervista.org/nuova_pagina_9.htm|publisher=ForzaJuve.org|title=Allenatori Storia|date=[[25 July]] [[2007]]|access-date=8. 8. 2008|archive-date=25. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725001316/http://forzajuve.altervista.org/nuova_pagina_9.htm|url-status=dead}}</ref> <div style="font-size:100%"> {| |- |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !|Ime !|Nacionalnost !|Period |- |align=left|Jenő Károly |{{Flagicon|MAĐ}} |align=left|1923–1926 |- |align=left|József Viola |{{Flagicon|MAĐ}} |align=left|1926 |- |align=left|József Viola |{{Flagicon|MAĐ}} |align=left|1926–1928 |- |align=left|George Aitken |{{Flagicon|ŠKO}} |align=left|1928–1930 |- |align=left|Carlo Carcano |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1930–1935 |- |align=left|Carlo Bigatto<br />Benedetto Gola |{{Flagicon|ITA|1861}}<br />{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1935 |- |align=left|Virginio Rosetta |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1935–1939 |- |align=left|Umberto Caligaris |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1939–1941 |- |align=left|Federico Munerati |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1941 |- |align=left|Giovanni Ferrari |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1941–1942 |- |align=left|Luis Monti |{{Flagicon|ARG}} / {{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1942 |- |align=left|Felice Borel |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1942–1946 |- |align=left|Renato Cesarini |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1946–1948 |- |align=left|William Chalmers |{{Flagicon|ŠKO}} |align=left|1948–1949 |- |align=left|Jesse Carver |{{Flagicon|ENG}} |align=left|1949–1951 |- |align=left|Luigi Bertolini |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1951 |- |align=left|György Sárosi |{{Flagicon|MAĐ|1949}} |align=left|1951–1953 |- |align=left|Aldo Olivieri |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1953–1955 |- |align=left|Sandro Puppo |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1955–1957 |- |align=left|Ljubiša Broćić |{{Flagicon|JUG}} |align=left|1957–1959 |- |align=left|Teobaldo Depetrini |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1959 |- |align=left|Renato Cesarini |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1959–1961 |- |align=left|Carlo Parola |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1961 |- |align=left| Gunnar Gren<br />Július Korostelev |{{Flagicon|ŠVE}}<br />{{Flagicon|ČEŠ}} |align=left|1961 |- |align=left|Carlo Parola |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1961–1962 |- |align=left|Paulo Amaral |{{Flagicon|BRA}} |align=left|1962–1964 |- |align=left|Eraldo Monzeglio |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1964 |- |align=left|Heriberto Herrera |{{Flagicon|PAR}} |align=left|1964–1969 |- |align=left|Luis Carniglia |{{Flagicon|ARG}} |align=left|1969–1970 |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !|Ime !|Nacionalnost !|Period |- |align=left|Ercole Rabitti |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1970 |- |align=left|Armando Picchi |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1970–1971 |- |align=left|Čestmír Vycpálek |{{Flagicon|ČEŠ}} |align=left|1971–1974 |- |align=left|Carlo Parola |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1974–1976 |- |align=left|Giovanni Trapattoni |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1976–1986 |- |align=left|Rino Marchesi |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1986–1988 |- |align=left|Dino Zoff |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1988–1990 |- |align=left|Luigi Maifredi |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1990–1991 |- |align=left|Giovanni Trapattoni |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1991–1994 |- |align=left|Marcello Lippi |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1994–1999 |- |align=left|Carlo Ancelotti |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1999–2001 |- |align=left|Marcello Lippi |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2001–2004 |- |align=left|Fabio Capello |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2004–2006 |- |align=left|Didier Deschamps |{{Flagicon|FRA}} |align=left|2006–2007 |- |align=left|Giancarlo Corradini |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2007 |- |align=left|Claudio Ranieri |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2007–2009 |- |align=left|Ciro Ferrara |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2009–2010 |- |align=left|Alberto Zaccheroni |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2010 |- |align=left|[[Luigi Delneri]] |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2010–2011 |- |align=left|[[Antonio Conte]] |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2011–2014 |- |align=left|[[Massimiliano Allegri]] |{{flagicon|ITA}} |2014–2019. |- |align=left|Maurizio Sarri |{{flagicon|ITA}} |2019–2020. |- |align=left|[[Andrea Pirlo]] |{{flagicon|ITA}} |2020–2021. |- |align=left|[[Massimiliano Allegri]] |{{flagicon|ITA}} |2021–2024. |- |align=left|Paolo Montero |{{flagicon|URU}} |2024. |- |align=left|Thiago Motta |{{flagicon|ITA}} |2024–2025. |- |align=left|Igor Tudor |{{flagicon|HRV}} |2025. |- |align=left|Massimo Brambilla |{{flagicon|ITA}} |2025. |- |align=left|Luciano Spalletti |{{flagicon|ITA}} |2025– |} |} </div> == Kurioziteti == Juventus je najuspješniji klub u historiji italijanskog [[nogomet]]a. Osvojio je 36 puta nacionalni šampionat, što je daleko najviše i drži rekord u broju uzastopnih ''scudetta'' (devet, [[Serie A 2011/2012.|2011/12]] – [[Serie A 2019/2020.|2019/20]]). Imaju 66 službenu titulu; 55 u [[Italija|Italijii]] 11 internacionalnih, što ga čini trećim klubom po uspješnosti u europskim takmičenjima (poslije [[Real Madrid]]a i [[AC Milan|Milana]]). Na globalnom nivou, [[Juventus]] je šesti po uspješnosti kada se saberu sve titule u šest kontinentalnih asocijacija koje objedinjuje [[FIFA]]. Osvojili su i tri puta [[Kup UEFA]] čime djele taj rekord sa [[Liverpool]]om i [[Internazionale]]om. Juventus je jedini tim u [[Italija|Italiji]] koji je zaslužio da nosi dvije zvjezdice na svom dresu (svaka jedna zvjezdica predstavlja 10 titula [[Serie A]]). Prvi put u nakon sezone 1957/58, a druga nakon sezone 1981/82. Također su prvi koji su stigli da dvaput osvoje duplu krunu (za [[Serie A|nacionalni šampionat]] i [[Kup Italije|nacionalni kup]]), u sezonama 1959/60 i 1994/95. Treću zvjezdicu stavili su u sezoni 2015/16. zajedno sa novim dresovima. Jedini je klub koji je osvojio sva internacionalna takmičenja i prvi koji je osvojio tri glavna [[UEFA|UEFA-ina]] takmičenja, za šta je [[UEFA]] dodijelila specijalno prizanje Juventusu. Po [[FIFA|FIFA-inoj]] listi najuspješnih klubova 20. stoljeća, [[Juventus]] je bio pozicioniran na 7. mjesto (najviše od italijanskih klubova). IFFHS je torinskom klubu dodijelio treće mjesto na listi najboljih svijetskih klubova u periodu od 1991-2009 poslije [[Barcelona|Barcelone]] i [[Manchester United F.C.|Manchester Uniteda]]. Drže rekord po broju uzastopno dobijenih nagrada za najboljeg igrača Europe (četiri) koje su osvojili [[Michel Platini]] i [[Paolo Rossi]] u periodu od 1982 do 1985. godine. Također, šest od ukupno devet igrača koji su osvojili [[Kup Šampiona]] ([[UEFA Liga prvaka]]), [[Kup pobjednika kupova]] i [[Kup UEFA]] ([[UEFA Evropska liga|Europsku ligu]]) su došla iz [[Juventus]]a. == Statistika i rekordi == [[Datoteka:Alessandro Del Piero 2008 cropped.jpg|mini|160px|desno|Alessandro Del Piero]] [[Alessandro Del Piero]] je rekorder po broju nastupa u svim takmičenjima (6. aprila 2008. godine je srušio rekord [[Gaetano Scirea|Gaetana Sciree]] od 552 utakmice) kao i po broju nastupa u [[Serie A|Seriji A]] (protiv [[Cagliari Calcio|Cagliarija]] 5. februara 2011. godine postavio novi rekord). Do tada rekorder je bio [[Giampiero Boniperti]] sa 444 nastupa. 10. januara 2006. godine [[Alessandro Del Piero]] je prestigao rekord [[Giampiero Boniperti|Bonipertija]], star 45 godina, od 182 gola u svim natjecanjima, a isto je to učinio i u okvirima [[Serie A]] 24. oktobra 2010. godine. U sezoni 1933/34, [[Felice Placido]] je sa 31 golom u 34 utakmice postavio rekord kluba koji i danas traje kao igrač sa najviše golova u jednoj sezoni u [[Serie A]]. U svim takmičenjima rekorder je [[Ferenc Hirzer]] sa 35 golova u 26 nastupa (rekord za italijanski nogomet) i to još u sezoni 1925/26. [[Omar Enrique Sivori]] je sezone 1960/61 postavio rekord po broju postignutih golova u jednom meču, također italijanski rekord. Tada je postigao šest [[Internazionale]]u. Prva službena utakmica [[Juventus]]a u historiji je odigrana 1900. godine u okviru tadašnjeg italijanskog šampionata protiv [[F.C. Torinese|Torinesea]] koji je pobjedio 1-0. Najveća pobjeda je ostvarena nad Centom 15-0 u sezoni 1926/27, u drugoj rundi [[Kup Italije|Kupa Italije]]. Što se tiče [[Serie A]] najveće su ostvarili u sezoni 1928/29 rezultatom 11-0. Protivnici su bili Fiorentina i Fiumana. Najteži porazi u ligi su nanijeli [[AC Milan|Milan]] 1912. (1-8) i [[Torino F.C.|Torino]] 1913. godine (0-8). ''Stara dama'' je italijanski rekorder po broju datih golova u jednoj sezoni; 106. U sezoni 1992/93 to su ostvarili u [[Serie A]] (59), [[Kup Italije|Kupu Italije]] (16) i [[Kup UEFA|Kupu UEFA]] (31). === Rekordi === {| class="wikitable sortable" !Tip takmičenja !Takmičenje !Br. Titula !Sezone |- | rowspan="4" |Domaći |[[Serie A]] |36* |[[Prima Categoria 1905.|1905]], [[Serie A 1925/1926.|1925/26]], [[Serie A 1930/1931.|1930/31]], [[Serie A 1931/1932.|1931/32]], [[Serie A 1932/1933.|1932/33]], [[Serie A 1933/1934.|1933/34]], [[Serie A 1934/1935.|1934/35]], [[Serie A 1949/1950.|1949/50]], [[Serie A 1951/1952.|1951/52]], [[Serie A 1957/1958.|1957/58]], [[Serie A 1959/1960.|1959/60]], [[Serie A 1960/1961.|1960/61]], [[Serie A 1966/1967.|1966/67]], [[Serie A 1971/1972.|1971/72]], [[Serie A 1972/1973.|1972/73]], [[Serie A 1974/1975.|1974/75]], [[Serie A 1976/1977.|1976/77]], [[Serie A 1977/1978.|1977/78]], [[Serie A 1980/1981.|1980/81]], [[Serie A 1981/1982.|1981/82]], [[Serie A 1983/1984.|1983/84]], [[Serie A 1985/1986.|1985/86]], [[Serie A 1994/1995.|1994/95]], [[Serie A 1996/1997.|1996/97]], [[Serie A 1997/1998.|1997/98]], [[Serie A 2001/2002.|2001/02]], [[Serie A 2002/2003.|2002/03]], [[Serie A 2004/2005.|2004/05]]<sup>[[Italijanski nogometni skandal 2006.|m]]</sup>, [[Serie A 2005/2006.|2005/06]]<sup>[[Italijanski nogometni skandal 2006.|m]]</sup>, [[Serie A 2011/2012.|2011/12]], [[Serie A 2012/2013.|2012/13]], [[Serie A 2013/2014.|2013/14]], [[Serie A 2014/2015.|2014/15]], [[Serie A 2015/2016.|2015/16]], [[Serie A 2016/2017.|2016/17]], [[Serie A 2017/2018.|2017/18]], [[Serie A 2018/2019.|2018/19]], [[Serie A 2019/2020.|2019/20.]] |- |[[Serie B]] |1 |[[Serie B 2006/2007.|2006/07.]] |- |[[Italijanski kup]] |15* |[[Italijanski kup 1937/1938.|1937/38]], [[Italijanski kup 1941/1942.|1941/42]], [[Italijanski kup 1958/1959.|1958/59]], [[Italijanski kup 1959/1960.|1959/60]], [[Italijanski kup 1964/1965.|1964/65]], [[Italijanski kup 1978/1979.|1978/79]], [[Italijanski kup 1982/1983.|1982/83]], [[Italijanski kup 1989/1990.|1989/90,]] [[Italijanski kup 1994/1995.|1994/95]], [[Italijanski kup 2014/2015.|2014/15]], [[Italijanski kup 2015/2016.|2015/16]], [[Italijanski kup 2016/2017.|2016/17]], [[Italijanski kup 2017/2018.|2017/18]], [[Italijanski kup 2020/2021.|2020/21]], [[Italijanski kup 2023/2024.|2023/24.]] |- |[[Italijanski superkup]] |9* |[[Italijanski superkup 1995.|1995]], [[Italijanski superkup 1997.|1997]], [[Italijanski superkup 2002.|2002]], [[Italijanski superkup 2003.|2003]], [[Italijanski superkup 2012.|2012]], [[Italijanski superkup 2013.|2013]], [[Italijanski superkup 2015.|2015]], [[Italijanski superkup 2018.|2018]], [[Italijanski superkup 2020.|2020.]] |- | rowspan="5" |Kontinentalni |[[UEFA Liga prvaka]] |2 |[[Kup evropskih šampiona 1984/1985.|1984/85]], [[UEFA Liga prvaka 1995/1996.|1995/96.]] |- |[[UEFA Kup pobjednika kupova]] |1 |[[UEFA Kup pobjednika kupova 1983/1984.|1983/84.]] |- |[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA/UEFA Evropska liga]] |3 |[[UEFA Evropska liga 1976/1977.|1976/77]], [[UEFA Evropska liga 1989/1990.|1989/90]], [[UEFA Evropska liga 1992/1993.|1992/93]] |- |[[UEFA Superkup]] |2 |[[UEFA Superkup 1984.|1984]], [[UEFA Superkup 1996.|1996.]] |- |[[UEFA Intertoto kup]] |1 |[[UEFA Intertoto kup 1999.|1999.]] |- |Svjetski |[[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalni kup]] |2 |[[Interkontinentalni kup 1985 (nogomet)|1985]], [[Interkontinentalni kup 1996 (nogomet)|1996.]] |} ==== Napomene ==== * * - Rekord * <sup>m</sup> - Titule oduzete nakon [[Italijanski nogometni skandal 2006.|italijanskog nogometnog skandala 2006.]] == Doprinos italijanskoj reprezentaciji == Generalno, gledajući kroz historiju, Juventus je tim koji je dao najviše igrača [[Italijanska nogometna reprezentacija|italijanskoj reprezentaciji]] te je jedini domaći tim koji je od [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1934.|drugog održanog svjetskog prvenstva u Italiji 1934. godine]] imao svoje igrače u svakoj selekciji. Posebno su se isticali igrači iz dvije zlatne ere kluba; iz ''Quinquennio d'Oro'' u periodu od 1931. do 1935. godine te ere ''Ciclo Leggendario'' od 1972. do 1986. godine. == Međunarodna finala == [[UEFA Liga Prvaka|Liga (Kup) prvaka]] {| {{prettytable}} || 1972/73. || Juventus || 0-1 || '''Ajax Amsterdam''' |- || 1982/83. || Juventus || 0-1 || '''Hamburger SV''' |- || 1984/85. || '''Juventus''' || 1-0 || Liverpool |- || 1995/96. || '''Juventus''' || 1-1 (4-2 11-m) || Ajax Amsterdam |- || 1996/97. || Juventus || 1-3 || '''Borussia Dortmund''' |- || 1997/98. || Juventus || 0-1 || '''Real Madrid''' |- || 2002/03. || Juventus || 0-0 (2-3 11-m) || '''Milan''' |- |2014/15. |Juventus |1-3 |'''Barcelona''' |- |2016/17. |Juventus |1-4 |'''Real Madrid''' |} [[Kup pobjednika kupova]] {| {{prettytable}} || 1983/84. || '''Juventus''' || 2-1 || Porto |} [[Kup UEFA]] / [[Kup velesajamskih gradova]] {| {{prettytable}} || 1965/66. || Juventus || 0-1 || '''Ferencvaros Budimpešta''' |- || 1970/71. || Juventus || 2-2, 1-1 || '''Leeds United''' |- || 1976/77. || '''Juventus''' || 1-0, 1-2 || Athletic Bilbao |- || 1989/90. || '''Juventus''' || 3-1, 0-0 || Fiorentina Firenza |- || 1992/93. || '''Juventus''' || 3-1, 3-0 || Borussia Dortmund |- || 1994/95. || Juventus || 0-1, 1-1 || '''Parma''' |} [[Evropski superkup]] {| {{prettytable}} || 1984. || '''Juventus''' || 2-0 || Liverpool |- || 1996. || '''Juventus''' || 6-1, 3-1 || Paris Saint Germain |} [[Interkontinentalni kup]] {| {{prettytable}} || 1973. || Juventus || 0-1 || '''Independiente Avellaneda''' |- || 1985. || '''Juventus''' || 2-2 (4-2 11-m) || Argentinos Juniors Buenos Aires |- || 1996. || '''Juventus''' || 1-0 || River Plate Buenos Aires |} == Proizvođači opreme i sponzori == {| class="wikitable sortable" !Period !Proizvođači opreme !Sponzori na dresu |- |1979 - 1989. | rowspan="6" |Kappa |Ariston |- |1989 - 1992. |Upim |- |1992 - 1995. |Danone |- |1995 - 1998. |[[Sony]] / Sony minidisc |- |1998 - 1999. |D+Libertà digitale / Tele+ |- |1999 - 2000. |CanalSatellite / D+Libertà digitale / [[Sony]] |- |2000 - 2001. |Ciao Web / Lotto |Sportal.com / Tele+ |- |2001 - 2002. | rowspan="2" |Lotto |FASTWEB / Tu Mobile |- |2002 - 2003. | rowspan="2" |FASTWEB / Tamoil |- |2003 - 2004. | rowspan="6" |Nike |- |2004 - 2005. |SKY Italia / Tamoil |- |2005 - 2007. |Tamoil |- |2007 - 2010. |New Holland FIAT Group |- |2010 - 2012. |BetClic / Balocco |- |2012 - 2015. | rowspan="2" |FIAT S.p.A. (Jeep) |- |2015 - 2018. |Adidas |} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Juventus FC}} * {{službeni sajt|http://www.juventus.com}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50139/profile/index.html Juventus FC] na UEFA.com * [https://www.fifa.com/live-scores/clubs/club=italy-juventus-31085/index.html Juventus FC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615043731/https://www.fifa.com/live-scores/clubs/club=italy-juventus-31085/index.html |date=15. 6. 2018 }} na FIFA.com * [http://www.legaseriea.it/it/serie-a/squadre/juventus Juventus FC] na legaseriea.it {{Juventus FC - klub}} {{Sezone Juventusa}} {{Serie A}} {{Originalni klubovi u Seriji A}} {{Navkutije |ime = |naslov = Juventus u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Osvajači Kupa UEFA/UEFA Evropske lige}} {{Osvajači UEFA Kupa pobjednika kupova}} {{Osvajači UEFA Superkupa}} {{Osvajači Intertoto kupa}} {{Osvajači Interkontinentalnog kupa (nogomet)}} {{Nogometni prvaci Italije}} {{Osvajači Italijanskog kupa}} {{Osvajači Italijanskog superkupa}} {{EUK}} }} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Juventus FC|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Italiji]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1897.]] [[Kategorija:Sport u Torinu]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa UEFA]] [[Kategorija:Klubovi osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa evropskih šampiona]] 91q9leeevzmpxivyxsx6h3z5kduyaxv Solun 0 31617 3904390 3899948 2026-07-11T20:54:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904390 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Solun (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje |Grb = Flag of Thessaloniki.svg |Karta = Thessaloniki.png |Država = {{ZD|GRČ}} [[Grčka]] |ImeSrednjegNivoaVlasti = Periferije Grčke |SrednjiNivoVlasti = [[Centralna Makedonija]] |Općina = |Stanovništvo = 363987 |StanovništvoGodina = 2001 |StanovništvoUrban = |StanovništvoUrbanGodina = |StanovništvoMetro = 1057825 |StanovništvoMetroGodina = 2001 |StanovništvoProcjena = |StanovništvoGodina2 = |Površina = 17.8 |Nadmorska visina = |Pozivni broj = |Poštanski broj = 53x xx, 54x xx, 55x xx, 56x xx |VrstaNaselja = Grad |Načelnik = Vassilios Papageorgopoulos |NačelnikIzabran = 1999 |NačelnikTitula = |NačelnikStranka = ND |Web = www.thessalonikicity.gr |Slika = Thessalonica_Montage_L.png |SlikaInfo = Solun }} '''Solun''' ili '''Tesaloniki''' ([[grčki]]: ''Θεσσαλονίκη'', [[latinica|latinično]]: ''Thessaloníki'') je drugi po veličini grad u [[Grčka|Grčkoj]]. Ovo je glavno mjesto grčke [[Makedonija (Grčka)|regije Makedonije]] i smatra se drugim grčkim glavnim gradom zbog svoje velike historijske i strateške važnosti. Grad se rasprostire na 17&nbsp;km, duž [[Solunski zaliv|Solunskog zaliva]] i sastoji se od 13 općina. U grčkom jeziku, grad je još poznat pod nazivom Σαλονίκη (''Saloniki''), u [[turski jezik|turskom]] kao ''Selânik'', u [[slavenski jezici|slavenskim jezicima]] kao '''Solun''' (''Солун''), na [[arumunjski jezik|arumunjskom]] kao ''Săruna'' i na [[ladino|ladinu]] kao ''Selanik''. U Grčkoj je grad drugo po veličini privredno, industrijsko, trgovačko i kulturno središte, kao i važno prometno mjesto u [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]]. Trgovačka luka grada je vrlo važna za Grčku i za druge zemlje na jugoistoku [[Evropa|Evrope]]. Grad je poznat po mnogobrojnim spomenicima i zgradama iz [[Bizantijsko carstvo|bizantskog]] i [[Osmanlijsko carstvo|osmanlijskog]] perioda. == Historija == === [[Helenistička Grčka|Helenističko doba]] === Grad je oko [[315. p. n. e.|315. godine p. n. e.]] osnovao [[Kasander]], kralj Makedonije (''Μακεδών'') na ili blizu mjesta starog grada Terme i na 26 drugih okolnih sela. Nazvao je grad po svojoj ženi Tesaloniki, sestri [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]], njoj je ime dao njen otac [[Filip II Makedonski]], koji je na dan njenog rođenja ostvario pobjedu (grčki, latinično: ''nike'') protiv [[Tesalija]]ca. Solun se počeo naglo razvijati, i u 2. vijeku p. n. e. je dobio zidove. Grad je bio autonomni dio Kraljevine Makedonije, sa vlastitim parlamentom u kojem je kralj imao svog predstavnika. === [[Rimsko Carstvo|Rimsko]] doba === Poslije pada Kraljevine Makedonije, [[168. p. n. e.]], Solun je postao grad u [[Rimska Republika|Rimskoj Republici]]. Postao je važno trgovačko središte na [[Via Egnatia|Via Egnatiji]], rimskoj cesti koja je spajala [[Bizantion]] ([[latinski]]: ''Byzantium'', kasnije [[Konstantinopol]]) sa [[Dyrrachium]]om (danas [[Drač]], [[albanski jezik|albanski]]: ''Durrës'') u [[Albanija|Albaniji]]. Ta cesta je omogućavala trgovinu između Evrope i Azije. Grad je postao glavno mjesto jednog od četiri rimska okruga u Makedoniji. Zadržao je svoje povlastice, ali je njime vladao [[pretor]] (latinski: ''praetor'') i imao je rimski vojni garnizon. U jednom kratkom periodu u 1. vijeku p. n. e., sve grčke provincije su bile pod Solunom. Zbog velike trgovačke važnosti, Rimljani su gradu izgradili prostranu luku (Σκαπτός Λιμήν), koja je opsluživala grad sve do 18. vijeka. [[Datoteka:Thessaloniki-Arch of Galerius (eastern face).jpg|mini|200p|[[Galerije]]v slavoluk u Solunu]] Solunska akropola koja se nalazi na sjevernim brdima je izgrađena [[55. p. n. e.|55 godine p. n. e.]], nakon napada [[Tračka|Tračana]]. U gradu je tokom 1. vijeka osnovana [[jevreji|jevrejska]] kolonija, a i bio je jedan od ranih centara [[Kršćanstvo|kršćanstva]]. Na svom drugom misionarskom putovanju [[Sveti Pavao|Pavao iz Tarza]] je propovijedao u gradskoj [[sinagoga|sinagogi]] i postavio temelje nove [[crkva|crkve]]. Pobunjeni Jevreji su ga izbacili iz grada i on je pobjegao u Veroiju. Pavlova poslanica Solunjanima je poslana kršćanskoj zajednici u Solunu. Zaštitnika, [[Sveti Dimitrije|Svetog Dimitrija]], grad je dobio [[306]]. godine. Njemu se pripisuje veliki broj čuda koja su spasila grad. On je bio rimski [[prokonzul]] ([[latinski]]: ''Proconsul'') Grčke, za vrijeme protivkršćanskog cara [[Maksimijan]]a i bio je mučen u rimskom zatvoru, na čijem mjestu je danas crkva Svetog Dimetrija. Crkvu je sagradio rimski [[podprefekt]] [[Ilirik]]a, 463. godine. === Bizantsko doba === [[Datoteka:Saint George Rotunda.jpg|mini|desno|200p|Rotunda - najstarija zgrada u središtu grada]] Nako podjele [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] na istočni i zapadni dio kojima se vladalo iz [[Konstantinopol]]a i [[Rim]]a, Solun je potpao pod [[Istočno Rimsko Carstvo]] (Bizant). Solun je bio drugi po važnosti grad poslije Konstantinopola. [[390]]. godine, grad je postao mjesto revolta protiv cara [[Teodozije I Veliki|Teodozija Prvog]] i njegovih [[Goti|gotskih]] plaćenika. Rimski general i nekoliko drugih visokih funkcionera su ubijeni u pobuni, što je rezultiralo masakrom od 7.000 do 15.000 stanovnika na gradskom hipodromu. Nakon ovoga slijedi zlatno doba grada, sve do pada Rimskog Carstva i najezda [[Barbari|barbara]]. [[620]]. godine veliki [[potres]] je pogodio grad u kojem je srušen veliki broj zgrada, uključujući i rimski forum. U [[7. vijek]]u, [[Slaveni]] su napali grad, ali ga nisu uspjeli osvojiti. Bizantska braća [[Ćirilo i Metodije]], koji su rođeni u Solunu su poslani od strane bizantskog cara [[Mihajlo III|Mihajla Trećeg]] u misionarsku misiju u sjeverne regije zemlje. Tamo su uzeli [[južnoslavenski jezici|južnoslavenski govor]] za osnovu [[starocrkvenoslavenski jezik|starocrkvenoslavenskog jezika]]. U 9. vijeku, Bizantinci su odlučili preseliti tržnicu za [[bugarska]] dobra iz [[Carigrad]]a u Solun. Bugarski [[car]] [[Simeon I]] je napao [[Tračka|Tračku]], pobijedio bizantsku vojsku i prisilio Carstvo da vrati tržnicu u Carigrad. [[904]]. godine [[Saraceni]] sa [[Kreta|Krete]] su napali grad i nakon deset dana pljačkanja, otišli s bogatim plijenom i 22.000 [[rob]]ova, većinom mlađeg stanovništva. Usprkos ovom, grad se brzo oporavio i zajedno s Bizantom doživio procvat u 10, 11. i 12. vijeku. Broj stanovnika grada se naglo povećavao, zajedno sa velikom jevrejskom zajednicom. Svakog oktobra, izvan gradskih zidina se održavao sajam sv. Dimitrija, koji je trajao šest dana. U to vrijeme ovo je bio jedan od najvećih sajmova u tom dijelu svijeta. Ekonomski razvoj grada je nastavljen i u 12. vijeku za vrijeme dinastije Komneni, koja je proširila bizantsku vladu na sjever u [[Srbija|Srbiju]] i [[Mađarska|Mađarsku]]. U gradu se tad nalazila kovnica novca, što je u to vrijeme bio veliki znak bogatstva. Poslije smrti cara [[Manuel I|Manuela I]], [[1180]]. godine, Bizantsko carstvo je započelo svoj pad. 1185. godine [[Normani|normanski]] vladari [[Sicilija|Sicilije]] su napali i okupirali grad, što je rezultiralo njegovim popriličnim uništenjem. Njihova vladavina je trajala manje od godinu dana, jer ih je Bizant pobijedio u dvije bitke i prisilio na evakuaciju. Solun je nestao sa karte Bizanta [[1204]]. godine, kada su [[Carigrad]] osvojili [[križari]] u [[Četvrti križarski rat|Četvrtom križarskom ratu]]. Solun i okolna teritorija su postali dio Solunskog Kraljevstva u [[Latinsko carstvo|Latinskom carstvu]]. Grad je vraćen u [[Bizantsko carstvo]] [[1246]]. godine. Iako je ovo vrijeme raznih invazija, Solun je imao veliki broj stanovnika i razvijenu trgovinu. Ovo je rezultiralo intelektualnim i umjetničkim procvatom, čiji tragovi se i danas mogu naći u mnogim crkvama i njihovim freskama. U 14. vijeku grad je zahvatio zelotski pokret, koji je započeo kao religijski sukob između konzervativnog [[biskup]]a Gregoriosa Palamasa (''Γρηγόριος Παλαμάς'') i redovnika [[Barlaam]]a. Brzo se ovo pretvorilo u politički sukob u kojem su zeloti nakratko osvojili vlast nad gradom. === Osmanlijsko doba === [[Datoteka:White Tower Thessaloniki 2009.jpg|mini|200p|desno|Bijeli Toranj, osmanlijska utvrda]] Bizantsko carstvo, koje nije uspijevalo zaštititi grad od najezda Osmanlija, je prodala Solun Mletačkoj Republici, koja je kontrolirala grad do osmanlijskog napada [[29. mart]]a [[1430]]. godine, pod vodstvom [[Murat II|Murata Drugog]], koji je nakon trodnevne opsade zauzeo grad. Tokom [[Osmanlijsko carstvo|osmanlijske]] vlasti, grad je postao multikulturalan, a stanovništvo su činili [[Jevreji]] (najveća zajednica), [[Turci]], [[Slaveni]], [[Albanci]] i [[Grci]] koji su činili četvrtinu stanovništva. Od oko 130.000 stanovnika koji su živjeli u gradu početkom vijeka, 60.000 su bili [[Sefardi|Sefardski Jevreji]], čiji su preci prognani iz [[Španija|Španije]] i [[Portugal]]a poslije [[1492]]. Grad je ostao u rukama Osmanlija idućih pet vijekova i postao je jedan od najvažnijih gradova u Carstvu i jedno od najvažnijih trgovačkih središta [[Balkan]]a. [[Željeznička pruga]] je stigla u grad 1888. godine, a u periodu od 1896. do 1904. je izgrađena nova luka. Osnivač moderne Turske, [[Kemal Atatürk]] je rođen u gradu 1881. godine, a ovdje se i nalazilo sjedište pokreta [[Mladi Turci|Mladih Turaka]], početkom 20. vijeka. Solun je prvo bio središte [[Sandžak (osmanlijska upravna oblast)|sandžak]]a u [[vilajet]]u [[Rumeli]] između 1393. i 1402. i opet, između 1430. i 1864. godine, nakon čega je postao pokrajina. Solunska pokrajina se sastojala od sandžaka Selânik (''Solun''), [[Drama (grad)|Drama]] i [[Serres]] (''Siroz'' ili ''Serez''). Građevine iz osmanlijskog perioda se mogu najviše naći u dijelu grada 'Ano Poli' (Gornji grad), u kojem se nalaze jedine tradicionalne drvene kuće i fontane koje su preživjele veliki požar. U središtu grada je opstalo i nekoliko [[džamija]], kao "Hamza-Bej džamija", Alatza Imaret džamija", "Bezesteni" i "Jahudi Hamam". Skoro svi od više od 40 [[minaret]]a su izgorjeli u požaru ili su maknuti poslije 1912. Samo je jedan preživio u Rotundi. Također je preživjelo i nekoliko turskih kupališta. [[Datoteka:Thessaloniki Upper Town2.jpg|mini|centar|600p|Solunski 'Ano Poli' (Stari grad)]] === Moderno doba === [[Datoteka:Greek soldiers marching in Thessaloniki 1916.jpg|mini|desno|Marš grčkih vojnika u Solunu, 1916. godine]] Solun je bio meta [[Prvi balkanski rat|Prvog balkanskog rata]], 1912. godine, tokom kojeg je [[Grčka]] ujedinjena, [[26. oktobar|26. oktobra]] [[1912]]. godine, što je u Grčkoj praznik. Kralj [[Đuro I|Đuro Prvi]] je ubijen u [[atentat]]u tokom svog posjeta Solunu, [[18. mart]]a [[1913]]. 1915. godine, tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], savezničke snage su se iskrcale u Solunu i koristili grad kao bazu za ofanzivu protiv pronjemačke [[Bugarska|Bugarske]]. Prosavezničku privremenu vladu je odavde vodio [[Elefterios Venizelos]], suprotno volji neutralnog kralja Grčke. Veći dio grada je uništen u požaru [[18. august]]a [[1917]]. godine, kojeg su slučajno uzrokovali [[Francuska|francuski]] vojnici. Požar je u beskućnike pretvorio 72.000 ljudi, od ukupno 271.157 ljudi koji su živjeli tad u gradu. Obnova središta grada je bila zabranjena, sve dok se nije donio moderni razvojni plan grada. Taj plan je napravio francuski arhitekt [[Ernest Hebrard]]. Njegov plan je uklonio istočnjački izgled grada i pretvorio ga u moderni evropski grad. Jedna od glavnih posljedica požara je bilo i uništenje polovine domova Jevreja, što je dovelo do njihovog masovnog iseljenja. Veliki broj njih se preselio u [[Palestina|Palestinu]], a manji u [[Francuska|Francusku]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Njih su zamijenili grčke izbjeglice, koje su bježale iz Smirne u Turskoj, 1922. pred [[Grčko-turski rat|Grčko-turskim ratom]]. Kao rezultat ove humanitarne krize, gradsko stanovništvo se naglo povećalo. Solun je zauzela [[Nacistička Njemačka]], [[9. april]]a [[1941]]. godine i držala ga pod okupacijom sve do [[30. oktobar|30. oktobra]] [[1944]]. Grad je teško oštećen u Savezničkom bombardiranju, a jevrejsko stanovništvo su gotovo u potpunosti istrijebili [[nacisti]]. Jedva je hiljadu Jevreja preživjelo. Poslije rata je Solun brzo obnovljen i broj stanovništva se naglo povećao. Grad se najviše razvijao od 1950-ih do 1980-tih, ali bez urbanističkog plana, što je dovelo do velikih prometnih gužvi, koje su ostale do danas. [[20. juni|20. juna]] [[1978]]. godine, grad je pogodio jak potres jačine 6,5 stepeni. Ovaj potres je prouzrokovao štetu na mnogim zgradama i historijskim spomenicima, kao i smrt 40 ljudi. Grad se opet brzo oporavio i nakon ove prirodne katastrofe. Raniji kršćanski i bizantski spomenici u Solunu su stavljeni na [[UNESCO]]-ov popis [[Spomenici svjetske baštine|Svjetske baštine]], [[1988]]. godine. Solun je postao [[Evropski grad kulture]] za [[1997]]. godinu. Solun je vrlo važan univerzitetski centar [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]] i u njemu živi veliki broj studenata iz cijele zemlje. U gradu se nalazi Aristotelov Univerzitet, najveći u Grčkoj, i Makedonski Univerzitet. == Ekonomija == Solunska ekonomija najviše ovisi o luci, kao i o industrijskom i trgovačkom sektoru. Industrijski se u gradu proizvodi: rafinirano ulje, hemikalije, [[tekstil]], mašine, [[brašno]], [[cement (materijal)|cement]], farmaceutika i alkohol. Veliki broj obližnjih država koriste ovaj grad kao luku. Većina ljudi u gradu je zaposlena u manjim poduzećima. Službeno je 2002. godine stopa [[nezaposlenost]]i bila 10%, ali pravi brojevi su vjerovatno mnogo niži. == Stanovništvo == === Statistički podaci === Stanovništvo u Solunskoj općini- {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Godina !! Stanovništvo !! Promjena |- | 1981 || 406,413 || - |- | 1991 || 383,967 || -22,446/-5.52% |- | 2001 || 363,987 || -19,980/-5.20% |} Iako se stanovništvo općine Solun konstantno smanjuje, aglomerizacijsko područje grada raste, budući da se stanovništvo preseljava u predgrađa. === Solunski Jevreji === [[Datoteka:Street in Ladidaka neighbourhood of Thessaloniki July 2006.jpg|200p|mini|desno|Dućani u četvrti Ladadika, koja je prije bila jevrejska četvrt]] Solunska jevrejska zajednica je bila većinom [[sefardi]]jskog porijekla, iako je postojala i manja grupa starih [[Romanioti|Romaniota]]. Tokom osmanlijske vladavine Jevreji u Solunu su činili više od polovine stanovništva i postojala je jaka jevrejska vladavina u trgovini, sve dok Grčka nije preuzela grad u 1912. godini. Kao rezultat jevrejskog uticaja na grad, veliki broj nejevrejskog stanovništva je govorila [[ladino]], a grad se praktički gasio u subotu, na jevrejski [[sabat]]. Najveće opadanje broja Jevreja počinje nakon velikog požara 1917. Grčka vlada je u svojim naporima heleniziranja grada, namjerno onemogućavala povratak Jevreja svojim domovima, iako je kompenzirala njihove gubitke. Veliki broj Jevreja se tad preselio u [[Turska|Tursku]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], [[Evropa|Evropu]] i [[Aleksandrija|Aleksandriju]] u [[Egipat|Egiptu]]. [[1922]]. godine zakon koji je zabranio trgovinu nedjeljom je dodatno uzdrmao jevrejske trgovce. Solunski Jevreji su i dalje bili važan dio grada, sve do nacističke okupacije tokom Drugog svjetskog rata. Nacisti su ubili 96% solunskih Jevreja u [[holokaust]]u, čime su uništili jevrejsku zajednicu grada. Danas u gradu živi oko 1.000 Jevreja, iako postoje značajne zajednice solunskih Jevreja u SAD-u i [[Izrael]]u. '''Jevreji u Solunu'''<ref>{{Cite web |url=http://www.jmth.gr/web/thejews/pages/pages/history/pages/his.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=21. 12. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226001725/http://www.jmth.gr/web/thejews/pages/pages/history/pages/his.htm |archive-date=26. 12. 2008 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" ! Godina ! Ukupno stanovništva ! Jevrejsko stanovništvo ! postotak Jevreja |- |1842 | align="right" |70.000 | align="right" |36.000 | align="right" |51% |- |1870 | align="right" |90.000 | align="right" |50.000 | align="right" |56% |- |1882/84 | align="right" |85.000 | align="right" |48.000 | align="right" |56% |- |1902 | align="right" |126.000 | align="right" |62.000 | align="right" |49% |- |1913 | align="right" |157.889 | align="right" |61.439 | align="right" |39% |- |1943 | align="right" | | align="right" |53.000 | align="right" | |- |2000 | align="right" |363.987 | align="right" |1.000 | align="right" |0% |} == Kultura == [[Datoteka:Thessaloniki odeion August 2 2006.jpg|mini|200p|desno|Dio Hipodroma]] [[Datoteka:Agia Sofia front July 2006.jpg|mini|200p|desno|Aja Sofija]] === Muzeji === * [http://www.jmth.gr/ Jevrejski muzej u Solunu] (Museo Djudio de Salonik) * Makedonski muzej savremene umjetnosti * [http://www.greekstatemuseum.com Državni muzej savremene umjetnosti] * Makedonsko-trački folklorni i etnološki muzej * [http://www.mbp.gr/ Muzej Bizantske kulture] * [https://web.archive.org/web/20061206012106/http://alexander.macedonia.culture.gr/2/21/211/21116/e211pm01.html Solunski arheološki muzej] * [http://www.cinemuseum.gr Solunski kinematografski muzej] * Solunski muzej makedonske borbe * [http://www.sportmuseum.gr/index.php?lan=1 Solunski sportski muzej] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061222080321/http://www.sportmuseum.gr/index.php?lan=1 |date=22. 12. 2006 }} * [http://www.eyath.gr/ Vodeni muzej] * Bijeli toranj, muzej i spomenik * [http://www.tmth.edu.gr/ Tehnički muzej ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070111014723/http://www.tmth.edu.gr/ |date=11. 1. 2007 }} * [http://www.thmphoto.gr/ Muzej fotografije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061224214900/http://www.thmphoto.gr/ |date=24. 12. 2006 }} * [https://web.archive.org/web/20070406234057/http://web.auth.gr/teloglion/ Zaklada za umjetnost Teloglion] === Arheološka nalazišta === * Kripta crkve sv. Dimitrija * Agia Paraskevi, Solun, staro groblje * Stara Agora u Solunu * Manastir Latomos u Solunu * Rimska palača i Hipodrom === Spomenici === * Galerijev slavoluk i grobnica * Gradske zidine * Trigonijski toranj * Stara Agora * Rotunda * Rimska palača i Hipodrom * Crkva Aje Sofije === Manifestacije === * [https://web.archive.org/web/20060502095655/http://www.tif.gr/ Solunski međunarodni trgovački sajam] * [http://www.filmfestival.gr/ Solunski međunarodni filmski festival] * [https://web.archive.org/web/20070806104925/http://www.filmfestival.gr/docfestival/index.htm Solunski festival dokumentarnog filma] * [http://www.photosynkyria.gr/ Solunski međunarodni festival fotografije] * Dimitria * Video Dance Festival * DMC DJ Championship === Mediji === {| width="100%" |- valign="top" | width="50%" | ==== Novine ==== * Makedonia-Thessaloniki * Agelioforos ==== Televizija ==== * [[ERT3]] [http://www.ert3.gr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=30. 5. 2013 }} - odjeljak [[Elliniki Radiophoniki Tileorasi]] (ERT) * [[TV Macedonia]] [http://www.maketv.gr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127163728/http://www.maketv.gr/ |date=27. 11. 2012 }} * TV100 * Apollon TV * Best TV (lokalna) * TV Balkania * [http://www.europeone.gr Europe One] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620223252/https://europeone.gr/ |date=20. 6. 2021 }} * Omega TV * Orion TV * Panorama TV * Gnomi TV * TV Thessaloniki * Vergina TV * 4E, Crkvena TV stanica | width="50%" | ==== Radio ==== * [https://web.archive.org/web/20181215172521/http://www.984.gr/ Panorama FM - 98.4 FM] * [https://web.archive.org/web/20191207043432/http://www.starfm.gr/ Star FM - 97.1 FM] * [http://www.laikos.fm Laikos FM - 87.6 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818051714/http://laikos.fm/ |date=18. 8. 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20190818063009/http://88miso.gr/ Mylos FM - 88.5 FM] * [https://web.archive.org/web/20180307080501/http://radiodj89.gr/ Thessaloniki Radio Deejay - 89.0 FM] * [http://www.zooradio.gr Zoo Radio - 90.8 FM] * [http://www.ellinikosfm.gr Ellinikos FM - 92.8 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210619155722/http://www.ellinikosfm.gr/ |date=19. 6. 2021 }} * [http://www.heartfm.gr Heart FM - 93.1 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916131950/http://heartfm.gr/ |date=16. 9. 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20180809061523/http://www.radiothessaloniki.gr/ Radio Thessaloniki - 94.5 FM] * [https://web.archive.org/web/20060224074951/http://www.eroticosfm.gr/ Eroticos FM - 94.8 FM] * [http://www.cosmoradio.gr Cosmoradio - 95.1 FM] * [https://web.archive.org/web/20140210230846/http://www.metropolisfm.gr/ Athlitiko Metropolis - 95.5 FM] * [http://www.ert3.gr ERT 3 95.8 FM - public - 95.8 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=30. 5. 2013 }} * [http://www.ert3.gr ERT 3 102 FM - public - 102.0 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=30. 5. 2013 }} * [http://www.extrasports.gr Extra Sport - 103.0 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210320233306/http://www.extrasports.gr/ |date=20. 3. 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20110502083204/http://bananafm.gr/ Banana FM - 104.0 FM] * [http://www.rockradio.gr Rock Radio 104.7 - 104.7 FM] * [http://www.1055rock.gr 1055 Rock - 105.5 FM] * [http://www.cityinternational.gr City International -106.1 FM ] * [http://www.safari.gr Safari FM - 107.1 FM] * [http://www.republicradio.gr Republic Radio - 100.3 FM]{{Mrtav link}} |} === Sportski klubovi === [[Datoteka:Toumba-Stadium7.jpg|mini|desno|200p| Navijači '''PAOK'''-a na utakmici]] [[Datoteka:Aris-Basket2.jpg|mini|desno|200p|[[Alexandreio Melathron]] (Palais des Sports) Košarkaška dvorana (kapacitet: 5.500). Dom historijske košarkaške ekipe '''Aris''']] * [[Iraklis]] FC [http://www.iraklis-fc.gr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219063023/http://www.iraklis-fc.gr/ |date=19. 2. 2008 }} Igra u prvoj ligi. (2005-2006: 4. mjesto) * [[PAOK FC]] [http://www.paokfc.gr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924211614/http://www.paokfc.gr/ |date=24. 9. 2020 }} Igra u prvoj ligi. (2004-2005: 5. mjesto) * [[Aris FC]] [https://web.archive.org/web/20120312071340/http://www.arisfc.gr/] Igra u prvoj ligi. (2004-2005: 14. mjesto) * [[Apollon Kalamarias]] [https://web.archive.org/web/20081017162242/http://www.apollonkalamariasfc.gr/] Igra u prvoj ligi (2004-2005: 12. mjesto) * Agrotikos Asteras - treća liga * Epanomi (bivši ILTEX Lykoi, danas su to spojeni klubovi) - treća liga * Pavlos Melas FC - treća liga === Bolnice i klinički centri === * Međubalkanski medicinski centar [http://www.iatriko.gr] * AHEPA univerzitetska bolnica [http://www.ahepahosp.gr] * [http://www.papageorgiou-hospital.gr Bolnica Papageorgiou] * [http://www.gpapanikolaou.gr/gr/index_gr Bolnica Papanicolaou]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * Solunska Hipokratova bolnica * bolnica Georgia Gennimatasa * Bolnica sv. Dimitrija * [http://www.klinikiagiosloukas.gr Klinika sv. Luke] * [https://web.archive.org/web/20050414154612/http://www.euromedica.com.gr/DisplayCenterInfo.asp?un_id=68 Kyanous Stavros (Crveni Križ)] == Prijevoz == Prvi autoput je kroz Solun prošao u 1970-ima. Solun je dostupan s autoputem GR-1/E75 iz [[Atina|Atine]], GR-4, GR-2, (Via Egnatia) /E90 i GR-12/E85 iz Serresa i [[Sofija|Sofije]]. Autoput GR-1 je u 1970-ima dosegnuo Solun i to je bio kraj njegove gradnje. U 1980-ima započela je gradnja solunske obilaznice, koja je otvorena 1988. Nedavno je postojeća infrastruktura na autoputevima dograđena. Gradnja 9,6&nbsp;km duge mreže [[metro]]a je počela u junu 2006, a završetak gradnje planiran je 2018. godine. Ovo će bitno smanjiti velike gužve u središtu grada. Javni prijevoz u gradu se trenutno odvija samo [[autobus]]ima. Grad je veliki željeznički čvor na Balkanu, sa direktnim vezama za Sofiju, [[Skoplje]], [[Beograd]], [[Moskva|Moskvu]], [[Beč]], [[Budimpešta|Budimpeštu]], [[Istanbul]] i [[Zagreb]], kao i za Atinu i druga odredišta u Grčkoj. Aviosaobraćaj se odvija preko Makedonskog međunarodnog aerodroma. Budući da su piste na aerodromu dosta kratke, aerodrom ne može primati prevelike [[avion]]e, u budućnosti se planira njegovo proširenje. == Klima == Solun se nalazi u području izmijenjene [[Sredozemna klima|sredozemne klime]], zahvaljujući otvorenosti grada i okoline utjecajima iz unutrašnjosti [[Balkan]]a. Zbog toga su [[zima|zime]] sa negativnim temperaturama i manjim količinama snijega normalna pojava, što je bitno drugačije od južne [[Grčka|Grčke]] i [[Atina|Atine]]. [[Mraz]] je također česta pojava zimi. [[Ljeto|Ljeta]] su topla, ali ne žarka sa rijetkim padavinama u vidu jakih pljuskova. Godišnja količina oborina je 451&nbsp;mm. {| class="wikitable" | style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | [[Mjesec]] | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mart | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | April | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maj | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Juni | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Juli | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sept | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Dec |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maks. [°C] | style="background: #FFFF99; color:#000080;" | 9 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 10 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 13 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 18 | style="background: #FFCC00; color:#000080;" | 23 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 28 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 31 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 30 | style="background: #FFCC00; color:#000080;" | 26 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 21 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 14 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 10 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Min. [°C] | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 1 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 12 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 16 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 18 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 18 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 15 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Padavine (mm) | style="background: #0033FF; color: black;" | 40 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 38 | style="background: #0033FF; color: black;" | 43 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 35 | style="background: #0033FF; color: black;" | 43 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 30 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 22 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 20 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 27 | style="background: #0033FF; color: black;" | 45 | style="background: #0033FF; color: black;" | 58 | style="background: #0033FF; color: black;" | 50 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Najveće temp. [°C] | style="background: #FFFF99;" | 20 || style="background: #FFFF99;" | 22 | style="background: #FFCC66;" | 25 | style="background: #FFCC00;" | 31 || style="background: #FF9900;" | 36 | style="background: #FF9900;" | 39 | style="background: #FF9900;" | 42 || style="background: #FF9900;" | 39 | style="background: #FF9900;" | 36 | style="background: #FFCC00;" | 32 || style="background: #FFCC66;" | 27 | style="background: #FFCC66;" | 26 |} == Galerija slika == <gallery> Datoteka:Thessaloniki_from_Karabournaki.jpg|Djelimični pogled na grad Datoteka:Thessaloniki Eptapyrgio entrance.jpg|Ulaz u Eptapirgio Datoteka:07Thessaloniki Agia Sophia01.jpg|Trg '''Aja Sofija''' Datoteka:07Thessaloniki Aristoteles-Str1.jpg|Božićne lampice na Aristotelovom trgu </gallery> == Poznate ličnosti == * [[Sveti Ćiril]] i [[Sveti Metod]], apostoli Slavenima. * [[Manolis Anagnostakis]], doktor i ljevičarski pisac * [[Pavle Savić]], srpski fizičar * [[Stavros Koujioumtzis]] (1932-2005), grčki kompozitor * [[Dionisis Savvopoulos]] (rođen 1944.), grčki pjevač i kompozitor * [[Arif Hikmet]] (umro 1978.), turski arhitekt * [[Stratos Dionisiou]] (umro 1990.), pjevač * [[Zoe Laskari]] (rođena 1938.), grčka glumica * [[Marinella]] (rođena 1935.), grčka pjevačica * [[Kostas Voutsas]] ( rođen 1930.), grčki glumac * [[Calliope Tatti]] (1897 - 1978) * [[Mustafa Kemal Atatürk]] (1881 - 1938), političar, osnivač moderne Turske * [[Nazım Hikmet]], (1902 - 1963), turski pjesnik * [[Cahit Arf]] (1910 - 1997), turski matematičar * [[Salih Omurtak]] (1889 - 1954) turski general * [[Peja Stojaković]], srpsko-grčki [[NBA]] košarkaš == Gradovi partneri == (u hronološkom redu) * {{ZD|SAD}} [[Hartford, Connecticut|Hartford]], [[Connecticut]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], od 5. maja [[1962]]. * {{ZD|BUG}} [[Plovdiv]], [[Bugarska]], od 27. februara [[1984]]. * {{ZD|AUS}} [[Melbourne]], [[Victoria (Australija)|Victoria]], [[Australija]], od 19. marta [[1984]]. * {{ZD|KIP}} [[Limassol]], [[Kipar]], od 30. juna [[1984]]. * {{ZD|NJE}} [[Leipzig]], [[Saska]], [[Njemačka]], od 10. oktobra [[1984]]. * {{ZD|ITA}} [[Bologna]], [[Emilia-Romagna]], [[Italija]], od 20. oktobra [[1984]]. * {{ZD|SLK}} [[Bratislava]], [[Slovačka]], od 23. aprila [[1986]]. * {{ZD|NJE}} [[Köln]], [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]], [[Njemačka]], od 3. maja [[1988]]. * {{ZD|RUM}} [[Constanţa]], [[Rumunija]], od 5. jula [[1988]]. * {{ZD|SAD}} [[San Francisco]], [[Kalifornija]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], od 6. augusta [[1990]]. * {{ZD|FRA}} [[Nica]], [[Provansa-Alpe-Azurna obala]], [[Francuska]], od 20. marta [[1992]]. * {{ZD|EGI}} [[Aleksandrija]], [[Egipat]], od 12. jula [[1993]]. * {{ZD|IZR}} [[Tel Aviv]], [[Izrael]], od 24. novembra [[1994]]. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Thessaloniki}} * [https://web.archive.org/web/20070927020700/http://www.sonbaski.com/selaniki.htm Thessaloníki Photos] * [https://web.archive.org/web/20080118232140/http://www.thessalonikicity.gr/ Službena stranica] * [http://www.cityportal.gr Vodič kroz grad] * [http://www.filmfestival.gr/ Solunski filmski festival] * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?tb=1&city=Thessaloniki&country=GR Mapquest - Solun] * [http://www.travel-to-thessaloniki.com/ Vodič] * [http://www.saloniki.org www.saloniki.org Solun] * [https://web.archive.org/web/20060103151442/http://www.superbgreece.com/Makedonia/Thessaloniki/index.htm Vodič za posjetioce] * [https://web.archive.org/web/20070107065913/http://sabin.ro/gallery/thessaloniki Galerija fotografija] * [https://web.archive.org/web/20070927073224/http://lahana.org/blog/Thessaloniki%20postcard.htm Stare razglednice] * [https://web.archive.org/web/20070206191234/http://www.in-chalkidiki.com/thessaloniki.htm Solun današnjice] * [http://www.greece-map.net/thessaloniki.htm Karta grada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312123543/http://www.greece-map.net/thessaloniki.htm |date=12. 3. 2007 }} * [http://www.auth.gr/ Aristotelov Univerzitet u Solunu] * [https://web.archive.org/web/20070927073232/http://lahana.org/blog/Thessaloniki.htm Tramvaj u Solunu] * [http://www.uom.gr/ Makedonski Univerzitet] {{Evropski gradovi kulture}} [[Kategorija:Gradovi u Grčkoj]] [[Kategorija:Solun|*]] 3h5ffjf2gtuqi6g926pdiytxi8w95a8 Sead Čizmić 0 32159 3904360 3760534 2026-07-11T14:11:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904360 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Sead Čizmić | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|12|6}} | mjesto_rođenja = [[Nevesinje]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Sead Seyo Čizmić''' (rođen 6. decembra 1958), umjetnik je koji je trenutno nastanjen u [[San Diego|San Diegu]], [[Sjedinjene Američke Države]]. == Biografija == Rođen je 1958. u [[Nevesinje|Nevesinju]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNRJ]]. Školu za Primijenjenu umjetnost završio je u [[Sarajevo|Sarajevu]] 1978. u klasi profesora [[Ljubo Lah|Ljube Laha]]. Studije [[Slikarstvo|slikarstva]] diplomirao je 1982. na [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji likovnih umjetnosti]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Magistrirao je slikarstvo 1986. u klasi profesora [[Milivoje Unković|Milivoja Unkovića]]. Svoju stvaralačku karijeru započeo je sa likovnom grupom "[[Zvono]]", koja je svojim aktivnim umjetničkim angažmanom dala značajan doprinos razvoju savremene [[Umjetnost u Bosni i Hercegovini|umjetnosti u Bosni i Hercegovini]]. Izlagao je na dvadeset i tri samostalne izložbe i više od šezdeset grupnih izložbi širom [[Evropa|Evrope]] i Amerike. Njegova umjetnička djela mogu se vidjeti u brojnim stalnim zbirkama širom svijeta.<ref>{{Cite web|url= https://digitalconsciousness.com/artists/SeyoSeadCizmic/|title= ''Sead Seyo Čizmić Artist Page''|work= digitalconsciousness.com|access-date= 12. 10. 2022}}</ref> Trenutno živi i radi u [[Sjedinjene Američke Države|Americi]]. == Stvaralaštvo == Njegovo slikarsko stvaralaštvo usredsređeno je na obavještavanje i zabavljanje gledaoca kroz slike iz svakodnevnih iskustava. Na njegov rad utječu slike i ikonografija iz popularne, savremene kulture, koja objedinjuje oglašavanje, muziku, televiziju i časopise. U svojim djelima on istražuje, ilustruje i izražava lične misli i osjećanja uz istovremeno davanje odgovora na ljudsko stanje: komediju i tragediju života i sva divna iskustva između. Naslovi koje daje svojim radovima govore priču koja omogućava manipulisanje umetničkim djelom u kojima ne daje odgovore na pitanja, nego ih postavlja uz istovremeno komentarisanje o aspektima našeg svakodnevnog života.<ref>{{Cite web|url= https://fineartamerica.com/profiles/seyo-sead-cizmic?tab=about|title= ''About Seyo Čizmić''|work= fineartamerica.com|access-date= 12. 10. 2022}}</ref> == Samostalne izložbe == * 2008. Dove Art Gallery, [[San Diego]], [[California]] * 2005. Caswell Art Gallery, [[Boston]], [[Massachusetts]] * 2004. Golden Pacific Arts, [[San Diego]], [[California]] * 2002. Scipich School of Arts, [[Somerville]], Massachusetts * 2000. City School’s Art Department, San Diego, California * 1998. Golden Pacific Arts, San Diego. California * 1997. Kennedy Studios, [[Quince]], Massachusetts * 1994. Galerija hotela Holiday Inn, [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina|BiH]] * 1991. Umjtnički Paviljon, [[Podgorica]], [[Crna Gora]] * 1991. Galerija Grisia, [[Rovinj]], Hrvatska * 1990. Galerija Doma Mladih, Sarajevo, BiH * 1989. Galerija Narodnog Sveučilišta, [[Poreč]], [[Hrvatska]] * 1989. Galerija Grisia, Rovinj, Hrvatska * 1988. Galerija Doma Kulture Studentski Grad, sa grupom Zvono, [[Beograd]], [[Srbija]] * 1987. Anushka Gallery, sa grupom Zvono, San Diego, California * 1986. Galerija Kolarčevog Univerziteta, Beograd, Srbija * 1986. Galerija Savremene Umjetnosti, sa grupom Zvono, [[Novi Sad]], Srbija * 1986. Collegium Artisticum, sa grupom Zvono, Sarajevo, BiH * 1985. Galerija Roman Petrović, Sarajevo, BiH * 1985. Foto Galerija Vojvodine, sa grupom Zvono, Novi Sad, Srbija * 1985. Centar za Kulturu Olga Petrov, sa grupom Zvono, [[Pančevo]], Srbija * 1984. Crteži, Galerija Doma JNA, [[Mostar]], BiH * 1983. Galerija Doma Kulture, sa grupom Zvono, [[Banja Luka]], BiH * 1982. Galerija Studentski Grad, sa grupom Zvono, Beograd, Srbija == Kolektivne izložbe == * 2007. The Frame Maker Gallery, San Diego, California * 2007. District 117 Gallery, Celebrating Pride 2007, Juried Art Show, San Diego, California * 2007. 6th Annual Juried Art Show, Southwestern Artists' Association, San Diego, California * 2006. Old Lyme Art Association,Old Lyme, Connecticut * 2006. 21st Annual Open Juried Show, Gallery 21, San Diego, California * 2006. Caswell Art Gallery, Boston, Massachusetts * 2005. Art Institute, San Diego, California * 2005. Jan Galleria, La Jolla, California * 2005. Venice Beach Open Studios,[Los Angeles, California * 2004. Golden Pacific Arts, San Diego, California * 2004. Gallery 312, Los Angeles, California * 2004. Small Prints at Charles St. Gallery, Boston Massachusetts * 2003. Artist Showcase, Gaslamp Quarter Cultural Council, San Diego, California * 2003. One Foot Show, Art Institute, San Diego, California * 2003. Caswell Art Gallery, Boston Massachusetts * 2003. Art Department, New York, New York * 2002. The Copley Art Society, Boston, Massachusetts * 2002. The Group Show, Willson Gallery, Boston, Massachusetts * 2001. 45th Annual International Award Exhibition, Museum of the Living Artist, San Diego, California * 2001. Jedan vijek moderne umjetnosti u Bosni i Hercegovini, Umjetnička Galerija Sarajevo, Bosna i Hercegovina * 2001. One Foot Show, Art Institute, San Diego, California * 1999. Underground Art, Plastic Museum Depot, Los Angeles, California * 1999. Small Works, Golden Pacific Arts, San Diego, California * 1999. Art Walk, Little Italy Art fair, San Diego, California * 1998. Open Studios, Cambridge, Massachusetts * 1998. Contemporary Art fair, Tijuana, Mexico * 1997. Winter Show, Pier’s Gallery, Cohasset, Massachusetts * 1997. Kennedy Studios, Provincetown, Cape Code, Massachusetts * 1997. The Copley Art Society, Boston, Massachusetts * 1996. New Culture, The Underground Gallery, Somerville, Massachusetts * 1996. Art Walk, Little Italy Art fair, San Diego, California * 1996. The Copley Art Society, Boston, Massachusetts * 1995. Prints, Charles St. Gallery, Boston Massachusetts * 1995. New Members, The Copley Art Society, Boston, Massachusetts * 1995. Otvoreni Studio, Grisia 95, Rovinj, Hrvatska * 1994. Umjetnici Sarajeva za slobodnu Bosnu i Hercegovinu, Galerija Roman Petrović, Sarajevo, BiH * 1993. Ratna Mapa Grafika, Paris, Istanbul, Barcelona * 1992. Collegium Artisticum, Sarajevo BiH * 1992. 13. Zagrebačka Izlozba Jugoslovenskog Crteža, Umjetnički Paviljon, Zagreb, Hrvatska * 1990. 25. Zagrebački Salon Umjetnosti, Galerija Karas, Zagreb, Hrvatska * 1989. Biennale Akvarela Jugoslavije, Galerija Vjekoslav Karas, Karlovac, Hrvatska * 1989. Likovni Umjetnici Sarajeva, Umjetnička Galerija Dubrovnik, Hrvatska * 1989. Collegium Artisticum, Sarajevo, BiH * 1989. Prvi Bijenale Jugoslovenske Minijaturne Umjetnosti, Zavičajni muzej, Gornji Milanovac, Srbija * 1989. Izlozba DLUS, Umjetnički Paviljon, Podgorica, Crna Gora * 1988. Tavoloza di Natale, Auditorium Della Cultura, Gorizia, Italia * 1988. Grupo Creativo, Centro Civico di Villa Lattes, Vicenza, Italia *Jugoslobensko Trianale, grupa Zvono, Beograd, Srbija * 1988. Trenutak u slikarstvu Bosne i Hercegovine, Mestna Galerija Ljubljana, Slovenija * 1988. Arte Imagine 88, Galeria Arci Media, Staranzano, Italia * 1987. Izlozba grupe Zvono, Anushka Gallery, San Diego, California * 1987. Jugoslovenska Dokumenta, sa grupom Zvono, Collegium Artisticum, Sarajevo BiH * 1987. XIII Bijenale Mladih, grupa Zvono, Rijeka, Hrvatska * 1987. Erotika Mitovi I Motivi, Umjetnički Salon, Pula, Hrvatska * 1987. Galerija jugoslovenskog portreta, Tuzla, BiH * 1987. Jugoslovenske Grupe 80-tih, grupa Zvono, Apatin, Srbija * 1986. XX Cetinjski salon jugoslovenske likovne umjetnosti, Cetinje, Crna Gora * 1986. Sarajevska Scena, Video Projekcije, Muzej savremene umjetnosti, Beograd, Srbija * 1986. Počitelj ’87, Galerija Đuro Đakovic, Sarajevo, BiH * 1986. Sarajevski Polukrug, grupa Zvono, Galerija SKUC-a, Zagreb, Hrvatska * 1985. Jugoslovenska Dokumenta, sa grupom Zvono, Collegium Artisticum, Sarajevo, BiH * 1985. Video Susreti ‘85, KSC Skenderija, Sarajevo, BiH * 1985. Skok u Stranu, Umjetnička Galerija BiH, Sarajevo, BiH * 1985. Izlozba Fotografija, Foto Galerija, Novi Sad, Srbija * 1985. YU Susreti Mladih ’85, Performans IZLOG sa grupom Zvono, Beograd, Srbija * 1984. Savremena Umjetnost u BiH od 1974.-1984. Umjetnička Galerija BiH, Sarajevo * 1983. Mlađa Jugoslovenska Umjetnost, Muzej moderne umjetnosti, Poznanj, Poljska * 1982. Mlađa Jugoslovenska Umjetnost, Muzej Savremene Umjetnosti, Budimpesta, Madjarska == Nagrade == * 2001. Nagrada za slikarstvo "45th Annual International Award Exhibition", Museum of the Living Artist, San Diego, California * 1997. Izbor Publike, Caswell Art Gallery, Boston, Massachusetts * 1987. Otkupna nagrada, "Jugoslovenske Grupe 80-tih", sa grupom Zvono, Apatin, Srbija * 1994. Nagrada za slikarstvo, "Grisia 94", Rovinj, Hrvatska * 1986. Nagrada za slikarstvo fonda Mosa Pijade, XX Cetinjski salon jugoslovenske umjetnosti, Cetinje, Crna Gora * 1986. Nagrada za Video Art, sa grupom Zvono, Majsaka izlozba mladih, Sarajevo, BiH * 1985. Nagrada za inovacuiju, sa grupom Zvono, Collegium Artisticum 85, Sarajevo,BiH == Radovi u kolekcijama == * Kolekcija Savremene Umjetnosti Južne Kalifornije Bram Dijkstra, San Diego, California * Gaslamp Quarter Cultural Council, San Diego, California * Umjetnička Galerija Bosne i Hercegovine, Sarajevo, Bosna i Hercegovina * Muzej 14. Zimskih Olimpijskih Igara, Sarajevo, Bosna I Hercegovina * Galerija Narodnog Sveučilišta, Porec, Hrvatska * Umjetnička Galerija, Bor, Srbija * Kolekcija Caswell, Boston, Massachusetts * Umjetnički Paviljon, Podgorica, Crna Gora * Umjetnička Kolonija, Počitelj, Bosna i Hercegovina * Hotel Holiday Inn, Sarajevo, Bosna I Hercegovina == Pedagoški rad == * 1990-1994 Crtanje, Škola Primijenjenih Umjetnosti, Sarajevo, Bosna i Hercegovina * 1989-1992 Škola slikanja Doma Mladih, KSC Skenderija, Sarajevo, BiH * 2000- Osnovi Crtanja, San Diego City Schools, San Diego, California * 1999-još traje, Kursevi crtanja i slikanja, J5 Art Studio, San Diego California == Također pogledajte == * [[Zvono]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20060813104459/http://www.friendsofbosnia.org/sarajevo92/artindex/sarajevo.html Sarajevo će biti] {{en simbol}} *[http://boundlessgallery.com/artist/6816.html Profil] {{en simbol}} *[http://cizmic.boundlessgallery.com/ Slike] {{en simbol}} *[http://artabus.com/cizmic Biografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071108022537/http://www.artabus.com/cizmic/ |date=8. 11. 2007 }} {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Čizmić, Sead}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački slikari]] [[Kategorija:Biografije, Nevesinje]] [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 5a8obgz698vpfnh6n1wvjy0p480x318 Krunisanje Tvrtka I Kotromanića 0 32427 3904445 3850757 2026-07-12T07:53:22Z ~2026-39485-73 183545 /* */ dodao istorijski izvor Povelju Dubrovčanima iz 1378. 3904445 wikitext text/x-wiki {{Historija_BiH}} Bosanski [[ban]] [[Tvrtko I Kotromanić]] krunisan je za [[kralj]]a Bosne na Mitrovdan [[26. oktobar|26. oktobra]] [[1377]]. Od tada je [[Historija srednjovjekovne Bosne|Bosna]] postala kraljevinom. Prvi put očuvana [[titula]] u spomenu novog kralja je u svečanoj povelji napisanoj 10. aprila [[1378]]. u [[Žrnovnica|Žrnovnici]] na [[Dubrovnik|dubrovačkom području]], a potvrđenoj 17. juna iste godine u [[Trstivnica|Trstivnici]] i ona glasi - ''kralj Srbljem i Bosni i Pomorju i Zapadnim stranam''.<ref>„ ... Богом постављеному Стефану краљу Србљем и Босне и Поморију и Западним странам ...“ (10. april 1378. godine), Љубомир Стојановић, Старе српске повеље и писма, I/1, Српска краљевска академија, Зборник за историју, језик и књижевност српског народа, Прво одељење, Споменици на српском језику 19, Београд - Сремски Карловци 1929, 76-77.</ref> Dugo vremena se smatralo da se Tvrtko krunisao u [[manastir]]u [[Mileševa]] u [[Polimlje|Polimlju]], te da ga je krunisao tamošnji mileševski [[mitropolit]]. Utvrđeno je da Mileševa u vrijeme Tvrtkovog krunisanja nije bila mitropolija. Također je utvrđeno da Tvrtka nije krunisao ni obližnji [[Dabarska mitropolija|dabarski mitropolit]], već da se radi o crkvi u [[Mile (Visoko)|Milima]] (današnji [[Arnautovići]]) na području [[Visoko]]g.{{sfn|Anđelić|1979|p=238-239}} Izvorna postavka za tu argumentaciju izvodi se na osnovu djela [[Mauro Orbin|Mavra Orbina]] "[[Kraljevstvo Slavena]]". U potrazi za rješenjem ko je mogao kruniti bosanskog vladara, s obzirom na činjenicu da je [[Bosanska biskupija]] tada postojala u [[Đakovo|Đakovu]] u [[Ugarska|Ugarskoj]], najnovija pretpostavka je da je kralja krunio [[Djed Crkve bosanske]].<ref>Dubravko Lovrenović, Proglašenje Bosne kraljevstvom 1377. (Pokušaj revalorizacije), Forum Bosnae 3-4, Sarajevo 1999, 227-287; Isti, Na klizištu povijesti (sveta kruna ugarska i sveta kruna bosanska) 1387-1463, Synopsis, Zagreb-Sarajevo, 2006, 614-723.</ref> Međutim, u Tvrtkovoj povelji Dubrovčanima iz 1378, godinu dana nakon krunisanja, on sam navodi da je pošao u srpsku zemlju i tamo krunisan “Bogom darovanim mi vencem kraljevstva mojih praroditelja”, tj. Nemanjića. == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * {{citation|url=|title=Krunidbena i grobna crkva bosanskih vladara u Milima (Arnautovićima) kod Visokog|last=Anđelić|first=Pavao|date=|year=1979|website=|publisher=|language=croatian|isbn=|access-date=}} * [[Ljubomir Stojanović]], Старе српске повеље и писма, I/1, Српска краљевска академија, Зборник за историју, језик и књижевност српског народа, Прво одељење, Споменици на српском језику 19, Београд - Сремски Карловци 1929. * [[Dubravko Lovrenović]], Proglašenje Bosne kraljevstvom 1377. (Pokušaj revalorizacije), Forum Bosnae 3-4, Sarajevo 1999, 227-287. * [[Dubravko Lovrenović]], Na klizištu povijesti (sveta kruna ugarska i sveta kruna bosanska) 1387-1463, Synopsis, Zagreb-Sarajevo, 2006. == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20110802021835/http://www.bosona.ba/ba/Default.aspx bosona.ba] * [http://visit.kraljeva-sutjeska.com/index.pdf visit.kraljeva-sutjeska.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117185734/http://visit.kraljeva-sutjeska.com/index.pdf |date=17. 11. 2010 }} [[Kategorija:Politička historija srednjovjekovne Bosne]] 6smqovfg0q7bd5p92s9jffbymfo71lz Općine u Srbiji 0 32988 3904456 3685348 2026-07-12T08:34:43Z نوفاك اتشمان 16322 fix 3904456 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Politika Srbije}} == Spisak općina == {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" |- style="background:#ccc;" ! № ! scope="col" class="unsortable" | Grb ! Općina ! Okrug ! Površina [km<sup>2</sup>] ! Broj stanovnika<ref name="PS"/> ! Naselja |- |23|| [[Datoteka:Grb Bora.png|center|x40px]] || [[Bor (Srbija)|Bor]] || [[Borski upravni okrug|Borski okrug]] || 856 || 55.817 || <small>[[Bor (Srbija)|Bor]], [[Brestovac (Bor)|Brestovac]], [[Bučje (Bor)|Bučje]], [[Gornjane]], [[Donja Bela Reka]], [[Zlot]], [[Krivelj]], [[Luka (Bor)|Luka]], [[Metovnica]], [[Oštrelj]], [[Slatina (Bor)|Slatina]], [[Tanda]], [[Topla]], [[Šarbanovac]]</small> |- |63|| [[Datoteka:COA Kladovo.png|center|x40px]] || [[Kladovo]] ||[[Borski upravni okrug|Borski okrug]] || 629 || 23.622 ||<small>[[Brza Palanka]], [[Vajuga]], [[Velesnica]], [[Velika Vrbica]], [[Velika Kamenica]], [[Grabovica (Kladovo)|Grabovica]], [[Davidovac]], [[Kladovo]], [[Kladušnica]], [[Korbovo]], [[Kostol]], [[Kupuzište]], [[Ljubičevac]], [[Mala Vrbica]], [[Manastirica (Kladovo)|Manastirica]], [[Milutinovac]], [[Novi Sip]], [[Petrovo Selo (Kladovo)|Petrovo Selo]], [[Podvrška]], [[Reka]], [[Rečica (Kladovo)|Rečica]], [[Rtkovo]], [[Tekija (Kladovo)|Tekija]]</small> |- |86|| [[Datoteka:Grb Majdanpeka.gif|center|x40px]] || [[Majdanpek]] || [[Borski upravni okrug|Borski okrug]] || 932 || 23.703 || <small>[[Boljetin]], [[Vlaole]], [[Golubinje]], [[Debeli Lug]], [[Donji Milanovac]], [[Jasikovo]], [[Klokočevac]], [[Leskovo]], [[Majdanpek]], [[Miroč]], [[Mosna]], [[Rudna Glava]], [[Topolnica]], [[Crnajka]]</small> |- |93|| [[Datoteka:COA Negotin.gif|center|x40px]] || [[Negotin]] || [[Borski upravni okrug|Borski okrug]] || 1.089 || 43.551 ||<small>[[Aleksandrovac (Negotin)|Aleksandrovac]], [[Braćevac]], [[Brestovac (Negotin)|Brestovac]], [[Bukovče]], [[Veljkovo]], [[Vidrovac]], [[Vratna]], [[Dupljane]], [[Dušanovac]], [[Jabukovac]], [[Jasenica (Negotin)|Jasenica]], [[Karbulovo]], [[Kobišnica]], [[Kovilovo]], [[Mala Kamenica]], [[Malajnica]], [[Miloševo (Negotin)|Miloševo]], [[Mihajlovac]], [[Mokranje]], [[Negotin]], [[Plavna]], [[Popovica]], [[Prahovo]], [[Radujevac]], [[Rajac (Negotin)|Rajac]], [[Rečka]], [[Rogljevo]], [[Samarinovac]], [[Sikole]], [[Slatina (Negotin)|Slatina]], [[Smedovac]], [[Srbovo]], [[Tamnič]], [[Trnjane]], [[Urovica]], [[Crnomasnica]], [[Čubra]], [[Šarkamen]], [[Štubik]]</small> |- |29|| [[Datoteka:Grb Velikog Gradišta.gif|center|x40px]] || [[Veliko Gradište]] || [[Braničevski upravni okrug|Braničevski okrug]] || 344 || 20.659 ||<small>[[Biskuplje]], [[Veliko Gradište]], [[Garevo]], [[Desine]], [[Doljašnica]], [[Đurakovo]], [[Zatonje]], [[Kamijevo]], [[Kisiljevo]], [[Kumane (Veliko Gradište)|Kumane]], [[Kurjače]], [[Kusiće]], [[Ljubinje (Veliko Gradište)|Ljubinje]], [[Majilovac]], [[Makce]], [[Ostrovo]], [[Pečanica]], [[Požeženo]], [[Popovac (Veliko Gradište)|Popovac]], [[Ram]], [[Sirakovo]], [[Srednjevo]], [[Topolovnik]], [[Tribrode]], [[Carevac]], [[Češljeva Bara]]</small> |- |41|| [[Datoteka:Golubac-grb.png|center|x40px]] || [[Golubac]] || [[Braničevski upravni okrug|Braničevski okrug]] || 368 || 9.913 ||<small>[[Barič]], [[Bikinje]], [[Braničevo]], [[Brnjica (Golubac)|Brnjica]], [[Vinci]], [[Vojilovo]], [[Golubac]], [[Dvorište (Golubac)|Dvorište]], [[Dobra]], [[Donja Kruševica]], [[Dušmanić]], [[Žitkovica]], [[Klenje]], [[Krivača (Golubac)|Krivača]], [[Kudreš]], [[Maleševo]], [[Miljević]], [[Mrčkovac]], [[Ponikve (Golubac)|Ponikve]], [[Radoševac]], [[Sladinac]], [[Snegotin]], [[Usije]], [[Šuvajić]]</small> |- |89|| [[Datoteka:COA_Malo_Crnice.png|center|x40px]] || [[Malo Crniće]] || [[Braničevski upravni okrug|Braničevski okrug]] || 271 || 13.853 ||<small>[[Aljudovo]], [[Batuša (Malo Crniće)|Batuša]], [[Boževac]], [[Veliko Selo]], [[Veliko Crniće]], [[Vrbnica (Malo Crniće)|Vrbnica]], [[Zabrega]], [[Kalište]], [[Kobilje (Malo Crniće)|Kobilje]], [[Kravlji Do]], [[Kula (Malo Crniće)|Kula]], [[Malo Gradište]], [[Malo Crniće]], [[Salakovac]], [[Smoljinac]], [[Toponica]], [[Crljenac]], [[Šapine]], [[Šljivovac]]</small> |- |50|| [[Datoteka:Žabari (grb).gif|center|x40px]] || [[Žabari]] || [[Braničevski upravni okrug|Braničevski okrug]] || 264 || 13.034 || <small>[[Aleksandrovac (Žabari)|Aleksandrovac]], [[Brzohode]], [[Viteževo]], [[Vlaški Do]], [[Žabari]], [[Kočetin]], [[Mirijevo]], [[Oreovica]], [[Polatna]], [[Porodin]], [[Svinjarevo (Žabari)|Svinjarevo]], [[Sibnica]], [[Simićevo]], [[Tićevac]], [[Četereže]]</small> |- |105|| [[Datoteka:COA_Petrovac.png|center|x40px]] || [[Petrovac na Mlavi]] || [[Braničevski upravni okrug|Braničevski okrug]] || 655 || 34.511 ||<small>[[Bistrica (Petrovac na Mlavi)|Bistrica]], [[Bošnjak (Petrovac na Mlavi)|Bošnjak]], [[Burovac]], [[Busur]], [[Vezičevo]], [[Veliki Popovac]], [[Veliko Laole]], [[Vitovnica]], [[Vošanovac]], [[Dobrnje]], [[Dubočka]], [[Ždrelo]], [[Zabrđe (Petrovac)|Zabrđe]], [[Kamenovo]], [[Kladurovo]], [[Knežica (Petrovac)|Knežica]], [[Krvije]], [[Leskovac (Petrovac na Mlavi)|Leskovac]], [[Lopušnik]], [[Malo Laole]], [[Manastirica (Petrovac na Mlavi)|Manastirica]], [[Melnica]], [[Oreškovica]], [[Orljevo]], [[Pankovo]], [[Petrovac (na Mlavi)]], [[Ranovac]], [[Rašanac]], [[Stamnica]], [[Starčevo]], [[Tabanovac]], [[Trnovče]], [[Ćovdin]], [[Šetonje]]</small> |- |77|| [[Datoteka:Veliki_grb_Kučeva.png|center|x40px]] || [[Kučevo]] || [[Braničevski upravni okrug|Braničevski okrug]] || 721 || 18.808 ||<small>[[Blagojev Kamen]], [[Brodica]], [[Bukovska]], [[Velika Bresnica]], [[Voluja]], [[Vuković]], [[Duboka]], [[Zelenik]], [[Kaona]], [[Kučajna]], [[Kučevo]], [[Lješnica]], [[Mala Bresnica]], [[Mišljenovac]], [[Mustapić]], [[Neresnica]], [[Rabrovo]], [[Ravnište]], [[Radenka]], [[Rakova Bara]], [[Sena]], [[Srpce]], [[Turija (Kučevo)|Turija]], [[Ceremošnja]], [[Cerovica (Kučevo)|Cerovica]], [[Ševica]]</small> |- |51|| [[Datoteka:Grb Žagubice.png|center|x40px]] || [[Žagubica]] || [[Braničevski upravni okrug|Braničevski okrug]] || 760 || 14.823 || <small>[[Bliznak]], [[Breznica (Žagubica)|Breznica]], [[Vukovac]], [[Žagubica]], [[Izvarica]], [[Jošanica (Žagubica)|Jošanica]], [[Krepoljin]], [[Krupaja]], [[Laznica]], [[Lipe (Žagubica)|Lipe]], [[Medveđica]], [[Milanovac (Žagubica)|Milanovac]], [[Milatovac]], [[Osanica (Žagubica)|Osanica]], [[Ribare]], [[Selište (Žagubica)|Selište]], [[Sige]], [[Suvi Do]]</small> |- |21|| [[Datoteka:GrbBojnik.jpg|center|x40px]] || [[Bojnik (Srbija)|Bojnik]] || [[Jablanički upravni okrug|Jablanički okrug]] || 264 || 13.118 ||<small>[[Bojnik (Srbija)|Bojnik]], [[Borince]], [[Brestovac (Bojnik)|Brestovac]], [[Vujanovo]], [[Gornje Brijanje]], [[Gornje Konjuvce]], [[Granica (Bojnik)|Granica]], [[Dobra Voda (Bojnik)|Dobra Voda]], [[Donje Konjuvce]], [[Dragovac (Bojnik)|Dragovac]], [[Dubrava (Bojnik)|ubrava]], [[Đinđuša]], [[Zeletovo]], [[Zorovac]], [[Ivanje]], [[Kamenica (Bojnik)|Kamenica]], [[Kacabać]], [[Kosančić]], [[Lapotince]], [[Lozane]], [[Magaš]], [[Majkovac]], [[Mijajlica]], [[Mrveš]], [[Obilić]], [[Obražda]], [[Orane]], [[Plavce]], [[Pridvorica (Bojnik)|Pridvorica]], [[Rečica (Bojnik)|Rečica]], [[Savinac]], [[Slavnik]], [[Stubla]], [[Turjane]], [[Ćukovac (Bojnik)|Ćukovac]], [[Crkvice (Bojnik)|Crkvice]]</small> |- |80|| [[Datoteka:Grb Opstine Lebane.gif|center|x40px]] || [[Lebane]] || [[Jablanički upravni okrug|Jablanički okrug]] || 337 || 24.918 ||<small>[[Bačevina]], [[Bošnjace]], [[Buvce]], [[Veliko Vojlovce]], [[Geglja]], [[Goli Rid]], [[Gornje Vranovce]], [[Grgurovce]], [[Donje Vranovce]], [[Drvodelj]], [[Ždeglovo]], [[Klajić]], [[Konjino]], [[Krivača (Lebane)|Krivača]], [[Lalinovac]], [[Lebane]], [[Lipovica]], [[Lugare]], [[Malo Vojlovce]], [[Nova Topola (Lebane)|Nova Topola]], [[Novo Selo (Lebane)|Novo Selo]], [[Pertate]], [[Petrovac (Lebane)|Petrovac]], [[Popovce]], [[Poroštica]], [[Prekopčelica]], [[Radevce]], [[Radinovac]], [[Rafuna]], [[Svinjarica]], [[Sekicol]], [[Slišane]], [[Togočevce]], [[Ćenovac]], [[Cekavica]], [[Šarce]], [[Šilovo]], [[Štulac]], [[Šumane]]</small> |- |90|| [[Datoteka:COA Medveđa.png|center|x40px]] || [[Medveđa]] || [[Jablanički upravni okrug|Jablanički okrug]] || 524 || 10,760 ||<small>[[Bogunovac]], [[Borovac (Medveđa)|Borovac]], [[Varadin]], [[Velika Braina]], [[Vrapce]], [[Gazdare]], [[Gornja Lapaštica]], [[Gornji Bučumet]], [[Gornji Gajtan]], [[Grbavce]], [[Gubavce]], [[Gurgutovo]], [[Donja Lapaštica]], [[Donji Bučumet]], [[Donji Gajtan]], [[Drence]], [[Đulekare]], [[Kapit]], [[Lece]], [[Mala Braina]], [[Marovac]], [[Maćedonce]], [[Maćedonce (Retkocersko)]], [[Medveđa]], [[Medevce]], [[Mrkonje]], [[Negosavlje]], [[Petrilje]], [[Poroštica]], [[Pusto Šilovo]], [[Ravna Banja]], [[Retkocer]], [[Rujkovac]], [[Svirce]], [[Sijarina]], [[Sijarinska Banja]], [[Sponce]], [[Srednji Bučumet]], [[Stara Banja]], [[Stubla]], [[Tulare]], [[Tupale]], [[Crni Vrh (Medveđa)|Crni Vrh]], [[Čokotin]]</small> |- |33|| [[Datoteka:COA_Vlasotince.png|center|x40px]] || [[Vlasotince]] || [[Jablanički upravni okrug|Jablanički okrug]] || 308 || 33.312 ||<small>[[Aleksine]], [[Batulovce]], [[Boljare]], [[Borin Do]], [[Brezovica (Vlasotince)|Brezovica]], [[Vlasotince]], [[Gložane]], [[Gornja Lomnica (Vlasotince)|Gornja Lomnica]], [[Gornja Lopušnja]], [[Gornji Dejan]], [[Gornji Orah]], [[Gornji Prisjan]], [[Gradište (Vlasotince)|Gradište]], [[Gunjetina]], [[Dadince]], [[Dobroviš]], [[Donja Lomnica (Vlasotince)|Donja Lomnica]], [[Donja Lopušnja]], [[Donje Gare]], [[Donji Dejan]], [[Donji Prisjan]], [[Zlatićevo]], [[Javorje]], [[Jakovljevo]], [[Jastrebac (Vlasotince)|Jastrebac]], [[Kozilo]], [[Komarica (Vlasotince)|Komarica]], [[Konopnica]], [[Kruševica (Vlasotince)|Kruševica]], [[Kukavica]], [[Ladovica]], [[Lipovica]], [[Orašje (Vlasotince)|Orašje]], [[Ostrc]], [[Pržojne]], [[Prilepac]], [[Ravna Gora (Vlasotince)|Ravna Gora]], [[Ravni Del]], [[Samarnica]], [[Svođe]], [[Skrapež]], [[Sredor]], [[Stajkovce]], [[Stranjevo]], [[Tegošnica]], [[Crna Bara]], [[Crnatovo]], [[Šišave]]</small> |- |145|| [[Datoteka:Crna-trava-grb.png|center|x40px]] || [[Crna Trava]] || [[Jablanički upravni okrug|Jablanički okrug]] || 312 || 2,563 ||<small>[[Bajinci (Crna Trava)|Bajinci]], [[Bankovci (Crna Trava)|Bankovci]], [[Bistrica (Crna Trava)|Bistrica]], [[Brod (Crna Trava)|Brod]], [[Vus]], [[Gornje Gare]], [[Gradska (Crna Trava)|Gradska]], [[Darkovce]], [[Dobro Polje (Crna Trava)|Dobro Polje]], [[Zlatance]], [[Jabukovik]], [[Jovanovce]], [[Kalna]], [[Krivi Del]], [[Krstićevo]], [[Mlačište]], [[Obradovce]], [[Ostrozub]], [[Pavličina]], [[Preslap]], [[Rajčetine]], [[Ruplje]], [[Sastav Reka]], [[Crna Trava]], [[Čuka]]</small> |- |102|| [[Datoteka:COA Osecina.gif|center|x40px]] || [[Osečina]] || [[Kolubarski upravni okrug|Kolubarski okrug]] || 319 || 15.135 || <small>[[Bastav]], [[Belotić]], [[Bratačić]], [[Gornje Crniljevo]], [[Gunjaci (Osečina)|Gunjaci]], [[Dragijevica]], [[Dragodol]], [[Komirić]], [[Konjic (Osečina)|Konjic]], [[Konjuša]], [[Lopatanj]], [[Osečina]], [[Osečina (selo)]], [[Ostružanj]], [[Pecka]], [[Plužac]], [[Sirdija]], [[Skadar (Osečina)|Skadar]], [[Tuđin]], [[Carina (Osečina)|Skadar]]</small> |- |143|| [[Datoteka:COA_Ub.png|center|x40px]] || [[Ub]] || [[Kolubarski upravni okrug|Kolubarski okrug]] || 456 || 32.104 ||<small>[[Banjani]], [[Bogdanovica]], [[Brgule (Srbija)]], [[Brezovica (Ub)|Brezovica]], [[Vrelo (Ub)|Vrelo]], [[Vrhovine (Ub)|Vrhovine]], [[Vukona]], [[Gvozdenović]], [[Gunjevac]], [[Dokmir]], [[Zvizdar]], [[Joševa (Ub)|Joševa]], [[Kalenić]], [[Kalinovac]], [[Kožuar]], [[Kršna Glava]], [[Liso Polje]], [[Lončanik]], [[Milorci]], [[Murgaš]], [[Novaci]], [[Paljuvi]], [[Pambukovica]], [[Radljevo]], [[Raduša (Ub)|Raduša]], [[Ruklada]], [[Slatina (Ub)|Slatina]], [[Sovljak]], [[Stublenica]], [[Takovo]], [[Tvrdojevac]], [[Trlić]], [[Trnjaci (Ub)|Trnjaci]], [[Tulari]], [[Ub]], [[Crvena Jabuka]], [[Čučuge]], [[Šarbane]]</small> |- |78|| [[Datoteka:COA_Lajkovac.png|center|x40px]] || [[Lajkovac]] || [[Kolubarski upravni okrug|Kolubarski okrug]] || 186 || 17.062|| <small>[[Bajevac]], [[Bogovađa]], [[Vračević]], [[Donji Lajkovac]], [[Jabučje]], [[Lajkovac]], [[Lajkovac (selo)]], [[Mali Borak]], [[Markova Crkva]], [[Nepričava]], [[Pepeljevac]], [[Pridvorica (Lajkovac)|Pridvorica]], [[Ratkovac (Lajkovac)|Ratkovac]], [[Rubribreza]], [[Skobalj]], [[Slovac]], [[Stepanje]], [[Strmovo]], [[Ćelije (Lajkovac)|Ćelije]]</small> |- |92|| [[Datoteka:COA_Mionica.png|center|x40px]] || [[Mionica]] || [[Kolubarski upravni okrug|Kolubarski okrug]] || 329 || 16.513 || <small>[[Berkovac]], [[Brežđe]], [[Bukovac (Mionica)|Bukovac]], [[Velika Marišta]], [[Virovac]], [[Vrtiglav]], [[Golubac]], [[Gornji Lajkovac]], [[Gornji Mušić]], [[Gunjica]], [[Donji Mušić]], [[Dučić]], [[Đurđevac]], [[Klašnić]], [[Ključ (Mionica)|Ključ]], [[Komanice]], [[Krčmar]], [[Maljević]], [[Mionica]], [[Mionica(selo)]], [[Mratišić]], [[Nanomir]], [[Osečenica]], [[Paštrić]], [[Planinica (Mionica)|Planinica]], [[Popadić]], [[Radobić]], [[Rajković]], [[Rakari]], [[Robaje]], [[Sanković]], [[Struganik]], [[Tabanović]], [[Todorin Do]], [[Tolić]], [[Šušeoka]]</small> |- |84|| [[Datoteka:COA_Ljig_(middle).png|center|x40px]] || [[Ljig]] || [[Kolubarski upravni okrug|Kolubarski okrug]] || 279 || 14.629 ||<small>[[Ba]], [[Babajić]], [[Belanovica]], [[Bošnjanović]], [[Brančić]], [[Veliševac]], [[Gukoš]], [[Dići]], [[Donji Banjani]], [[Živkovci]], [[Ivanovci]], [[Jajčić]], [[Kadina Luka]], [[Kalanjevci]], [[Kozelj]], [[Lalinci]], [[Latković]], [[Liplje (Ljig)|Liplje]], [[Ljig]], [[Milavac]], [[Moravci]], [[Paležnica]], [[Poljanice (Ljig)|Poljanice]], [[Slavkovica]], [[Cvetanovac]], [[Štavica]], [[Šutci]]</small> |- |20|| [[Datoteka:COA Bogatic.gif|center|x40px]] || [[Bogatić]] || [[Mačvanski upravni okrug|Mačvanski okrug]] || 384 || 32.990 || <small>[[Badovinci (Bogatić)|Badovinci]], [[Banovo Polje]], [[Belotić]], [[Bogatić]], [[Glogovac (Bogatić)|Glogovac]], [[Glušci (Bogatić)|Glušci]], [[Dublje]], [[Klenje]], [[Metković]], [[Očage]], [[Salaš Crnobarski]], [[Sovljak]], [[Uzveće]], [[Crna Bara]]</small> |- |31|| [[Datoteka:COA Vladimirci.gif|center|x40px]] || [[Vladimirci]] || [[Mačvanski upravni okrug|Mačvanski okrug]] || 338 || 20.373 ||<small>[[Belotić]], [[Beljin]], [[Bobovik]], [[Vladimirci]], [[Vlasenica]], [[Vukošić]], [[Vučevica]], [[Debrc]], [[Dragojevac]], [[Zvezd]], [[Jazovnik]], [[Jalovik]], [[Kaona]], [[Kozarica]], [[Krnić]], [[Krnule]], [[Kujavica]], [[Lojanice]], [[Matijevac]], [[Mesarci]], [[Mehovine]], [[Mrovska]], [[Novo Selo (Vladimirci)|Novo Selo]], [[Pejinović]], [[Provo (Vladimirci)|Provo]], [[Riđake]], [[Skupljen]], [[Suvo Selo]], [[Trbušac]]</small> |- |73|| [[Datoteka:COA_Koceljeva_(middle).png|center|x40px]] || [[Koceljeva]] || [[Mačvanski upravni okrug|Mačvanski okrug]] || 257 || 15.636 || <small>[[Batalage]], [[Brdarica]], [[Bresnica (Koceljeva)|Bresnica]], [[Galović]], [[Goločelo]], [[Gradojević]], [[Donje Crniljevo]], [[Draginje]], [[Družetić]], [[Zukve]], [[Kamenica (Koceljeva)|Kamenica]], [[Koceljeva]], [[Ljutice]], [[Mali Bošnjak]], [[Svileuva]], [[Subotica]], [[Ćukovine]]</small> |- |87|| [[Datoteka:COA Mali Zvornik.gif|center|x40px]] || [[Mali Zvornik]] || [[Mačvanski upravni okrug|Mačvanski okrug]] || 184 || 14.076 ||<small>[[Amajić]], [[Brasina]], [[Budišić]], [[Velika Reka]], [[Voljevci]], [[Donja Borina]], [[Donja Trešnjica]], [[Mali Zvornik]], [[Radalj]], [[Sakar]], [[Culine]], [[Čitluk]]</small> |- |74|| [[Datoteka:COA_Krupanj.png|center|x40px]] || [[Krupanj]] || [[Mačvanski upravni okrug|Mačvanski okrug]] || 342 || 20.192 || <small>[[Banjevac (Krupanj)|Banjevac]], [[Bela Crkva (Krupanj)]], [[Bogoštica]], [[Brezovice (Krupanj)|Brezovice]], [[Brštica]], [[Vrbić]], [[Dvorska (Krupanj)|Dvorska]], [[Zavlaka]], [[Kostajnik]], [[Krasava]], [[Kržava]], [[Krupanj]], [[Likodra]], [[Lipenović]], [[Mojković]], [[Planina]], [[Ravnaja]], [[Stave]], [[Tolisavac]], [[Tomanj]], [[Cvetulja]], [[Cerova (Krupanj)|Cerova]], [[Šljivova]]</small> |- |85|| [[Datoteka:COA Ljubovija.gif|center|x40px]] || [[Ljubovija]] || [[Mačvanski upravni okrug|Mačvanski okrug]] || 356 || 17.052 ||<small>[[Berlovine]], [[Vrhpolje (Ljubovija)|Vrhpolje]], [[Gornja Ljuboviđa]], [[Gornja Orovica]], [[Gornja Trešnjica]], [[Gornje Košlje]], [[Gračanica]], [[Grčić]], [[Donja Ljuboviđa]], [[Donja Orovica]], [[Drlače]], [[Duboko (Ljubovija)|Duboko]], [[Leović]], [[Lonjin]], [[Ljubovija]], [[Orovička Planina]], [[Podnemić]], [[Postenje]], [[Rujevac]], [[Savković]], [[Selenac]], [[Sokolac]], [[Tornik]], [[Uzovnica]], [[Caparić]], [[Crnča (Ljubovija)|Crnča]], [[Čitluk]]</small> |- |43|| [[Datoteka:Grb-GornjMilanovac.jpg|center|x40px]] || [[Gornji Milanovac]] || [[Moravički upravni okrug|Moravički okrug]] || 836 || 47.641 || <small>[[Belo Polje]], [[Beršići]], [[Bogdanica]], [[Boljkovci]], [[Brajići (Gornji Milanovac)|Brajići]], [[Brđani (Gornji Milanovac)|Brđani]], [[Brezna]], [[Brezovica (Gornji Milanovac)|Brezovica]], [[Brusnica]], [[Varnice]], [[Velereč]], [[Vraćevšnica]], [[Vrnčani]], [[Gojna Gora]], [[Gornja Vrbava]], [[Gornja Crnuća]], [[Gornji Banjani]], [[Gornji Branetići]], [[Gornji Milanovac]], [[Grabovica (Gornji Milanovac)|Grabovica]], [[Davidovica]], [[Donja Vrbava]], [[Donja Crnuća]], [[Donji Branetići]], [[Dragolj]], [[Drenova (Gornji Milanovac)|Drenova]], [[Družetići]], [[Zagrađe (Gornji Milanovac)|Zagrađe]], [[Jablanica]], [[Kalimanići (Gornji Milanovac)|Kalimanići]], [[Kamenica (Gornji Milanovac)|Kamenica]], [[Klatičevo]], [[Koštunići]], [[Kriva Reka]], [[Leušići]], [[Lipovac (Gornji Milanovac)|Lipovac]], [[Lozanj]], [[Ločevci]], [[Lunjevica]], [[Ljevaja]], [[Ljutovnica]], [[Majdan (Gornji Milanovac)|Majdan]], [[Mutanj]], [[Nakučani]], [[Nevade]], [[Ozrem]], [[Polom (Gornji Milanovac)|Polom]], [[Pranjani]], [[Prnjavor]], [[Reljinci]], [[Rudnik]], [[Ručići]], [[Svračkovci]], [[Semedraž]], [[Sinoševići]], [[Srezojevci]], [[Takovo]], [[Teočin]], [[Trudelj]], [[Ugrinovci]], [[Cerova (Gornji Milanovac)|Cerova]], [[Šarani (Gornji Milanovac)|Šarani]], [[Šilopaj]]</small> |- |83|| [[Datoteka:COA_Lucani.png|center|x40px]] || [[Lučani]] || [[Moravički upravni okrug|Moravički okrug]] || 454 || 26,614 ||<small>[[Viča]], [[Vlasteljice]], [[Vučkovica]], [[Goračići]], [[Gornja Kravarica]], [[Gornji Dubac]], [[Grab (Lučani)|Grab]], [[Guberevci]], [[Guča]], [[Guča(selo)]], [[Dljin]], [[Donja Kravarica]], [[Donji Dubac]], [[Dučalovići]], [[Đerađ]], [[Živica]], [[Zeoke]], [[Kaona]], [[Kotraža]], [[Krivača (Lučani)|Krivača]], [[Krstac (Lučani)|Krstac]], [[Lis]], [[Lisice]], [[Lučani]], [[Lučani(selo)]], [[Markovica]], [[Milatovići]], [[Negrišori]], [[Puhovo (Lučani)|Puhovo]], [[Pšanik]], [[Rogača]], [[Rtari]], [[Rti]], [[Tijanje]], [[Turica (Lučani)|Turica]]</small> |- |56|| [[Datoteka:COA_Ivanjica.png|center|x40px]] || [[Ivanjica]] || [[Moravički upravni okrug|Moravički okrug]] || 1.090 || 35.445 || <small>[[Bedina Varoš]], [[Bratljevo]], [[Brezova (Ivanjica)|Brezova]], [[Brusnik (Ivanjica)|Brusnik]], [[Budoželja]], [[Bukovica (Ivanjica)|Bukovica]], [[Vasiljevići]], [[Vionica (Ivanjica)|Vionica]], [[Vrmbaje]], [[Vučak]], [[Gleđica]], [[Gradac (Ivanjica)|Gradac]], [[Dajići]], [[Devići]], [[Deretin]], [[Dobri Do (Ivanjica)|Dobri Do]], [[Dubrava (Ivanjica)|Dubrava]], [[Erčege]], [[Ivanjica]], [[Javorska Ravna Gora]], [[Katići (Ivanjica)|Katići]], [[Klekova]], [[Kovilje]], [[Komadine]], [[Koritnik (Ivanjica)|Koritnik]], [[Kosovica]], [[Kumanica]], [[Kušići]], [[Lisa]], [[Luke (Ivanjica)|Luke]], [[Mana]], [[Maskova]], [[Medovine]], [[Međurečje (Ivanjica)|Međurečje]], [[Močioci (Ivanjica)|Močioci]], [[Opaljenik]], [[Osonica]], [[Preseka]], [[Prilike]], [[Ravna Gora (Ivanjica)|Ravna Gora]], [[Radaljevo]], [[Rovine (Ivanjica)|Rovine]], [[Rokci]], [[Sveštica]], [[Sivčina]], [[Smiljevac (Ivanjica)|Smiljevac]], [[Čečina]], [[Šarenik]], [[Šume]]</small> |- |3|| [[Datoteka:Blason Aleksinac.jpg|center|x40px]] || [[Aleksinac]] || [[Nišavski upravni okrug|Nišavski okrug]] || 707 || 57.749 || <small>[[Aleksinac]], [[Aleksinački Bujmir]], [[Aleksinački Rudnik]], [[Bankovac]], [[Beli Breg]], [[Belja]], [[Bobovište]], [[Bovan (Aleksinac)|Bovan]], [[Bradarac]], [[Vakup]], [[Veliki Drenovac]], [[Vitkovac]], [[Vrelo (Aleksinac)|Vrelo]], [[Vrćenovica]], [[Vukanja]], [[Vukašinovac]], [[Glogovica]], [[Golešnica]], [[Gornja Peščanica]], [[Gornje Suhotno]], [[Gornji Adrovac]], [[Gornji Krupac]], [[Gornji Ljubeš]], [[Gredetin]], [[Grejač]], [[Dašnica]], [[Deligrad]], [[Dobrujevac]], [[Donja Peščanica]], [[Donje Suhotno]], [[Donji Adrovac]], [[Donji Krupac]], [[Donji Ljubeš]], [[Draževac]], [[Žitkovac]], [[Jakovlje (Aleksinac)|Jakovlje]], [[Jasenje (Aleksinac)|Jasenje]], [[Kamenica (Aleksinac)|Kamenica]], [[Katun]], [[Koprivnica]], [[Korman]], [[Kraljevo]], [[Krušje]], [[Kulina (Aleksinac)|Kulina]], [[Lipovac (Aleksinac)|Lipovac]], [[Loznac]], [[Loćika]], [[Lužane]], [[Ljupten]], [[Mali Drenovac]], [[Mozgovo]], [[Moravac]], [[Moravski Bujmir]], [[Nozrina]], [[Porodin]], [[Prekonozi]], [[Prćilovica]], [[Prugovac]], [[Radevce]], [[Rsovac]], [[Rutevac]], [[Srezovac]], [[Stanci]], [[Stublina]], [[Subotinac]], [[Tešica]], [[Trnjane]], [[Ćićina]], [[Crna Bara]], [[Česta]], [[Čukurovac]], [[Šurić]]</small> |- |123|| [[Datoteka:COA_Svrljig.png|center|x40px]] || [[Svrljig]] || [[Nišavski upravni okrug|Nišavski okrug]] || 497 || 17.284 ||<small>[[Beloinje]], [[Burdimo]], [[Bučum]], [[Varoš]], [[Vlahovo]], [[Galibabinac]], [[Gojmanovac]], [[Grbavče]], [[Gulijan]], [[Guševac]], [[Davidovac]], [[Drajinac]], [[Đurinac]], [[Željevo (Svrljig)|Željevo]], [[Izvor]], [[Kopajkošara]], [[Labukovo]], [[Lalinac]], [[Lozan]], [[Lukovo]], [[Manojlica]], [[Merdželat]], [[Mečji Do]], [[Niševac]], [[Okolište (Svrljig)|Okolište]], [[Okruglica]], [[Palilula]], [[Periš]], [[Pirkovac]], [[Plužina]], [[Popšica]], [[Prekonoga]], [[Radmirovac]], [[Ribare]], [[Svrljig]], [[Slivje]], [[Tijovac]], [[Crnoljevica]], [[Šljivovik]]</small> |- |91|| [[Datoteka:COA Merosina.gif|center|x40px]] || [[Merošina]] || [[Nišavski upravni okrug|Nišavski okrug]] || 193 || 14,812 ||<small>[[Azbresnica]], [[Aleksandrovo]], [[Arbanasce]], [[Balajnac]], [[Baličevac]], [[Batušinac]], [[Biljeg]], [[Brest]], [[Bučić]], [[Gornja Rasovača]], [[Gradište (Merošina)|Gradište]], [[Devča]], [[Dešilovo]], [[Donja Rasovača]], [[Dudulajce]], [[Jovanovac]], [[Jug Bogdanovac]], [[Kovanluk (Merošina)|Kovanluk]], [[Kostadinovac]], [[Krajkovac]], [[Lepaja]], [[Merošina]], [[Mramorsko Brdo]], [[Oblačina]], [[Padina]], [[Rožina]], [[Čubura]]</small> |- |117|| [[Datoteka:Ražanj (grb).gif|center|x40px]] || [[Ražanj (Srbija)|Ražanj]] || [[Nišavski upravni okrug|Nišavski okrug]] || 289 || 11,369 ||<small>[[Braljina]], [[Varoš]], [[Vitoševac]], [[Grabovo (Ražanj)|Grabovo]], [[Lipovac (Ražanj)|Lipovac]], [[Mađere]], [[Maletina]], [[Maćija]], [[Novi Bračin]], [[Pardik]], [[Podgorac]], [[Poslon]], [[Praskovče]], [[Pretrkovac]], [[Ražanj]], [[Rujište]], [[Skorica]], [[Smilovac]], [[Stari Bračin]], [[Cerovo (Ražanj)|Cerovo]], [[Crni Kao]], [[Čubura]], [[Šetka]]</small> |- |47|| [[Datoteka:COA_Doljevac.png|center|x40px]] || [[Doljevac]] || [[Nišavski upravni okrug|Nišavski okrug]] || 121 || 19,561 || <small>[[Belotinac]], [[Doljevac]], [[Klisura (Doljevac)|Klisura]], [[Knežica (Doljevac)|Knežica]], [[Kočane]], [[Malošište]], [[Mekiš (Doljevac)|Mekiš]], [[Orljane]], [[Perutina]], [[Pukovac]], [[Rusna]], [[Ćurlina]], [[Čapljinac]], [[Čečina]], [[Šajinovac (Doljevac)|Šajinovac]], [[Šarlince]]</small> |- |38|| || [[Gadžin Han]] || [[Nišavski upravni okrug|Nišavski okrug]] || 325 || 10.464 ||<small>[[Veliki Vrtop]], [[Veliki Krčimir]], [[Vilandrica]], [[Gare (Gadžin Han)|Gare]], [[Gadžin Han]], [[Gornje Vlase]], [[Gornje Dragovlje]], [[Gornji Barbeš]], [[Gornji Dušnik]], [[Grkinja]], [[Donje Dragovlje]], [[Donji Barbeš]], [[Donji Dušnik]], [[Duga Poljana]], [[Dukat]], [[Jagličje]], [[Kaletinac]], [[Koprivnica]], [[Krastavče]], [[Ličje]], [[Mali Vrtop]], [[Mali Krčimir]], [[Marina Kutina]], [[Miljkovac (Gadžin Han)|Miljkovac]], [[Novo Selo (Gadžin Han)|Novo Selo]], [[Ovsinjinac]], [[Ravna Dubrava]], [[Semče]], [[Sopotnica (Gadžin Han)|Sopotnica]], [[Taskovići]], [[Toponica]], [[Ćelije (Gadžin Han)|Ćelije]], [[Čagrovac]], [[Šebet]]</small> |- |32|| [[Datoteka:Blason de Vladičin Han.jpg|center|x40px]] || [[Vladičin Han]] || [[Pčinjski upravni okrug|Pčinjski okrug]] || 366 || 23.703 ||<small>[[Balinovce]], [[Bačvište]], [[Belanovce]], [[Beliševo]], [[Bogoševo]], [[Brestovo (Vladičin Han)|Brestovo]], [[Vladičin Han]], [[Vrbovo]], [[Garinje]], [[Gornje Jabukovo]], [[Gramađe]], [[Dekutince]], [[Donje Jabukovo]], [[Dupljane]], [[Žitorađe]], [[Zebince]], [[Jagnjilo]], [[Jastrebac (Vladičin Han)|Jastrebac]], [[Jovac (Vladičin Han)|Jovac]], [[Kalimance]], [[Kacapun]], [[Koznica]], [[Kopitarce]], [[Kostomlatica]], [[Kržince]], [[Kukavica]], [[Kunovo (Vladičin Han)|Kunovo]], [[Lebet]], [[Lepenica (Vladičin Han)|Lepenica]], [[Letovište]], [[Ljutež]], [[Mazarać]], [[Manajle]], [[Manjak]], [[Mrtvica (Vladičin Han)|Mrtvica]], [[Ostrovica]], [[Polom (Vladičin Han)|Polom]], [[Prekodolce]], [[Priboj]], [[Ravna Reka]], [[Rdovo]], [[Repince]], [[Repište]], [[Ružić]], [[Solačka Sena]], [[Srneći Dol]], [[Stubal]], [[Suva Morava]], [[Tegovište]], [[Urvič]], [[Džep]]</small> |- |134|| [[Datoteka:MiddleCOAofSurdulica.gif|center|x40px]] || [[Surdulica]] || [[Pčinjski upravni okrug|Pčinjski okrug]] || 628 || 22.190 ||<small>[[Alakince]], [[Bacijevce]], [[Belo Polje]], [[Binovce]], [[Bitvrđa]], [[Božica]], [[Vlasina Okruglica]], [[Vlasina Rid]], [[Vlasina Stojkovićeva]], [[Vučadelce]], [[Gornja Koznica]], [[Gornje Romanovce]], [[Groznatovci]], [[Danjino Selo]], [[Dikava]], [[Donje Romanovce]], [[Drajinci]], [[Dugi Del]], [[Dugojnica]], [[Zagužanje]], [[Jelašnica]], [[Kalabovce]], [[Kijevac]], [[Klisura (Surdulica)|Klisura]], [[Kolunica]], [[Kostroševci]], [[Leskova Bara]], [[Masurica]], [[Mačkatica]], [[Novo Selo (Surdulica)|Novo Selo]], [[Palja]], [[Rđavica]], [[Stajkovce]], [[Strezimirovci]], [[Suvojnica]], [[Surdulica]], [[Suhi Dol (Surdulica)|Suhi Dol]], [[Topli Do]], [[Topli Dol]], [[Troskač]], [[Ćurkovica]]</small> |- |24|| [[Datoteka:COA Bosilegrad.png|center|x40px]] || [[Bosilegrad]] || [[Pčinjski upravni okrug|Pčinjski okrug]] || 571 || 9.931 || <small>[[Barje]], [[Belut]], [[Bistar]], [[Bosilegrad]], [[Brankovci]], [[Bresnica (Bosilegrad)|Bresnica]], [[Buceljevo]], [[Gložje]], [[Goleš (Bosilegrad)|Goleš]], [[Gornja Lisina]], [[Gornja Ljubata]], [[Gornja Ržana]], [[Gornje Tlamino]], [[Grujinci]], [[Doganica]], [[Donja Lisina]], [[Donja Ljubata]], [[Donja Ržana]], [[Donje Tlamino]], [[Dukat]], [[Žeravino]], [[Zli Dol]], [[Izvor]], [[Jarešnik]], [[Karamanica]], [[Milevci]], [[Mlekominci]], [[Musulj]], [[Nazarica]], [[Paralovo]], [[Ploča (Bosilegrad)|Ploča]], [[Radičevci]], [[Rajčilovci]], [[Resen]], [[Ribarci]], [[Rikačevo]], [[Crnoštica]]</small> |- |138|| || [[Trgovište (Srbija)|Trgovište]] || [[Pčinjski upravni okrug|Pčinjski okrug]] || 370 || 6.372 ||<small>[[Babina Poljana]], [[Barbace]], [[Vladovce]], [[Goločevac]], [[Gornovac]], [[Gornja Trnica]], [[Gornji Kozji Dol]], [[Gornji Stajevac]], [[Dejance]], [[Donja Trnica]], [[Donji Kozji Dol]], [[Donji Stajevac]], [[Dumbija]], [[Đerekarce]], [[Zladovce]], [[Kalovo]], [[Lesnica]], [[Mala Reka]], [[Margance]], [[Mezdraja]], [[Novi Glog]], [[Novo Selo (Trgovište)|Novo Selo]], [[Petrovac]], [[Prolesje]], [[Radovnica]], [[Rajčevce]], [[Surlica]], [[Trgovište (Srbija)|Trgovište]], [[Crveni Grad]], [[Crna Reka]], [[Crnovce]], [[Šajince]], [[Šaprance]], [[Široka Planina]], [[Šumata Trnica]] |- |26|| [[Datoteka:Bujanovac-grb.png|center|x40px]] || [[Bujanovac]] || [[Pčinjski upravni okrug|Pčinjski okrug]] || 461 || 43,302 || <small>[[Baraljevac]], [[Biljača (Bujanovac)|Biljača]], [[Bogdanovac]], [[Božinjevac]], [[Borovac (Bujanovac)|Borovac]], [[Bratoselce]], [[Breznica]], [[Brnjare]], [[Bujanovac]], [[Buštranje]], [[Veliki Trnovac]], [[Vogance]], [[Vrban]], [[Gornje Novo Selo]], [[Gramada]], [[Dobrosin]], [[Donje Novo Selo (Bujanovac)|Donje Novo Selo]], [[Drežnica]], [[Đorđevac]], [[Žbevac]], [[Žuželjica]], [[Zarbince]], [[Jablanica]], [[Jastrebac (Bujanovac)|Jastrebac]], [[Karadnik]], [[Klenike]], [[Klinovac]], [[Končulj]], [[Košarno]], [[Krševica]], [[Kuštica]], [[Levosoje]], [[Letovica]], [[Lopardince]], [[Lukarce]], [[Lučane]], [[Ljiljance]], [[Mali Trnovac]], [[Muhovac]], [[Negovac]], [[Nesalce]], [[Oslare]], [[Pretina]], [[Pribovce]], [[Ravno Bučje]], [[Rakovac (Bujanovac)|Rakovac]], [[Rusce]], [[Samoljica]], [[Sveta Petka]], [[Sebrat]], [[Sejace]], [[Spančevac]], [[Srpska Kuća]], [[Starac]], [[Suharno]], [[Trejak]], [[Turija (Bujanovac)|Turija]], [[Uzovo]], [[Čar]]</small> |- |112|| [[Datoteka:Presevo-grb.png|center|x40px]] || [[Preševo]] || [[Pčinjski upravni okrug|Pčinjski okrug]] || 264 || 34.904 ||<small>[[Aliđerce]], [[Berčevac]], [[Bujić]], [[Bukarevac]], [[Bukovac (Preševo)|Bukovac]], [[Buštranje]], [[Gare (Preševo)|Gare]], [[Golemi Dol]], [[Gornja Šušaja]], [[Gospođince]], [[Depce]], [[Donja Šušaja]], [[Žujince]], [[Ilince]], [[Kurbalija]], [[Ljanik]], [[Mađare]], [[Miratovac]], [[Norča]], [[Oraovica]], [[Pečeno]], [[Preševo]], [[Rajince]], [[Ranatovce]], [[Reljan]], [[Svinjište]], [[Sefer]], [[Slavujevac]], [[Stanevce]], [[Strezovce]], [[Trnava (Preševo)|Trnava]], [[Cakanovac]], [[Cerevajka]], [[Crnotince]], [[Čukarka]]</small> |- |15|| [[Datoteka:Blason de Bela Palanka.png|center|x40px]] || [[Bela Palanka]] || [[Pirotski upravni okrug|Pirotski okrug]] || 951 || 14,381 ||<small>[[Babin Kal]], [[Bežište]], [[Bela Palanka]], [[Bukurovac]], [[Veta]], [[Vitanovac]], [[Vrandol]], [[Vrgudinac]], [[Glogovac (Bela Palanka)|Glogovac]], [[Gornja Glama]], [[Gornja Koritnica]], [[Gornji Rinj]], [[Gradište (Bela Palanka)|Gradište]], [[Divljana]], [[Dolac (naselje, Bela Palanka)|Dolac]], [[Dolac(selo)]], [[Donja Glama]], [[Donja Koritnica]], [[Donji Rinj]], [[Draževo]], [[Klenje]], [[Klisura (Bela Palanka)|Klisura]], [[Kozja]], [[Kosmovac]], [[Kremenica (Bela Palanka)|Kremenica]], [[Krupac (Bela Palanka)|Krupac]], [[Lanište (Bela Palanka)|Lanište]], [[Leskovik]], [[Ljubatovica]], [[Miranovac]], [[Miranovačka Kula]], [[Moklište]], [[Mokra]], [[Novo Selo (Bela Palanka)|Novo Selo]], [[Oreovac]], [[Pajež]], [[Sinjac]], [[Tamnjanica]], [[Telovac]], [[Toponica]], [[Crvena Reka]], [[Crveni Breg]], [[Crnče]], [[Čiflik]], [[Šljivovik]], [[Špaj]]</small> |- |108|| [[Datoteka:Emblem of Pirot.png|center|x40px]] || [[Pirot]] || [[Pirotski upravni okrug|Pirotski okrug]] || 1,232 || 63.791 ||<small>[[Bazovik]], [[Barje Čiflik]], [[Basara (Pirot)|Basara]], [[Bela]], [[Berilovac]], [[Berovica]], [[Blato]], [[Brlog (Pirot)|Brlog]], [[Velika Lukanja]], [[Veliki Jovanovac]], [[Veliki Suvodol]], [[Veliko Selo]], [[Visočka Ržana]], [[Vlasi]], [[Vojnegovac]], [[Vranište]], [[Gnjilan]], [[Gornja Držina]], [[Gostuša]], [[Gradašnica]], [[Gradište (Pirot)|Gradište]], [[Dobri Do (Pirot)|Dobri Do]], [[Dojkinci]], [[Držina]], [[Zaskovci]], [[Izvor]], [[Jalbotina]], [[Jelovica]], [[Karnik]], [[Koprivštica]], [[Kostur]], [[Krupac (Pirot)|Krupac]], [[Kumanovo]], [[Mali Jovanovac]], [[Mali Suvodol]], [[Milojkovac]], [[Mirkovci]], [[Nišor]], [[Novi Zavoj]], [[Obrenovac]], [[Oreovica]], [[Orlja]], [[Osmakova]], [[Pakleštica]], [[Pasjač]], [[Petrovac]], [[Pirot]], [[Planinica (Pirot)|Planinica]], [[Pokrevenik]], [[Poljska Ržana]], [[Ponor (Pirot)|Ponor]], [[Prisjan]], [[Ragodeš]], [[Rasnica]], [[Rosomač]], [[Rsovci]], [[Rudinje]], [[Sinja Glava]], [[Slavinja]], [[Sopot (Pirot)|Sopot]], [[Srećkovac]], [[Staničenje]], [[Sukovo]], [[Temska]], [[Topli Do]], [[Trnjana]], [[Cerev Del]], [[Cerova (Pirot)|Cerova]], [[Crvenčevo]], [[Crnoklište]], [[Činiglavci]], [[Šugrin]]</small> |- |8|| [[Datoteka:Babusnica-grb.png|center|x40px]] || [[Babušnica]] || [[Pirotski upravni okrug|Pirotski okrug]] || 529 || 15.734 ||<small>[[Aleksandrovac]], [[Babušnica]], [[Berduj]], [[Berin Izvor]], [[Bogdanovac]], [[Bratiševac]], [[Brestov Dol]], [[Vava]], [[Valniš]], [[Veliko Bonjince]], [[Vojnici]], [[Vrelo (Babušnica)|Vrelo]], [[Vuči Del]], [[Gornje Krnjino]], [[Gornji Striževac]], [[Gorčinci]], [[Grnčar]], [[Dol (Babušnica)|Dol]], [[Donje Krnjino]], [[Donji Striževac]], [[Draginac]], [[Dučevac]], [[Zavidince]], [[Zvonce]], [[Izvor]], [[Jasenov Del]], [[Kaluđerovo]], [[Kambelevci]], [[Kijevac]], [[Leskovica]], [[Linovo]], [[Ljuberađa]], [[Malo Bonjince]], [[Masurovci]], [[Mezgraja (Babušnica)|Mezgraja]], [[Modra Stena]], [[Našuškovica]], [[Ostatovica]], [[Preseka]], [[Provaljenik]], [[Radinjinci]], [[Radosinj]], [[Radoševac]], [[Rakita]], [[Rakov Dol]], [[Raljin]], [[Resnik (Babušnica)|Resnik]], [[Stol]], [[Strelac]], [[Studena]], [[Suračevo]], [[Crvena Jabuka]], [[Štrbovac]]</small> |- |46|| [[Datoteka:Emblem of Dimitrovgrad (Serbia).svg|center|x40px]] || [[Dimitrovgrad (Srbija)|Dimitrovgrad]] || [[Pirotski upravni okrug|Pirotski okrug]] || 483 || 11.748||<small>[[Baljev Dol]], [[Banjski Dol]], [[Barje]], [[Bačevo]], [[Beleš]], [[Bilo]], [[Braćevci]], [[Brebevnica]], [[Verzar]], [[Visočki Odorovci]], [[Vlkovija]], [[Vrapča]], [[Gojin Dol]], [[Gornja Nevlja]], [[Gornji Krivodol]], [[Gradinje (Dimitrovgrad)|Gradinje]], [[Grapa]], [[Gulenovci]], [[Dimitrovgrad(Caribrod)]], [[Donja Nevlja]], [[Donji Krivodol]], [[Dragovita]], [[Željuša (Dimitrovgrad)|Željuša]], [[Izatovci]], [[Iskrovci]], [[Kamenica (Dimitrovgrad)|Kamenica]], [[Kusa Vrana]], [[Lukavica (Dimitrovgrad)|Lukavica]], [[Mazgoš]], [[Mojinci]], [[Paskašija]], [[Petačinci]], [[Petrlaš]], [[Planinica (Dimitrovgrad)|Planinica]], [[Poganovo]], [[Prača (Dimitrovgrad)|Prača]], [[Protopopinci]], [[Radejna]], [[Senokos]], [[Skrvenica]], [[Slivnica]], [[Smilovci]], [[Trnski Odorovci]]</small> |- |127|| [[Datoteka:COA Smederevska Palanka.gif|center|x40px]] || [[Smederevska Palanka]] || [[Podunavski upravni okrug|Podunavski okrug]] || 422 || 56.011 ||<small>[[Azanja]], [[Baničina]], [[Bačinac]], [[Bašin]], [[Vlaški Do]], [[Vodice (Smederevska Palanka)|Vodice]], [[Glibovac]], [[Golobok]], [[Grčac]], [[Kusadak]], [[Mala Plana]], [[Mramorac]], [[Pridvorice]], [[Ratari]], [[Selevac]], [[Smederevska Palanka]], [[Stojačak]], [[Cerovac (Smederevska Palanka)|Cerovac]]</small> |- |28|| [[Datoteka:COA Velika Plana (small).png|center|x40px]] || [[Velika Plana]] || [[Podunavski upravni okrug|Podunavski okrug]] || 345 || 44,470 ||<small>[[Velika Plana]], [[Veliko Orašje]], [[Donja Livadica]], [[Krnjevo]], [[Kupusina]], [[Lozovik]], [[Markovac (Velika Plana)|Markovac]], [[Miloševac (Velika Plana)|Miloševac]], [[Novo Selo (Velika Plana)|Novo Selo]], [[Radovanje]], [[Rakinac]], [[Staro Selo (Velika Plana)|Staro Selo]], [[Trnovče]]</small> |- |142|| [[Datoteka:Blason de Ćuprija.jpg|center|x40px]] || [[Ćuprija]] || [[Pomoravski upravni okrug|Pomoravski okrug]] || 287 || 33.567 ||<small>[[Batinac]], [[Bigrenica]], [[Virine]], [[Vlaška]], [[Dvorica]], [[Ivankovac]], [[Isakovo]], [[Jovac (Ćuprija)|Jovac]], [[Kovanica]], [[Krušar]], [[Mijatovac]], [[Ostrikovac]], [[Paljane]], [[Senje]], [[Supska]], [[Ćuprija]]</small> |- |104|| [[Datoteka:COA_Paracin.png|center|x40px]] || [[Paraćin]] || [[Pomoravski upravni okrug|Pomoravski okrug]] || 542 || 58.301 || <small>[[Bošnjane]], [[Buljane]], [[Busilovac]], [[Glavica (Paraćin)|Glavica]], [[Golubovac (Paraćin)|Golubovac]], [[Gornja Mutnica]], [[Gornje Vidovo]], [[Davidovac]], [[Donja Mutnica]], [[Donje Vidovo]], [[Drenovac (Paraćin)|Drenovac]], [[Zabrega]], [[Izvor]], [[Klačevica]], [[Krežbinac]], [[Lebina]], [[Lešje (Paraćin)|Lešje]], [[Mirilovac]], [[Paraćin]], [[Plana (Paraćin)|Plana]], [[Popovac (Paraćin)|Popovac]], [[Potočac]], [[Ratare]], [[Raševica]], [[Svojnovo]], [[Sikirica]], [[Sinji Vir]], [[Sisevac]], [[Striža]], [[Stubica (Paraćin)|Stubica]], [[Tekija]], [[Trešnjevica (Paraćin)|Trešnjevica]], [[Čepure]], [[Šavac]], [[Šaludovac]]</small> |- |122|| [[Datoteka:COA_Svilajnac_small.png|center|x40px]] || [[Svilajnac]] || [[Pomoravski upravni okrug|Pomoravski okrug]] || 326 || 25.511 || <small>[[Bobovo]], [[Bresje]], [[Vojska]], [[Vrlane]], [[Gložane]], [[Grabovac (Svilajnac)|Grabovac]], [[Dublje]], [[Dubnica (Svilajnac)|Dubnica]], [[Đurinac]], [[Kupinovac]], [[Kušiljevo]], [[Lukovica]], [[Mačevac]], [[Proštinac]], [[Radošin]], [[Roanda]], [[Roćevac]], [[Svilajnac]], [[Sedlare]], [[Subotica]], [[Troponje]], [[Crkvenac]]</small> |- |44|| [[Datoteka:COA Despotovac (small).png|center|x40px]] || [[Despotovac]] || [[Pomoravski upravni okrug|Pomoravski okrug]] || 623 || 25.611 || [[Balajnac]], [[Bare (Despotovac)|Bare]], [[Beljajka]], [[Bogava]], [[Brestovo (Despotovac)|Brestovo]], [[Bukovac (Despotovac)|Bukovac]], [[Veliki Popović]], [[Vitance]], [[Vojnik]], [[Grabovica (Despotovac)|Grabovica]], [[Dvorište (Despotovac)|Dvorište]], [[Despotovac]], [[Židilje]], [[Zlatovo]], [[Jasenovo (Despotovac)|Jasenovo]], [[Jezero]], [[Jelovac]], [[Lipovica]], [[Lomnica]], [[Makvište]], [[Medveđa]], [[Miliva]], [[Panjevac]], [[Plažane]], [[Popovnjak]], [[Ravna Reka]], [[Resavica]], [[Resavica(selo)]], [[Senjski Rudnik]], [[Sladaja]], [[Stenjevac]], [[Strmosten]], [[Trućevac]]</small> |- |120|| [[Datoteka:Rekovac_(grb).png|center|x40px]] || [[Rekovac]] || [[Pomoravski upravni okrug|Pomoravski okrug]] || 366 || 13.551 || <small>[[Bare (Rekovac)|Bare]], [[Belušić]], [[Beočić]], [[Bogalinac]], [[Brajinovac]], [[Velika Kruševica]], [[Vukmanovac]], [[Dobroselica]], [[Dragovo]], [[Županjevac]], [[Kavadar]], [[Kalenićki Prnjavor]], [[Kaludra]], [[Komorane]], [[Lepojević]], [[Lomnica]], [[Loćika]], [[Maleševo]], [[Motrić]], [[Nadrlje]], [[Oparić]], [[Prevešt]], [[Rabenovac]], [[Ratković]], [[Rekovac]], [[Sekurič]], [[Sibnica]], [[Siljevica]], [[Tečić]], [[Ursule]], [[Cikot]], [[Šljivica]]</small> |- |27|| [[Datoteka:Varvarin-grb.png|center|x40px]] || [[Varvarin]] || [[Rasinski upravni okrug|Rasinski okrug]] || 249 || 20.122 ||<small>[[Bačina]], [[Bošnjane]], [[Varvarin]], [[Varvarin(selo)]], [[Gornji Katun]], [[Gornji Krčin]], [[Donji Katun]], [[Donji Krčin]], [[Zalogovac]], [[Izbenica]], [[Karanovac (Varvarin)|Karanovac]], [[Mala Kruševica]], [[Marenovo]], [[Maskare]], [[Obrež (Varvarin)|Obrež]], [[Orašje]], [[Pajkovac]], [[Parcane]], [[Suvaja (Varvarin)|Suvaja]], [[Toljevac]], [[Cernica (Varvarin)|Cernica]]</small> |- |139|| [[Datoteka:COA Trstenik.gif|center|x40px]] || [[Trstenik (Srbija)|Trstenik]] || [[Rasinski upravni okrug|Rasinski okrug]] || 448 || 49.043 || <small>[[Bogdanje]], [[Božurevac]], [[Brezovica (Trstenik)|Brezovica]], [[Bresno Polje]], [[Bučje (Trstenik)|Bučje]], [[Velika Drenova]], [[Veluće]], [[Golubovac (Trstenik)|Golubovac]], [[Gornja Omašnica]], [[Gornja Crnišava]], [[Gornji Dubič]], [[Gornji Ribnik]], [[Grabovac (Trstenik)|Grabovac]], [[Donja Omašnica]], [[Donja Crnišava]], [[Donji Dubič]], [[Donji Ribnik]], [[Dublje]], [[Jasikovica]], [[Kamenjača]], [[Levići]], [[Loboder]], [[Lozna (Trstenik)|Lozna]], [[Lopaš]], [[Mala Drenova]], [[Mala Sugubina]], [[Medveđa]], [[Mijajlovac]], [[Milutovac]], [[Okruglica]], [[Osaonica]], [[Odžaci (Trstenik)|Odžaci]], [[Pasjak]], [[Planinica (Trstenik)|Planinica]], [[Poljna]], [[Popina]], [[Počekovina]], [[Prnjavor]], [[Rajinac]], [[Riđevštica]], [[Riljac]], [[Rujišnik]], [[Selište (Trstenik)|Selište]], [[Stari Trstenik]], [[Stopanja]], [[Stragari]], [[Stublica]], [[Tobolac]], [[Trstenik]], [[Ugljarevo]], [[Čairi]]</small> |- |141|| [[Datoteka:Grbcicevac.jpg|center|x40px]] || [[Ćićevac]] || [[Rasinski upravni okrug|Rasinski okrug]] || 124 || 10.755 ||<small>[[Braljina]], [[Lučina (Ćićevac)|Lučina]], [[Mojsinje]], [[Mrzenica]], [[Pločnik (Ćićevac)|Pločnik]], [[Pojate]], [[Stalać]], [[Stalać-Grad]], [[Trubarevo]], [[Ćićevac]]</small> |- |2|| [[Datoteka:COA_Aleksandrovac.png|center|x40px]] || [[Aleksandrovac]] || [[Rasinski upravni okrug|Rasinski okrug]] || 387 || 29.389 ||<small>[[Aleksandrovac]], [[Bzenice]], [[Bobote]], [[Boturići]], [[Bratići]], [[Velika Vrbnica]], [[Velja Glava]], [[Venčac]], [[Vitkovo]], [[Vražogrnci]], [[Vranštica]], [[Vrbnica (Aleksandrovac)|Vrbnica]], [[Garevina]], [[Gornja Zleginja]], [[Gornje Rataje]], [[Gornji Vratari]], [[Gornji Stupanj]], [[Grčak]], [[Dašnica]], [[Dobroljubci]], [[Donja Zleginja]], [[Donje Rataje]], [[Donji Vratari]], [[Donji Stupanj]], [[Drenča]], [[Jelakci]], [[Kožetin]], [[Koznica]], [[Latkovac]], [[Laćisled]], [[Lesenovci]], [[Leskovica]], [[Ljubinci]], [[Mrmoš]], [[Novaci]], [[Panjevac]], [[Parčin]], [[Pleš]], [[Ploča (Aleksandrovac)|Ploča]], [[Popovci]], [[Puhovac (Aleksandrovac)|Puhovac]], [[Raklja]], [[Ržanica]], [[Rogavčina]], [[Rokci]], [[Rudenice (Aleksandrovac)|Rudenice]], [[Stanjevo]], [[Starci]], [[Strmenica]], [[Stubal]], [[Subotica]], [[Tržac (Aleksandrovac)|Tržac]], [[Trnavci (Aleksandrovac)|Trnavci]], [[Tuleš]], [[Šljivovo</small> |- |25|| [[Datoteka:Logo brus.jpg|center|x40px]] || [[Brus]] || [[Rasinski upravni okrug|Rasinski okrug]] || 606 || 18.764 ||<small>[[Batote]], [[Belo Polje]], [[Blaževo]], [[Bogiše]], [[Bozoljin]], [[Boranci]], [[Botunja (Brus)|Botunja]], [[Brđani (Brus)|Brđani]], [[Brzeće]], [[Brus]], [[Budilovina]], [[Velika Grabovnica]], [[Vitoše]], [[Vlajkovci]], [[Gornje Leviće]], [[Gornji Lipovac (Brus)|Gornji Lipovac]], [[Grad (Brus)|Grad]], [[Gradac (Brus)|Gradac]], [[Graševci]], [[Domiševina]], [[Donje Leviće]], [[Donji Lipovac (Brus)|Donji Lipovac]], [[Drenova (Brus)|Drenova]], [[Drtevci]], [[Dupci]], [[Đerekari]], [[Žarevo]], [[Žilinci]], [[Žiljci]], [[Žunje]], [[Zlatari (Brus)|Zlatari]], [[Igroš]], [[Iričići]], [[Kneževo]], [[Kobilje (Brus)|Kobilje]], [[Kovizla]], [[Kovioci]], [[Kočine]], [[Kriva Reka]], [[Lepenac]], [[Livađe]], [[Mala Vrbnica]], [[Mala Grabovnica]], [[Milentija]], [[Osredci]], [[Paljevštica]], [[Ravni (Brus)|Ravni]], [[Ravnište]], [[Radmanovo]], [[Radunje]], [[Razbojna]], [[Ribari (Brus)|Ribari]], [[Stanulovići]], [[Strojinci]], [[Sudimlja]], [[Tršanovci]], [[Čokotar]], [[Šošiće]]</small> |- |35|| [[Datoteka:Coat_of_arms_of_Vrnjačka_Banja.png|center|x40px]] || [[Vrnjačka Banja]] || [[Raški upravni okrug|Raški okrug]] || 239 || 26.492 ||<small>[[Vraneši (Vrnjačka Banja)|Vraneši]], [[Vrnjačka Banja]], [[Vrnjci]], [[Vukušica]], [[Goč]], [[Gračac (Vrnjačka Banja)|Gračac]], [[Lipova]], [[Novo Selo (Vrnjačka Banja)|Novo Selo]], [[Otroci]], [[Podunavci]], [[Rsavci]], [[Ruđinci]], [[Stanišinci]], [[Štulac]]</small> |- |119|| [[Datoteka:COA_Raska.png|center|x40px]] || [[Raška (Srbija)|Raška]] || [[Raški upravni okrug|Raški okrug]] || 670 || 26,981 ||<small>[[Badanj]], [[Baljevac (Raška)|Baljevac]], [[Bela Stena]], [[Belo Polje]], [[Beoci]], [[Biljanovac]], [[Biniće]], [[Biočin]], [[Boroviće]], [[Boće (Raška)|Boće]], [[Brvenik]], [[Brvenik Naselje]], [[Brvenica]], [[Varevo]], [[Vojmilovići]], [[Vrtine]], [[Gnjilica]], [[Gostiradiće]], [[Gradac (Raška)|Gradac]], [[Draganići (Raška)|Draganići]], [[Žerađe]], [[Žutice]], [[Zarevo]], [[Jošanička Banja]], [[Kaznoviće]], [[Karadak]], [[Kovači (Raška)|Kovači]], [[Kopaonik]], [[Korlaće]], [[Kraviće]], [[Kremiće]], [[Kruševica (Raška)|Kruševica]], [[Kurići]], [[Kućane]], [[Lisina]], [[Lukovo]], [[Milatkoviće]], [[Mure]], [[Novo Selo (Raška)|Novo Selo]], [[Nosoljin]], [[Orahovo (Raška)|Orahovo]], [[Pavlica]], [[Panojeviće]], [[Piskanja]], [[Plavkovo]], [[Plešin]], [[Pobrđe (Raška)|Pobrđe]], [[Pokrvenik]], [[Pocesje]], [[Radošiće]], [[Rakovac (Raška)|Rakovac]], [[Raška]], [[Rvati]], [[Rudnica]], [[Sebimilje]], [[Semeteš]], [[Supnje]], [[Tiodže]], [[Trnava (Raška)|Trnava]], [[Crna Glava]], [[Šipačina]]</small> |- |140|| [[Datoteka:GrbTutina.jpg|center|x40px]] || [[Tutin]] || [[Raški upravni okrug|Raški okrug]] || 742 || 30.054 ||<small>[[Arapoviće,Baljen]], [[Batrage]], [[Baćica]], [[Biohane]], [[Blaca (Tutin)|Blaca]], [[Bovanj]], [[Boroštica]], [[Braćak]], [[Bregovi (Tutin)|Bregovi]], [[Brniševo]], [[Bujkoviće]], [[Velje Polje (Tutin)|Velje Polje]], [[Veseniće]], [[Vrapče (Tutin)|Vrapče]], [[Vrba]], [[Glogovik]], [[Gluhavica]], [[Gnila]], [[Godovo]], [[Gornji Crniš]], [[Gradac (Tutin)|Gradac]], [[Gujiće]], [[Gurdijelje]], [[Guceviće]], [[Devreč]], [[Delimeđe]], [[Detane]], [[Dobri Dub]], [[Dobrinje (Tutin)|Dobrinje]], [[Dolovo (Tutin)|Dolovo]], [[Draga (Tutin)|Draga]], [[Dubovo]], [[Dulebe]], [[Đerekare]], [[Ervenice]], [[Žirče]], [[Župa (Tutin)|Župa]], [[Žuče]], [[Zapadni Mojstir]], [[Izrok]], [[Istočni Mojstir]], [[Jablanica]], [[Jarebice]], [[Jezgroviće]], [[Jeliće]], [[Južni Kočarnik]], [[Kovači (Tutin)|Kovači]], [[Koniče]], [[Leskova]], [[Lipica]], [[Lukavica (Tutin)|Lukavica]], [[Melaje]], [[Mitrova]], [[Morani]], [[Naboje]], [[Nadumce]], [[Namga]], [[Noćaje]], [[Oraše]], [[Orlje]], [[Ostrovica]], [[Paljevo]], [[Piskopovce]], [[Plenibabe]], [[Pokrvenik]], [[Pope (Tutin)|Pope]], [[Popiće]], [[Potreb]], [[Pružanj]], [[Raduhovce]], [[Raduša (Tutin)|Raduša]], [[Ramoševo]], [[Reževiće]], [[Ribariće]], [[Rudnica]], [[Ruđa]], [[Saš]], [[Severni Kočarnik]], [[Smoluća]], [[Starčeviće]], [[Strumce]], [[Suvi Do]], [[Točilovo]], [[Tutin]], [[Ćulije]], [[Crkvine]], [[Čarovina]], [[Čmanjke]], [[Čukote]], [[Šaronje]], [[Šipče]], [[Špiljani]]</small> |- |6|| [[Datoteka:GrbOpsiteArandjelovac.gif|center|x40px]] || [[Aranđelovac]] || [[Šumadijski upravni okrug|Šumadijski okrug]] || 376 || 48.129 ||<small>[[Aranđelovac]], [[Banja]], [[Bosuta]], [[Brezovac (Aranđelovac)|Brezovac]], [[Bukovik (Aranđelovac)|Bukovik]], [[Venčane]], [[Vrbica (Aranđelovac)|Vrbica]], [[Vukosavci (Aranđelovac)|Vukosavci]], [[Garaši]], [[Gornja Trešnjevica]], [[Jelovik]], [[Kopljare]], [[Misača]], [[Orašac (Aranđelovac)|Orašac]], [[Darosava]], [[Progoreoci]], [[Ranilović]], [[Stojnik]], [[Tulež]]</small> |- |137|| [[Datoteka:COA Topola.gif|center|x40px]] || [[Topola]] || [[Šumadijski upravni okrug|Šumadijski okrug]] || 356 || 25.292 ||<small>[[Belosavci]], [[Blaznava]], [[Božurnja]], [[Vinča]], [[Vojkovci]], [[Gornja Trnava]], [[Gornja Šatornja]], [[Gorovič]], [[Guriševci]], [[Donja Trešnjevica]], [[Donja Trnava]], [[Donja Šatornja]], [[Žabare]], [[Zagorica]], [[Jarmenovci]], [[Jelenac]], [[Junkovac]], [[Kloka]], [[Krćevac]], [[Lipovac (Topola)|Lipovac]], [[Manojlovci]], [[Maskar]], [[Natalinci]], [[Ovsište]], [[Pavlovac (Topola)|Pavlovac]], [[Plaskovac]], [[Rajkovac]], [[Svetlić]], [[Topola]], [[Topola(selo)]], [[Šume]]</small> |- |118|| [[Datoteka:COA_Rača.png|center|x40px]] || [[Rača (Srbija)|Rača]] || [[Šumadijski upravni okrug|Šumadijski okrug]] || 216 || 12.959 ||<small>[[Adrovac]], [[Borci (Rača)|Borci]], [[Bošnjane]], [[Veliko Krčmare]], [[Viševac]], [[Vojinovac]], [[Vučić]], [[Donja Rača]], [[Donje Jarušice]], [[Đurđevo]], [[Malo Krčmare]], [[Miraševac]], [[Popović]], [[Rača (Srbija)|Rača]], [[Saranovo]], [[Sepci]], [[Sipić]], [[Trska]]</small> |- |10|| [[Datoteka:COA_Batocina.png|center|x40px]] || [[Batočina]] || [[Šumadijski upravni okrug|Šumadijski okrug]] || 136 || 12.220 ||<small>[[Badnjevac]], [[Batočina]], [[Brzan]], [[Gradac (Batočina)|Gradac]], [[Dobrovodica]], [[Žirovnica]], [[Kijevo (Batočina)|Kijevo]], [[Milatovac]], [[Nikšić]], [[Prnjavor]], [[Crni Kao]]</small> |- |65|| [[Datoteka:Coa.png|center|x40px]] || [[Knić]] || [[Šumadijski upravni okrug|Šumadijski okrug]] || 413 || 16.148 ||<small>[[Bajčetina]], [[Balosave]], [[Bare (Knić)|Bare]], [[Bečevica]], [[Borač]], [[Brestovac (Knić)|Brestovac]], [[Brnjica]], [[Bumbarevo Brdo]], [[Vrbeta]], [[Vučkovica]], [[Grabovac (Knić)|Grabovac]], [[Grivac]], [[Gruža]], [[Guberevac]], [[Guncati]], [[Dragušica]], [[Dubrava (Knić)|Dubrava]], [[Žunje]], [[Zabojnica]], [[Kikojevac]], [[Kneževac]], [[Knić]], [[Konjuša]], [[Kusovac]], [[Leskovac]], [[Lipnica (Knić)|Lipnica]], [[Ljubić (Knić)|Ljubić]], [[Ljuljaci]], [[Oplanić]], [[Pajsijević]], [[Pretoke]], [[Radmilović]], [[Rašković]], [[Sumorovac]], [[Toponica]], [[Čestin]]</small> |- |79|| [[Datoteka:Grb-Lapovo mali.gif|center|x40px]] || [[Lapovo]] || [[Šumadijski upravni okrug|Šumadijski okrug]] || 55 || 8.228 || |- |116|| [[Datoteka:COA Prokuplje.jpg|center|x40px]] || [[Prokuplje]] || [[Toplički upravni okrug|Toplički okrug]] || 759 || 48,501||<small>[[Arbanaška (Prokuplje)|Arbanaška]], [[Babin Potok (Prokuplje)|Babin Potok]], [[Babotinac]], [[Bajčince]], [[Balinovac]], [[Balčak]], [[Bace]], [[Bela Voda]], [[Beli Kamen]], [[Belogoš]], [[Beloljin]], [[Berilje]], [[Bogujevac]], [[Bregovina]], [[Bresnik]], [[Bresničić]], [[Bublica]], [[Bukuloram]], [[Bulatovac]], [[Bučince]], [[Velika Plana]], [[Vidovača]], [[Viča]], [[Vlasovo]], [[Vodice (Prokuplje)|Vodice]], [[Glasovik]], [[Gojinovac]], [[Gornja Bejašnica]], [[Gornja Bresnica]], [[Gornja Konjuša]], [[Gornja Rečica]], [[Gornja Stražava]], [[Gornja Toponica]], [[Gornja Trnava]], [[Gornje Kordince]], [[Gornji Statovac]], [[Grabovac (Prokuplje)|Grabovac]], [[Gubetin]], [[Dobrotić]], [[Donja Bejašnica]], [[Donja Bresnica]], [[Donja Konjuša]], [[Donja Rečica]], [[Donja Stražava]], [[Donja Toponica]], [[Donja Trnava]], [[Donje Kordince]], [[Donji Statovac]], [[Dragi Deo]], [[Drenovac (Prokuplje)|Drenovac]], [[Đurovac]], [[Đušnica]], [[Žitni Potok]], [[Zdravinje]], [[Zlata]], [[Jabučevo]], [[Jovine Livade]], [[Jugovac (Prokuplje)|Jugovac]], [[Kaludra]], [[Klisurica]], [[Kožince]], [[Končić]], [[Kondželj]], [[Kostenica]], [[Krnji Grad]], [[Kruševica (Prokuplje)|Kruševica]], [[Mađere]], [[Mala Plana]], [[Mačina]], [[Merovac]], [[Mikulovac]], [[Miljkovica]], [[Mrljak]], [[Mršelj]], [[Nova Božurna]], [[Novi Đurovac]], [[Novo Selo (Prokuplje)|Novo Selo]], [[Obrtince]], [[Pasjača]], [[Pašinac]], [[Pestiš]], [[Petrovac]], [[Piskalje]], [[Pločnik (Prokuplje)|Pločnik]], [[Potočić]], [[Prekadin]], [[Prekašnica]], [[Prekopuce]], [[Prokuplje]], [[Rankova Reka]], [[Rastovnica]], [[Rgaje]], [[Reljinac]], [[Resinac]], [[Selište (Prokuplje)|Selište]], [[Smrdan]], [[Srednji Statovac]], [[Stari Đurovac]], [[Staro Selo (Prokuplje)|Staro Selo]], [[Tovrljane]], [[Trnovi Laz]], [[Tulare]], [[Ćukovac (Prokuplje)|Ćukovac]], [[Džigolj]], [[Ševiš]], [[Široke Njive]], [[Šišmanovac]]</small> |- |19|| [[Datoteka:COA_Blace.png|center|x40px]] || [[Blace (Srbija)|Blace]] || [[Toplički upravni okrug|Toplički okrug]] || 306 || 13.759 || <small>[[Alabana]], [[Barbatovac]], [[Blace (Srbija)|Blace]], [[Brežani (Blace)|Brežani]], [[Više Selo]], [[Vrbovac (Blace)|Vrbovac]], [[Gornja Draguša]], [[Gornja Jošanica]], [[Gornje Grgure]], [[Gornje Svarče]], [[Donja Draguša]], [[Donja Jošanica]], [[Donja Rašica]], [[Donje Grgure]], [[Donje Svarče]], [[Drešnica]], [[Đurevac]], [[Kačapor]], [[Kaševar]], [[Krivaja]], [[Kutlovac]], [[Lazarevac]], [[Mala Draguša]], [[Međuhana]], [[Muzaće]], [[Popova]], [[Prebreza]], [[Pretežana]], [[Pretrešnja]], [[Pridvorica (Blace)|Pridvorica]], [[Rašica]], [[Sibnica]], [[Stubal]], [[Suvaja (Blace)|Suvaja]], [[Suvi Do]], [[Trbunje]], [[Čungula]], [[Čučale]], [[Džepnica]], [[Šiljomana]]. |- |76|| [[Datoteka:Blason de Kuršumlija.jpg|center|x40px]] || [[Kuršumlija]] || [[Toplički upravni okrug|Toplički okrug]] || 952 || 21,608 ||<small>[[Babica]], [[Barlovo]], [[Baćoglava]], [[Belo Polje]], [[Bogujevac]], [[Vasiljevac]], [[Veliko Pupavce]], [[Visoka]], [[Vlahinja (Kuršumlija)|Vlahinja]], [[Vrelo (Kuršumlija)|Vrelo]], [[Vrševac]], [[Vukojevac]], [[Gornja Mikuljana]], [[Gornje Točane]], [[Grabovnica (Kuršumlija)|Grabovnica]], [[Dabinovac]], [[Dankoviće]], [[Degrmen]], [[Dedinac]], [[Dešiška]], [[Dobri Do (Kuršumlija)|Dobri Do]], [[Donja Mikuljana]], [[Donje Točane]], [[Dubrava (Kuršumlija)|Dubrava]], [[Đake]], [[Žalica]], [[Žegrova]], [[Žuč]], [[Zagrađe (Kuršumlija)|Zagrađe]], [[Zebica]], [[Ivan Kula]], [[Igrište]], [[Kastrat]], [[Konjuva]], [[Kosmača]], [[Krtok]], [[Krčmare]], [[Kupinovo]], [[Kuršumlija]], [[Kuršumlijska Banja]], [[Kutlovo]], [[Lukovo]], [[Ljutova]], [[Ljuša (Kuršumlija)|Ljuša]], [[Magovo]], [[Mala Kosanica]], [[Maričiće]], [[Markoviće]], [[Matarova]], [[Mačja Stena]], [[Mačkovac (Kuršumlija)|Mačkovac]], [[Merdare]], [[Merćez]], [[Mehane]], [[Mirnica]], [[Mrče]], [[Nevada]], [[Novo Selo (Kuršumlija)|Novo Selo]], [[Orlovac (Kuršumlija)|Orlovac]], [[Parada]], [[Pačarađa]], [[Pevaštica]], [[Pepeljevac]], [[Perunika]], [[Pljakovo]], [[Prevetica]], [[Prekorađe]], [[Prolom]], [[Ravni Šort]], [[Rastelica]], [[Rača (Kuršumlija)|Rača]], [[Rudare]], [[Sagonjevo]], [[Samokovo]], [[Svinjište]], [[Sekirača]], [[Selište (Kuršumlija)|Selište]], [[Selova]], [[Seoce (Kuršumlija)|Seoce]], [[Spance]], [[Tačevac]], [[Tijovac]], [[Trnava (Kuršumlija)|Trnava]], [[Trebinje]], [[Trećak]], [[Trmka]], [[Trn (Kuršumlija)|Trn]], [[Trpeza]], [[Šatra]], [[Štava]]</small> |- |53|| [[Datoteka:Mali.png|center|x40px]] || [[Žitorađa]] || [[Toplički upravni okrug|Toplički okrug]] || 214 || 18,207 ||<small>[[Asanovac]], [[Badnjevac]], [[Vlahovo]], [[Voljčince]], [[Glašince]], [[Gornje Crnatovo]], [[Gornji Drenovac]], [[Grudaš]], [[Debeli Lug]], [[Donje Crnatovo]], [[Donji Drenovac]], [[Držanovac]], [[Dubovo]], [[Đakus]], [[Žitorađa]], [[Zladovac]], [[Izvor]], [[Jasenica (Žitorađa)|Jasenica]], [[Kare]], [[Konjarnik]], [[Lukomir]], [[Novo Momčilovo]], [[Pejkovac]], [[Podina]], [[Rečica (Žitorađa)|Rečica]], [[Samarinovac]], [[Stara Božurna]], [[Staro Momčilovo]], [[Studenac]], [[Toponica]]</small> |- |22|| [[Datoteka:COA Boljevac.gif|center|x40px]] || [[Boljevac]] || [[Zaječarski upravni okrug|Zaječarski okrug]] || 828 || 15.849 ||<small>[[Bačevica]], [[Bogovina]], [[Boljevac]], [[Boljevac(selo)]], [[Valakonje]], [[Vrbovac (Boljevac)|Vrbovac]], [[Dobro Polje (Boljevac)|Dobro Polje]], [[Dobrujevac]], [[Ilino (Boljevac)|Ilino]], [[Jablanica]], [[Krivi Vir]], [[Lukovo]], [[Mali Izvor]], [[Mirovo]], [[Osnić]], [[Podgorac]], [[Rtanj]], [[Rujište]], [[Savinac]], [[Sumrakovac]]</small> |- |66|| [[Datoteka:COA Knjaževac.png|center|x40px]] || [[Knjaževac]] || [[Zaječarski upravni okrug|Zaječarski okrug]] || 1.202 || 37.172 ||<small>[[Aldina Reka]], [[Aldinac]], [[Balanovac]], [[Balinac (Knjaževac)|Balinac]], [[Balta Berilovac]], [[Banjski Orešac]], [[Beli Potok (Knjaževac)|Beli Potok]], [[Berčinovac]], [[Božinovac]], [[Bulinovac]], [[Bučje (Knjaževac)|Bučje]], [[Valevac]], [[Vasilj]], [[Vidovac]], [[Vina]], [[Vitkovac]], [[Vlaško Polje]], [[Vrtovac]], [[Gabrovnica]], [[Glogovac (Knjaževac)|Glogovac]], [[Gornja Kamenica (Knjaževac)|Gornja Kamenica]], [[Gornja Sokolovica]], [[Gornje Zuniče]], [[Gradište (Knjaževac)|Gradište]], [[Grezna]], [[Debelica]], [[Dejanovac]], [[Donja Kamenica (Knjaževac)|Donja Kamenica]], [[Donja Sokolovica]], [[Donje Zuniče]], [[Drvnik]], [[Drenovac (Knjaževac)|Drenovac]], [[Drečinovac]], [[Žlne]], [[Žukovac]], [[Zorunovac]], [[Zubetinac]], [[Inovo]], [[Jakovac]], [[Jalovik Izvor]], [[Janja]], [[Jelašnica]], [[Kaličina]], [[Kalna]], [[Kandalica]], [[Knjaževac]], [[Koželj]], [[Krenta]], [[Lepena]], [[Lokva (Knjaževac)|Lokva]], [[Manjinac]], [[Miljkovac (Knjaževac)|Miljkovac]], [[Minićevo(Kraljevo Selo)]], [[Mučibaba]], [[Novo Korito]], [[Orešac (Knjaževac)|Orešac]], [[Ošljane]], [[Papratna]], [[Petruša]], [[Podvis]], [[Ponor (Knjaževac)|Ponor]], [[Potrkanje]], [[Pričevac]], [[Ravna (Knjaževac)|Ravna]], [[Ravno Bučje]], [[Radičevac]], [[Rgošte]], [[Repušnica]], [[Svrljiška Topla]], [[Skrobnica]], [[Slatina (Knjaževac)|Slatina]], [[Stanjinac]], [[Staro Korito]], [[Stogazovac]], [[Tatrasnica]], [[Trgovište (Knjaževac)|Trgovište]], [[Trnovac (Knjaževac)|Trnovac]], [[Ćuštica]], [[Crvenje]], [[Crni Vrh (Knjaževac)|Crni Vrh]], [[Šarbanovac]], [[Šesti Gabar]], [[Štipina]], [[Štitarac]], [[Štrbac]], [[Šuman Topla]]</small> |- |128|| [[Datoteka:COA Sokobanja.gif|center|x40px]] || [[Sokobanja]] || [[Zaječarski upravni okrug|Zaječarski okrug]] || 525 || 18.571 ||<small>[[Beli Potok (Sokobanja)|Beli Potok]], [[Blendija]], [[Bogdinac]], [[Vrbovac (Sokobanja)|Vrbovac]], [[Vrmdža]], [[Dugo Polje (Sokobanja)|Dugo Polje]], [[Žučkovac]], [[Jezero]], [[Jošanica (Sokobanja)|Jošanica]], [[Levovik]], [[Milušinac]], [[Mužinac]], [[Nikolinac]], [[Novo Selo (Sokobanja)|Novo Selo]], [[Poružnica]], [[Radenkovac]], [[Resnik (Sokobanja)|Resnik]], [[Rujevica]], [[Sesalac]], [[Sokobanja]], [[Trgovište (Sokobanja)|Trgovište]], [[Trubarevac]], [[Cerovica (Sokobanja)|Cerovica]], [[Čitluk]], [[Šarbanovac]]<small> |- |9|| [[Datoteka:BB Seal Web.png|center|x40px]] || [[Bajina Bašta]] || [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]] || 673 || 28,776 ||<small>[[Bajina Bašta]], [[Bačevci]], [[Beserovina]], [[Višesava]], [[Gvozdac]], [[Dobrotin]], [[Draksin]], [[Dub (Bajina Bašta)|Dub]], [[Zaglavak]], [[Zaovine]], [[Zarožje]], [[Zaugline]], [[Zlodol]], [[Jagoštica]], [[Jakalj]], [[Jelovik]], [[Konjska Reka]], [[Kostojevići]], [[Lug (Bajina Bašta)|Lug]], [[Lještansko]], [[Mala Reka]], [[Obajgora]], [[Ovčinja]], [[Okletac]], [[Pepelj]], [[Perućac]], [[Pilica]], [[Pridoli]], [[Rastište]], [[Rača (Bajina Bašta)|Rača]], [[Rogačica]], [[Sijerač]], [[Solotuša]], [[Strmovo]], [[Cerje (Bajina Bašta)|Cerje]], [[Crvica (Bajina Bašta)|Crvica]]<small> |- |69|| [[Datoteka:Kosjerić (grb).gif|center|x40px]] || [[Kosjerić]] || [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]] || 358 || 14.001 ||<small>[[Bjeloperica]], [[Brajkovići (Kosjerić)|Brajkovići]], [[Varda]], [[Galovići]], [[Godečevo]], [[Godljevo]], [[Gornja Pološnica]], [[Donja Pološnica]], [[Drenovci]], [[Dubnica (Kosjerić)|Dubnica]], [[Kosjerić]], [[Kosjerić(selo)]], [[Makovište]], [[Mionica]], [[Mrčići]], [[Mušići (Kosjerić)|Mušići]], [[Paramun]], [[Radanovci (Kosjerić)|Radanovci]], [[Rosići]], [[Ruda Bukva]], [[Seča Reka]], [[Skakavci (Kosjerić)|Skakavci]], [[Stojići (Kosjerić)|Stojići]], [[Subjel]], [[Tubići]], [[Cikote (Kosjerić)|Cikote]], [[Ševrljuge]]<small> |- |111|| [[Datoteka:Grb-Pozega mali.gif|center|x40px]] || [[Požega (Srbija)|Požega]], [[Serbia|Požega]] || [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]] || 426 || 32.293 ||<small>[[Bakionica]], [[Velika Ježevica]], [[Visibaba]], [[Vranjani]], [[Glumač]], [[Godovik]], [[Gornja Dobrinja]], [[Gorobilje]], [[Gugalj]], [[Donja Dobrinja]], [[Dražinovići]], [[Duškovci]], [[Zaselje (Požega)|Zaselje]], [[Zdravčići]], [[Jelen Do]], [[Kalenići]], [[Lopaš]], [[Loret]], [[Ljutice]], [[Mađer]], [[Mala Ježevica]], [[Milićevo Selo]], [[Mršelji]], [[Otanj]], [[Papratište]], [[Pilatovići]], [[Požega (Srbija)|Požega]], [[Prijanovići (Požega)|Prijanovići]], [[Prilipac]], [[Radovci]], [[Rasna]], [[Rečice (Požega)|Rečice]], [[Roge]], [[Rupeljevo]], [[Svračkovo]], [[Srednja Dobrinja]], [[Tabanovići]], [[Tvrdići]], [[Tometino Polje]], [[Tučkovo]], [[Uzići]], [[Čestobrodica]]<small> |- |146|| [[Datoteka:COA Čajetina.jpg|center|x40px]] || [[Čajetina]] || [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]] || 647 || 15,628 ||<small>[[Alin Potok]], [[Branešci (Čajetica)|Branešci]], [[Golovo]], [[Gostilje]], [[Dobroselica]], [[Drenova (Čajetina)|Drenova]], [[Željine]], [[Zlatibor]], [[Jablanica]], [[Kriva Reka]], [[Ljubiš]], [[Mačkat]], [[Mušvete]], [[Rakovica (Čajetina)|Rakovica]], [[Rožanstvo]], [[Rudine (Čajetina)|Rudine]], [[Sainovina]], [[Semegnjevo]], [[Sirogojno]], [[Stublo]], [[Tripkova]], [[Trnava (Čajetina)|Trnava]], [[Čajetina]], [[Šljivovica]]<small> |- |7|| [[Datoteka:COA Arilje.gif|center|x40px]] || [[Arilje]] || [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]] || 349 || 19,784 ||<small>[[Arilje]], [[Bjeluša]], [[Bogojevići]], [[Brekovo]], [[Vigošte]], [[Virovo]], [[Visoka]], [[Vrane]], [[Grdovići]], [[Grivska]], [[Dobrače (Arilje)|Dobrače]], [[Dragojevac]], [[Kruščica (Arilje)|Kruščica]], [[Latvica]], [[Mirosaljci]], [[Pogled]], [[Radobuđa]], [[Radoševo]], [[Severovo]], [[Stupčevići]], [[Trešnjevica (Arilje)|Trešnjevica]], [[Cerova (Arilje)|Cerova]]<small> |- |94|| [[Datoteka:Nova Varoš (grb).gif|center|x40px]] || [[Nova Varoš]] || [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]] || 581 || 19.982 || <small>[[Akmačići (Nova Varoš)|Akmačići]], [[Amzići]], [[Bistrica (Nova Varoš)|Bistrica]], [[Božetići]], [[Brdo]], [[Bukovik (Nova Varoš)|Bukovik]], [[Burađa]], [[Vilovi]], [[Vraneša]], [[Gornja Bela Reka]], [[Gornje Trudovo]], [[Debelja]], [[Donja Bela Reka]], [[Draglica]], [[Draževići (Nova Varoš)|Draževići]], [[Drmanovići]], [[Jasenovo (Nova Varoš)|Jasenovo]], [[Komarani]], [[Kućani (Nova Varoš)|Kućani]], [[Ljepojevići]], [[Miševići (Nova Varoš)|Miševići]], [[Negbina]], [[Nova Varoš]], [[Ojkovica]], [[Radijevići (Nova Varoš)|Radijevići]], [[Radoinja]], [[Rutoši]], [[Seništa]], [[Tisovica]], [[Trudovo]], [[Čelice]], [[Štitkovo]]<small> |- |115|| [[Datoteka:Grb-Prijepolje mali.gif|center|x40px]] || [[Prijepolje]] || [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]] || 827 || 41.188 ||<small>[[Aljinovići]], [[Balići (Prijepolje)|Balići]], [[Bare (Prijepolje)|Bare]], [[Biskupići (Prijepolje)|Biskupići]], [[Bjelahova]], [[Brajkovac]], [[Brvine]], [[Brodarevo]], [[Bukovik (Prijepolje)|Bukovik]], [[Vinicka]], [[Vrbovo]], [[Gojakovići (Prijepolje)|Gojakovići]], [[Gornje Babine]], [[Gornje Goračiće]], [[Gornji Stranjani]], [[Gostun]], [[Gračanica]], [[Grobnice]], [[Divci]], [[Donje Babine (Prijepolje)|Donje Babine]], [[Donji Stranjani]], [[Drenova (Prijepolje)|Drenova]], [[Dušmanići]], [[Đurašići]], [[Zabrdnji Toci]], [[Zavinograđe]], [[Zalug]], [[Zastup]], [[Zvijezd]], [[Ivanje]], [[Ivezići]], [[Izbičanj]], [[Jabuka]], [[Junčevići]], [[Kamena Gora]], [[Karaula (Prijepolje)|Karaula]], [[Karoševina]], [[Kaćevo]], [[Kašice]], [[Kovačevac (Prijepolje)|Kovačevac]], [[Koprivna (Prijepolje)|Koprivna]], [[Kosatica]], [[Koševine]], [[Kruševo]], [[Kučin]], [[Lučice]], [[Mataruge]], [[Međani]], [[Mijani]], [[Mijoska]], [[Milakovići]], [[Mileševo]], [[Milošev Do]], [[Miljevići (Prijepolje)|Miljevići]], [[Mrčkovina]], [[Muškovina]], [[Oraovac (Prijepolje)|Oraovac]], [[Orašac (Prijepolje)|Orašac]], [[Osoje (Prijepolje)|Osoje]], [[Oštra Stijena]], [[Potkrš]], [[Potok]], [[Pravoševo]], [[Pranjci]], [[Prijepolje]], [[Rasno]], [[Ratajska]], [[Sedobro]], [[Seljane]], [[Seljašnica]], [[Skokuće]], [[Slatina (Prijepolje)|Slatina]], [[Sopotnica (Prijepolje)|Sopotnica]], [[Taševo]], [[Hisardžik]], [[Hrta]], [[Crkveni Toci]], [[Čadinje]], [[Čauševići]], [[Džurovo]]<small> |- |126|| [[Datoteka:COA_Sjenica.png|center|x40px]] || [[Sjenica]] || [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]] || 1.059 || 34.500 ||<small>[[Aliveroviće]], [[Bagačiće]], [[Bare (Sjenica)|Bare]], [[Bačija]], [[Bioc]], [[Blato]], [[Boguti]], [[Božov Potok]], [[Boljare]], [[Borišiće]], [[Boroviće]], [[Breza (Sjenica)|Breza]], [[Brnjica]], [[Buđevo]], [[Vapa]], [[Veskoviće]], [[Visočka]], [[Višnjeva]], [[Višnjice]], [[Vrapci (Sjenica)|Vrapci]], [[Vrbnica (Sjenica)|Vrbnica]], [[Vrsjenice]], [[Goluban]], [[Gornje Lopiže]], [[Goševo]], [[Grabovica (Sjenica)|Grabovica]], [[Gradac (Sjenica)|Gradac]], [[Grgaje]], [[Doliće (Sjenica)|Doliće]], [[Donje Goračiće]], [[Donje Lopiže]], [[Dragojloviće]], [[Draževiće]], [[Družiniće]], [[Dubnica (Sjenica)|Dubnica]], [[Duga Poljana]], [[Dujke]], [[Dunišiće]], [[Žabren]], [[Žitniće]], [[Zabrđe (Sjenica)|Zabrđe]], [[Zaječiće]], [[Zahumsko]], [[Jevik]], [[Jezero]], [[Kalipolje]], [[Kamešnica]], [[Kanjevina]], [[Karajukića Bunari]], [[Kijevci (Sjenica)|Kijevci]], [[Kladnica]], [[Kneževac]], [[Koznik]], [[Kokošiće]], [[Krajinoviće]], [[Krivaja]], [[Krnja Jela (Sjenica)|Krnja Jela]], [[Krstac (Sjenica)|Krstac]], [[Krće]], [[Lijeva Reka]], [[Ljutaje]], [[Mašoviće]], [[Medare]], [[Međugor]], [[Milići]], [[Papiće]], [[Petrovo Polje (Sjenica)|Petrovo Polje]], [[Plana (Sjenica)|Plana]], [[Poda (Sjenica)|Poda]], [[Ponorac]], [[Pralja]], [[Raždaginja]], [[Rasno]], [[Raspoganče]], [[Rastenoviće]], [[Raškoviće]], [[Sjenica]], [[Skradnik]], [[Strajiniće]], [[Stup]], [[Sugubine]], [[Sušica]], [[Trešnjevica (Sjenica)|Trešnjevica]], [[Trijebine]], [[Tuzinje]], [[Tutiće]], [[Uvac (Sjenica)|Uvac]], [[Ugao]], [[Ursule]], [[Ušak]], [[Fijulj]], [[Caričina]], [[Cetanoviće]], [[Crvsko]], [[Crčevo]], [[Čedovo]], [[Čipalje]], [[Čitluk]], [[Šare]], [[Štavalj]], [[Šušure]]<small> |- |113|| [[Datoteka:COA Priboj.gif|center|x40px]] || [[Priboj]] || [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]] || 553 || 30.377 ||<small>[[Banja]], [[Batkovići (Priboj)|Batkovići]], [[Brezna]], [[Bučje (Priboj)|Bučje]], [[Dobrilovići]], [[Živinice]], [[Zabrđe (Priboj)|Zabrđe]], [[Zabrnjica]], [[Zagradina]], [[Zaostro]], [[Jelača]], [[Kalafati]], [[Kaluđerovići]], [[Kasidoli (Priboj)|Kasidoli]], [[Kratovo]], [[Krnjača]], [[Kukurovići]], [[Mažići]], [[Miliješ]], [[Plašće]], [[Požegrmac]], [[Priboj]], [[Pribojska Goleša]], [[Pribojske Čelice]], [[Rača (Priboj)|Rača]], [[Ritošići]], [[Sjeverin]], [[Sočice (Priboj)|Sočice]], [[Strmac (Priboj)|Strmac]], [[Hercegovačka Goleša]], [[Crnugovići]], [[Crnuzi]], [[Čitluk]]<small> |- |96|| || [[Novi Bečej]] || [[Srednjobanatski upravni okrug|Srednjobanatski okrug]] || 609 || 26.924 ||<small>[[Bočar]], [[Kumane (Novi Bečej)|Kumane]], [[Novi Bečej]], [[Novo Miloševo]]<small> |- |95|| [[Datoteka:Opstina Nova Crnja mali.png|center|x40px]] || [[Nova Crnja]] || [[Srednjobanatski upravni okrug|Srednjobanatski okrug]] || 273 || 12.705 || <small>[[Aleksandrovo]], [[Vojvoda Stepa]], [[Nova Crnja]], [[Radojevo]], [[Srpska Crnja]], [[Toba]]<small> |- |52|| [[Datoteka:COA_Zitiste.png|center|x40px]] || [[Žitište]] || [[Srednjobanatski upravni okrug|Srednjobanatski okrug]] || 525 || 20.399 || <small>[[Banatski Dvor]], [[Banatsko Višnjićevo]], [[Banatsko Karađorđevo]], [[Torak]], [[Žitište]], [[Međa]], [[Novi Itebej]], [[Ravni Topolovac]], [[Srpski Itebej]], [[Torda]], [[Hetin]], [[Čestereg]]</small> |- |125|| || [[Sečanj]] || [[Srednjobanatski upravni okrug|Srednjobanatski okrug]] || 523 || 16.377 || <small>[[Banatska Dubica]], [[Boka]], [[Busenje]], [[Jarkovac]], [[Jaša Tomić]], [[Konak]], [[Krajišnik (Sečanj)|Krajišnik]], [[Neuzina]], [[Sečanj]], [[Sutjeska (Sečanj)|Sutjeska]], [[Šurjan]]</small> |- |13|| [[Datoteka:Blason de Bačka Topola.gif|center|x40px]] || [[Bačka Topola]] || [[Sjevernobački upravni okrug|Sjevernobački okrug]] || 596 || 38.245 || <small>Bagremovo]], [[Bajša]], [[Bačka Topola]], [[Bački Sokolac]], [[Bogaraš]], [[Gornja Rogatica]], [[Gunaroš]], [[Zobnatica]], [[Kavilo]], [[Karađorđevo (Bačka Topola)|Karađorđevo]], [[Krivaja]], [[Mali Beograd]], [[Mićunovo]], [[Novo Orahovo]], [[Njegoševo (Bačka Topola)|Njegoševo]], [[Obornjača]], [[Orešković]], [[Panonija]], [[Pačir]], [[Pobeda]], [[Svetićevo]], [[Srednji Salaš]], [[Stara Moravica]]</small> |- |88|| [[Datoteka:Grb maliidjos.gif|center|x40px]] || [[Mali Iđoš]] || [[Sjevernobački upravni okrug|Sjevernobački okrug]] || 175 || 13.494 || <small>[[Lovćenac]], [[Mali Iđoš]], [[Feketić]]</small> |- |60|| [[Datoteka:COA Kanjiza.gif|center|x40px]] || [[Kanjiža]] || [[Sjevernobanatski upravni okrug|Sjevernobanatski okrug]] || 399 || 27.510 ||<small>[[Adorjan]], [[Velebit]], [[Doline (Kanjiža)|Doline]], [[Zimonić]], [[Kanjiža]], [[Male Pijace]], [[Mali Pesak]], [[Martonoš]], [[Novo Selo (Kanjiža)|Novo Selo]], [[Orom]], [[Totovo Selo]], [[Trešnjevac]], [[Horgoš]]</small> |- |124|| [[Datoteka:COA_Senta.png|center|x40px]] || [[Senta]] || [[Sjevernobanatski upravni okrug|Sjevernobanatski okrug]] || 293 || 25.568 || <small>[[Bogaraš]], [[Gornji Breg]], [[Kevi]], [[Senta]], [[Tornjoš]]</small> |- |1|| [[Datoteka:Ada-grb.png|center|x40px]] || [[Ada (Srbija)|Ada]] || [[Sjevernobanatski upravni okrug|Sjevernobanatski okrug]] || 229 || 18.994 || <small>[[Ada (Srbija)|Ada]], [[Mol (Ada)|Mol]], [[Obornjača]], [[Sterijino]], [[Utrine]]</small> |- |147|| || [[Čoka]] || [[Sjevernobanatski upravni okrug|Sjevernobanatski okrug]] || 321 || 13.832 || <small>[[Banatski Monoštor]], [[Vrbica (Čoka)|Vrbica]], [[Jazovo]], [[Ostojićevo (Čoka)|Ostojićevo]], [[Padej]], [[Sanad]], [[Crna Bara]], [[Čoka]]</small> |- |97|| [[Datoteka:COA_Novi_Knezevac.png|center|x40px]] || [[Novi Kneževac]] || [[Sjevernobanatski upravni okrug|Sjevernobanatski okrug]] || 305 || 12.975 ||<small>[[Banatsko Aranđelovo]], [[Đala]], [[Majdan (Novi Kneževac)|Majdan]], [[Novi Kneževac]], [[Podlokanj]], [[Rabe]], [[Siget]], [[Srpski Krstur]], [[Filić]]</small> |- |62|| [[Datoteka:Wappen Kikinda.png|center|x40px]] || [[Kikinda]] || [[Sjevernobanatski upravni okrug|Sjevernobanatski okrug]] || 782 || 59.329 || <small>[[Banatska Topola]], [[Banatsko Veliko Selo]], [[Bašaid]], [[Iđoš]], [[Kikinda]], [[Mokrin]], [[Nakovo]], [[Novi Kozarci]], [[Rusko Selo]], [[Sajan]]</small> |- |130|| [[Datoteka:Srbobran Grb.JPG|center|x40px]] || [[Srbobran]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 284 || 17.855 || <small>[[Nadalj]], [[Srbobran]], [[Turija (Srbobran)|Turija]]</small> |- |11|| || [[Bač]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 367 || 16,268 ||<small>[[Bač]], [[Bačko Novo Selo]], [[Bođani]], [[Vajska]], [[Plavna]], [[Selenča]]</small> |- |18|| [[Datoteka:Blason de Bečej.jpg|center|x40px]] || [[Bečej]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 487 || 40.987 ||<small>[[Bačko Gradište]], [[Bačko Petrovo Selo]], [[Bečej]], [[Mileševo]], [[Radičević]]</small> |- |34|| [[Datoteka:Vrbas grb mali.gif|center|x40px]] || [[Vrbas (Srbija)|Vrbas]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 376 || 45,852|| <small>[[Bačko Dobro Polje]], [[Vrbas]], [[Zmajevo]], [[Kosančić]], [[Kucura]], [[Ravno Selo]], [[Savino Selo]]</small> |- |12|| [[Datoteka:Blason de Bačka Palanka.gif|center|x40px]] || [[Bačka Palanka]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 579 || 60.966 ||<small>[[Bačka Palanka]], [[Vizić]], [[Gajdobra]], [[Despotovo]], [[Karađorđevo (Bačka Palanka)|Karađorđevo]], [[Mladenovo]], [[Neštin]], [[Nova Gajdobra]], [[Obrovac (Bačka Palanka)|Obrovac]], [[Parage]], [[Pivnice]], [[Silbaš]], [[Tovariševo]], [[Čelarevo]]</small> |- |14|| [[Datoteka:Backi-petrovac-grb.png|center|x40px]] || [[Bački Petrovac]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 158 || 14.681||<small> [[Bački Petrovac]], [[Gložan]], [[Kulpin]], [[Maglić]]</small> |- |49|| [[Datoteka:COA_Zabalj.png|center|x40px]] || [[Žabalj]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 400 || 27.513 ||<small>[[Gospođinci]], [[Đurđevo]], [[Žabalj]], [[Čurug]]</small> |- |136|| [[Datoteka:COA_Titel.png|center|x40px]] || [[Titel]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 262 || 17.050 ||<small>[[Vilovo]], [[Gardinovci]], [[Lok]], [[Mošorin]], [[Titel]], [[Šajkaš]]<small> |- |135|| [[Datoteka:COA Temerin.gif|center|x40px]] || [[Temerin]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 170 || 28.275 ||<small>[[Bački Jarak]], [[Sirig]], [[Temerin]]<small> |- |17|| [[Datoteka:Grb beocin.gif|center|x40px]] || [[Beočin]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 186 || 16.086 ||<small>[[Banoštor]], [[Beočin]], [[Grabovo (Beočin)|Grabovo]], [[Lug (Beočin)|Lug]], [[Rakovac (Beočin)|Rakovac]], [[Sviloš]], [[Susek]], [[Čerević]]<small> |- |131|| [[Datoteka:COA_Sremski_Karlovci.png|center|x40px]] || [[Sremski Karlovci]] || [[Južnobački upravni okrug|Južnobački okrug]] || 51 || 8.839 || <small>[[Sremski Karlovci]]<small> |- |109|| [[Datoteka:COA_Plandiste.png|center|x40px]] || [[Plandište]] || [[Južnobanatski upravni okrug|Južnobanatski okrug]] || 383 || 13,377 ||<small>[[Banatski Sokolac]], [[Barice (Plandište)|Barice]], [[Velika Greda]], [[Veliki Gaj]], [[Dužine]], [[Jermenovci]], [[Kupinik]], [[Laudonovac]], [[Margita]], [[Markovićevo]], [[Miletićevo]], [[Plandište]], [[Stari Lec]], [[Hajdučica]]<small> |- |100|| || [[Opovo]] || [[Južnobanatski upravni okrug|Južnobanatski okrug]] || 203 || 11.016 ||<small>[[Baranda]], [[Opovo]], [[Sakule]], [[Sefkerin]]<small> |- |67|| [[Datoteka:Kovačica2004.jpg|center|x40px]] || [[Kovačica]] || [[Južnobanatski upravni okrug|Južnobanatski okrug]] || 419 || 27.890 || <small>[[Debeljača]], [[Idvor]], [[Kovačica]], [[Padina]], [[Putnikovo]], [[Samoš]], [[Uzdin]], [[Crepaja]]<small> |- |4|| [[Datoteka:Alibunar Stema.jpg|center|x40px]] || [[Alibunar]] || [[Južnobanatski upravni okrug|Južnobanatski okrug]] || 602 || 22.954|| <small>[[Alibunar]], [[Banatski Karlovac]], [[Vladimirovac]], [[Dobrica]], [[Ilandža]], [[Janošik]], [[Lokve (Alibunar)|Lokve]], [[Nikolinci]], [[Novi Kozjak]], [[Seleuš]]</small> |- |36|| [[Datoteka:Grb_Vrsac.jpg|center|x40px]] || [[Vršac]] || [[Južnobanatski upravni okrug|Južnobanatski okrug]] || 1.324 || 54.369 ||<small>[[Vatin]], [[Veliko Središte]], [[Vlajkovac]], [[Vojvodinci]], [[Vršac]], [[Vršački Ritovi]], [[Gudurica]], [[Zagajica]], [[Izbište]], [[Jablanka]], [[Kuštilj]], [[Mali Žam]], [[Malo Središte]], [[Markovac (Vršac)|Markovac]], [[Mesić]], [[Orešac (Vršac)|Orešac]], [[Pavliš]], [[Parta]], [[Potporanj]], [[Ritiševo]], [[Sočica]], [[Straža]], [[Uljma]], [[Šušara]]<small> |- |16|| [[Datoteka:Blason_de_Bela_Crkva.png|center|x40px]] || [[Bela Crkva (Srbija)|Bela Crkva]] || [[Južnobanatski upravni okrug|Južnobanatski okrug]] || 353 || 20.367 || <small>[[Banatska Palanka]], [[Banatska Subotica]], [[Bela Crkva (Srbija)|Bela Crkva]], [[Vračev Gaj]], [[Grebenac]], [[Dobričevo]], [[Dupljaja]], [[Jasenovo (Bela Crkva)|Jasenovo]], [[Kajtasovo]], [[Kaluđerovo]], [[Kruščica (Bela Crkva)|Kruščica]], [[Kusić]], [[Crvena Crkva]], [[Češko Selo (Fabijan)]]<small> |- |68|||| [[Kovin]] || [[Južnobanatski upravni okrug|Južnobanatski okrug]] || 730 || 36.802 || <small>[[Bavanište]], [[Gaj (Kovin)|Gaj]], [[Deliblato]], [[Dubovac (Kovin)|Dubovac]], [[Kovin]], [[Malo Bavanište]], [[Mramorak]], [[Pločica]], [[Skorenovac]], [[Šumarak]]<small> |- |148|| [[Datoteka:Sidcoa.gif|center|x40px]] || [[Šid]] ||[[Srijemski upravni okrug|Srijemski okrug]] || 687 || 38.973 ||<small>[[Adaševci]], [[Batrovci]], [[Bačinci]], [[Berkasovo]], [[Bikić Do]], [[Bingula]], [[Vašica]], [[Višnjićevo]], [[Gibarac]], [[Erdevik]], [[Ilinci]], [[Jamena]], [[Kukujevci]], [[Ljuba]], [[Molovin]], [[Morović]], [[Privina Glava]], [[Sot]], [[Šid]]<small> |- |57|| [[Datoteka:Wappen Gemeinde Indjija.jpg|center|x40px]] || [[Inđija]] ||[[Srijemski upravni okrug|Srijemski okrug]] || 384 || 49.609 ||<small>[[Beška]], [[Inđija]], [[Jarkovci]], [[Krčedin]], [[Ljukovo]], [[Maradik]], [[Novi Karlovci]], [[Novi Slankamen]], [[Slankamenački Vinogradi]], [[Stari Slankamen]], [[Čortanovci]]<small> |- |58|| [[Datoteka:Grb_Iriga.png|center|x40px]] || [[Irig]] ||[[Srijemski upravni okrug|Srijemski okrug]] || 230 || 12.329 ||<small>[[Velika Remeta]], [[Vrdnik]], [[Grgetek]], [[Dobrodol (Irig)|Dobrodol]], [[Irig]], [[Jazak]], [[Krušedol Prnjavor]], [[Krušedol Selo]], [[Mala Remeta]], [[Neradin]], [[Rivica]], [[Šatrinci]]<small> |- |121|| [[Datoteka:COA_Ruma_small.png|center|x40px]] || [[Ruma]] ||[[Srijemski upravni okrug|Srijemski okrug]] || 582 || 60.006 || <small>[[Buđanovci]], [[Vitojevci]], [[Voganj]], [[Grabovci (Ruma)|Grabovci]], [[Dobrinci]], [[Donji Petrovci]], [[Žarkovac]], [[Klenak]], [[Kraljevci]], [[Mali Radinci]], [[Nikinci]], [[Pavlovci]], [[Platičevo]], [[Putinci]], [[Ruma]], [[Stejanovci]], [[Hrtkovci]]<small> |- |132|| [[Datoteka:Stara-pazova-grb.png|center|x40px]] || [[Stara Pazova]] ||[[Srijemski upravni okrug|Srijemski okrug]] || 351 || 67.576 ||<small>[[Belegiš]], [[Vojka]], [[Golubinci]], [[Krnješevci]], [[Nova Pazova]], [[Novi Banovci]], [[Stara Pazova]], [[Stari Banovci]], [[Surduk]]<small> |- |107|| [[Datoteka:Wappen Pecinci small.gif|center|x40px]] || [[Pećinci]] ||[[Srijemski upravni okrug|Srijemski okrug]] || 489 || 21.506 ||<small>[[Ašanja]], [[Brestač]], [[Deč]], [[Donji Tovarnik]], [[Karlovčić]], [[Kupinovo]], [[Obrež (Pećinci)|Obrež]], [[Ogar]], [[Pećinci]], [[Popinci]], [[Prhovo (Pećinci)|Prhovo]], [[Sibač]], [[Sremski Mihaljevci]], [[Subotište]], [[Šimanovci]]<small> |- |5|| [[Datoteka:GrbApatin.jpg|center|x40px]] || [[Apatin]] ||[[Zapadnobački upravni okrug|Zapadnobački okrug]] || 333 || 32.813 ||<small>[[Apatin]], [[Kupusina]], [[Prigrevica]], [[Svilojevo]], [[Sonta]]</small> |- |103|| [[Datoteka:COA_Odzaci.png|center|x40px]] || [[Odžaci (Srbija)|Odžaci]] || [[Zapadnobački upravni okrug|Zapadnobački okrug]] || 411 || 35.582 || <small>[[Bački Brestovac]], [[Bački Gračac]], [[Bogojevo]], [[Deronje]], [[Karavukovo]], [[Lalić]], [[Odžaci (Srbija)|Odžaci]], [[Ratkovo]], [[Srpski Miletić]]<small> |- |75|| [[Datoteka:Kula2.gif|center|x40px]] || [[Kula (Srbija)|Kula]] ||[[Zapadnobački upravni okrug|Zapadnobački okrug]] || 481 || 48.353 || <small>[[Kruščić]], [[Kula (Srbija)|Kula]], [[Lipar]], [[Nova Crvenka]], [[Ruski Krstur]], [[Sivac]], [[Crvenka]]<small> |} ===Kosovo=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" |- style="background:#ccc;" ! № ! scope="col" class="unsortable" | Grb ! Općina ! Okrug ! Površina [km<sup>2</sup>] ! Broj stanovnika<ref name="PS">{{Cite web |url=http://popis2011.stat.rs/ |title=Zvanični rezultati popisa na službenoj stranici Republičkog zavoda za statistiku Srbije |access-date=10. 5. 2014 |archive-date=4. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304180426/http://popis2011.stat.rs/ |url-status=dead }}</ref> ! Naselja |- |39|| || [[Glogovac (Kosovo)|Glogovac]] ||[[Kosovski upravni okrug|Kosovski okrug]] || 290 || |- |70|| || [[Kosovo Polje (općina)|Kosovo Polje]] ||[[Kosovski upravni okrug|Kosovski okrug]] || 89 || |- |82|| || [[Lipljan]] ||[[Kosovski upravni okrug|Kosovski okrug]] || 401 || |- |99|| [[Datoteka:Grb Obilica.jpg|center|x40px]] || [[Obilić]] ||[[Kosovski upravni okrug|Kosovski okrug]] || 105 || |- |110|| || [[Podujevo]] ||[[Kosovski upravni okrug|Kosovski okrug]] || 625 || |- |144|| || [[Uroševac]] ||[[Kosovski upravni okrug|Kosovski okrug]] || 344 || |- |149|| || [[Štimlje]] ||[[Kosovski upravni okrug|Kosovski okrug]] || 134 || |- |61|| || [[Kačanik]] ||[[Kosovski upravni okrug|Kosovski okrug]] || 294 || |- |150|| [[Datoteka:COA_Štrpce.png|center|x40px]] || [[Štrpce]] ||[[Kosovski upravni okrug|Kosovski okrug]] || 248 || |- |71|| || [[Kosovska Kamenica]] ||[[Kosovskopomoravski upravni okrug|Kosovskopomoravski okrug]] || 509 || |- |98|| || [[Novo Brdo (Kosovo)|Novo Brdo]] ||[[Kosovskopomoravski upravni okrug|Kosovskopomoravski okrug]] || 81 || |- |40|| || [[Gnjilane]] ||[[Kosovskopomoravski upravni okrug|Kosovskopomoravski okrug]] || 510 || |- |30|| || [[Vitina]] ||[[Kosovskopomoravski upravni okrug|Kosovskopomoravski okrug]] || 289 || |- |72|| || [[Kosovska Mitrovica]] ||[[Kosovskomitrovački upravni okrug|Kosovskomitrovački okrug]] || 336 || |- |81|| || [[Leposavić]] ||[[Kosovskomitrovački upravni okrug|Kosovskomitrovački okrug]] || 539 || |- |129|| || [[Srbica]] ||[[Kosovskomitrovački upravni okrug|Kosovskomitrovački okrug]] || 374 || |- |37|| [[Datoteka:Grb-Vucitrn.jpg|center|x40px]] || [[Vučitrn]] ||[[Kosovskomitrovački upravni okrug|Kosovskomitrovački okrug]] || 353 || |- |55|| [[Datoteka:Stema e Komunës Zubin Potok.svg|center|x40px]] || [[Zubin Potok]] ||[[Kosovskomitrovački upravni okrug|Kosovskomitrovački okrug]] || 328 || |- |54|| [[Datoteka:Grb-zvecan.gif|center|x40px]] || [[Zvečan]] ||[[Kosovskomitrovački upravni okrug|Kosovskomitrovački okrug]] || 123 || |- |106|| || [[Peć]] ||[[Pećki upravni okrug|Pećki okrug]] || 603 || |- |59|| || [[Istok]] ||[[Kosovskomitrovački upravni okrug|Kosovskomitrovački okrug]] || 464 || |- |64|| || [[Klina]] ||[[Kosovskomitrovački upravni okrug|Kosovskomitrovački okrug]] || 403 || |- |48|| || [[Đakovica]] ||[[Kosovskomitrovački upravni okrug|Kosovskomitrovački okrug]] || 587 || |- |45|| || [[Dečani]] ||[[Kosovskomitrovački upravni okrug|Kosovskomitrovački okrug]] || 402 || |- |101|| || [[Orahovac]] ||[[Prizrenski upravni okrug|Prizrenski okrug]] || 401 || |- |133|| || [[Suva Reka]] ||[[Prizrenski upravni okrug|Prizrenski okrug]] || 434 || |- |114|| || [[Prizren]] ||[[Prizrenski upravni okrug|Prizrenski okrug]] || 757 || |- |42|| || [[Gora (Kosovo)|Gora]] ||[[Prizrenski upravni okrug|Prizrenski okrug]] || 310 || |} == Također pogledajte == * [[Upravni okruzi u Srbiji]] * [[Gradovi u Srbiji]] * [[Statistički regioni Srbije]] * [[ISO 3166-2:RS]] == Napomene == <references group="N"/> ==Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi == {{Commonscat|Coats of arms of municipalities of Serbia}} {{Općine u Srbiji}} [[Kategorija:Administrativna podjela Srbije]] nm55v78257vbxibqmc91pnl5zfv3ac3 Nada Đurevska 0 69501 3904530 3901084 2026-07-12T11:50:18Z Bakir123 110053 3904530 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Nada Đurevska | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1952|1|8}} | mjesto_rođenja = [[Skoplje]], [[NR Makedonija]], [[FNRJ]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2017|9|13|1952|1|8}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Glumica | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajni_radovi = }} '''Nada Đurevska''' (8. januar 1952 – 13. septembar 2017) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[glumac|glumica]].<ref>{{Citation|url=https://www.youtube.com/watch?v=lKExLRKRJWw|title=NADA ĐUREVSKA 1952. - 2017.|last=HemaTelevizija|date=14. 9. 2017|access-date=14. 9. 2017}}</ref> == Biografija == Rođena je 8. januara 1952. u [[Skoplje|Skoplju]]. Kao šestogodišnja djevojčica 1958, Nada je stigla u [[Sarajevo]]. Završila je Osnovnu školu "Hasan Kikić", a potom je maturirala u srednjoj medicinskoj školi, nakon koje je upisala i završila glumu. Prvi put je zaigrala u [[Anton Pavlovič Čehov|Čehovljevu]] “Višnjiku”, gdje je tumačila Varju. Dobitnica je Zlatne Arene Filmskog festivala u Puli (''Od zlata jabuka'') i nagrada SIZ-a grada Sarajeva 1989. za uloge: Maša (Čehov, ''Tri sestre''), ''[[Hasanaginica (opera)|Hasanaginica]]'' (Isaković, Hasanaginica), Filomena (Moliere, ''Učene žene'') Nađa (Crnjanski, ''Roman o Londonu''). Imala je uloge u predstavama: ''Izgubljeni sin'', Woyzeck, ''Hamlet'', ''Duplo dno'', ''Medeja'', ''Hotel slobodan promet'', ''Paskvelija''.<ref>{{Cite web|url=https://www.sagafilm.com/About_us/Nada_Djurevska/?lang=BA|title=Sagafilm Sarajevo, Film Production Company|website=www.sagafilm.com|access-date=2026-06-28}}</ref> === Karijera === Prve glumačke godine provela je u [[Kamerni teatar 55|Kamernom teatru 55]] , te nakon toga nije prestajala nizati uspješne uloge u serijama, predstavama kao i na filmu. Prva uloga koju je tumačila jeste Varja u Čehovljevu “Višnjiku”. U ratnim godinama je u predstavama “Hasanaginica”, “Čekajući Godoa, “Majka”, “U agoniji” i “Pješice” igrala na sve tri scene sarajevskih pozorišta. U Kamernom teatru 55 je igrala u predstavama “''Krenuli smo vođeni idejom”, “Sluškinja”, “Učene žene”, “Vjenčanje”, “Kategorički zahtjev”, “Maske”, “Bijeli brak”, “Nije čovjek ko ne umre”''. Nakon rata, njena najznačajnija glumačka ostvarenja bila su upravo u predstavama ''“Biće, biće”, “Derviš i smrt”, “Hanka”, “Hamlet”, “Legenda o Ali paši”, “Tartuffe”, “Kraj igre”, “Partija remija”, “Višnjik”, “Sakati Billy”, “Sara Bernhardt”, “Suton”, “Prvi put s ocem na izbore”, “Roberto Zucco” i “Ženski turbo-folk bend”.'' Kasnije prelazi u ansambl drame [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodnog pozorišta Sarajevo]], a od brojnih uloga koje je tumačila, izdvojene su “Medeja” i “Hasanaginica”.<ref>{{Cite web|url=https://www.biografija.info/nada-djurevska/|title=Nada Đurevska biografija {{!}} Biografija.info|website=www.biografija.info|access-date=2026-06-28}}</ref> Dobitnica je mnogih nagrada, između ostalog i Zlatnog lovorovog vijenca za doprinos umjetnosti teatra [[MESS 2002]]. Predstavom ''Višnjik'', Narodnog pozorišta Sarajevo, 2004. obilježila je 30 godina umjetničkog rada i tom prilikom uručena joj je plaketa Grada Sarajeva. Nada Đurevska je dobitnica [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva|Šestoaprilske nagrade grada Sarajeva,]] 2014. Nakon uručenja nagrade je izjavila da se povlači sa scene, nakon 40 godina rada: "Ova nagrada je takva da briše sve uspjehe i neuspjehe, sve tuge, radosti, sve snove, pravde i nepravde na ovom mom često teško prohodnom putu, ali na putu na kojem mi je bilo najvažnije sačuvati ljudsko lice”.<ref>{{Cite web |url=http://www.haber.ba/vijesti/bih/80752-u-sarajevu-dodijeljena-sestoaprilska-nagrada-laureati-djurevska-mulabegovic-mulaomerovic-foto.html |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 4. 2014 |archive-date=7. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407124910/http://www.haber.ba/vijesti/bih/80752-u-sarajevu-dodijeljena-sestoaprilska-nagrada-laureati-djurevska-mulabegovic-mulaomerovic-foto.html |url-status=dead }}</ref> Umrla je 13. septembra 2017. u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=http://fena.ba/article/969054/sinoc-u-sarajevu-preminula-glumica-nada-djurevska|title=Sinoć u Sarajevu preminula glumica Nada Đurevska {{!}} FENA|website=fena.ba|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915071642/http://fena.ba/article/969054/sinoc-u-sarajevu-preminula-glumica-nada-djurevska|archive-date=15. 9. 2017|url-status=dead|access-date=14. 9. 2017}}</ref> == Uloge == === Filmovi<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0229295/|title=Nada Djurevska|website=IMDb|access-date=14. 9. 2017}}</ref> === * Izvor - Zagorka (1978) * Okuka - Marija (1978) * Krojač za žene (1980)  * Ćilim (1980) * Zajedno (1981) *[[Miris dunja]] - Azra (1982) * Nastojanje - Majka (1982) *[[Hasanaginica]] - Hasanaginica (1983) * Vatrogasac - Žena (1983) * Igmanski marš - Crnogorka (1983) * Nije čovjek ko ne umre (1984) * Provincija u pozadini (1984) * Srebrena lisica - Mici (1985) * Od zlata jabuka - Stamena (1986) * Štrajk u tkaonici ćilima (1986) * Strategija Svrake (1987) *[[Moj brat Aleksa]] - Majka Mara Šantić (1991) * Mliječni put - Fata (2000) *[[Viza za budućnost|Viza za budućnost:]] Novogodišnji special Mubera Polovina Gaćo (2002) *[[Viza za budućnost|Viza za budućnost:]] Novogodišnji special Mubera Polovina Gaćo (2003) *[[Kod amidže Idriza]] - Begzada (2004) *[[Viza za budućnost|Viza za budućnost:]] Novogodišnji special Mubera Polovina Gaćo (2004) *[[Dobro uštimani mrtvaci]] - Marija (2005) *[[Nebo iznad krajolika]] - Majka (2006) *[[Grbavica (film)|Grbavica]] - Aunt Safija (2006) * Slunjska brda - život ili smrt - Fatima (2006) *I ja tebi... (2009) *Jasmina - Safa (2010) *Obrana i zaštita - Milena (2013) *Imena višnje - Kata (2015) === TV-serije === * Djetinjstvo mladosti (1979) * [[Tale (TV-serija)|Tale]] - Vida (1979) * Priče iz fabrike - Tereza Kovačić (1985) * Ranjenik (1989)  * Strategija svrake (1990)   *[[Aleksa Šantić]] - Majka Mara Šantić (1992) * [[Mumijevi]] - Mama Mumi (glas) (1997) *[[Viza za budućnost]] - Mubera Polovina Gaćo (2002-2008) * Mikrofon je vaš ~ [[Viza za budućnost]]: Novogodišnji special- Mubera Polovina Gaćo (2006) * Žene s broja 13 - više uloga / režiserka (2009) * Kućni ljubimci - Mama (2009- 2010) * Foliranti - La Mama (2011-2012) == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Imdb name|id=0229295}} * https://web.archive.org/web/20160304222052/http://nps.ba/Program.aspx?id=85&lang=BS {{Zlatna arena - najbolja glumica}} {{Zlatna arena - sporedna glumica}} {{DEFAULTSORT:Đurevska, Nada}} [[Kategorija:Rođeni 1952.]] [[Kategorija:Umrli 2017.]] [[Kategorija:Biografije, Skoplje]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke glumice]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Narodno pozorište u Sarajevu]] mqknb9k9xyvbsa4kz3j4zh2p2hvv4oz Soll das wirklich alles sein? 0 80819 3904389 3852324 2026-07-11T20:51:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904389 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | | Ime = Soll das wirklich alles sein? | Tip izdanja = album | Artist = [[Christina Stürmer]] | Cover = | Background = orange | Izdat = [[8. juni]] [[2004]] | Produciran = | Žanr = [[Pop]]/[[Rock]] | Dužina = 59:29 | Kuća = Universal/Amadeo | Producent(i) = Alexander Kahr | Ton majstor = | Snimljen = | Fotografija = | Dizajn = | Kritike = | Prošli album = [[Freier Fall]] (2003) | Ovaj album = Soll das wirklich alles sein? (2004) | Sljedeći album = [[Wirklich alles!]] (2005) }} '''Soll das wirklich alles sein?''' je drugi album [[Austrija|austrijske]] [[pop]]-rock pjevačice [[Christina Stürmer|Christine Stürmer]]. Ovaj album je objavljen 8. juna [[2004]] i veoma brzo je osvojio prvo mjesto na austrijskoj muzičkoj ljestvici.<ref name="Charts">[http://www.austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Christina+St%FCrmer&titel=Soll+das+wirklich+alles+sein&cat=a austriancharts.at – Österreichisches Hitparaden- und Musik-Portal]</ref> Na prvom mjestu se zadržao osam sedmica, a među stotinu najboljih albuma se zadržao 64 sedmica.<ref>[http://www.austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Christina+St%FCrmer&titel=Soll+das+wirklich+alles+sein&cat=a CHRISTINA STÜRMER - SOLL DAS WIRKLICH ALLES SEIN (ALBUM) na www.austriancharts.at]</ref>. Kao i njen prethodni album, i ovaj album je dobio odlične kritike, u vidu trostruke [[platina]]ste ploče, a prodan je u više od 90 hiljada primjeraka u Austriji.<ref name="IFPI">[http://www.ifpi.at/ IFPI Austria – Verband der Österreichischen Musikwirtschaft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229112342/https://www.ifpi.at/ |date=29. 12. 2017 }}.</ref> == Spisak pjesama == {| class="wikitable" |- bgcolor="#EEEEEE" ! # !! width="270" |Album: ''Soll das wirklich alles sein?'' !! bosanski !! Trajanje |- | 1. || ''Bus durch London'' || Autobusom po Londonu || 3:42 |- | 2. || ''Geh raus aus meinem Kopf'' || Izađi mi iz glave || 3:45 |- | 3. || ''Vielleicht auch nicht'' || Možda ipak ne || 3:06 |- | 4. || ''Kind des Universums'' || Djeca svemira || 4:26 |- | 5. || ''Wir halten jetzt die Welt an'' || Sad zaustavljamo svijet || 3:28 |- | 6. || ''E.T.'' || E.T. || 4:20 |- | 7. || ''Märchen'' || Bajke || 3:44 |- | 8. || ''Immer an euch geglaubt'' || Uvijek sam vjerovala u vas || 3:48 |- | 9. || ''Liebt sie dich so wie ich?'' || Voli li te kao ja? || 3:25 |- | 10. || ''Soll das wirklich alles sein?'' || Treba li to sve biti? || 3:54 |- | 11. || ''Eintagsfliege'' || Jednodnevke || 4:08 |- | 12. || ''Vorbei'' || Prošlo || 3:12 |- | 13. || ''Arzt'' || Ljekar || 3:05 |- | 14. || ''Mr. President'' || Predsjednik || 3:41 |- | 15. || ''Supermarkt'' || Supermarket || 3:06 |- | 16. || ''Weisst du wohin wir gehen?'' || Znaš li gdje idemo? || 4:02 |} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Albumi Christine Stürmer]] [[Kategorija:Albumi iz 2004.]] gzk8ohwy5kalwiyw2bd2jl8zw6x7drn Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska 14 86404 3904427 3766287 2026-07-12T03:25:17Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Drugi svjetski rat]] uklonjena; [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904427 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Independent State of Croatia}} {{Kategorija|Nezavisna Država Hrvatska}} U ovoj kategoriji nalaze se članci koji govore o Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, kao i političarima i događajima koji su je obilježili. [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Hrvatski iredentizam]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Historijska geografija Srbije]] [[Kategorija:Historijska geografija Crne Gore]] 0b1nc4kgzt0eiofe1vl2ehk7wkc0l0e 3904429 3904427 2026-07-12T03:28:06Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historijska geografija Crne Gore]] uklonjena (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904429 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Independent State of Croatia}} {{Kategorija|Nezavisna Država Hrvatska}} U ovoj kategoriji nalaze se članci koji govore o Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, kao i političarima i događajima koji su je obilježili. [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Hrvatski iredentizam]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Historijska geografija Srbije]] fmat95h2t798ksu7jjw7og0e0c0qe56 3904431 3904429 2026-07-12T04:44:07Z نوفاك اتشمان 16322 + 3904431 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Independent State of Croatia}} {{Kategorija|Nezavisna Država Hrvatska}} U ovoj kategoriji nalaze se članci koji govore o Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, kao i političarima i događajima koji su je obilježili. [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Hrvatski iredentizam]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Historijska geografija Srbije]] [[Kategorija:Fašizam u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Fašizam u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Fašizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] trynxqclrfm66haevnbv3e4o9kcb91v 3904476 3904431 2026-07-12T10:33:30Z نوفاك اتشمان 16322 + 3904476 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Independent State of Croatia}} {{Kategorija|Nezavisna Država Hrvatska}} U ovoj kategoriji nalaze se članci koji govore o [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]], kao i političarima i događajima koji su je obilježili. [[Kategorija:Bivša kraljevstva]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Bivše marionetske države]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1945.]] [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Hrvatska u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Fašizam u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Fašizam u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Fašizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Srbiji]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Historijska geografija Jugoslavije]] [[Kategorija:Historijska geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Historijska geografija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historijska geografija Srbije]] 2bx45hfc349bpdinmoxztyhs37g6sox Dvorac Feštetić 0 91009 3904365 3767151 2026-07-11T15:49:56Z Silverije 11028 3904365 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Dvorac Feštetić, Pribislavec - jug.JPG|mini|200px|Zimska idila dvorca Feštetić (pogled s južne strane)]] '''Feštetić''', dvorac (kaštel), nalazi se u naselju [[Pribislavec]] kraj [[Čakovec|Čakovca]], [[Međimurska županija]], [[Republika Hrvatska]]. Kroz vijekove bio je u posjedu više gospodara, među kojima su bili članovi plemićkih porodica [[Knezovi Zrinski|Zrinski]] (16. i [[17. vijek]]), te [[Feštetići]] (19. vijek i početak 20. [[vijek]]a), po kojima je dobio i ime. U vrijeme Zrinskih ovaj je [[zamak]] bio okružen baštom i avlijom. Kasnije se u historijskim izvorima pominje da je u sklopu imanja postojala kapela te dvije pokrajnje zgrade. Današnji izgled dvorac je dobio sredinom 19. vijeka, kada ga je u neogotičkom stilu renovirao [[grof]] [[Juraj Feštetić]]. Izgrađen je od klesanog kamena, s bogato ukrašenim neogotičkim arhitektonskim elementima, posebno vijencima i dovratnicima. Do 1923. godine u dvorcu je boravio grof [[Eugen Feštetić]], a onda ga je, zajedno s cijelim imanjem, odlučio prodati. Od tada je objekt služio za smještaj raznih državnih funkcionara, oficira, pa čak i djece ratnih izbjeglica. Nakon drugog svjetskog rata u njega se smjestila lokalna osnovna škola, koja ga koristi i danas. Iako je više puta stradao u ratnim vihorima, bio opljačkan i devastiran, pa čak i zapaljen, dvorac Feštetić uvijek je obnavljan. Danas je u relativno dobrom stanju, te je po mnogima najljepši i najromantičniji od svih dvoraca u [[Međimurje|Međimurju]]. ==Galerija== <gallery> Datoteka:Dvorac Feštetić, Pribislavec (2011) - jug.JPG|Južna strana dvorca u proljeće Datoteka:Dvorac Feštetić, Pribislavec (2011) - sjeveroistok.JPG|Pogled sa dvorišne strane Datoteka:Dvorac Feštetić, Pribislavec (2011) - jugoistok.JPG|Jugoistočni pogled na dvorac Feštetić Datoteka:Dvorac Feštetić u Pribislavcu - obnavljanje fasade.JPG|Obnavljanje dvorca 2026. godine </gallery> == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20120214115606/http://www.destinacije.com/slika_nav.asp?lang=hr&pg=1&folder=Slike-Hrvatska-DvorciiKurije&cp=39&s=Next Dvorac Feštetić s južne strane] * [http://www.medimurje.info/index.php?option=com_content&task=view&id=105&Itemid=55 Dvorci i kurije u Međimurju] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220133645/http://www.medimurje.info/index.php?option=com_content&task=view&id=105&Itemid=55 |date=20. 2. 2012 }} * [http://fotozine.org/?knjiga=galerije&poglavlje=1311&list=8229&element=98464 Dvorac Feštetić u toku najnovije obnove] {{Commonscat|Feštetić Castle}} [[Kategorija:Međimurska županija]] [[Kategorija:Dvorci u Hrvatskoj|Feštetić]] [[Kategorija:Građevine i strukture u Hrvatskoj]] jm649oo3vwnu69icermi1jtwc7etgeg FC Inter Milano 0 93125 3904517 3845709 2026-07-12T11:35:14Z Bakir123 110053 3904517 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #000000 | Boja2 = #0882C4 | Ime kluba = Inter | Puno ime = Internazionale Milano | Grb = FC Internazionale Milano 2021.svg | veličina_grba = 190px | Nadimak = ''Nerazzurri'' | Osnovan = 9. mart 1908. | Raspušten = | Lokacija = [[Milano]]<br/>[[Lombardija]]<br/>[[Italija]] | Boje = {{colorbox|#0882C4}} {{colorbox|black}} | Federacija = [[Nogometni savez Italije|FIGC]] | Konfederacija = | Liga = [[Serie A]] | Stadion = [[San Siro|Giuseppe Meazza]]<ref>{{Cite web |url=http://www.stadiumguide.com/sansiro/ |title=Giuseppe Meazza |work=stadiumguide.com|access-date= 8. 9. 2018}}</ref> | Kapacitet = 80.018 | Vlasnik kluba = [[Suning Holdings Group]] (68,55%)<br/> LionRock Capital (31,05%)<br/> [[Pirelli]] (0,37%)<br/> Ostali dioničari (0,03%) | Predsjednik kluba = [[Giuseppe Marotta]] | Trener = [[Christian Chivu]] | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = Viale della Liberazione 16/18, 20124 [[Milano]] | Plasman u prethodnoj sezoni = 1. | Prethodna sezona = [[Serie A 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [https://www.inter.it/ inter.it] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _internazionale2425h | uzorak_t1 = _internazionale2425h | uzorak_dr1 = _internazionale2425h | uzorak_š1 = _internazionale2425h | uzorak_č1 = _internazionale2425hl | lijeva ruka1 =0041FF | tijelo1 =000000 | desna ruka1 =000000 | šorc1 =000000 | čarape1 =000000 | uzorak_lr2 = _internazionale2425a | uzorak_t2 = _internazionale2425a | uzorak_dr2 = _internazionale2425a | uzorak_š2 = _internazionale2425a | uzorak_č2 = _internazionale2425al | lijeva ruka2 =F1F6F7 | tijelo2 =F1F6F7 | desna ruka2 =F1F6F7 | šorc2 =F1F6F7 | čarape2 =F1F6F7 | uzorak_lr3 = _internazionale2425t | uzorak_t3 = _internazionale2425t | uzorak_dr3 = _internazionale2425t | uzorak_š3 = _internazionale2425t | uzorak_č3 = _internazionale2425tl | lijeva ruka3 =ffcc00 | tijelo3 =ffcc00 | desna ruka3 =ffcc00 | šorc3 =000050 | čarape3 =ffcc00 |}} '''Football Club Internazionale Milano S.p.A.''', popularno zvan '''Inter''' ili '''Inter Milano''', italijanski je [[nogomet]]ni klub iz [[Milano|Milana]]. Jedini je tim iz Italije koji je cijelu historiju proveo u [[Serie A]], najjačoj italijanskoj ligi. Zbog plavo-crnih dresova ima nadimak ''nerazzurri'' ("crno-plavi"). U vitrinama ova ekipa ima 21 titulu prvaka Serie A, a uključujući [[Italijanski kup|Kup]] i [[Italijanski superkup|Superkup]], Inter je u Italiji osvojio 39 trofeja. Tri puta osvojio je [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]] – [[Kup evropskih šampiona 1963/1964.|1964]], [[Kup evropskih šampiona 1964/1965.|1965.]] i [[UEFA Liga prvaka 2009/2010.|2010]], [[Kup UEFA]] [[Kup UEFA 1990/1991.|1991]], [[Kup UEFA 1993/1994.|1994.]] i [[Kup UEFA 1997/1998.|1998.]] te [[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalni kup]] [[Interkontinentalni kup 1964 (nogomet)|1964.]] i [[Interkontinentalni kup 1965 (nogomet)|1965]], odnosno [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo|Svjetsko klupsko prvenstvo]] [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2010.|2010.]] Domaće utakmice igra na [[Stadion "Giuseppe Meazza"|stadionu "Giuseppe Meazza"]], poznatom i kao San Siro, koji dijeli s [[AC Milan]]om. Inter ima trening-centar "Angelo Moratti" u [[Appiano Gentile]]u, blizu [[Como|Coma]]. == Historija == {{glavni|Historija Inter Milana}} [[Datoteka:Giuseppe Meazza (Derby d'Italia).jpg|190px|mini|lijevo|[[Giuseppe Meazza]] za Inter je odigrao 408 utakmica.]] Klub je osnovan 9. marta 1908. odvajanjem od zajedničkog kluba [[AC Milan]]a. Razlog tome bilo je nezadovoljstvo grupe [[Italija]]na i [[Švicarska|Švicaraca]] iz kluba zbog prevelikog broja domaćih igrača u ekipi. Po odvajanju od kluba osnovali su svoju ekipu Internazionale FC ili skraćeno Inter. Nadimak tima bio je ''La Beneamata'' ("povlaštena"). Za Internazionale je navijala srednja klasa i imućniji stanovnici grada. {| border=0 |- | valign=top | {{Citat| Questa notte splendida darà i colori al nostro stemma: il nero e l'azzurro sullo sfondo d'oro delle stelle. Si chiamerà Internazionale, perchè noi siamo fratelli del mondo | 9. mart 1908., Milano }} | valign=top | {{Citat| Ova divna noć će nam dati boje grba; crna i plava sa zlatnom zavjesom satkanom od zvijezda. Zvaće se Internazionale, jer smo braća svijeta. | 9. mart 1908., Milano }} |} Svoje prvo prvenstvo osvojili su 2 godine nakon nastanka, već 1910., ali tek 10 godina nakon toga su drugi put bili prvaci. Prvi trener i kapiten tima bio je [[Virgilio Fossati]], rođen u [[Milano|Milanu]]. U periodu između [[Prvi svjetski rat|1.]] i [[Drugi svjetski rat|2. svjetskog rata]], klub je zbog fašističkog režima [[Benito Mussolini|Benita Mussolinija]] morao promijeniti ime u '''Ambrosiana-Inte'''r <ref>{{cite web|url=http://www.inter.it/en/societa/storia.html|publisher=FC Internazionale Milano|title=Storia|access-date=6. 9. 2007|archive-date=30. 1. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130141713/http://www.inter.it/en/societa/storia.html|url-status=dead}}</ref>. Tada osvajaju i nova tri naslova. Bilo je to 1930. i 1938, a 1940. uz prvenstvo su osvojili i [[Italijanski kup|Kup]], predvođeni legendom kluba [[Giuseppe Meazza|Giuseppeom Meazzom]]. Godine 1942. vraćaju prvobitno ime - Internazionale. === Grande Inter === Poslije rata, Inter osvaja svoj šesti [[Scudetto]]. Tada počinje najsvjetliji period u historiji kluba, znan kao ''Grande Inter'' (Veliki Inter), kad je Inter bio u samom vrhu europskog fudbala. Osvojili su prvenstvo 1953. i 1954., a nakon malo dužeg perioda bez naslova opet su bili prvaci 1963., 1965. i 1966., ovaj put sa [[Helenio Herrera|Helenijom Herrerom]] na klupi. Tada osvajaju i prva dva naslova [[UEFA Liga prvaka|evropskog prvaka]] u historiji 1964. i 1965., pobjedama protiv [[Real Madrid]]a i Benfice. Pridodali su tome dva naslova [[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalnog kupa]]. [[Datoteka:Inter1965-66.jpg|270px|mini|desno|Sastav koji je osvojio [[Interkontinentalni kup]] 1965.]] Tada je predsjednik kluba bio [[Angelo Moratti]] čiji je sin [[Massimo Moratti]], trenutni predsjednik kluba. Nakon toga, Inter biva poražen u finalu '''Kupa Šampiona''', dvaput od [[Celtic FC|Celtica]] i [[Ajax]]a. Nakon zlatne ere, Inter osvaja svoj 11. i 12. naslov 1971. i 1980. godine. Osvajaju i dva [[Coppa Italia|Kupa Italije]] 1978. i 1982. Svoj 13. naslov su osvojili 1989. godine predvođeni Nijemcima [[Andreas Brehme]]om i [[Lothar Matthäus|Lotharom Matthäusom]], te argentincem [[Ramón Díaz]]om. Iduće godine stiže [[Jürgen Klinsmann]], Inter osvaja i [[Superkup Italije|Superkup]], ali ne uspjevaju odbraniti [[Scudetto]]. === 1990-2004. === Ovaj period ostaće upamćen po osvajanju [[Kup UEFA|Kupa UEFA]] triput, 1991., 1994. te 1998., te po neuspjesima u Italiji. Čak su 1993. godine bili samo jedan bod od ispadanja. 1995. godine od [[Ernesto Pellegrini]]ja klub preuzima Massimo Moratti. Naftni magnat ulaže mnogo novaca u klub, pritom rušeći rekordne sume za transfere, dovodeći [[Ronaldo|Ronalda]] za 19,5 miliona €, te [[Christian Vieri|Christijana Vierija]] za 31 milion € [[1999]]. godine.<ref>{{cite web |url=http://www.kommersant.com/p-142/r_472/Largest_Transfers_in_Football_History_Top_10/ |publisher=Kommersant |access-date=1. 8. 2009 |date=19. 3. 2004 |title=Top 10 Transfera u historiji fudbala |archive-url=https://web.archive.org/web/20090607045648/http://www.kommersant.com/p-142/r_472/Largest_Transfers_in_Football_History_Top_10 |archive-date=7. 6. 2009 |url-status=dead }}</ref> Međutim ni to ne pomaže da se ostvari dominacija u domovini. === 2004-2010. === Nakon što Italiju potresa skandal sa namještanjem utakmica, za Inter, bar u Italiji, slijede neki svjetliji trenuci. Oduzimaju se bodovi [[Juventus]]u i Milanu, čime Inter dobija svoj 14. naslov, a Juventus biva izbačen u [[Serija B|Seriju B]]. Do tada je to bio jedini tim koji uz Inter nikada nije igrao u nižem domu italijanskog fudbala. Iz Juventusa stiže [[Zlatan Ibrahimović]], igrač koji će obilježiti godine koje slijede za Inter. [[Datoteka:Ibrabalotelli.jpg|mini|290p|lijevo|[[Zlatan Ibrahimović]] i [[Mario Balotelli]]]] Iduće sezone Inter osvaja svoj novi, 15. naslov, rušeći rekord Serije A po broju uzastopnih pobjeda. Ekipa trenera [[Roberto Mancini|Roberta Mancinija]] napravila ih je 17. 2007-08 sezona također je trofejna. Inter osvaja svoj 16. Scudetto, no Moratti želi i [[UEFA Liga Prvaka|Ligu Prvaka]]. Inter biva izbačen od [[Liverpool]]a u četvrtini finala tog takmičenja što je bilo dovoljno da predsjednik Intera uruči otkaz Robertu Manciniju<ref name="mancini_inter">{{cite news |url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=29393&L=en |publisher=FC Internazionale Milano |access-date=29. 5. 2008 |date=29. 5. 2008 |title=Izjava F.C. Internazionale |archive-date=31. 5. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531225030/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=29393&L=en |url-status=dead }}</ref> i pored osvojenog naslova. Dana 2. juna 2008. Inter dovodi novog trenera, [[José Mourinho|Joséa Mourinha]]<ref>{{cite news |url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=41433&L=it |publisher=FC Internazionale Milano |language=Italian |title=Nuovo allenatore: Josè Mourinho all'Inter |access-date=2. 6. 2008 |date=2. 6. 2008 |archive-date=5. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605001817/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=41433&L=it |url-status=dead }}</ref>. On je bio jedini strani trener u Seriji A te godine. To ljeto u klub stižu neki novi igrači, [[Amantino Mancini]]<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=777599 |publisher=Goal.com |title=Official: Inter potpisao Mancinija |access-date=20. 7. 2008 |date=20. 7. 2008 |archive-date=3. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903045734/http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=777599 |url-status=dead }}</ref>, [[Sulley Muntari]]<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en-us/Articolo.aspx?ContenutoId=794438 |publisher=Goal.com |title=Zvanično: Inter doveo Muntarija |access-date=15. 8. 2008 |date=28. 7. 2008 |archive-date=3. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903051213/http://www.goal.com/en-us/Articolo.aspx?ContenutoId=794438 |url-status=dead }}</ref> i [[Ricardo Quaresma]]<ref>{{cite web |url=http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=843526 |title=Zvanično: Quaresma dolazi u Inter |first=Scime |last=Adam |publisher=Goal.com |date=1. 9. 2008 |access-date=1. 9. 2008 |archive-date=1. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080901151315/http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=843526 |url-status=dead }}</ref> koji je bio i najskuplji igrač koji je došao u Inter u tom transfer roku, nekoliko sati prije isteka transfer perioda. No, ni novi trener, ni novi igrači Interu ne donose trofej Lige prvaka. Iako je Mourinho sa svojim igračima donio 17. naslov, iako je i osvojio italijanski Superkup, navijači Intera još uvijek nisu zadovoljni jer oni žele prekinuti taj post od 40. godina bez trofeja u najelitnijem klupskom takmičenju u [[Evropa|Evropi]]. Ljeto 2009. godine donosi velike promjene u Interovom igračkom kadru. [[Zlatan Ibrahimović]] nije više član Intera, a u ovaj klub stiže kamerunski napadač [[Samuel Eto'o]]. Prinove su također [[Diego Milito]], [[Thiago Motta]], te [[Lucio]]. === 2010: trostruka kruna === U sezoni 2009/2010. Inter je osvojio sve što je mogao osvojiti. Odbranili su Scudetto i postali prvaci Italije peti put zaredom, pobjedivši Sienu u posljednjem kolu golom [[Diego Milito|Diega Milita]]. Prije toga su osvojili Kup Italije u Rimu savladavši Romu također pogotkom '''Diega Milita'''. [[Datoteka:Jose Mourinho - Inter Mailand (7).jpg|mini|desno|280px|[[José Mourinho|Jose Mourinho]] - Trener Intera 2008.-2010.]] 22. maja 2010. godine Inter je u [[Madrid]]u na [[Santiago Bernabeu]] osvojio svoju treću titulu prvaka Evrope. Na putu do finala savladali su [[Chelsea F.C.|Chelsea]], [[CSKA]], a posebno su impresivni bili u duelima sa [[Barcelona FC|Barcelonom]] (3:1 u [[Milano|Milanu]], 1:0 u [[Barcelona|Barceloni]]). U finalu su pobjedili [[FC Bayern München|Bayern]] iz [[Minhen]]a rezultatom 2:0, a oba gola je postigao '''Diego Milito'''<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8697017.stm|title=Bayern Munich 0 – 2 Inter Milan|date=22. 5. 2010|work=BBC Sport|access-date=24. 5. 2010}}</ref>. Nakon utakmice [[Jose Mourinho]] je objavio da prelazi u [[Real Madrid CF|Real Madrid]].<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8708315.stm |title=Real Madrid predstavio novog trenera Mourinha}}</ref> === 2010/2011 - period poslije Mourinha === 15. juna 2010. '''Inter''' je predstavio novog trenera [[Rafael Benitez|Rafaela Beniteza]] koji je došao iz Liverpoola.<ref>{{cite news |url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=34029&L=en |title=Benitez u Interu |access-date=17. 6. 2010 |archive-date=18. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618050314/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=34029&L=en |url-status=dead }}</ref> Benitez je odmah osvojio svoj prvi trofej '''Superkup Italije''' pobjedivši [[AS Roma|Romu]] 3-1, a u decembru 2010. stigao je i naslov Prvaka svijeta.<ref>{{cite news |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=309865&cc=5739 |title=Inter prvak svijeta |access-date=10. 1. 2012 |archive-date=22. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222001421/http://soccernet.espn.go.com/report?id=309865&cc=5739 |url-status=dead }}</ref> Ipak, u januaru 2011. nezadovoljni pozicijom u '''Seriji A''', uprava '''Intera''' je smjenila Beniteza<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en-gb/news/3276/serie-a/2010/12/21/2271961/inter-sack-rafael-benitez-report |title=Inter otpušta Beniteza}}</ref> i na čelo postavila bivšeg igrača i trenera Milana, Leonarda.<ref>{{cite news |url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=35398&L=en |title=Leonardo preuzima Inter |access-date=10. 1. 2012 |archive-date=27. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227010805/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=35398&L=en |url-status=dead }}</ref> U januaru su u klub stigli i [[Giampaolo Pazzini]]<ref>{{cite news |url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=35679&L=en9 |title=Pazzini januarsko pojačanje }}{{Mrtav link}}</ref>, [[Andrea Ranocchia]]<ref>{{cite news |url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=35441&L=en |title=Ranocchia u Interu |access-date=10. 1. 2012 |archive-date=12. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012004137/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=35441&L=en |url-status=dead }}</ref> i [[Yuto Nagatomo]]<ref>{{cite news |url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=35718&L=en |title=Nagatomo igrač Intera |access-date=10. 1. 2012 |archive-date=3. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203003303/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=35718&L=en |url-status=dead }}</ref> na posudbu. Leonardo je uspio smanjiti zaostatak za vodećim [[A.C. Milan|Milanom]], ali Inter je sezonu završio na drugom mjestu. U četvrtfinalu [[UEFA Liga prvaka|Lige Prvaka]] savladao ih je [[Schalke]]. Na kraju sezone Leonardo je odstupio s mjesta trenera da bi postao direktor [[PSG]]-a, a Inter je zaposlio [[Gian Piero Gasperini|Gian Piera Gasperinija]]. Na ljeto je klub napustio sjajni napadač Samuel Eto'o, potpisavši za superbogati Anzhi. Gian Piero Gasperini nije se proslavio na klupi Intera i smijenjen je nakon samo tri mjeseca na klupi, od strane još jednog Italijanskog stručnjaka, [[Claudio Ranieri|Claudija Ranijerija]].<ref>{{cite news |url=http://www.rediff.com/sports/slide-show/slide-show-1-champions-league-claudio-ranieri-inter-milan/20110922.htm |title=Claudio Ranieri preuzima Inter}}</ref> Nakon poraza protiv Juventusa (2:0), Claudio Ranieri je smjenjen na klupi od Intera, njegovo mjesto preuzeo je [[Andrea Stramaccioni]]<ref>{{cite news |url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=57316&L=it |title=Stramaccioni iz primavere u prvi tim |access-date=30. 3. 2012 |archive-date=2. 4. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402071938/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=57316&L=it |url-status=dead }}</ref>, do tada je bio trener [[FC Inter Milano Primavera|FC Inter Primavera]], sa kojim je pobjedio Next Generation Series. Stramaccioni je vodio Inter u sezoni [[Serie A 2012/2013.|2012/13]], i nakon lošeg, 9. mjesta na kraju sezone je otpušten. 19. maja 2013. je objavljeno da je novi menadžer Intera [[Walter Mazzarri]] koji je do tada vodio [[SSC Napoli|Napoli]]. === Kraj Morattijeve ere === Dana 15. oktobra 2013. [[Erick Thohir]], Rosan Roeslani i Handy Soetedjo, svi iz [[Indonezija|Indonezije]] su potpisali ugovor o preuzimanju 70% dionica Intera u vrijednosti od 480 miliona $. Thohir također ima udio u vlasništvu klubova [[D.C. United]] i košarkaškog kluba [[Philadelphia 76ers]].<ref>{{cite news |url=http://www.forbes.com/sites/afontevecchia/2013/10/15/inter-milan-sells-70-stake-to-indonesias-erick-thohir-at-480m-valuation/ |title=Inter prodao 70% dionica Thohiru}}</ref> Mjesec dana kasnije, '''Thohir''' se predstavio javnosti u '''Milanu''', te je objavljeno da će on preuzeti funkciju predsjednika kluba, čime je završena 18-godišnja vladavina '''Massima Morattija''' na toj funkciji. Ipak, Moratti je ostao u klubu u ulozi počasnog predsjednika, dok je njegov sin '''Angelomario''' ostao potpredsjednik kluba. == Igrači == ''Posljednja izmjena: 14. august 2021.'' {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=SLO|ime=[[Samir Handanović]]|poz=G}}([[Kapiten (nogomet)|C]]) {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=URU|ime=[[Diego Godin]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=ITA|ime=[[Roberto Gagliardini]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=HOL|ime=[[Stefan de Vrij]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=ARG|ime=[[Mauro Icardi]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=URU|ime=[[Matías Vecino]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=BIH|ime=[[Edin Džeko]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=ARG|ime=[[Lautaro Martínez]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=ITA|ime=[[Federico Dimarco]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=ITA|ime=[[Stefano Sensi]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=ITA|ime=[[Andrea Ranocchia]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=ITA|ime=[[Matteo Politano]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=ČIL|ime=[[Alexis Sanchez]]|poz=N}} ''(na posudbi iz [[Manchester United]])'' {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=GAN|ime=[[Kwadwo Asamoah]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=AUT|ime=[[Valentino Lazaro]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=ŠPA|ime=[[Borja Valero]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=ITA|ime=[[Nicolo Barella]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=ITA|ime=[[Daniele Padelli]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=ITA|ime=[[Sebastiano Esposito]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=ITA|ime=[[Lorenzo Pirola]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=FRA|ime=[[Lucien Agoume]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=ITA|ime=[[Danilo D'Ambrosio]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=ITA|ime=[[Cristiano Biraghi]]|poz=O}} ''(na posudbi iz [[Fiorentina]])'' {{Nogometna ekipa igrač|br=37|nac=SLK|ime=[[Milan Škriniar]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=46|nac=ITA|ime=[[Tommaso Berni]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=77|nac=HRV|ime=[[Marcelo Brozović]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=87|nac=ITA|ime=[[Antonio Candreva]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=95|nac=ITA|ime=[[Alessandro Bastoni]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa kraj}} === Poznati igrači === * ''Za listu igrača koji su za Inter odigrali 100 i više utakmica pogledajte članak'' [[Spisak igrača Inter Milana]] * ''Za listu igrača koji su igrali za Italijansku reprezentaciju pogledajte članak'' [[Inter Milano i nogometna reprezentacija Italije]] === Povučeni brojevi === * '''3''' – {{flagicon|ITA}} [[Giacinto Facchetti]], lijevi bek, 1960–1978. Broj je povučen 8. septembra 2006. godine. ''(posthumno povučen broj)'' * '''4''' – {{flagicon|ARG}} [[Javier Zanetti]], desni bek, 1995–2014 . Zanetti je odigrao 858 utakmica za Inter, nakon čega je klub povukao njegov broj iz upotrebe iz poštovanja. } == Osoblje == {{Starost sekcija}} {| class="wikitable" |- ! Pozicija ! Ime |- | Trener | {{Flagicon|RUM}} [[Cristian Chivu]] |- | Pomoćni trener | {{Flagicon|ITA}} [[Massimiliano Farris]] |- | Tehnički asistent | {{Flagicon|ITA}} Mario Cecchi |- | Tehnički asistent | {{Flagicon|ITA}} [[Ferruccio Cerasaro]] |- | Tehnički asistent | {{Flagicon|ITA}} [[Fabio Ripert]] |- | Fitness trener | {{Flagicon|ITA}} Antonio Pintus |- | Fitness trener | {{Flagicon|ITA}} Costantino Coratti |- | Fitness trener | {{Flagicon|ESP}} Julio Tous |- | Trener golmana | {{Flagicon|ITA}} [[Adriano Bonaiuti]] |- | Glavni nutricionist | {{Flagicon|ITA}} Matteo Pincella |- | Šef medicinskog osoblja | {{Flagicon|ITA}} Piero Volpi |- | Doktor ekipe | {{Flagicon|ITA}} Alessandro Corsini |- | Doktor ekipe | {{Flagicon|ITA}} Alessandro Quaglia |- | Šef fiziotarapeuta | {{Flagicon|ITA}} Gian Nicola Bisciotti |- | Koordinator fiziotarapeuta | {{Flagicon|ITA}} Massimo Dellacasa |- | Fiziotarapeut | {{Flagicon|ITA}} Andrea Galli |- | Fiziotarapeut | {{Flagicon|ITA}} Ramòn Cavallin |- | Fiziotarapeut | {{Flagicon|ITA}} Matteo Viganò |- | Rehabilitator | {{Flagicon|ITA}} Andrea Belli |} == Boje, nadimci i grbovi == [[Datoteka:FC Internazionale Milano 2014.svg|200px|mini|lijevo|Logo Intera]] Najvećim dijelom svoje historije Inter je nosio dresove sa plavim i crnim prugama. Godine 1908, kada je klub osnovan, crna je izabrana da predstavlja noć, a plava nebo. Dvadeset godina kasnije, nakon spajanja s Unione Sportiva Milaneseom, Inter mijenja ime u Ambrosiana SS Milano te mijenja i boje dresa, a jedna verzija dresa bila je i ona s crvenim križem na bijeloj podlozi, koja je predstavljala grb grada Milana.<ref name="ambrosianacolours">{{cite news|url=http://www.toffs.com/icat/ambrosiana|publisher=Toffs.com|title=Ambrosiana S.S 1928|date=24. 6. 2007|access-date=31. 7. 2009|archive-date=20. 10. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071020042913/http://www.toffs.com/icat/ambrosiana|url-status=dead}}</ref> Nakon Drugog svjetskog rata Inter se vraća svojim originalnim bojama, iz čega je uslijedio i nadimak ''nerazzurri''. U sezoni 2007/08. Inter je povodom stogodišnjice kao gostujući nosio upravo bijeli dres Ambrosiane sa crvenim križem. Nadimci Intera, osim spomenutog, jesu ''La Beneamata'' i ''Il Biscione''. Dok "Beneamata" znači "povlaštena", "Biscione" znači "bjelouška" te ima uporište u historiji Milana. Jedno vrijeme upravo je bjelouška bila u grbu Intera. == Rivalstva i navijači == [[Datoteka:Scudo2009.jpg|mini|340p|Navijači Intera]] Inter je prema istraživanju ''[[La Repubblica|La Repubblice]]'',<ref name=research>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2007/08/sezioni/sport/calcio/tifo-contro/tifo-contro/tifo-contro.html|publisher=La Repubblica official website|title=Istraživanje: Najpopularniji klubovi u Italiji|date=august 2007|language=Italian}}</ref> Inter je jedan od najpopularnijih klubova u Italiji. Najveći dio navijača Intera su pak srednja klasa, dok su navijači Milana pretežno radnička klasa. Najveća navijačka grupa svakako su Boys San, koji datiraju još od 1969. Internazionale je dobro poznat po tome što uredno skuplja rivale po Italiji i inostranstvu. U Italiji najveći rivali su mu [[AC Milan]] i [[Juventus]], a u Evropi [[Real Madrid CF|Real Madrid]]. === Derby della Madonnina === {{glavni|Derby della Madonnina}} Najpoznatije je rivalstvo sa gradskim suparnikom [[AC Milan|Milanom]], s kojim Inter dijeli stadion [[Stadion "Giuseppe Meazza"|"Giuseppe Meazza"]], znan i kao San Siro. Rivalstvo je tim veće što je Inter klub bogatijih, a Milan onih siromašnijih, iz radničke klase. Do danas su odigrali 246 susreta, u kojima je uspješniji bio Inter sa 91 pobjedom prema 84 Milanove, uz 71 remi. Ako se pogledaju samo utakmice u [[Serie A]], onda je opet bolji Inter sa 78 pobjeda u odnosu na 68 Milanovih uz 60 remija. Od 64 prvenstva koja su se odigrala u sistemu jedne grupe 32 puta je Inter završio bolje plasiran (nisu uračunate sezone [[Serie A 1980/1981.|'80/81.]] i [[Serie A 1982/1983.|'82/83]], koje je Milan proveo u [[Serie B]]). === Derby d'Italia === {{glavni|Derby d'Italia}} Čuveni [[Derby d'Italia]] sukob je Intera sa [[Juventus FC|Juventusom]]. Ta utakmica je prozvana italijanskim derbijem jer nijedna od te dvije ekipe nikad nije bila u [[Serie B|Seriji B]], italijanskoj drugoj ligi. Međutim, od sezone 2006/07. to više nije tako jer je Juventus izbačen u Serie B zbog [[Calciopoli|skandala s namještanjem utakmica]]. Tako je Inter ostao jedina italijanska ekipa koja nikad nije bila u Seriji B. == Proizvođači opreme i sponzori == {{col-begin}} {{col-4}} {| class="toccolours" style="border:#000 solid 1px; background:#fff; font-size:88%;" |+ style="background:#003366; color:#fff; font-size:120%;border-top-left-radius: 10px 5px; border-bottom-right-radius: 10% 5%;border-top-right-radius: 10px;"| '''Oprema''' | * '''1979-82''': Puma * '''1982-86''': Mec Sport * '''1986-88''': Le Coq Sportif * '''1988-91''': Uhlsport * '''1991-98''': Umbro * '''1998-danas''': [[Nike, Inc.|Nike]] |} {{col-4}} {| class="toccolours" style="border:#000 solid 1px; background:#fff; font-size:88%;" |+ style="background:#003366; color:#fff; font-size:120%;border-top-left-radius: 10px 5px; border-bottom-right-radius: 10% 5%;border-top-right-radius: 10px;"| '''Sponzori''' | * '''1981-82.''': Inno Hit * '''1982-91.''': Misura * '''1992-92.''': FitGar * '''1992-95.''': Fiorucci * '''1995.-danas''': Pirelli |} {{col-4}} {{col-4}} {{col-end}} == Predsjednici kluba == {{glavni|Spisak predsjednika Inter Milana}} ''Inter je u svojoj historiji imao mnogo predsjednika. Neki su bili vlasnici kluba, a neki su bili počasni predsjednici. Evo liste svih njih.'' <ref name=president>{{cite news|url=http://www.interfc.it/Presidenti.asp|publisher=InterFC.it|title=Svi predsjednici|date=8. 6. 2007|access-date=31. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814173625/http://www.interfc.it/Presidenti.asp|archive-date=14. 8. 2013|url-status=dead}}</ref> [[Datoteka:Massimo Moratti, presidente del Gruppo Saras.jpg|mini|desno|220px|[[Massimo Moratti]], bivši predsjednik Intera]] <div style="font-size:100%"> {| |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="1"|Predsjednik !rowspan="1"|Period |- |align=left|Giovanni Paramithiotti |align=left|1908–1909. |- |align=left|Ettore Strauss |align=left|1909–1910. |- |align=left|Carlo De Medici |align=left|1910–1912. |- |align=left|Emilio Hirzel |align=left|1912–1914. |- |align=left|Luigi Ansbacher |align=left|1914. |- |align=left|Giuseppe Visconti Di Modrone |align=left|1914–1919. |- |align=left|Giorgio Hulss |align=left|1919–1920. |- |align=left|Francesco Mauro |align=left|1920–1923. |- |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="1"|Predsjednik !rowspan="1"|Period |- |align=left|Enrico Olivetti |align=left|1923–1926. |- |align=left|Senatore Borletti |align=left|1926–1929. |- |align=left|Ernesto Torrusio |align=left|1929–1930. |- |align=left|Oreste Simonotti |align=left|1930–1932. |- |align=left|Ferdinando Pozzani |align=left|1932–1942. |- |align=left|Carlo Masseroni |align=left|1942–1955. |- |align=left|Angelo Moratti |align=left|1955–1968. |- |align=left|Ivanoe Fraizzoli |align=left|1968–1984. |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="1"|Predsjednik !rowspan="1"|Period |- |align=left|Ernesto Pellegrini |align=left|1984–1995. |- |align=left|[[Massimo Moratti]] |align=left|1995–2004. |- |align=left|[[Giacinto Facchetti]] |align=left|2004–2006. |- |align=left|[[Massimo Moratti]] |align=left|2006–2013. |- |align=left|[[Erick Thohir]] |align=left|2013–2018. |- |align=left|Steven Zhang |align=left|2018–2024. |- |align=left|Giuseppe Marotta |align=left|2024– |} |} </div> == Treneri kluba == {{glavni|Spisak trenera Inter Milana}} Inter je u svojoj historiji promijenio 55 trenera. Najuspješniji je svakako Helenio Herrera koji je pored Scudetta osvojio i Ligu Prvaka. [[Jose Mourinho]] je prvi trener u Italijanskoj historiji koji je osvojio triplu krunu (triplete). <div style="font-size:100%"> {|hola( |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="1"|Ime !rowspan="1"|Nacionalnost !rowspan="1"|Period |- |align=left|[[Virgilio Fossati]] |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1909–1915 |- |align=left|Nino Resegotti <br /> Francesco Mauro |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1919–1920 |- |align=left|Bob Spotishwood |{{flagicon|ENG}} |align=left|1922–1924 |- |align=left|Paolo Schiedler |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1924–1926 |- |align=left|[[Árpád Weisz]] |{{flagicon|MAĐ|1920}} |align=left|1926–1928 |- |align=left|[[József Viola]] |{{flagicon|MAĐ|1920}} |align=left|1928–1929 |- |align=left|[[Árpád Weisz]] |{{flagicon|MAĐ|1920}} |align=left|1929–1931 |- |align=left|[[István Tóth]] |{{flagicon|MAĐ|1920}} |align=left|1931–1932 |- |align=left|[[Árpád Weisz]] |{{flagicon|MAĐ|1920}} |align=left|1932–1934 |- |align=left|[[Gyula Feldmann]] |{{flagicon|MAĐ|1920}} |align=left|1934–1936 |- |align=left|Albino Carraro |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1936 |- |align=left|[[Armando Castellazzi]] |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1936–1938 |- |align=left|[[Tony Cargnelli]] |{{flagicon|AUT}} |align=left|1938–1940 |- |align=left|Giuseppe Peruchetti |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1940 |- |align=left|Italo Zamberletti |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1941 |- |align=left|Ivo Fiorentini |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1941–1942 |- |align=left|[[Giovanni Ferrari]] |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1942–1945 |- |align=left|[[Carlo Carcano]] |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1945–1946 |- |align=left|Nino Nutrizio |{{flagicon|ITA}} |align=left|1946 |- |align=left|[[Giuseppe Meazza]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1947–1948 |- |align=left|[[Carlo Carcano]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1948 |- |align=left|[[Dai Astley]] |{{flagicon|WAL}} |align=left|1948 |- |align=left|Giulio Cappelli |{{flagicon|ITA}} |align=left|1949–1950 |- |align=left|[[Aldo Olivieri]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1950–1952 |- |align=left|[[Alfredo Foni]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1952–1955 |- |align=left|Aldo Campatelli |{{flagicon|ITA}} |align=left|1955 |- |align=left|[[Giuseppe Meazza]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1955–1956 |- |align=left|[[Annibale Frossi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1956 |- |align=left|[[Luigi Ferrero]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1957 |- |align=left|[[Giuseppe Meazza]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1957 |- |align=left|[[Jesse Carver]] |{{flagicon|ENG}} |align=left|1957–1958 |- |align=left|[[Giuseppe Bigogno]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1958 |- |align=left|Aldo Campatelli |{{flagicon|ITA}} |align=left|1959–1960 |- |align=left|Camillo Achilli |{{flagicon|ITA}} |align=left|1960 |- |align=left|Giulio Cappelli |{{flagicon|ITA}} |align=left|1960 |- |align=left|[[Helenio Herrera]] |{{flagicon|ARG}} |align=left|1960–1968 |- |align=left|[[Alfredo Foni]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1968–1969 |- |align=left|[[Heriberto Herrera]] |{{flagicon|PAR}} |align=left|1969–1971 |- |align=left|Giovanni Invernizzi |{{flagicon|ITA}} |align=left|1971–1973 |- |align=left|Enea Masiero |{{flagicon|ITA}} |align=left|1973 |- |align=left|[[Helenio Herrera]] |{{flagicon|ARG}} |align=left|1973 |- |align=left|Enea Masiero |{{flagicon|ITA}} |align=left|1974 |- |align=left|[[Luis Suárez Miramontes|Luis Suárez]] |{{flagicon|ŠPA|1939}} |align=left|1974–1975 |- |align=left|[[Giuseppe Chiappella]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1976–1977 |- |align=left|Eugenio Bersellini |{{flagicon|ITA}} |align=left|1977–1982 |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="1"|Ime !rowspan="1"|Nacionalnost !rowspan="1"|Period |- |align=left|[[Rino Marchesi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1982–1983 |- |align=left|[[Luigi Radice]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1983–1984 |- |align=left|Ilario Castagner |{{flagicon|ITA}} |align=left|1984–1986 |- |align=left|[[Mario Corso]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1986 |- |align=left|[[Giovanni Trapattoni]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1986–1991 |- |align=left|[[Corrado Orrico]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1991 |- |align=left|[[Luis Suárez Miramontes|Luis Suárez]] |{{flagicon|ŠPA}} |align=left|1992 |- |align=left|[[Osvaldo Bagnoli]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1992–1994 |- |align=left|[[Giampiero Marini]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1994 |- |align=left|[[Ottavio Bianchi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1994–1995 |- |align=left|[[Luis Suárez Miramontes|Luis Suárez]] |{{flagicon|ŠPA}} |align=left|1995 |- |align=left|[[Roy Hodgson]] |{{flagicon|ENG}} |align=left|1995–1997 |- |align=left|[[Luciano Castellini]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1997 |- |align=left|[[Luigi Simoni]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1997–1998 |- |align=left|[[Mircea Lucescu]] |{{flagicon|RUM}} |align=left|1999 |- |align=left|[[Luciano Castellini]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1999 |- |align=left|[[Roy Hodgson]] |{{flagicon|ENG}} |align=left|1999 |- |align=left|[[Marcello Lippi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1999–2000 |- |align=left|[[Marco Tardelli]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2000–2001 |- |align=left|[[Héctor Raul Cúper]] |{{flagicon|ARG}} |align=left|2001–2003 |- |align=left|[[Corrado Verdelli]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2003 |- |align=left|[[Alberto Zaccheroni]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2003–2004 |- |align=left|[[Roberto Mancini]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2004–2008 |- |align=left|[[José Mourinho]] |{{flagicon|POR}} |align=left|2008–2010 |- |align=left|[[Rafael Benitez]] |{{flagicon|ŠPA}} |align=left|2010 |- |align=left|[[Leonardo Nascimento de Araújo|Leonardo]] |{{flagicon|BRA}} |align=left|2010–2011 |- |align=left|[[Gian Piero Gasperini]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2011 |- |align=left|[[Claudio Ranieri]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2011–2012 |- |align=left|[[Andrea Stramaccioni]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2012–2013 |- |align=left|[[Walter Mazzarri]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2013–2014 |- |align=left|[[Roberto Mancini]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2014–2016 |- |align=left|[[Franck de Boer]] |{{flagicon|HOL}} |align=left|2016 |- |align=left|[[Stefano Vecchi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2016 |- |align=left|[[Stefano Pioli]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2016–2017 |- |align=left|[[Stefano Vecchi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2017 |- |align=left|[[Luciano Spalletti]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2017–2019 |- |align=left|[[Antonio Conte]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2019–2021 |- |align=left|[[Simone Inzaghi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2021–2025 |- |align=left|[[Cristian Chivu]] |{{flagicon|RUM}} |align=left|2025– |} |} </div> == Trofeji == === Domaći === * '''[[Serie A]] : 21''' :[[Prima Categoria 1909/1910.|1909/10]], [[Prima Categoria 1919/1920.|1919/20]], [[Serie A 1929/1930.|1929/30]], [[Serie A 1937/1938.|1937/38]], [[Serie A 1939/1940.|1939/1940]], [[Serie A 1952/1953.|1952/53]], [[Serie A 1953/1954.|1953/54]], [[Serie A 1962/1963.|1962/63]], [[Serie A 1964/1965.|1964/65]], [[Serie A 1965/1966.|1965/66]] [[Datoteka:Star*.svg|20px|10° Pobjeda]] <br /> [[Serie A 1970/1971.|1970/71]], [[Serie A 1979/1980.|1979/80]], [[Serie A 1988/1989.|1988/89]], [[Serie A 2006/2007.|2006/07]], [[Serie A 2007/2008.|2007/08]], [[Serie A 2008/2009.|2008/09]], [[Serie A 2009/2010.|2009/10]], [[Serie A 2020/2021.|2020/21]], [[Serie A 2023/2024.|2023/24]], [[Serie A 2025/2026.|2025/26.]] * '''[[Italijanski kup|Kup]]: 10''' :[[Italijanski kup 1938/1939.|1938/39]], [[Italijanski kup 1977/1978.|1977/78]], [[Italijanski kup 1981/1982.|1981/82]], [[Italijanski kup 2004/2005.|2004/05]], [[Italijanski kup 2005/2006.|2005/06]], [[Italijanski kup 2009/2010.|2009/10]], [[Italijanski kup 2010/2011.|2010/11]], [[Italijanski kup 2021/2022.|2021/22]], [[Italijanski kup 2022/2023.|2022/23]], [[Italijanski kup 2025/2026.|2025/26.]] * '''[[Italijanski superkup|Superkup]]: 8''' : [[Italijanski superkup 1999.|1989]], [[Italijanski superkup 2005.|2005]], [[Italijanski superkup 2006.|2006]], [[Italijanski superkup 2008.|2008]], [[Italijanski superkup 2010.|2010]], [[Italijanski superkup 2021.|2021]], [[Italijanski superkup 2022.|2022]], [[Italijanski superkup 2023.|2023.]] === Međunarodni === * [[Datoteka:Coppacampioni.png|20px]] '''[[UEFA Liga prvaka|Kup šampiona / Liga prvaka]]''': '''3''' : [[Kup evropskih šampiona 1963/1964.|1963/64]], [[Kup evropskih šampiona 1964/1965.|1964/65]], [[UEFA Liga prvaka 2009/2010.|2009/10.]] * '''[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA / Evropska liga]]: 3''' : [[UEFA Evropska liga 1990/91.|1990/91]], [[UEFA Evropska liga 1993/94.|1993/94]], [[UEFA Evropska liga 1997/98.|1997/98]] * {{Interkontinentalni kup}} '''[[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalni kup]]: 3''' : [[Interkontinentalni kup 1964 (nogomet)|1964]], [[Interkontinentalni kup 1965 (nogomet)|1965]], [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2010.|2010.]] === Omladinski === '''[[Trofej "Giacinto Facchetti"]]:''' :* '''Osvajači (6)''': 1964, 1966, 1969, 1989, 2002, 2007. '''[[Italijanski omladinski kup]]:''' :* '''Osvajači (5)''': 1973, 1976, 1977, 1978, 2006. '''Prvenstvo U-23:''' :* '''Osvajači (1)''': 1975. '''[[Turnir u Viareggiu]]:''' :* '''Osvajači (5)''': 1962, 1971, 1986, 2002, 2008, 2010. '''Prvenstvo U-14:''' :* '''Osvajači (4)''': 1988, 1997, 2003, 2006. '''Prvenstvo U-16:''' :* '''Osvajači (4)''': 1985, 1987, 1998, 2008. '''Prvenstvo U-18:''' :* '''Osvajači (3)''': 1980, 1984, 1991. '''Prvenstvo U-20:''' :* '''Osvajači (5)''': 1975, 1983, 1989, 1990, 1991. '''Turnir "Filippo De Cecco":''' :* '''Osvajači (2)''': 2006, 2008. === Ostali uspjesi === Viceprvaci Italije (14): 1932/33, 1933/34, 1934/35, 1940/41, 1948/49, 1950/51, 1961/62, 1963/64 1966/67, 1969/70, 1992/93, 1997/98, 2002/03, 2010/11, 2019/20. Finalisti kupa (6): 1958/59 (vs Juventus), 1964/65 (vs Juventus), 1976/77 (vs Milan), 1999/00 (vs Lazio), 2006/07 (vs Roma), 2007/08 (vs Roma) Finalisti Lige prvaka (Kupa prvaka) (3): 1966/67 (vs Celtic Glasgow), 1971/72 (vs Ajax), 2022/23 (vs Manchester City) Finalisti superkupa (2): 2000 (vs Lazio), 2007 (vs Roma) Finalisti Kupa UEFA: 1996/97 (vs Schalke 04) Finalisti Mitropa kupa: 1933 (vs Austria Beč) === Individualna priznanja === '''[[FIFA Igrač godine]]''' :Sljedeći igrači su osvojili ovu titulu dok su igrali za Inter: :* {{flagicon|BRA|current}} 2002 - [[Ronaldo]] :* {{flagicon|BRA|current}} 1997 - [[Ronaldo]] :* {{flagicon|NJE|current}} 1991 - [[Lothar Matthäus]] '''[[Ballon d'Or]] / Evropski igrač godine''' :Sljedeći igrači su osvojili Ballon d'Or dok su igrali za Inter: :* {{flagicon|BRA|current}} 1997 - [[Ronaldo]] :* {{flagicon|NJE|current}} 1990 - [[Lothar Matthäus]] '''[[World Soccer Awards|Svjetski igrač godine]]''' :Sljedeći igrači su osvojili ovu nagradu dok su igrali za Inter: :* {{flagicon|BRA|current}} 2002 - [[Ronaldo]] :* {{flagicon|BRA|current}} 1997 - [[Ronaldo]] :* {{flagicon|NJE|current}} 1990 - [[Lothar Matthäus]] '''[[UEFA Klupski igrač godine]]''' :Sljedeći igrači su osvojili ovu nagradu dok su igrali za Inter: :* {{flagicon|BRA|current}} 1997/98 - [[Ronaldo]] == Nacionalna prvenstva == {| class="wikitable center" width=100% ! width="10%"| Razina ! width="20%"| Liga ! width="20%"| Ukupno sezona ! width="20%"| Debi ! width="20%"| Prošla sezona ! width="10%"| Ukupno |- | align="center" rowspan="4" | <br /><big><big><big>'''1°'''</big></big></big><br /><br /> || align="center" | '''Prima Categoria''' || align="center" | 7 || align="center" | [[Prima Categoria 1909/1910.|1909/10.]] || align="center" | [[Prima Categoria 1920/1921.|1920/21.]] || align="center" rowspan="4" |<big><big><big>'''108'''</big></big></big> |- | align="center" | '''Prima Divisione''' || align="center" | 5 || align="center" | [[Prima Divisione 1921/1922.|1921/22.]] || align="center" | [[Prima Divisione 1925/1926.|1925/26.]] |- | align="center" | '''Divisione Nazionale''' || align="center" | 4 || align="center" | [[Divisione Nazionale 1926/1927.|1926/27.]] || align="center" | [[Divisione Nazionale 1945/46.|1945/46.]] |- | align="center" | '''Serie A''' || align="center" | 94 || align="center" | [[Serie A 1929/1930.|1929/30.]] || align="center" | [[Serie A 2025/2026.|2025/26.]] |} == Međunarodna takmičenja == {| class="wikitable center" width=100% ! width="35%"| Takmičenje ! width="15%"| Ukupno sezona ! width="25%"| Debi ! width="25%"| Posljednja sezona |- | align="center" | '''Interkontinentalni kup''' || align="center" | 2 || align="center" | [[Interkontinentalni kup 1964 (nogomet)|1964.]] || align="center" | [[Interkontinentalni kup 1966 (nogomet)|1966.]] |- | align="center" | '''Svjetsko klupsko prvenstvo''' || align="center" | 1 || align="center" | [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2010.|2010.]] || align="center" | [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2010.|2010.]] |- | align="center" | '''Liga prvaka''' || align="center" | 24 || align="center" | [[UEFA Liga Prvaka 1963/1964.|1963/64.]] || align="center" | [[UEFA Liga prvaka 2023/2024.|2023/24.]] |- | align="center" | '''Kup pobjednika kupova''' || align="center" | 2 || align="center" | [[UEFA Kup pobjednika kupova 1978/1979.|1978/79.]] || align="center" | [[UEFA Kup pobjednika kupova 1982/1983.|1982/83.]] |- | align="center" | '''Evropska liga''' || align="center" | 28 || align="center" | [[Kup UEFA 1972/1973.|1972/73.]] || align="center" | [[UEFA Evropska liga 2019/2020.|2019/20.]] |- | align="center" | '''UEFA Superkup''' || align="center" | 1 || align="center" | [[UEFA Superkup 2010.|2010.]] || align="center" | [[UEFA Superkup 2010.|2010.]] |} == Inter kao kompanija == {{Starost sekcija}} {{Infokutija kompanija | grupa = Inter | ime = FC Internazionale Milano S.p.A. | slika = | vrsta = | osnivanje = | osnivači = | sjedište = [[Milano]], [[Italija]] | predsjednik = | ključneosobe = | industrija = | proizvodi = | zaposleni = | holding = Internazionale Holding | slogan = | web = | sjedište_grad = | sjedište_država = | pod_posluženo = | usluge = | prihod = {{Gubitak}} 268.827.275 [[Euro|€]] (2011) | operativni_prihod = {{Gubitak}} 85.712.530 [[Euro|€]] (2011) | neto_dobit = {{Gubitak}} 86.813.786 [[Euro|€]] (2011) | divizije = Inter Brand (100%) <br />Inter Futura (100%)<br /> Consorzio San Siro 2000 | podruž = | vlasnik = [[Erick Thohir]] (70%)<br />[[Massimo Moratti]] (28,17%)<br />[[Pirelli]] (1,83%) | prestala_postojati = | dodatak = |}} Prema ''Deloitte Football Money Leagueu'', Inter je u sezoni 2008/09. ostvario prihod od 196,5 miliona eura i našao se se na 9. mjestu na svijetu, iza Juventusa, a ispred gradskog rivala Milana.<ref name="deloitte.com">{{cite web |url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |title=Real Madrid becomes the first sports team in the world to generate €400m in revenues as it tops Deloitte Football Money League |publisher=Deloitte.com |date= |access-date=7. 1. 2013 |archive-date=5. 8. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100805224812/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |url-status=dead }}</ref> Klub je time nadmašio zaradu od prethodne sezone, kada je zaradio 172,9 miliona eura<ref name="deloitte.com"/>, te prvi put otkad se vodi ova rang-lista pretekao Milan. Postotak prihoda podijeljen je na prihode na dan utakmice (14%, odnosno 28,2 miliona), TV-prava (59%, odnosno 115,7 miliona, + 7%, odnosno 8 miliona), te marketing (27%, odnosno 52,6 miliona + 43%, odnosno 15,8 miliona). Sponzori na dresu donijeli su još 18,1 milion te 9,3 miliona eura, zavisno od komercijalne vrijednosti reklame, dok su dobili još novca od TV-prava zbog učešća u Ligi prvaka (1,6 miliona). Za sezonu [[Serie A 2010/11.|2010/11.]] klubovi Serije A pregovarali su zajedno za TV-prava iako je praksa prije tada bila da svaki klub individualno pregovara. Zbog ovoga je Inter imao manji prihod od TV-prava, dok su manji klubovi time profitirali. Prihodi na dan utakmice iznosili su samo 1,1 milion po jednoj domaćoj utakmici, dok su neke ekipe zarađivale i po 2,6 miliona eura. Novinari časopisa Deloitte su se složili da prihodi na dan utakmice štete Interu, kao i svim drugim italijanskim klubovima, i da zbog toga ne mogu da se nose sa drugim europskim velikanima, te da bi izgradnja novog stadiona doprinjela većoj konkurentnosti timova Serie A sa ostalim svjetskim klubovima.<ref>{{cite web |url=https://www.deloitte.co.uk/registrationforms/pdf/DeloitteFML2010.pdf |title=Spanish Masters Football Money League Real Madrid becomes the first sports team to record revenues in excess of €400m |format=PDF |date= |access-date=7. 1. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130511013626/https://www.deloitte.co.uk/registrationforms/pdf/DeloitteFML2010.pdf |archive-date=11. 5. 2013 |url-status=dead}}</ref> Inter ima i jednu od najvećih finansijskih "crnih rupa" među italijanskim klubovima, što je u 2007. rezultovalo neto gubitkom od 206 miliona € <ref>{{cite news|url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=39878&L=it|title=Assemblea dei Soci: approvato il bilancio|date=27. 12. 2007|access-date=5. 8. 2011|work=FC Internazionale Milano|language=Italian|publisher=inter.it|archive-date=12. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012171307/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=39878&L=it|url-status=dead}}</ref>, u 2008. taj je gubitak iznosio 148 miliona, u 2009. 154 miliona<ref name=Interreport10>{{cite book|title=FC Internazionale Milano Spa 2009–10 Bilancio|access-date=23. 6. 2011|date= januar 2011|work=FC Internazionale Milano|publisher=Registro Imprese & C.C.I.A.A.|language=Italian}}</ref> (što je pokriveno povećanjem kapitala od 90 miliona<ref>{{cite news|url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=46182&L=it|title=Assemblea Soci Inter: approvato il bilancio|date=26. 10. 2009|access-date=5. 8. 2011|work=FC Internazionale Milano|language=Italian|publisher=inter.it|archive-date=12. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012171453/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=46182&L=it|url-status=dead}}</ref>). Godine 2010. je gubitak bio najmanji, 69 miliona<ref>{{cite news|url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=50038&L=it|title=Assemblea Soci Inter: ricavi, oltre 300 milioni|date=28. 10. 2010|access-date=5. 8. 2011|work=FC Internazionale Milano|language=it|publisher=inter.it|archive-date=12. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012171513/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=50038&L=it|url-status=dead}}</ref> (pokriveno povećanjem kapitala od 40 miliona i 30 miliona eura tokom sezone 2011/12). Na sve to je utjecala prodaja [[Zlatan Ibrahimović|Ibrahimovića]], trostruka kruna koja je osvojena, te klauzula o otkupu ugovora [[José Mourinho|Joséa Mourinha]] koju je iskoristio Real Madrid i doveo portugalskog trenera. Najnoviji rezultati prikazuju gubitak od 86 miliona, u koji je uključen prihod od 13 miliona od [[RAI]]-ja.<ref name=Inter2011result>{{cite news|url=http://www.inter.it/aas/news/reader?N=54903&L=it|title=Assemblea Soci Inter: approvato il bilancio|date=28. 10. 2011|access-date=22. 2. 2012|work=FC Internazionale Milano|language=it|publisher=inter.it|archive-date=29. 10. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111029123908/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=54903&L=it|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|FC Internazionale Milano|Inter Milan}} * {{službeni website|https://www.inter.it/}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50138/profile/index.html FC Inter Milano] na UEFA.com * [http://www.fifa.com/live-scores/clubs/club=italy-internazionale-1914619/index.html FC Inter Milano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170529065348/http://www.fifa.com/live-scores/clubs/club=italy-internazionale-1914619/index.html |date=29. 5. 2017 }} na FIFA.com * [http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/squadre/inter FC Inter Milano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912101652/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/squadre/inter |date=12. 9. 2017 }} na legaseriea.it {{Inter Milano - klub}} {{Serie A}} {{Originalni klubovi u Seriji A}} {{Navkutije |ime = |naslov = Inter Milano u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Osvajači Kupa UEFA/UEFA Evropske lige}} {{Osvajači Interkontinentalnog kupa (nogomet)}} {{Osvajači FIFA svjetskog klupskog prvenstva}} {{Nogometni prvaci Italije}} {{Osvajači Italijanskog kupa}} {{Osvajači Italijanskog superkupa}} }} {{Normativna kontrola}} {{dobar članak}} [[Kategorija:FC Inter Milano|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Italiji]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1908.|Inter]] [[Kategorija:Sport u Milanu]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa UEFA|Inter]] [[Kategorija:Klubovi osvajači UEFA Lige prvaka|Inter]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa evropskih šampiona|Inter]] [[Kategorija:Klubovi osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva|Inter]] mpqhw149li1kpqn2bvvw9kzqm5r6uvq VfL Wolfsburg 0 93590 3904481 3852656 2026-07-12T10:52:31Z Bakir123 110053 3904481 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub |Boja1 = #FFFFFF |Boja2 = #2C6102 |Ime kluba = VfL Wolfsburg |Puno ime = Verein für Leibesübungen Wolfsburg e. V. |Grb = VfL Wolfsburg logo 2026.svg |Nadimak = ''Vukovi'' |Osnovan = 12. septembar 1945. |Lokacija = [[Wolfsburg]]<br/>[[Donja Saksonija]]<br/>[[Njemačka]] |Boje = {{colorbox|#52a600}} {{colorbox|white}} |Liga = [[2. Bundesliga]] |Stadion = [[Volkswagen Arena]]<ref>{{Cite web |url=http://www.stadiumguide.com/volkswagenarena/ |title= Volkswagen Arena |website= stadiumguide.com|access-date= 24. 11. 2017}}</ref> |Kapacitet = 30.000 |Vlasnik kluba = [[Volkswagen]] |Predsjednik kluba = |Trener = [[Tobias Strobl]] |Plasman u prethodnoj sezoni = 16. mjesto ([[Bundesliga]]) |Prethodna sezona = 2025/26. |Webstranica = [https://www.vfl-wolfsburg.de/ vfl-wolfsburg.de] |Trenutna sezona = |uzorak_lr1 = _wolfsburg1718h |uzorak_t1 = _wolfsburg1718h |uzorak_dr1 = _wolfsburg1718h |uzorak_š1 = _wolfsburg1718h |uzorak_č1 = _werder1718a |lijeva ruka1 = 80FF80 |tijelo1 = FFFFFF |desna ruka1 = 80FF80 |šorc1 = 80FF80 |čarape1 = FFFFFF |uzorak_lr2 = _wolfsburg1718a |uzorak_t2 = _wolfsburg1718a |uzorak_dr2 = _wolfsburg1718a |uzorak_š2 = _wolfsburg1718a |uzorak_č2 = _wolfsburg1718a |lijeva ruka2 = 0000FF |tijelo2 = 0000FF |desna ruka2 = 0000FF |šorc2 = 0000FF |čarape2 = 0000FF }} '''VfL Wolfsburg''' [[Njemačka|njemački]] je [[nogomet]]ni klub iz [[Wolfsburg]]a ([[Donja Saksonija]]). Takmiči se u [[2. Bundesliga|2. Bundesligi]], drugom rangu njemačkog nogometa. == Historija == Prvobitno je osnovan nogometni klub koji je bio poznat kao ''BSG Volkswagenwerk Stadt des KdF-Wagen''. Igrao je u prvoj diviziji ''Gauliga Osthannover'' u sezonama 1943/44. i 1944/45. Dana 12. septembra 1945. formiran je novi nogometni klub, ''VSK Wolfsburg''. Počeo je igrati u zeleno-bijelim dresovima, koje i danas nosi. Klub je 15. decembra 1945. bio u krizi koja ga je zamalo uništila kada su svi igrači osim jednog otišli u drugi nogometni klub, ''1. FC Wolfsburg''. Jedini igrač koji je ostao, Josef Meyer, sarađivao je s Willijem Hilbertomom da bi obnovio klub, dovodivši nove igrače. Ta nova ekipa, nazvana VfL Wolfsburg, osvojila je lokalno takmičenje ''Gifhorn''. U novembru 1946. ekipa je igrala prijateljsku utakmicu protiv [[FC Schalke 04|Schalkea 04]] na stadionu pod vlasništvom [[Volkswagen]]a. == Uspjesi == * '''[[Bundesliga]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2008/09. ** '''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 2014/15. * '''[[Regionalliga Sjever]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 1970. * '''[[Oberliga Sjever]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 1991, 1992. * '''[[Kup Donje Saksonije]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (3)''': 1962, 2002, 2003. * '''[[DFB-Pokal]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2014/15. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|https://www.vfl-wolfsburg.de/}} {{de simbol}} * [http://www.weltfussball.de/teams/vfl-wolfsburg/ VfL Wolfsburg] na ''weltfussball.de'' {{de simbol}} {{Bundesliga}} {{Nogometni prvaci Njemačke}} {{Osvajači DFB-Pokala}} {{DEFAULTSORT:Dortmund, Borussia}} [[Kategorija:VfL Wolfsburg|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1945.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Donjoj Saksoniji]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Njemačkoj]] 7h1beuip4gn73csr2m6n4bmc38lrxa6 SV Werder Bremen 0 94033 3904479 3506244 2026-07-12T10:48:35Z Bakir123 110053 3904479 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub |Boja1 = #FFFFFF |Boja2 = #008064 |Ime kluba = ''SV Werder Bremen'' |Puno ime = Sportverein Werder Bremen<br/>von 1899 e. V. |Grb = SV-Werder-Bremen-Logo.svg | veličina_grba = 160px |Nadimak = ''Die Werderaner'' |Osnovan = 4. februar 1899. | Lokacija = [[Bremen]]<br/>[[Njemačka]] | Boje = {{colorbox|#008064}} {{colorbox|white}} |Liga = [[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] |Stadion = [[Weserstadion]]<ref>{{Cite web |url=http://www.stadiumguide.com/weserstadion/ |title= Weserstadion |website= stadiumguide.com|access-date= 23. 11. 2017}}</ref> |Kapacitet = 42.100 |Predsjednik kluba = [[Hubertus Hess-Grunewald]] |Trener = [[Daniel Thioune]] |Plasman u prethodnoj sezoni = 15. mjesto |Prethodna sezona = [[Nogometna Bundesliga 2025/2026.|2025/26.]] |Webstranica = [https://www.werder.de/ werder.de] |Trenutna sezona = |uzorak_lr1 = _werder1718h |uzorak_t1 = _werder1718h |uzorak_dr1 = _werder1718h |uzorak_š1 = _werder1718h |uzorak_č1 = _werder1718h |lijeva ruka1 = 008064 |tijelo1 = 008064 |desna ruka1 = 008064 |šorc1 = 008064 |čarape1 = 00FF00 |uzorak_lr2 = _werder1718a |uzorak_t2 = _werder1718a |uzorak_dr2 = _werder1718a |uzorak_š2 = _werder1718a |uzorak_č2 = _werder1718a |lijeva ruka2 = FFFFFF |tijelo2 = FFFFFF |desna ruka2 = FFFFFF |šorc2 = FFFFFF |čarape2 = FFFFFF }} '''SV Werder Bremen''' [[Njemačka|njemački]] je [[nogomet]]ni klub iz [[Bremen]]a. Takmiči se u [[Bundesliga|Bundesligi]], prvom rangu njemačkog nogometa. ==Historija== Osnovan je 4. februara 1899. kao Fußballverein Werder. Na samom početku djelovanja ostvarivao je dobre rezultate osvajajući lokalna takmičenja. Godine 1920. mijenja ime u SV Werder Bremen. Dvije godine kasnije postaje prvi klub koji je zaposlio profesionalnog trenera. Werder je bio konkurentan tokom 1920-ih i 1930-ih u Oberligi i Gauligi, koje su predstavljale najviši nogometni rang u državi. Kao i druge organizacije u Njemačkoj, bio je raspušten nakon okupacije [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznika]] poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Krajem 1945. ponovo je osnovan i nazvan Gymnastics and Sport Club Werder of 1945. Ime je ubrzo promijenjeno u Sport Club Green White of 1899, a vraćanje starog imena dopuštena im je 1946. U to vrijeme u nogometnim klubovima igrali su samo amateri. Tako je većina Werderovih igrača radila u obližnjoj fabrici duhana "Brinkmann", a nadimak im je bio ''Texas 11'', prema marci cigareta koje je ta fabrika proizvodila. ==Uspjesi== * '''[[Bundesliga]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (4)''': 1964/65, 1987/88, 1992/93, 2003/04. * '''[[2. Bundesliga]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1980/81. * '''[[DFB-Pokal]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (6)''': 1960/61, 1990/91, 1993/94, 1998/99, 2003/04, 2008/09. * '''[[UEFA Kup pobjednika kupova]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1991/92. * '''[[Kup UEFA]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (2)''': 2008/09. * '''[[UEFA Superkup]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 1992. * '''[[UEFA Intertoto kup]]''' ** '''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1998. == Bosanskohercegovački nogometaši == * [[Said Husejinović]] (2008–2011) * [[Izet Hajrović]] (2014–2018) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Werder Bremen}} * {{Službeni sajt|https://www.werder.de/}} {{de simbol}} * [http://www.weltfussball.de/teams/werder-bremen/ SV Werder Bremen] na ''weltfussball.de'' {{de simbol}} {{SV Werder Bremen}} {{Bundesliga}} {{Nogometni prvaci Njemačke}} {{Osvajači DFB-Pokala}} {{Osvajači Intertoto kupa}} [[Kategorija:SV Werder Bremen|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1899.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bremenu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Njemačkoj]] 8pnw7q8a9y5hgoo71fporkk1gg4fqp1 Spisak njemačkih nogometnih transfera ljeto 2009 0 94100 3904410 3899979 2026-07-12T00:13:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904410 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Preuređivanje}} Ovaj članak je spisak [[Njemačka|njemačkih]] [[nogomet]]nih [[transfer (nogomet)|transfera]] u ljetnom prijelaznom roku 2009. godine po klubu. Uključeni su samo transferi [[Fußball-Bundesliga|Bundeslige]] i [[2. Fußball-Bundesliga|2. Bundeslige]]. ==Bundesliga== ===VfL Wolfsburg=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=Danska|ime=[[Thomas Kahlenberg]]|poz=MF|ostalo=iz [[AJ Auxerre]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Erster Neuzugang: Dänischer Nationalspieler Kahlenberg kommt zum VfL|language=de|date=28. 5. 2009|access-date=28. 5. 2009|publisher=[[VfL Wolfsburg]]|url=http://www.vflwolfsburg.de/50496+M5e17351f90c.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531053057/http://www.vflwolfsburg.de/50496%2BM5e17351f90c.html|archive-date=31. 5. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Nigerija|ime=[[Obafemi Martins]]|poz=FW|ostalo=iz [[Newcastle United FC]]}}<ref group=1>[http://www.nzz.ch/nachrichten/sport/radsport/sporttickerdepartment/urnnewsmlwwwsda-atsch20090731brz033_1.3251753.html Obafemi Martins wechselt zu Wolfsburg]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Paragvaj|ime=[[Jonathan Santana]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[San Lorenzo de Almagro]]}}<ref group=1 name="DFL List">{{cite web|title=Die Bundesliga rüstet auf|language=de|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|date=13. 6. 2009|access-date=13. 6. 2009|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127881.php&fla=1|archive-date=14. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090614171834/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127881.php&fla=1|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Alžir|poz=MF|ime=[[Karim Ziani]]|ostalo=iz [[Olympique Marseille]]}}<ref group=1>{{cite web|title=VfL verpflichtet algerischen Nationalspieler|language=de|date=7. 7. 2009|access-date=7. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000130295.php|archive-date=9. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090709083159/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000130295.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Njemačka|ime=[[Fabian Johnson]]|poz=DF|ostalo=iz [[1860 München]]}}<ref group=1 name="Johnson">{{cite web|language=de|title=U21-Europameister Fabian Johnson kommt!|date=15. 7. 2009|publisher=[[VfL Wolfsburg]]|access-date=15. 7. 2009|url=http://www.vflwolfsburg.de/50496+M5e14667ff92.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090720071834/http://www.vflwolfsburg.de/50496%2BM5e14667ff92.html|archive-date=20. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28 |nac=Njemačka|ime=[[Daniel Baier]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[FC Augsburg]]}}<ref group=1 name="FCA"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=Fabian Klos|poz=FW|ostalo=iz [[:de:MTV Gifhorn|MTV Gifhorn]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=U23 schlägt Gifhorn 3:0|date=8. 2. 2009|publisher=[[VfL Wolfsburg]]|access-date=22. 4. 2009|url=http://www.vflwolfsburg.de/55012+M5bc06d025ef.html}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=Julian Klamt|poz=DF|ostalo=iz [[VfL Wolfsburg II]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Julian Klamt erhält Lizenzspielervertrag|date=22. 4. 2009|publisher=[[VfL Wolfsburg]]|access-date=23. 4. 2009|url=http://www.vflwolfsburg.de/55018+M5b9754aa659.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427090837/http://www.vflwolfsburg.de/55018%2BM5b9754aa659.html|archive-date=27. 4. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=Sebastian Polter|poz=FW|ostalo=iz [[VfL Wolfsburg II]]}}<ref group=1 name="VFL">{{cite web|url=http://www.vflwolfsburg.de/50496+M5f081ccabd1.html|title=Profiverträge für fünf U23-Spieler, Altiparmak kommt von Hertha 03 Zehlendorf|language=de|publisher=[[VfL Wolfsburg]]|date=5. 6. 2009|access-date=5. 6. 2009}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=Michael Schulze|poz=DF|ostalo=iz [[VfL Wolfsburg II]]}}<ref group=1 name="VFL"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=Daniel Riemer|poz=DF|ostalo=iz [[VfL Wolfsburg II]]}}<ref group=1 name="VFL"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Turska|ime=Burak Altiparmak|poz=FW|ostalo=iz [[FC Hertha 03 Zehlendorf|FC Hertha 03 Zehlendorf Youth]]}}<ref group=1 name="VFL"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=Italija|ime=[[Cristian Zaccardo]]|poz=DF|ostalo= u [[Parma FC]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.vflwolfsburg.de/50496+M55fccf10b1b.html |title=Zaccardo: Einigung über Transfer |access-date=29. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090830231151/http://www.vflwolfsburg.de/50496%2BM55fccf10b1b.html |archive-date=30. 8. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=Japan|ime=[[Yoshito Ōkubo]]|poz=FW|ostalo= u [[Vissel Kobe]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.vflwolfsburg.de/50496+M55c65a9bb24.html|title=Okubo kehrt zurück nach Japan|language=de|publisher=[[VfL Wolfsburg]]|date=16. 6. 2009|access-date=16. 6. 2009}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Brazil|ime=[[Caiuby Francisco da Silva|Caiuby]]|poz=FW|ostalo= na posudbi u [[MSV Duisburg]]}}<ref group=1 name="Caiuby">[http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/511617/artikel_Caiuby-stuermt-fuer-den-MSV.html Caiuby stürmt für den MSV]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Njemačka|ime=[[Daniel Adlung]]|poz=MF|ostalo= na posudbi u [[Alemannia Aachen]]}}<ref group=1 name="Adlung">[http://www.az-web.de/sport/alemannia-aachen-detail-az/1000513?_wo=Sport:Alemannia&_link=upnews&_g=Daniel-Adlung-verstaerkt-das-Mittelfeld.html Daniel Adlung verstärkt das Mittelfeld]{{Mrtav link|datum=Decembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Turska|ime=[[Mahir Sağlık]]|poz=FW|ostalo= u [[VfL Wolfsburg II]], prethodno na posudbi u [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1 name="Saglik/Federico"/><ref group=1 name="Wolfsburg II">{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/29408/fuenf-fuer-die-reserve--veh-verkleinert-kader-.html |title=Fünf für die Reserve - Veh verkleinert Kader |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=2. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802082928/http://www.transfermarkt.de/de/news/29408/fuenf-fuer-die-reserve--veh-verkleinert-kader-.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Njemačka|ime=[[Patrick Platins]]|poz=GK|ostalo=pušten}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=SAD|ime=[[Kamani Hill]]|poz=FW|ostalo=u [[Vitoria Guimaraes]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Kamani Hill zieht es nach Portugal|date=10. 5. 2009|publisher=Frankenberger Zeitung/Waldeckische Landeszeitung|access-date=9. 5. 2009|url=http://www.wlz-fz.de/newsroom/sport/art1006,859872}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Rumunija|ime=[[Sergiu Radu]]|poz=FW|ostalo= u [[Energie Cottbus]], prethodno na posudbi u [[1. FC Köln]]}}<ref group=1 name="Radu">{{Cite web |url=http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5038 |title=Sergiu Radu kehrt zurück! |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720060317/http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5038 |archive-date=20. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=Njemačka|ime=[[Alexander Laas]]|poz=MF|ostalo= u [[VfL Wolfsburg II]], prethodno na posudbi u [[Arminia Bielefeld]]}}<ref group=1 name="Wolfsburg II"/><ref group=1 name="Alexander Laas">{{cite web|language=de|title=Bielefeld will Trainersuche zügig vorantreiben|date=26. 5. 2009|publisher=[[Financial Times Deutschland]]|access-date=27. 5. 2009|url=http://www.ftd.de/sport/fussball/1bundesliga/news/:Bielefeld-will-Trainersuche-z%FCgig-vorantreiben/519021.html|archive-url=https://archive.today/20130206114826/http://www.ftd.de/sport/fussball|archive-date=6. 2. 2013|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=37|nac=Njemačka|ime=[[Sergei Karimov]]|poz=MF|ostalo= u [[VfL Wolfsburg II]]}}<ref group=1 name="Wolfsburg II"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=39|nac=Portugal|ime=[[Domingos Alexandre Martins Costa|Alex]]|poz=DF|ostalo=u [[Vitoria Guimaraes]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Alex nach Guimarães|language=de|date=25. 6. 2009|access-date=25. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/28983/alex-nach-guimaraes-.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801090509/http://www.transfermarkt.de/de/news/28983/alex-nach-guimaraes-.html|archive-date=1. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Rumunija|ime=[[Vlad Munteanu]]|poz=FW|ostalo= u [[VfL Wolfsburg II]], prethodno na posudbi u [[Arminia Bielefeld]]}}<ref group=1 name="Wolfsburg II"/><ref group=1 name="Alexander Laas"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Holandija|ime=[[Rick Hoogendorp]]|poz=FW|ostalo=u [[:nl:SVV Scheveningen|SVV Scheveningen]], prethodno na posudbi u [[ADO Den Haag]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Rick Hoogendorp naar Scheveningen|language=nl|date=8. 7. 2009|access-date=14. 7. 2009|publisher=Den Haag|url=http://denhaagfm.com/index.php?id=41&no_cache=1&tx_ttnews[tt_news]=82316&tx_ttnews[backPid]=17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127190547/http://denhaagfm.com/index.php?id=41&no_cache=1&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=82316&tx_ttnews&#91;backPid&#93;=17|archive-date=27. 1. 2016|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=[[Christopher Lamprecht]]|poz=MF|ostalo=u [[Holstein Kiel]], prethodno na posudbi u [[1. FC Kaiserslautern]]}}<ref group=1 name="Lamprecht">{{cite web|url=http://www.shortnews.de/start.cfm?id=770142|title=Fußball: Christopher Lamprecht wechselt von Kaiserslautern zu Holstein Kiel|language=de|publisher=ShortNews|date=15. 6. 2009|access-date=19. 6. 2009}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Demokratska Republika Kongo|ime=[[Cedric Makiadi]]|poz=MF|ostalo=u [[SC Freiburg]], prethodno na posudbi u [[MSV Duisburg]]}}<ref group=1 name="Makiadi"/><ref group=1 name="Makiadi 2">{{cite web|title=Makiadi wird Freiburger|date=29. 5. 2009|access-date=29. 5. 2009|publisher=[[SC Freiburg]]|url=http://www.scfreiburg.com/teams/profis/aktuelles/makiadi-wird-freiburger|archive-url=https://web.archive.org/web/20090601064629/http://www.scfreiburg.com/teams/profis/aktuelles/makiadi-wird-freiburger|archive-date=1. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===FC Bayern München=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=Holandija|ime=[[Edson Braafheid]]|poz=DF|ostalo= iz [[FC Twente]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/15/germany/2009/06/09/1315170/bayern-munich-sign-dutch-international-edson-braafheid-iz|title=Bayern München Sign Dutch Uternational Edson Braafheid From Twente - Official|date=9. 6. 2009|access-date=10. 6. 2009|publisher=goal.com}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Holandija|ime=[[Arjen Robben]]|poz=MF|ostalo=iz [[Real Madrid CF]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Robben-Wechsel perfekt!|language=de|date=28. 8. 2009|access-date=28. 8. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Ligal|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000134808.php&fla=4|archive-date=31. 8. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831074157/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000134808.php&fla=4|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Hrvatska|poz=FW|ime=[[Ivica Olić]]|ostalo=iz [[Hamburger SV]]}}<ref group=1 name="Olic"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|ime=[[Andreas Görlitz]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1 name="Andreas Gorlitz"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Njemačka|ime=[[Alexander Baumjohann]]|poz=MF|ostalo=iz [[Borussia Mönchengladbach]]}}<ref group=1 name="Alexander Baumjohann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Hrvatska|ime=[[Danijel Pranjić]]|poz=MF|ostalo= iz [[SC Heerenveen]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Niederländisch statt bayrisch|language=de|date=10. 6. 2009|access-date=10. 6. 2009|publisher=[[Deutsches Sportfernsehen|DSF]]|url=http://www.sport1.de/de/fussball/fussball_bundesliga/newspage_116269.html|archive-date=13. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090613032731/http://www.sport1.de/de/fussball/fussball_bundesliga/newspage_116269.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Njemačka|ime=[[Thomas Müller (nogometaš)|Thomas Müller]]|poz=FW|ostalo=iz [[FC Bayern München II]]}}<ref group=1 name="Badstuber/Muller"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Njemačka|ime=[[Holger Badstuber]]|poz=DF|ostalo=iz [[FC Bayern München II]]}}<ref group=1 name="Badstuber/Muller">{{cite web|language=de|title=Ich bin ein guter Soldat|date=29. 4. 2009|publisher=Neue Westfälische Zeitung|access-date=2. 5. 2009|url=http://www.nw-news.de/sport/2921906_Ich_bin_ein_guter_Soldat.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503105122/http://www.nw-news.de/sport/2921906_Ich_bin_ein_guter_Soldat.html|archive-date=3. 5. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Mario Gómez]]|ostalo= iz [[VfB Stuttgart]]}}<ref group=1 name="Mario Gomez">{{cite web|title=Gomez entscheidet sich für Bayern|language=de|date=26. 5. 2009|access-date=26. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127315.php&fla=1|archive-date=29. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529062834/http://bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127315.php&fla=1|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=44|nac=Ukrajina|ime=[[Anatoliy Tymoschuk]]|poz=MF|ostalo=iz [[Zenit St. Petersburg]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Tymoschuk to join München in July|date=18. 2. 2009|publisher=[[FC Bayern München]]|access-date=14. 4. 2009|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2009/18630.php?fcb_sid=bde4cb1ec268643ddf765870a1047b27}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=Brazil|ime=[[Lúcio]]|poz=DF|ostalo=u [[Inter Milan]]}}<ref group=1>[http://www.spox.com/de/sport/fussball/bundesliga/0907/Artikel/bayern-muenchen-lucio-abschied-brasilien-deutscher-meister.html Brasiliens Team-Kapitän wechselt zu Uter Mailand - Lucio verlässt den FC Bayern]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|ime=[[Lukas Podolski]]|poz=FW|ostalo=u [[1. FC Köln]]}}<ref group=1 name="Lukas Podolski"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Brazil|ime=[[Zé Roberto]]|poz=MF|ostalo=u [[Hamburger SV]]}}<ref group=1 name="Ze Roberto">{{cite web|title=Zé Roberto soll zum HSV kommen|language=de|date=30. 6. 2009|access-date=30. 6. 2009|publisher=[[Bild]]|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/hsv/2009/07/01/ze-roberto/wechselt-vom-fc-bayern-zum-hamburger-sv.html|archive-date=4. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090704125851/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/hsv/2009/07/01/ze-roberto/wechselt-vom-fc-bayern-zum-hamburger-sv.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Italija|ime=[[Massimo Oddo]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe u [[AC Milan]]}}<ref group=1>{{cite web|title=FCB verabschiedet Heynckes, Poldi & Co.|language=de|date=23. 5. 2009|access-date=26. 5. 2009|publisher=[[FC Bayern München]]|url=http://www.fcbayern.t-com.de/de/aktuell/news/2009/19634.php?fcb_sid=d8185a14aa4c0f4f3dd49a5838246d21}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|ime=[[Tim Borowski]]|poz=MF|ostalo= u [[SV Werder Bremen]]}}<ref group=1 name="Borowski">{{cite web|title=Zurück an die Weser|language=de|date=22. 7. 2009|access-date=22. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000131633.php&fla=1|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210131010/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000131633.php&fla=1|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Njemačka|ime=[[Mats Hummels]]|poz=DF|ostalo=u [[Borussia Dortmund]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="Mats Hummels">{{cite web|title=Former FCB youth makes loan move permanent|date=6. 2. 2009|publisher=[[FC Bayern München]]|access-date=14. 4. 2009|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2009/18514.php?fcb_sid=28af4e2b1abe29c85d0bd7b058401d04}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===VfB Stuttgart=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Njemačka|ime=[[Matthias Schwarz]]|poz=MF|ostalo=iz [[FC Ugolstadt]]}}<ref group=1 name="Schwarz">{{cite web|title=VfB schlägt gleich doppelt zu|language=de|date=25. 6. 2009|access-date=25. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129043.php&fla=3|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210221014/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129043.php&fla=3|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Bjelorusija|ime=[[Aliaksandr Hleb]]|poz=MF|ostalo= na posudbi iz [[FC Barcelona]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/futbol/temporada09-10/07/n090729107794.html |title=Hleb na posudbi u VfB Stuttgart |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://archive.today/20120730045056/http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/futbol/temporada09-10/07/n090729107794.html |archive-date=30. 7. 2012 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|ime=[[Stefano Celozzi]]|poz=DF|ostalo= iz [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://vfb1.de/vfb-stuttgart/news/newsview/sj/2009/06/25/news/aussenverteidiger-stefano-celozzi-wechselt-zum-vfb-stuttgart/ |title=Außenverteidiger Stefano Celozzi wechselt zum VfB Stuttgart |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=30. 6. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630104031/http://vfb1.de/vfb-stuttgart/news/newsview/sj/2009/06/25/news/aussenverteidiger-stefano-celozzi-wechselt-zum-vfb-stuttgart/ |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Rusija|poz=FW|ime=[[Pavel Pogrebnyak]]|ostalo=iz [[FC Zenit St. Petersburg]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Der Wechsel von Pogrebnyak ist perfekt|language=de|date=2. 8. 2009|access-date=6. 8. 2009|publisher=[[VfB Stuttgart]]|url=http://www.vfb.de/de/aktuell/news/2009/32406.php}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=39|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Julian Schieber]]|ostalo=iz [[VfB Stuttgart II]]}}<ref group=1 name="Hungarian List"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Kamerun|poz=MF|ime=[[Georges Mandjeck]]|ostalo=na posudbi u [[1. FC Kaiserslautern]]}}<ref group=1 name="DFL List"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Mario Gómez]]|ostalo=u [[FC Bayern München]]}}<ref group=1 name="Mario Gomez"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=38|nac=Srbija|poz=FW|ime=[[Danijel Ljuboja (nogometaš)|Danijel Ljuboja]]|ostalo= u [[Grenoble Foot 38]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.mercato365.com/infos-clubs/grenoble/article_334862_Grenoble-Ljuboja-va-signer.shtml |title=Grenoble : Ljuboja va signer |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=11. 1. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110111133420/http://www.mercato365.com/infos-clubs/grenoble/article_334862_Grenoble-Ljuboja-va-signer.shtml |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Hertha BSC=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Srbija|poz=DF|ime=[[Nemanja Pejčinović]]|ostalo=na posudbi iz [[FK Rad]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Hertha BSC holt Abwehrtalent|language=de|date=24. 7. 2009|access-date=24. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000131831.php&fla=1|archive-date=11. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130211001639/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000131831.php&fla=1|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Njemačka |poz=DF |ime=[[Christoph Janker]]|ostalo= iz [[TSG 1899 Hoffenheim]]}}<ref group=1 name="Janker">{{cite web|url=http://www.morgenpost.de/printarchiv/sport/article1102026/Chahed_geht_Janker_kommt_aus_Hoffenheim.html|title=Chahed geht, Janker kommt aus Hoffenheim|date=29. 5. 2009|access-date=29. 5. 2009|publisher=[[Berliner Morgenpost]]|language=de}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Brazil |poz=MF |ime=[[Cícero Santos|Cícero]]|ostalo= iz [[Tombense Futebol Clube|Tombense]], prethodno na posudbi}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.sport1.de/de/fussball/fussball_bundesliga/newspage_132484.html |title=Hertha kauft Cicero frei |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=27. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827042955/http://www.sport1.de/de/fussball/fussball_bundesliga/newspage_132484.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Poljska|ime=[[Artur Wichniarek]]|poz=FW|ostalo= iz [[Arminia Bielefeld]]}}<ref group=1 name="Wichniarek">{{Cite web |url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/hertha/2009/07/03/artur-wichniarek/torjaeger-wechselt-zurueck-zu-hertha.html |title=Wichniarek wieder Herthaner! |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=10. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090810224052/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/hertha/2009/07/03/artur-wichniarek/torjaeger-wechselt-zurueck-zu-hertha.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Švedska|ime=[[Rasmus Bengtsson]]|poz=DF|ostalo=iz [[Trelleborgs FF]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Rasmus Bengtsson är nu såld!|language=sv|date=6. 8. 2009|access-date=6. 8. 2009|publisher=[[Trelleborgs FF]]|url=http://www.tff.m.se/?c=nyhetsarkiv&i=visa_nyhet&n=198|archive-date=10. 8. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810085002/http://www.tff.m.se/?c=nyhetsarkiv&i=visa_nyhet&n=198|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=Albanija|ime=[[Fanol Perdedaj]]|poz=MF|ostalo=iz [[Hertha BSC]] youth}} <ref group=1>{{cite web|title=Perdedaj in den Profikader|language=de|date=25. 6. 2009|access-date=25. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/28973/perdedaj-in-den-profikader.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829000536/http://transfermarkt.de/de/news/28973/perdedaj-in-den-profikader.html|archive-date=29. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Njemačka|ime=[[Sofian Chahed]]|poz=DF|ostalo= pušten}}<ref group=1>{{cite web|title=Chahed muss gehen|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|date=28. 5. 2009|access-date=28. 5. 2009|language=de|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/509418/}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Hrvatska|ime=[[Marko Babic]]|poz=MF|ostalo= u [[Real Zaragoza]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.tribalfootball.com/real-zaragoza-land-hertha-berlin-defender-babic-261680 |title=Real Zaragoza land Hertha Berlin defender Babic |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://archive.today/20130208205624/http://www.tribalfootball.com/real-zaragoza-land-hertha-berlin-defender-babic-261680 |archive-date=8. 2. 2013 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=Srbija|ime=[[Marko Pantelić]]|poz=FW|ostalo= pušten}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.welt-hertha-linke.de/abschied-von-zwei-alternden-stars.html|title=Abschied von zwei alternden Stars|language=de|date=28. 5. 2009|access-date=28. 5. 2009|publisher=Welt Hertha Linke}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Ukrajina|ime=[[Andriy Voronin]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe u [[Liverpool FC]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Mit mir hätte Hertha die Champions League gepackt|language=de|date=26. 5. 2009|access-date-2009-05-26|publisher=[[B.Z. (newspaper)|BZ]]|url=http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_German_football_transfers_summer_2009&action=edit&section=2}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=Njemačka|ime=[[Christian Fiedler]]|poz=GK|ostalo=kraj karijere}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Fiedler wird Torwart-Trainer bei Hertha BSC|date=27. 4. 2009|publisher=[[Bild-Zeitung|Bild]]|access-date=27. 4. 2009|url=http://www.bild.de/BILD/sport/telegramm/sport-telegramm,rendertext=8122532.html|archive-date=30. 4. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430055105/http://www.bild.de/BILD/sport/telegramm/sport-telegramm,rendertext=8122532.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Hrvatska|poz=DF|ime=[[Josip Simunic]]|ostalo=u [[TSG 1899 Hoffenheim]]}}<ref group=1 name="Simunic">{{cite web|title=Kroatischer Nationalspieler für 1899|language=de|date=30. 6. 2009|access-date=30. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129743.php&fla=4|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210135041/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129743.php&fla=4|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15 |nac=Brazil |poz=DF |ime=[[Rodnei Francisco de Lima|Rodnei]]|ostalo= na posudbi u [[1. FC Kaiserslautern]]}}<ref group=1 name="Rodnei">{{Cite web |url=http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/2-bundesliga-herthas-rodnei-wird-auf-leihbasis-ein-teufel_aid_420432.html |title=Herthas Rodnei wird auf Leihbasis ein „Teufel“ |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=26. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226091430/http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/2-bundesliga-herthas-rodnei-wird-auf-leihbasis-ein-teufel_aid_420432.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Argentina|ime=[[Leandro Cufré]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe u [[AS Monaco]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Cufré wird nicht mehr für Hertha BSC spielen|date=27. 4. 2009|publisher=[[Der Tagesspiegel]]|access-date=27. 4. 2009|url=http://www.herthabsc.de/index.php?id=14553|archive-url=https://web.archive.org/web/20090308012033/http://herthabsc.de/index.php?id=14553|archive-date=8. 3. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Tunis|poz=FW|ime=[[Amine Chermiti]]|ostalo=na posudbi u [[Al-Ittihad (Jeddah)|Al-Ittihad]]}}<ref group=1>[http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/513030/artikel_Chermiti-Wechsel-perfekt.html Chermiti-Wechsel perfekt]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Brazil|ime=[[André Lima]]|poz=FW|ostalo=na posudbi u [[Botafogo de Futebol e Regatas|Botafogo]], prethodno na posudbi u [[FC Sao Paulo]]}}<ref group=1 name="DFL List"/><ref group=1>{{cite web|title=André Lima vibra com volta ao Botafogo: 'Estou muito feliz'|language=pt|date=7. 7. 2009|access-date=8. 7. 2009|publisher=LANCENET!|url=http://www.lancenet.com.br/noticias/09-07-07/576523.stm?futebol-andre-lima-vibra-com-volta-ao-botafogo-estou-muito-feliz|archive-date=12. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090712084657/http://lancenet.com.br/noticias/09-07-07/576523.stm?futebol-andre-lima-vibra-com-volta-ao-botafogo-estou-muito-feliz|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=38|nac=Francuska|poz=FW|ime=[[Ibrahima Traoré]]|ostalo=u [[FC Augsburg]]}}<ref group=1 name="Traore">{{cite web|title=FCA verpflichtet Bundesliga-Stürmer|language=de|date=14. 7. 2009|access-date=14. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000130962.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210202110/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000130962.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=39|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Florian Riedel]]|ostalo=u [[Hertha BSC II]]}}<ref group=1 name="Hungarian List"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Hamburger SV=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3 |nac=Češka|ime=[[David Rozehnal]]|poz=DF|ostalo=iz [[S.S. Lazio]]}}<ref group=1>[http://www.welt.de/sport/fussball/article4214077/Stareinkauf-Rozehnal-will-mit-dem-HSV-Titel-holen.html Stareinkauf Rozehnal will mit dem HSV Titel holen]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Brazil|ime=[[Zé Roberto]]|poz=MF|ostalo=iz [[FC Bayern München]]}}<ref group=1 name="Ze Roberto"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Holandija|poz=FW|ime=[[Eljero Elia]]|ostalo=iz [[FC Twente]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Perfekt - HSV verpflichtet Elia!|language=de|date=5. 7. 2009|access-date=5. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000130149.php&fla=1|archive-date=8. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090708140910/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000130149.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|ime=[[Robert Tesche]]|poz=MF|ostalo=iz [[Arminia Bielefeld]]}}<ref group=1 name="Tesche">{{cite web|title=HSV holt auch Tesche|language=de|date=3. 7. 2009|access-date=3. 7. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/510950/}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Švedska|ime=[[Marcus Berg]]|poz=FW|ostalo=iz [[FC Groningen]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Transfercoup für den HSV|language=de|date=17. 7. 2009|access-date=17. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000131326.php&fla=1|archive-date=18. 12. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091218020723/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000131326.php&fla=1|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Turska|ime=[[Tolgay-Ali Arslan]]|poz=FW|ostalo=iz [[Borussia Dortmund|Borussia Dortmund Youth]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Attraktives Revierderby|date=19. 4. 2009|publisher=Der Westen|access-date=22. 4. 2009|url=http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/gelsenkirchen/2009/4/19/news-117483815/detail.html|archive-date=21. 4. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421100124/http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/gelsenkirchen/2009/4/19/news-117483815/detail.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|ime=Christian Groß|poz=MF|ostalo=iz [[Hamburger SV II]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Christian Groß erfüllt sich seinen Fußballtraum|language=de|date=24. 6. 2009|access-date=14. 7. 2009|publisher=Hamburger Abendblatt|url=http://www.abendblatt.de/region/norderstedt/sport/article1068128/Christian-Gross-erfuellt-sich-seinen-Fussballtraum.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627131136/http://www.abendblatt.de/region/norderstedt/sport/article1068128/Christian-Gross-erfuellt-sich-seinen-Fussballtraum.html|archive-date=27. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Njemačka|ime=[[Änis Ben-Hatira]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[MSV Duisburg]]}}<ref group=1 name="Ben-Hatira">{{cite web|title=Labbadia - oder eine Lösung mit Favre?|date=4. 6. 2009|access-date=4. 6. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/509679}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=Njemačka|ime=Kai-Fabian Schulz|poz=DF|ostalo=iz [[Hamburger SV II]]}}<ref group=1 name="Hungarian List">{{cite web|title=Bundesliga-transzferek: „Tudom, miért nem vettél tavaly nyáron”|language=hu|date=12. 7. 2009|access-date=14. 7. 2009|publisher=Nemzeti Sport|url=http://www.nemzetisport.hu/nemetfoci/bundesliga-tudom-miert-nem-vettel-tavaly-nyaron-245272.html}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3 |nac=Kamerun|poz=DF|ime=[[Thimothée Atouba]]|ostalo= u [[AFC Ajax]]}}<ref group=1>[http://ajax.nieuwslog.nl/article/ajax_80401/Ajax_contracteert_Thimoth_e_Atouba.html Ajax contracteert Thimothée Atouba]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=Njemačka|ime=[[Albert Streit]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe u [[FC Schalke]]}}<ref group=1 name="Ljoboja">{{cite web|title=Wer kommt, wer geht?: Die Transferbörse der Fußball-Bundesliga|language=de|date=22. 7. 2009|access-date=10. 8. 2009|publisher=[[Die Welt]]|url=http://www.welt.de/sport/fussball/article3793290/Die-Transferboerse-der-Fussball-Bundesliga.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528035402/http://www.welt.de/sport/fussball/article3793290/Die-Transferboerse-der-Fussball-Bundesliga.html|archive-date=28. 5. 2009|url-status=live}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Hrvatska|ime=[[Ivica Olić]]|poz=FW|ostalo=u [[FC Bayern München]]}}<ref group=1 name="Olic">{{cite web|title=I’m looking forward to my time in München|date=30. 1. 2009|publisher=[[FC Bayern München]]|access-date=14. 4. 2009|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2009/18445.php?fcb_sid=e2c64a38d0d5e86b12a3bbd74179e486}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Danska|ime=[[Michael Gravgaard]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe u [[FC Nantes]]}}<ref group=1 name="Sinouh"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Nigerija|poz=FW|ime=[[Macauley Chrisantus]]|ostalo=na posudbi u [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1 name="Macauley Chrisantus"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Kamerun|ime=[[Marcel Ndjeng]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe u [[Borussia Mönchengladbach]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Njemačka|ime=[[Raphael Wolf]]|poz=GK|ostalo=u [[Kapfenberger SV]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Kapfenberg verpflichtet Tormann Raphael Wolf vom HSV|language=de|date=6. 6. 2009|access-date=13. 6. 2009|publisher=boerse-express.com|url=http://www.boerse-express.com/pages/783329/newsflow|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726175954/http://www.boerse-express.com/pages/783329/newsflow|archive-date=26. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Maroko|ime=[[Khalid Sinouh]]|poz=GK|ostalo=pušten}}<ref group=1 name="Sinouh">{{cite web|title=Der HSV trennt sich von vier Leihgaben|language=de|date=2. 6. 2009|access-date=2. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127789.php&fla=4|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210134736/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127789.php&fla=4|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Sascha Kirschstein]]|ostalo=u [[Rot-Weiss Ahlen]], prethodno na posudbi u [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=1 name="Sascha Kirschstein">{{cite web|language=de|title=Kirschstein zu Ahlen|date=24. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|access-date=24. 6. 2009|url=http://transfermarkt.de/de/news/28943/kirschstein-zu-ahlen.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090729012953/http://www.transfermarkt.de/de/news/28943/kirschstein-zu-ahlen.html|archive-date=29. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=[[Rouwen Hennings]]|poz=FW|ostalo=u [[FC St. Pauli]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="Hennings">{{cite web|title=Stürmer unterschreibt Vertrag bis 2011|language=de|date=16. 6. 2009|access-date=17. 6. 2009|publisher=[[FC St. Pauli]]|url=http://www.fcstpauli.com/magazin/artikel.php?artikel=4832&type=2&menuid=57&topmenu=112|archive-url=https://web.archive.org/web/20090621161727/http://www.fcstpauli.com/magazin/artikel.php?artikel=4832&type=2&menuid=57&topmenu=112|archive-date=21. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=[[Sidney Sam]]|poz=MF|ostalo=na posudbi u [[1. FC Kaiserslautern]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="Sam">{{cite web|title=Sam bleibt beim FCK|language=de|date=1. 7. 2009|access-date=1. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129789.php|archive-date=12. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090712025355/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129789.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Borussia Dortmund=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Poljska|ime=[[Mariusz Kukiełka]]|poz=DF|ostalo= u [[Skoda Xanthi]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5143 |title=Mariusz Kukielka wechselt nach Xanthi |access-date=29. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828010315/http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5143 |archive-date=28. 8. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Bugarska|ime=[[Dimitar Rangelov]]|poz=FW|ostalo=iz [[FC Energie Cottbus]]}}<ref group=1 name="Rangelov">{{cite web|title=Rangelov wird Dortmunder Borusse|language=de|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|date=16. 6. 2009|access-date=16. 6. 2009|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000128550.php&fla=1|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210182343/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000128550.php&fla=1|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Francuska|ime=[[Damien Le Tallec]]|poz=FW|ostalo=iz [[Stade Rennais FC]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.lequipe.fr/Football/breves2009/20090806_170457_d-le-tallec-3-ans-a-dortmund.html |title=D. Le Tallec, 3 ans à Dortmund |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=20. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820000034/http://www.lequipe.fr/Football/breves2009/20090806_170457_d-le-tallec-3-ans-a-dortmund.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|ime=[[Markus Feulner]]|poz=MF|ostalo=iz [[1. FSV Mainz 05]]}}<ref group=1 name="Markus Feulner">{{cite web|title=Borussia Dortmund Confirm Signing Of Markus Feulner|date=19. 3. 2009|publisher=goal.com|access-date=14. 4. 2009|url=http://www.goal.com/en/news/15/germany/2009/03/19/1163454/borussia-dortmund-confirm-signing-of-markus-feulner}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Njemačka|ime=[[Mats Hummels]]|poz=DF|ostalo=iz [[FC Bayern München]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="Mats Hummels"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Argentina|ime=[[Lucas Barrios]]|poz=FW|ostalo=iz [[Colo-Colo]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.ruhrnachrichten.de/BVB-News;art11635,621126 |title=BVB verpflichtet Barrios |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=1. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801235435/http://www.ruhrnachrichten.de/BVB-News;art11635,621126 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Njemačka|ime=[[Kevin Großkreutz]]|poz=FW|ostalo=iz [[Rot-Weiss Ahlen]]}}<ref group=1 name="Kevin Grosskreutz">{{cite web|title=Kevin Großkreutz signs with BVB|date=25. 1. 2009|publisher=goal.com|access-date=18. 4. 2009|url=http://dortmund.theoffside.com/team-news/kevin-groskreutz-signs-with-bvb.html|archive-url=https://archive.today/20130204050211/http://dortmund.theoffside.com/team-news/kevin-groskreutz-signs-with-bvb.html|archive-date=4. 2. 2013|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Njemačka|ime=[[Sven Bender]]|poz=MF|ostalo=iz [[TSV 1860 München]]}}<ref group=1 name="bender_rukavina">{{cite web|title=Sven Bender für Rukavina|date=18. 6. 2009|publisher=kicker.de|access-date=18. 6. 2009|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/510314}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Njemačka|ime=[[Christopher Kullmann]]|poz=FW|ostalo=iz [[Borussia Dortmund II]]}}<ref group=1 name="Kullmann">{{cite web|language=de|title=Auch Schmelzer hilft im Gipfeltreffen|date=24. 4. 2009|access-date=10. 5. 2009|publisher=Der Westen|url=http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/dortmund/2009/4/24/news-117941891/detail.html}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=36|nac=Turska|ime=[[Yasin Öztekin]]|poz=MF|ostalo=iz [[Borussia Dortmund II]]}}<ref group=1 name="Yasin Oztekin">{{cite web|title=Premature contract extension: Jürgen Klopp stays until June 2012|date=19. 3. 2009|publisher=[[Borussia Dortmund]]|access-date=27. 4. 2009|url=http://www.bvb.de/?%87%ECY%1B%E6%F4%9CZj%EE%83%9A}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=Njemačka|ime=[[Marcel Höttecke]]|poz=GK|ostalo=iz [[Borussia Dortmund II]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3 |nac=Južna Koreja|ime=[[Young-Pyo Lee]]|poz=DF|ostalo=u [[Al-Hilal]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Lee ohne Zukunft beim BVB|language=de|date=5. 7. 2009|access-date=8. 7. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/510998}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Švicarska|ime=[[Alexander Frei]]|poz=FW|ostalo=u [[FC Basel]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Wechsel perfekt: Frei verlässt Borussia Dortmund|language=de|date=17. 7. 2009|access-date=17. 7. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/29768/wechsel-perfekt-frei-verlaesst-borussia-dortmund-.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090815115106/http://www.transfermarkt.de/de/news/29768/wechsel-perfekt-frei-verlaesst-borussia-dortmund-.html|archive-date=15. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Srbija|ime=[[Antonio Rukavina]]|poz=DF|ostalo=u [[TSV 1860 München]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="bender_rukavina"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Njemačka|ime=[[Kevin-Prince Boateng]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe u [[Tottenham Hotspurs]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Njemačka|ime=[[Markus Brzenska]]|poz=DF|ostalo=u [[Energie Cottbus]], prethodno na posudbi u [[MSV Duisburg]]}}<ref group=1 name="brzenska">{{cite web|title=Brzenska und Rukavina gehen - Sven Bender kommt|language=de|date=18. 6. 2009|access-date=18. 6. 2009|publisher=Ruhr Nachrichten.de|url=http://www.ruhrnachrichten.de/sport/bvb/BVB-News;art11635,591044|archive-date=20. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620181729/http://www.ruhrnachrichten.de/sport/bvb/BVB-News;art11635,591044|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Italija|ime=[[Giovanni Federico]]|poz=MF|ostalo=u [[Arminia Bielefeld]], prethodno na posudbi u [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1 name="Saglik/Federico"/><ref group=1 name="Federico">{{Cite web |url=http://www.arminia-bielefeld.de/index.php?id=122&no_cache=1&viewid=9475 |title=Federico kommt! |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=14. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090714223848/http://www.arminia-bielefeld.de/index.php?id=122&no_cache=1&viewid=9475 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===TSG 1899 Hoffenheim=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=Brazil|poz=MF|ime=[[Maicosuel Reginaldo de Matos|Maicosuel]]|ostalo= iz [[Botafogo de Futebol e Regatas|Botafogo]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Maicosuel tries his luck at Hoffenheim|date=21. 5. 2009|access-date=21. 5. 2009|publisher=sportsya.com|url=http://www.sportsya.com/english/news.php/Botafogo_Brazilian_Maicosuel_has_signed_a_five-year_contract_with_Hoffenheim.html?id_estruc=283&id=208835|archive-date=28. 5. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528032203/http://www.sportsya.com/english/news.php/Botafogo_Brazilian_Maicosuel_has_signed_a_five-year_contract_with_Hoffenheim.html?id_estruc=283&id=208835|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=Njemačka|ime=[[Christian Eichner]]|poz=DF|ostalo= iz [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1 name="Christian Eichner">{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/509305/|title=Perfekt: 1899 holt Eichner|language=de|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|date=26. 5. 2009|access-date=26. 5. 2009}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Marco Terrazzino]]|ostalo=iz TSG 1899 Hoffenheim Youth}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.goal.com/de/news/827/bundesliga/2009/06/04/1305750/marco-terrazzino-wird-profi-bei-der-tsg-hoffenheim|title=Marco Terrazzino wird Profi bei der TSG Hoffenheim|language=de|date=4. 6. 2009|access-date=4. 6. 2009|publisher=goal.com}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Hrvatska|poz=DF|ime=[[Josip Simunic]]|ostalo=iz [[Hertha BSC]]}}<ref group=1 name="Simunic"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Jens Grahl]]|ostalo=iz [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=1 name="Jens Grahl">{{cite web|title=Hoffenheim holt Brasilianer Maicosuel|language=de|date=27. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=[[Focus (German magazine)|Focus]]|url=http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga1/bundesliga-hoffenheim-holt-brasilianer-maicosuel_aid_402934.html|archive-date=26. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226091439/http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga1/bundesliga-hoffenheim-holt-brasilianer-maicosuel_aid_402934.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=36|nac=Argentina|poz=MF|ime=[[Franco Zuculini]]|ostalo=iz [[Racing Club de Avellaneda]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/660438|title=Argentinier Zuculini wechselt nach Hoffenheim|language=de|date=20. 6. 2009|access-date=20. 6. 2009|publisher=Süddeutsche Zeitung}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=42|nac=Nigerija|poz=DF|ime=[[Albert Alex]]|ostalo=iz [[1. FC Köln|1. FC Köln Youth]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/29163/koelner-talent-zu-hoffenheim.html |title=Kölner Talent zu Hoffenheim |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=19. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090819160104/http://www.transfermarkt.de/de/news/29163/koelner-talent-zu-hoffenheim.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Brazil|ime=[[Fabricio Silva Dornellas|Fabricio]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe u [[Clube de Regatas do Flamengo]]}}<ref group=1 name="Fabricio">{{cite web|title=Hoffenheim trennt sich von Janker und Fabricio|date=23. 5. 2009|access-date=24. 5. 2009|language=de|publisher=[[Financial Times Deutschland]]|url=http://www.ftd.de/sport/fussball/1bundesliga/news/:Hoffenheim-trennt-sich-von-Janker-und-Fabricio/518005.html|archive-url=https://archive.today/20130211024343/http://www.ftd.de/sport/fussball|archive-date=11. 2. 2013|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Njemačka|ime=[[Selim Teber]]|poz=MF|ostalo= u [[Eintracht Frankfurt]]}}<ref group=1 name="Teber">{{cite web| url = http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129758.php&fla=1| title = Selim Teber zieht es zur Eintracht| publisher = [[Deutsche Fussball Liga|DFL]]| date = 30. 6. 2009| access-date = 30. 6. 2009| language = de| archive-date = 10. 2. 2013| archive-url = https://archive.today/20130210144215/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129758.php&fla=1| url-status = dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Christoph Janker]]|ostalo=u [[Hertha BSC]]}}<ref group=1 name="Janker"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Obala Slonovače|ime=[[Boubacar Sanogo]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe u [[Werder Bremen]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Njemačka|ime=Daniel Bernhardt|poz=GK|ostalo=u [[VfR Aalen]]}}<ref group=1 name="Daniel Bernhardt">{{cite web|title=U Hoffenheim aufgeblüht und in Aalen die Nummer eins|language=de|date=1. 6. 2009|access-date=1. 6. 2009|publisher=aaleninfo.de|url=http://www.aaleninfo.de/jul09/19/vfr.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718193510/http://www.aaleninfo.de/jul09/19/vfr.htm|archive-date=18. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=[[Steffen Haas]]|poz=MF|ostalo=u [[Kickers Offenbach]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="Steffen Haas">{{cite web|title=Offenbacher Kickers verlängern mit Hysky und Haas|language=de|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|publisher=Süddeutsche Zeitung|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/655326}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===FC Schalke 04=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |nac=Njemačka|ime=[[Albert Streit]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[Hamburger SV]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Njemačka|ime=[[Lewis Holtby]]|poz=FW|ostalo=iz [[Alemannia Aachen]]}}<ref group=1 name="Holtby">{{cite web|url=https://www.bundesliga.com/de/bundesliga/news/holtby-traegt-ab-sofort-koenigsblau-_0000130259.jsp|title=Holtby trägt ab sofort "Königsblau"|language=de|date=7. 7. 2009|access-date=7. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=Brazil|ime=[[Mineiro (fnogometaš)|Mineiro]]|poz=MF|ostalo= iz [[Chelsea FC]]}}<ref group=1 name="Mineiro">{{Cite web |url=http://www.schalke04.de/aktuell/news/einzelansicht/artikel/s04-verpflichtet-mineiro-und-leiht-lubos-hanzel-aus.html |title=S04 verpflichtet Mineiro - und leiht Lubos Hanzel aus |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/66jpsO7Ni?url=http://www.schalke04.de/aktuell/news/einzelansicht/artikel/s04-verpflichtet-mineiro-und-leiht-lubos-hanzel-aus.html |archive-date=7. 4. 2012 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Brazil|ime=[[José Roberto de Oliveira|Zé Roberto]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[Clube de Regatas do Flamengo]]}}<ref group=1 name="DFL List"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Češka|ime=[[Jan Morávek]]|poz=MF|ostalo=iz [[Bohemians 1905]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Schalke verpflichtet Jan Moravek|date=17. 2. 2009|publisher=spox.com|access-date=26. 4. 2009|url=http://www.spox.com/de/sport/fussball/rundumdenball/0902/fussball-ticker-bundesliga-fc-bayern-premier-league-rund-um-den-ball-1702.html}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Grčka|ime=[[Vassilios Pliatsikas]]|poz=MF|ostalo=iz [[AEK Athens FC|AEK Athens]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Pliatsikas wird ein "Knappe"|language=de|date=30. 6. 2009|access-date=30. 6. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/510839/}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Turska|ime=[[Emin Yalin]]|poz=MF|ostalo=iz [[1. FC Nürnberg II]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga1/bundesliga-magath-holt-talent-yalin-nach-schalke_aid_403955.html|title=Magath holt Talent Yalin nach Schalke|publisher=[[Focus (German magazine)|Focus]]|language=de|date=30. 5. 2009|access-date=30. 5. 2009|archive-date=26. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226091450/http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga1/bundesliga-magath-holt-talent-yalin-nach-schalke_aid_403955.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Slovačka|ime=[[Ľuboš Hanzel]]|poz=DF|ostalo= na posudbi iz [[FC Spartak Trnava]]}}<ref group=1 name="Mineiro"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=Njemačka|ime=[[David Loheider]]|poz=FW|ostalo=iz [[FC Schalke 04|FC Schalke 04 Youth]]}}<ref group=1 name="Loheider">{{Cite web |url=http://www.schalke04.de/news_details.html?&tx_ttnews&#91;backPid&#93;=1&tx_ttnews |title={{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802022107/http://www.schalke04.de/news_details.html |date=2. 8. 2009 }}&#91;tt_news&#93;=24165&cHash=cffe18b43f Rückennummern für Neuzugänge zugeteilt |access-date=23. 6. 2026 |archive-date=2. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802022107/http://www.schalke04.de/news_details.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=39|nac=Njemačka|ime=[[Marvin Pachan]]|poz=DF|ostalo=iz [[FC Schalke 04|FC Schalke 04 Youth]]}}<ref group=1 name="Loheider"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=Srbija|ime=[[Predrag Stevanović]]|poz=MF|ostalo=iz [[FC Schalke 04|FC Schalke 04 Youth]]}}<ref group=1 name="Loheider"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=41|nac=Njemačka|ime=[[Marvin Pourie]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe iz [[TSV 1860 München]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Srbija|ime=[[Mladen Krstajić]]|poz=DF|ostalo=u [[FK Partizan]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/509770/|title=Krstajic zurück in die Heimat|date=5. 6. 2009|access-date=5. 6. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|language=de}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Ralf Fährmann]]|ostalo=u [[Eintracht Frankfurt]]}}<ref group=1 name="Ralf Faehrmann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=37|nac=Holandija|ime=[[Orlando Engelaar]]|poz=MF|ostalo= u [[PSV Eindhoven]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/661332|title=Engelaar wechselt von Schalke nach Eindhoven|language=de|date=22. 6. 2009|access-date=22. 6. 2009|publisher=Süddeutsche Zeitung}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Bayer 04 Leverkusen=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=Njemačka|ime=[[Daniel Schwaab]]|poz=DF|ostalo=iz [[SC Freiburg]]}}<ref group=1 name="Daniel Schwaab">{{cite web|language=de|title=Schwaab 2009 zu Bayer|date=5. 10. 2008|publisher=transfermarkt.de|access-date=27. 4. 2009|url=http://transfermarkt.de/de/news/23645/schwaab-2009-zu-bayer.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090822021350/http://www.transfermarkt.de/de/news/23645/schwaab-2009-zu-bayer.html|archive-date=22. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=Njemačka|ime=[[Stefan Reinartz]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[1. FC Nuremberg]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=Finska|ime=[[Sami Hyypiä]]|poz=DF|ostalo=iz [[Liverpool FC]]}}<ref group=1 name="Sami Hyypiä">{{cite web|language=de|title=Bayer 04 verpflichtet Hyypiä|date=4. 5. 2009|publisher=[[Bayer 04 Leverkusen]]|access-date=3. 5. 2009|url=http://www.bayer04.de/b04/de/_md_aktuell-dt.aspx?aktuell=aktuell-2722}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=Njemačka|ime=[[Lars Bender]]|poz=MF|ostalo= u [[Bayer 04 Leverkusen]]}}<ref group=1 name="Bender">[http://www.bayer04.de/b04/de/_md_aktuell-dt.aspx?aktuell=aktuell-3067 Lars Bender wechselt zu Bayer 04]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Švicarska|ime=[[Eren Derdiyok]]|poz=FW|ostalo=iz [[FC Basel]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Neuer Stürmer für Bayer 04|language=de|date=28. 5. 2009|access-date=28. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127504.php&fla=4|archive-date=4. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604173106/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127504.php&fla=4|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Togo|ime=[[Assimiou Touré]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=1 name="de Wit"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Turska|ime=[[Burak Kaplan]]|poz=MF|ostalo= iz [[Bayer 04 Leverkusen]] Youth}}<ref group=1>[http://www.bayer04.de/b04//de/_md_aktuell-dt.aspx?aktuell=aktuell-2943& Burak Kaplan unterschreibt Vertrag bis 2012]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Grčka|ime=[[Theofanis Gekas]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe iz [[Portsmouth FC]]}}<ref group=1>{{cite web|title=FC Portsmouth schickt Theofanis Gekas weg|language=de|date=22. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=goal.com|url=http://www.goal.com/de/news/968/transfermarkt/2009/05/21/1279102/fc-portsmouth-schickt-theofanis-gekas-weg}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Njemačka|ime=[[Pierre de Wit]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=1 name="de Wit">{{cite web|title=Wie soll es jetzt weitergehen? Nur vier Spieler haben Vertrag – 600000 Euro Liquiditätsreserve|language=de|publisher=Neue Osnabrücker Zeitung|date=2. 6. 2009|access-date=3. 6. 2009|url=http://www.neue-oz.de/_vfl_osnabrueck/content_vfl_startseite/news_vfl/20090601_vfl1111111.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605053455/http://www.neue-oz.de/_vfl_osnabrueck/content_vfl_startseite/news_vfl/20090601_vfl1111111.html|archive-date=5. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=36|nac=Njemačka|ime=[[Fabian Giefer]]|poz=GK|ostalo=iz [[Bayer 04 Leverkusen II]]}}<ref group=1 name="Hungarian List"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Turska|ime=[[Tevfik Köse]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe iz [[Kayserispor]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=Tunis|ime=[[Karim Haggui]]|poz=DF|ostalo= u [[Hannover 96]]}}<ref group=1 name="Haggui">{{cite web|title=Ein Tunesier verstärkt 96|date=1. 6. 2009|access-date=1. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127720.php&fla=4|language=de|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210164617/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127720.php&fla=4|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=Brazil|ime=[[Henrique Adriano Buss|Henrique]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe u [[FC Barcelona]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Eine Legende für Leverkusen|language=de|date=4. 5. 2009|access-date=19. 5. 2009|publisher=Kölnische Rundschau|url=http://www.rundschau-online.de/html/artikel/1238775225278.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719082541/http://www.rundschau-online.de/html/artikel/1238775225278.shtml|archive-date=19. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Sascha Dum]]|ostalo= na posudbi u [[Energie Cottbus]]}}<ref name="Dum" group=1>{{Cite web |url=http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5148 |title=Sascha Dum verstärkt FC Energie |access-date=29. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090829152241/http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5148 |archive-date=29. 8. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16 |nac=Švicarska |poz=MF |ime=[[Pirmin Schwegler]] |ostalo= u [[Eintracht Frankfurt]]}}<ref group=1 name="Schwegler">[http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/511592/ Schwegler geht zur Eintracht]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Slovačka|poz=DF|ime=[[Vratislav Gresko]]|ostalo=pušten}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Obala Slonovače|poz=DF|ime=[[Constant Djakpa]]|ostalo= na posudbi u [[Hannover 96]]}}<ref group=1 name="Djakpa"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Mađarska|ime=[[Gabor Kiraly]]|poz=GK|ostalo=povratak sa posudbe u [[Burnley FC]]}}<ref group=1 name="Kiraly"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=25 |nac=Njemačka |poz=MF |ime=[[Bernd Schneider (nogometaš)|Bernd Schneider]]|ostalo= kraj karijere}}<ref group=1>[http://www.bayer04.de/b04/de/_md_aktuell-dt.aspx?aktuell=aktuell-2883 Bernd Schneider bittet Bayer 04 um Vertragsauflösung]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Grčka|ime=[[Angelos Charisteas]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe u [[1. FC Nuremberg]]}}<ref group=1 name="Charisteas"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=Njemačka|ime=Erik Domaschke|poz=GK|ostalo= u [[SV Wehen Wiesbaden]]}}<ref group=1 name="Erik Domaschke">{{cite web|url=http://www.svwehen-wiesbaden.de/news.php?id=1520|title=Erik Domaschke kommt zum SV Wehen Wiesbaden|language=de|publisher=[[SV Wehen Wiesbaden]]|date=29. 5. 2009|access-date=29. 5. 2009}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Brazil|ime=[[Anderson Soares de Oliveira|Anderson]]|poz=DF|ostalo=u [[Fortuna Düsseldorf]], prethodno na posudbi u [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=1 name="de Wit"/><ref group=1 name="Anderson">{{cite web|title=Eine große Aufgabe für Norbert Meier|language=de|date=29. 6. 2009|access-date=30. 6. 2009|publisher=Der Westen|url=http://www.derwesten.de/nachrichten/nrz/2009/6/29/news-124129817/detail.html}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Werder Bremen=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |nac=Njemačka|ime=[[Tim Borowski]]|poz=MF|ostalo= iz [[FC Bayern München]]}}<ref group=1 name="Borowski"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=10 |nac=Njemačka |poz=MF |ime=[[Marko Marin]]|ostalo= iz [[Borussia Mönchengladbach]]}}<ref group=1 name="Marin">{{cite web|url=http://www.main-spitze.de/sport/national_und_international/fussball/nachrichten/7016757.htm|title=Marin-Wechsel zu Werder Bremen perfekt|language=de|date=24. 6. 2009|access-date=24. 6. 2009|publisher=Main-Spitze}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Bosna i Hercegovina|ime=[[Said Husejinovic]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[1. FC Kaiserslautern]]}}<ref group=1 name="Kaiserslautern loans"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Njemačka|ime=[[José-Alex Ikeng]]|poz=MF|ostalo=iz [[Werder Bremen II]]}}<ref group=1 name="Ikeng">{{cite web|title=Werder Bremen-Presseservice: Neu-Profis Schmidt, Oehrl und Ikeng mit auf der Usel|language=de|date=3. 7. 2009|access-date=7. 7. 2009|publisher=[[Werder Bremen]]|url=http://www.presseportal.de/pm/52353/1434509/werder_bremen_gmbh_co_kg_aa}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=39|nac=Bolivija|ime=[[Marcelo Moreno Martins]]|poz=FW|ostalo=na posudbi iz [[Shakhtar Donetsk]]}}<ref group=1>>{{cite web|title=UEFA-Cup-Sieger wechselt nach Bremen|language=de|date=29. 5. 2009|access-date=29. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127621.php&fla=4|archive-date=11. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130211092840/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127621.php&fla=4|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=41|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Dominik Schmidt]]|ostalo=iz [[Werder Bremen II]]}}<ref group=1 name="Dominik Schmidt">{{cite web|title=Dominik Schmidt: Profi-Vertrag bis 2011|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=1. 7. 2009|publisher=[[Bild]]|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/werder/2009/06/19/dominik-schmidt/profi-vertrag-bei-werder-bremen-bis-2011.html|archive-date=22. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622140150/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/werder/2009/06/19/dominik-schmidt/profi-vertrag-bei-werder-bremen-bis-2011.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=45|nac=Njemačka|ime=[[Timo Perthel]]|poz=MF|ostalo=iz [[Werder Bremen II]]}}<ref group=1 name="Timo Perthel">{{cite web|language=de|title=Perthel: neuer Vertrag, neue Wohnung, neuer Arbeitsplatz|date=5. 5. 2009|publisher=Kreiszeitung|access-date=5. 5. 2009|url=http://www.kreiszeitung.de/werderalles/00_20090505003542_Perthel_neuer_Vertrag_neue_Wohnung_neuer_Arbei.html}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=47|nac=Njemačka|ime=[[Torsten Oehrl]]|poz=FW|ostalo=iz [[Werder Bremen II]]}}<ref group=1 name="Ikeng"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Frank Baumann (nogometaš)|Frank Baumann]]|ostalo= kraj karijere}}<ref group=1>{{cite web|title=Routinier Baumann beendet Karriere|language=de|date=20. 5. 2009|access-date=20. 5. 2009|publisher=Nordwest Zeitung|url=http://www.nwzonline.de/nwz/module/fussball_spezial/index.php?Bereich=&Zeige=&ArtikelID=4222640|archive-date=20. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720163928/http://www.nwzonline.de/nwz/module/fussball_spezial/index.php?Bereich=&Zeige=&ArtikelID=4222640|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Brazil|poz=MF|ime=[[Diego Ribas da Cunha|Diego]]|ostalo= u [[Juventus FC]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.rp-online.de/public/article/sport/fussball/bundesliga/werder_bremen/712854/Diego-Wechsel-zu-Juventus-perfekt.html|title=Diego-Wechsel zu Juventus perfekt|language=de|publisher=RP-Online|date=26. 5. 2009|access-date=26. 5. 2009|archive-date=27. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090527111615/http://www.rp-online.de/public/article/sport/fussball/bundesliga/werder_bremen/712854/Diego-Wechsel-zu-Juventus-perfekt.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Grčka|ime=[[Alexandros Tziolis]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe u [[Panathinaikos FC]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Option nicht gezogen: Tziolis in der Warteschleife|language=de|date=27. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=Kreiszeitung|url=http://www.kreiszeitung.de/werderalles/00_20090527010629_Option_nicht_gezogen_Tziolis_in_der_Warteschle.html}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Obala Slonovače|ime=[[Boubacar Sanogo]]|poz=FW|ostalo= u [[AS Saint-Étienne]], prekothodno na posudbi u [[TSG 1899 Hoffenheim]]}}<ref group=1>[http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/692525 Werders Sanogo wechselt zu St. Etienne]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Brazil|ime=[[Carlos Alberto de Jesus|Carlos Alberto]]|poz=MF|ostalo= na posudbi u [[CR Vasco da Gama]], prethodno na posudbi}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/29388/c-alberto-bleibt-bei-vasco.html |title=C. Alberto bleibt bei Vasco |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=11. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090811212112/http://transfermarkt.de/de/news/29388/c-alberto-bleibt-bei-vasco.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Peru|ime=[[Claudio Pizarro]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe u [[FC Chelsea]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=Njemačka|ime=[[Nico Pellatz]]|poz=GK|ostalo= u [[Apollon Limassol]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.werder.de/aktuelles/presseschau/presse_text.php/15451/Pellatz-zieht8242s-nach-Zypern|title=Pellatz zieht′s nach Zypern|language=de|date=18. 6. 2009|access-date=18. 6. 2009|publisher=[[Werder Bremen]]}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=Kolumbija|ime=[[John Mosquera]]|poz=FW|ostalo= na posudbi u [[1. FC Union Berlin]], prethodno na posudbi by [[SonderjyskE]]}}<ref group=1 name="Mosquera">[http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/681619 Werder verleiht Mosquera an Union Berlin]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=[[Kevin Schindler]]|poz=FW|ostalo=na posudbi u [[FC Augsburg]], prethodno na posudbi u [[FC Hansa Rostock]]}}<ref group=1 name="Schindler"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Hannover 96=== {{col-start}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Obala Slonovače|ime=[[Didier Konan Ya]]|poz=FW|ostalo=iz [[Rosenborg BK]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Hannover 96 verpflichtet Stürmer Konan|language=de|date=11. 8. 2009|access-date=11. 8. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/30417/hannover-96-verpflichtet-stuermer-konan.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814234301/http://www.transfermarkt.de/de/news/30417/hannover-96-verpflichtet-stuermer-konan.html|archive-date=14. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Obala Slonovače |poz=DF |ime=[[Constant Djakpa]]|ostalo= na posudbi iz [[Bayer 04 Leverkusen]]}}<ref group=1 name="Djakpa">{{cite web|url=http://www.bayer04.de/b04//de/_md_aktuell-dt.aspx?aktuell=aktuell-2865&|title=Djakpa verlässt die Werkself auf Leihbasis|language=de|date=18. 6. 2009|access-date=18. 6. 2009|publisher=[[Bayer 04 Leverkusen]]}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Tunis|ime=[[Karim Haggui]]|poz=DF|ostalo= iz [[Bayer 04 Leverkusen]]}}<ref group=1 name="Haggui"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Njemačka|ime=[[Valdet Rama]]|poz=MF|ostalo=iz [[FC Ugolstadt]]}}<ref group=1 name="Valdet Rama">{{cite web|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/648499|title=Erster Neuzugang bei Hannover 96: Valdet Rama|language=de|publisher=Süddeutsche Zeitung|date=26. 5. 2009|access-date=26. 5. 2009}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=Njemačka|poz=MF|ime=Sofien Chahed|ostalo=iz [[Hannover 96 II]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Personalplanungen bei Hannover 96|language=de|date=15. 5. 2009|access-date=15. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fußball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000126604.php|archive-date=20. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520192044/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000126604.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Francuska|poz=MF|ime=[[Gaëtan Krebs]]|ostalo= u [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1 name="Krebs">{{cite web|url=http://www.ksc.de/aktuelles/anzeigen/news/gaetan-krebs-zum-ksc.html|title=Gaétan Krebs zum KSC|language=de|publisher=[[Karlsruher SC]]|date=2. 6. 2009|access-date=2. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605153813/http://www.ksc.de/aktuelles/anzeigen/news/gaetan-krebs-zum-ksc.html|archive-date=5. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Michael Tarnat]]|ostalo=kraj karijere}}<ref group=1>{{cite web|title=Kein neuer Vertrag für Tarnat in Hannover|date=17. 5. 2009|access-date=17. 5. 2009|language=de|publisher=transfermarkt.de|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/27379/kein-neuer-vertrag-fuer-tarnat-in-hannover.html|archive-date=19. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519203232/http://www.transfermarkt.de/de/news/27379/kein-neuer-vertrag-fuer-tarnat-in-hannover.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Frank Fahrenhorst]]|ostalo=u [[MSV Duisburg]]}}<ref group=1 name="Frank Fahrenhorst">{{cite web|language=de|title=Der MSV holt Fahrenhorst|date=4. 5. 2009|access-date=4. 5. 2009|publisher=[[MSN|MSN Sport]]|url=http://sport.msn.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/508193|archive-date=14. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090514044203/http://sport.msn.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/508193|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Bugarska|poz=MF|ime=[[Chavdar Yankov]]|ostalo=na posudbi u [[MSV Duisburg]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Francuska|poz=DF|ime=[[Valerien Ismael]]|ostalo=kraj karijere}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Bastian Schulz]]|ostalo=u [[1. FC Kaiserslautern]]}}<ref group=1 name="Schulz">{{cite web|title=FCK holt Bastian Schulz|language=de|date=20. 6. 2009|access-date=20. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128790.php|archive-date=5. 1. 2013|archive-url=https://archive.today/20130105164127/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128790.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===1. FC Köln=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Njemačka|ime=[[Sebastian Freis]]|poz=FW|ostalo=iz [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1 name="Sebastian Freis"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Njemačka|ime=[[Lukas Podolski]]|poz=FW|ostalo=iz [[FC Bayern München]]}}<ref group=1 name="Lukas Podolski">{{cite web|language=de|title=Historisches aus Wolfsburg: Lukas Podolski|date=6. 4. 2009|publisher=[[Die Welt]]|access-date=14. 4. 2009|url=http://www.welt.de/die-welt/article3509320/Historisches-aus-Wolfsburg-Lukas-Podolski.html|archive-date=11. 4. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411035951/http://www.welt.de/die-welt/article3509320/Historisches-aus-Wolfsburg-Lukas-Podolski.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=Portugal|ime=[[Maniche]]|poz=MF|ostalo=iz [[Atletico Madrid]]}}<ref group=1>{{cite web|title="Geißböcke" vor Transfercoup|language=de|date=19. 7. 2009|access-date=19. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000131405.php&fla=1|archive-date=11. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130211053834/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000131405.php&fla=1|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Njemačka|ime=[[Christopher Schorch]]|poz=DF|ostalo=iz [[Real Madrid Castilla]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.fc-koeln.de/index.php?id=16&tx_ttnews |title=link |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=1. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001125459/http://www.fc-koeln.de/index.php?id=16&tx_ttnews |url-status=dead }}&#91;backPid&#93;=2327&cHash=753f3f4833 FC verpflichtet Christopher Schorch - Wechsel perfekt! |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=1. 10. 2011 |archive-url= |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Angola|ime=[[José Pierre Vunguidica]]|poz=FW|ostalo=iz [[1. FC Köln]] Youth}}<ref group=1 name="Koln Youth">{{Cite web |url=http://www.fc-koeln.de/index.php?id=217 |title=1. FC Köln Kader |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=12. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110312083910/http://www.fc-koeln.de/index.php?id=217 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=Njemačka|ime=[[Lukas Nottbeck]]|poz=MF|ostalo=iz [[1. FC Köln]] Youth}}<ref group=1 name="Koln Youth"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|ime=[[Christian Clemens]]|poz=MF|ostalo=iz [[1. FC Köln]] Youth}}<ref group=1 name="Koln Youth"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Njemačka|ime=[[Sebastian Zielinsky]]|poz=FW|ostalo=iz [[1. FC Köln]] Youth}}<ref group=1 name="Koln Youth"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Njemačka|ime=[[Stephan Salger]]|poz=DF|ostalo=iz [[1. FC Köln]] Youth}}<ref group=1 name="Koln Youth"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=Hrvatska|ime=[[Miro Varvodić]]|poz=GK|ostalo=na posudbi iz [[HNK Hajduk Split|Hajduk Split]], prethodno na posudbi}}<ref group=1>{{cite web|title=Trainingslager-Personalien|language=de|date=13. 7. 2009|access-date=14. 7. 2009|publisher=[[1. FC Köln]]|url=http://www.fc-koeln.de/index.php?id=16&tx_ttnews[tt_news]=3864&tx_ttnews[backPid]=10&cHash=eecdffbd45}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Turska|ime=[[Ümit Özat]]|poz=DF|ostalo= kraj karijere}}<ref group=1 name="Koln Youth"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Srbija|ime=[[Nemanja Vučićević]]|poz=FW|ostalo=pušten}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Vucicevic muss gehen!|date=18. 6. 2009|publisher=[[Bild-Zeitung|Bild]]|access-date=24. 6. 2009|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/koeln/2009/06/18/nemanja-vucicevic/muss-gehen.html|archive-date=21. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090621093954/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/koeln/2009/06/18/nemanja-vucicevic/muss-gehen.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Njemačka|ime=[[Matthias Scherz]]|poz=FW|ostalo=kraj karijere}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Wie wär‘s denn mal mit Scherz?|date=14. 4. 2009|publisher=[[Bild-Zeitung|Bild]]|access-date=26. 4. 2009|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/koeln/2009/04/15/wie-waere-es-mit-scherz/kein-witz.html|archive-date=19. 4. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090419180749/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/koeln/2009/04/15/wie-waere-es-mit-scherz/kein-witz.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Njemačka|ime=[[Thomas Broich]]|poz=MF|ostalo=u [[1. FC Nuremberg]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Rumunija|ime=[[Sergiu Radu]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe u [[VfL Wolfsburg]]}}<ref group=1 name="Radu"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=Gana|poz=MF |ime=[[Derek Boateng]]|ostalo= u [[Getafe FC]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.express.de/nachrichten/sport/fussball/1-fc-koeln/definitiv-boateng-wechselt-nach-spanien_artikel_1246563168345.html |title=Definitiv! Boateng wechselt nach Spanien |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801103258/http://www.express.de/nachrichten/sport/fussball/1-fc-koeln/definitiv-boateng-wechselt-nach-spanien_artikel_1246563168345.html |archive-date=1. 8. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Eintracht Frankfurt=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4 |nac=Njemačka|ime=[[Maik Franz]]|poz=DF|ostalo=iz [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1 name="Franz">{{cite web|url=http://www.eintracht.de/aktuell/27280/|title=Eintracht Frankfurt verpflichtet Maik Franz|language=de|publisher=[[Eintracht Frankfurt]]|date=3. 6. 2009|access-date=3. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929013209/http://www.eintracht.de/aktuell/27280/|archive-date=29. 9. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |nac=Njemačka|ime=[[Selim Teber]]|poz=MF|ostalo= iz [[TSG 1899 Hoffenheim]]}}<ref group=1 name="Teber"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Njemačka|ime=[[Ralf Fährmann]]|poz=GK|ostalo=iz [[FC Schalke 04|Schalke 04]]}}<ref group=1 name="Ralf Faehrmann">{{cite web|language=de|title=Eintracht verpflichtet Ralf Fährmann|publisher=[[Eintracht Frankfurt]]|access-date=18. 4. 2009|url=http://www.eintracht.de/aktuell/26027/|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929013143/http://www.eintracht.de/aktuell/26027/|archive-date=29. 9. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|ime=[[Sebastian Jung]]|poz=DF|ostalo=iz [[Eintracht Frankfurt]] Youth}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Sebastian Jung wird mal ein Topspieler|date=16. 4. 2009|publisher=[[Frankfurter Rundschau]]|access-date=2. 5. 2009|url=http://www.fr-online.de/in_und_ausland/sport/eintracht_frankfurt/1723074_Uterview-Sebastian-Jung-wird-mal-ein-Topspieler.html}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Njemačka|ime=[[Marcel Heller]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe iz [[MSV Duisburg]]}}<ref group=1 name="Marcel Heller">{{cite web|title=Ein netter Abschied des MSV Duisburg|language=de|date=26. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=Der Westen|url=http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/fussball/msv/2009/5/24/news-120742015/detail.html|archive-date=26. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090526131715/http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/fussball/msv/2009/5/24/news-120742015/detail.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Švicarska |poz=MF |ime=[[Pirmin Schwegler]] |ostalo= iz [[Bayer 04 Leverkusen]]}}<ref group=1 name="Schwegler"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Cenk Tosun]]|ostalo=iz [[Eintracht Frankfurt]] Youth}}<ref group=1 name="Tosun">{{cite web|title=Verletztenmisere Kein Fenin-Ersatz in Sicht|language=de|date=25. 6. 2009|access-date=1. 7. 2009|publisher=Hessischer Rundfunk|url=http://www.hr-online.de/website/rubriken/sport/index.jsp?rubrik=7454&key=standard_document_37369194|archive-url=https://archive.today/20090628001842/http://www.hr-online.de/website/rubriken/sport/index.jsp?rubrik=7454&key=standard_document_37369194|archive-date=28. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Marcos Alvarez (nogometaš rođen 1991)|Marcos Alvarez]]|ostalo=iz [[Eintracht Frankfurt]] Youth}}<ref group=1 name="Tosun"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Njemačka|ime=[[Michael Fink]]|poz=MF|ostalo= u [[Beşiktaş J.K.]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/intligen/startseite/artikel/509956|title=Fink schließt sich Besiktas an|language=de|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=Kamerun|ime=[[Leonard Kweuke]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe u [[DAC Dunajska Streda]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Japan|ime=[[Junichi Uamoto]]|poz=MF|ostalo=u [[Stade Rennais FC|Stade Rennais]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Uamoto wechselt zu Stade Rennes|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=19. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000128760.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210130431/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000128760.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Hrvatska|ime=[[Krešo Ljubičić]]|poz=MF|ostalo=u [[HNK Hajduk Split|Hajduk Split]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Skibbe bei der Eintracht Gucken bei den Guten|date=12. 6. 2009|access-date=21. 6. 2009|publisher=Frankfurter Rundschau|url=http://www.fr-online.de/in_und_ausland/sport/eintracht_frankfurt/?em_cnt=1793721}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|ime=[[Alexander Krük]]|poz=DF|ostalo= na posudbi u [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=1 name="Kruk">[http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/665169 Osnabrück leiht sich Frankfurter Krük aus]</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===VfL Bochum=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Švedska|ime=[[Andreas Johansson (nogometaš rođen 1982)|Andreas Johansson]]|poz=MF|ostalo=iz [[Halmstads BK]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Ein klassischer Sechser für den VfL|language=de|date=23. 6. 2009|access-date=23. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000128923.php&fla=4|archive-date=6. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130206185203/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000128923.php&fla=4|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Slovenija|ime=[[Zlatko Dedič]]|poz=FW|ostalo=iz [[Frosinone Calcio]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.net-tribune.de/nt/node/5480/news/Zlatko-Dedic-geht-fuer-den-VfL-Bochum-auf-Torejagd |title=Zlatko Dedic geht für den VfL Bochum auf Torejagd |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719065620/http://www.net-tribune.de/nt/node/5480/news/Zlatko-Dedic-geht-fuer-den-VfL-Bochum-auf-Torejagd |archive-date=19. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=Njemačka|ime=[[Andreas Luthe]]|poz=GK|ostalo= iz [[VfL Bochum II]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga1/bundesliga-torwart-luthe-bekommt-profi-vertrag-in-bochum_aid_403739.html|title=Torwart Luthe bekommt Profi-Vertrag in Bochum|language=de|publisher=[[Focus (German magazine)|Focus]]|date=29. 5. 2009|access-date=29. 5. 2009|archive-date=26. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226091505/http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga1/bundesliga-torwart-luthe-bekommt-profi-vertrag-in-bochum_aid_403739.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|ime=[[Kevin Vogt]]|poz=MF|ostalo=iz [[VfL Bochum|VfL Bochum Youth]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Vogt wird Profi beim VfL|date=19. 12. 2008|publisher=transfermartk.de|access-date=27. 4. 2009|url=http://transfermarkt.de/de/news/24684/vogt-wird-profi-beim-vfl.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208100534/http://transfermarkt.de/de/news/24684/vogt-wird-profi-beim-vfl.html|archive-date=8. 12. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Njemačka|ime=[[Patrick Fabian (nogometaš)|Patrick Fabian]]|poz=DF|ostalo= iz [[VfL Bochum II]]}}<ref group=1 name="SchmidtgalGüçlü">{{cite web | language=de | title=Kader der U23 für 2009/10 steht | url=http://vfl-bochum.de/webcache/Aktuelles_meldung_6518_3_de.htm | publisher=[[VfL Bochum]] | date=4. 6. 2009 | access-date=4. 6. 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090607141535/http://www.vfl-bochum.de/webcache/Aktuelles_meldung_6518_3_de.htm | archive-date=7. 6. 2009 | url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Poljska|poz=FW|ime=[[Marcin Mięciel]]|ostalo=u [[Legia Varšava]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://vfl-bochum.de/webcache/Aktuelles_meldung_6582_3_de.htm |title=Mieciel wechselt zu Legia Warschau |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630141358/http://vfl-bochum.de/webcache/Aktuelles_meldung_6582_3_de.htm |archive-date=30. 6. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Turska|poz=FW|ime=[[Sinan Kaloglu]]|ostalo=u [[Vitesse]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Fußballer Kaloglu wechselt von Bochum nach Arnheim|language=de|date=7. 7. 2009|access-date=7. 7. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/29435/fussballer-kaloglu-wechselt-von-bochum-nach-arnheim.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090820011916/http://transfermarkt.de/de/news/29435/fussballer-kaloglu-wechselt-von-bochum-nach-arnheim.html|archive-date=20. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|ime=[[Oliver Schröder]]|poz=MF|ostalo= u [[FC Hansa Rostock]]}}<ref group=1 name="Schroder">{{cite web|title=Hansa holt Oliver Schröder|language=de|date=8. 7. 2009|access-date=8. 7. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/29473/hansa-holt-oliver-schroeder.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090811090755/http://transfermarkt.de/de/news/29473/hansa-holt-oliver-schroeder.html|archive-date=11. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=Njemačka|ime=Heinrich Schmidtgal|poz=MF|ostalo=u [[Rot-Weiss Oberhausen]]}}<ref group=1 name="Schmidtgal">{{cite web|title=Schmidtgal ist ein "Kleeblatt"|language=de|date=8. 6. 2009|access-date=8. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128111.php|archive-date=6. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130206143653/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128111.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|poz=GK|ime=Andreas Lengsfeld|ostalo=pušten}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[David Zajas]]|ostalo=u [[SSVg Velbert]]}}<ref group=1>{{cite web|title=SSVg verzichtet auf den großen Umbau|language=de|date=24. 6. 2009|access-date=28. 6. 2009|publisher=Der Westen|url=http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/velbert/2009/6/24/news-123628611/detail.html}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Turska|ime=Dilaver Güçlü|poz=FW|ostalo= u [[Manisaspor]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.diyarbakirspor.org/haberler/1306-Kemal-Okyay-ve-Dilaver-Guclu-Manisasporda.html |title=Kemal Okyay ve Dilaver Guclu Maisaspor |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804164420/http://www.diyarbakirspor.org/haberler/1306-Kemal-Okyay-ve-Dilaver-Guclu-Manisasporda.html |archive-date=4. 8. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Hrvatska|ime=[[Ivo Iličević]]|poz=MF|ostalo=na posudbi u [[1. FC Kaiserslautern]], prethodno na posudbi u [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=1 name="DFL List"/><ref group=1 name="Ilicevic">{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/510422/|title=Der FCK legt mit Ilicevic nach|language=de|date=21. 6. 2009|access-date=21. 6. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=[[Danny Fuchs]]|poz=MF|ostalo=u [[1. FC Kaiserslautern]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="Fuchs">{{cite web|title=FCK verpflichtet Fuchs|language=de|date=26. 6. 2009|access-date=26. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129257.php|archive-date=11. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130211203554/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129257.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Borussia Mönchengladbach=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Holandija|ime=[[Marcel Meeuwis]]|poz=MF|ostalo= iz [[Roda JC]]}}<ref group=1 name="Ludwig/Meeuwis">{{cite web|title=Gladbach's Neuzugänge Marcel Meeuwis & Alexander Ludwig kommen|language=de|publisher=Gladbach-News|date=13. 5. 2009|access-date=18. 5. 2009|url=http://news.google.de/news?pz=1&ned=de&hl=de&q=Marcel+Meeuwis}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Argentina|ime=[[Raul Bobadilla]]|poz=FW|ostalo= iz [[Grasshoppers Zürich]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.sport1.de/de/fussball/fussball_bundesliga/artikel_114239.html|title=Bobadilla stürmt für Borussia|language=de|date=4. 6. 2009|access-date=6. 4. 2009|publisher=[[Deutsches Sportfernsehen|DSF]]|archive-date=7. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607070421/http://www.sport1.de/de/fussball/fussball_bundesliga/artikel_114239.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|ime=[[Marco Reus]]|poz=MF|ostalo= iz [[Rot-Weiss Ahlen]]}}<ref group=1 name="Marco Reus">{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/27621/ahlener-marco-reus-wechselt-nach-moenchengladbach.html|title=Ahlener Marco Reus wechselt nach Mönchengladbach|publisher=transfermarkt.de|date=25. 5. 2009|access-date=25. 5. 2009|language=de|archive-date=28. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528073952/http://www.transfermarkt.de/de/news/27621/ahlener-marco-reus-wechselt-nach-moenchengladbach.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|ime=[[Roman Neustädter]]|poz=MF|ostalo= iz [[1. FSV Mainz 05]]}}<ref group=1 name="Roman">{{cite web|title=Ein Aufsteiger für die "Fohlen"|language=de|date=25. 5. 2009|access-date=25. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127226.php|archive-date=28. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528200340/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127226.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|ime=[[Thorben Marx]]|poz=MF|ostalo= iz [[Arminia Bielefeld]]}}<ref group=1 name="Marx">{{cite web|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/gladbach/2009/06/06/michael-frontzeck/holt-thorben-marx-aus-bielefeld.html|title=Frontzeck holt Marx aus Bielefeld|language=de|date=5. 6. 2009|access-date=8. 6. 2009|publisher=[[Bild]]|archive-date=9. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090609131101/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/gladbach/2009/06/06/michael-frontzeck/holt-thorben-marx-aus-bielefeld.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Venecuela|poz=MF|ime=[[Juan Arango]]|ostalo=iz [[RCD Mallorca]]}}<ref group=1>[http://www.marca.com/2009/06/27/futbol/equipos/mallorca/1246099657.html Arango ya es jugador del Borussia M’Gladbach (Arango a Borussia M'Gladbach player)]; [[Diario Marca]], 27 June 2009</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|ime=[[Tony Jantschke]]|poz=MF|ostalo=iz [[Borussia Mönchengladbach|Borussia Mönchengladbach Youth]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Jantschke erhält Profivertrag|date=25. 11. 2008|publisher=transfermarkt.de|access-date=27. 4. 2009|url=http://transfermarkt.de/de/news/24272/jantschke-erhaelt-profivertrag.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090321231152/http://www.transfermarkt.de/de/news/24272/jantschke-erhaelt-profivertrag.html|archive-date=21. 3. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Njemačka|ime=[[Tim Heubach]]|poz=DF|ostalo=iz [[Borussia Mönchengladbach II]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Heubach erhält Profivertrag|date=24. 10. 2008|publisher=transfermarkt.de|access-date=27. 4. 2009|url=http://transfermarkt.de/de/news/23890/heubach-erhaelt-profivertrag.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218075238/http://transfermarkt.de/de/news/23890/heubach-erhaelt-profivertrag.html|archive-date=18. 2. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Fabian Bäcker]]|ostalo=iz [[Borussia Mönchengladbach|Borussia Mönchengladbach Youth]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Danska|ime=[[Sebastian Svärd]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[FC Hansa Rostock]]}}<ref group=1 name="Sebastian Svard"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|ime=[[Marc-André ter Stegen]]|poz=GK|ostalo= iz [[Borussia Mönchengladbach|Borussia Mönchengladbach Youth]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.borussia.de/de/borussia_news_detail,185,0,newsid-173161.html |title=Marc-André ter Stegen erhält Profivertrag |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090817002837/http://borussia.de/de/borussia_news_detail,185,0,newsid-173161.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2 |nac=Njemačka |poz=DF |ime=[[Sebastian Schachten]]|ostalo= na posudbi u [[SC Paderborn 07]]}}<ref group=1 name="Schachten">{{cite web|url=http://www.rp-online.de/public/article/moenchengladbach/723911/Schachten-wird-nach-Paderborn-ausgeliehen.html|title=Borussia: Schachten wird nach Paderborn ausgeliehen|publisher=RP-Online|language=de|date=24. 6. 2009|access-date=24. 6. 2009|archive-date=25. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625184511/http://www.rp-online.de/public/article/moenchengladbach/723911/Schachten-wird-nach-Paderborn-ausgeliehen.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=5 |nac=Obala Slonovače|poz=DF|ime=[[Steve Gohouri]]|ostalo=pušten}}<ref group=1 name="Gohouri">{{cite web|title=Zwei sollen gehen|language=de|date=22. 6. 2009|access-date=22. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/28802/zwei-sollen-gehen.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625065443/http://www.transfermarkt.de/de/news/28802/zwei-sollen-gehen.html|archive-date=25. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Mali|poz=MF|ime=[[Soumaila Coulibaly]]|ostalo= u [[FSV Frankfurt]]}}<ref group=1 name="Coulibaly">{{Cite web |url=http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4752&cHash=721741f9b6 |title=Soumaila Coulibaly steigert Offensivqualitäten des FSV |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=11. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711112128/http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4752&cHash=721741f9b6 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Češka|poz=MF|ime=[[Tomas Galásek]]|ostalo=kraj karijere}}<ref group=1>{{cite web|title=Abschied mit Tom und Melissa|language=de|date=25. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=RP-Online|url=http://www.rp-online.de/public/article/moenchengladbach/712369/Abschied-mit-Tom-und-Melissa.html|archive-date=27. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090527003850/http://www.rp-online.de/public/article/moenchengladbach/712369/Abschied-mit-Tom-und-Melissa.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11 |nac=Njemačka |poz=MF |ime=[[Marko Marin]]|ostalo= u [[SV Werder Bremen]]}}<ref group=1 name="Marin"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Švedska|poz=FW|ime=[[Sharbel Touma]]|ostalo=u [[Iraklis Thessaloniki FC]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Touma klar för Iraklis|language=sv|date=23. 6. 2009|access-date=27. 6. 2009|publisher=Aftonbladet|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotbollsbladet/article5420384.ab}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Holandija|poz=MF|ime=[[Patrick Paauwe]]|ostalo= u [[VVV-Venlo]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.rp-online.de/public/article/moenchengladbach/730519/Paauwe-unterschreibt-in-Venlo.html |title=Paauwe unterschreibt in Venlo |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=19. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090819091314/http://www.rp-online.de/public/article/moenchengladbach/730519/Paauwe-unterschreibt-in-Venlo.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Njemačka|ime=[[Johannes van den Bergh]]|poz=MF|ostalo= u [[Fortuna Düsseldorf]]}}<ref group=1 name="van den Bergh">{{cite web|url=http://www.rp-online.de/public/article/duesseldorf-stadt/723579/Van-den-Bergh-Wechsel-ist-perfekt.html|title=Van den Bergh-Wechsel ist perfekt|language=de|date=23. 6. 2009|access-date=23. 6. 2009|publisher=RP-Online|archive-date=25. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625104439/http://www.rp-online.de/public/article/duesseldorf-stadt/723579/Van-den-Bergh-Wechsel-ist-perfekt.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Njemačka|ime=[[Alexander Baumjohann]]|poz=MF|ostalo=u [[FC Bayern München]]}}<ref group=1 name="Alexander Baumjohann">{{cite web|title=Gladbach midfield starlet signs three-year deal|date=3. 2. 2009|publisher=[[FC Bayern München]]|access-date=14. 4. 2009|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2009/18489.php?fcb_sid=28af4e2b1abe29c85d0bd7b058401d04}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Kamerun|ime=[[Marcel Ndjeng]]|poz=MF|ostalo=u [[FC Augsburg]], prethodno na posudbi u [[Hamburger SV]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/><ref group=1 name="Ndjeng">{{cite web|title=FCA verpflichtet Marcel Ndjeng|language=de|date=28. 6. 2009|access-date=28. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129411.php|archive-date=6. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130206152953/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129411.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===SC Freiburg=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Felix Bastians]]|ostalo=iz [[BSC Young Boys]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Außenbahn-Spieler für den SCF|language=de|date=7. 7. 2009|access-date=7. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000130257.php|archive-date=10. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090710210840/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000130257.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Južna Koreja|poz=FW|ime=[[Cha Du-Ri]]|ostalo=iz [[TuS Koblenz]]}}<ref group=1 name="Du-Ri">{{cite web|url=http://www.badische-zeitung.de/sc-freiburg-1/kevin-schlitte-geht-du-ri-cha-kommt--15840898.html|title=Kevin Schlitte geht, Du-Ri Cha kommt|language=de|date=7. 6. 2009|access-date=7. 6. 2009|publisher=Badische-Zeitung}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Demokratska Republika Kongo|ime=[[Cedric Makiadi]]|poz=MF|ostalo=iz [[VfL Wolfsburg]], prethodno na posudbi u [[MSV Duisburg]]}}<ref group=1 name="Makiadi 2"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Hrvatska|ime=[[Mensur Mujdža]]|poz=MF|ostalo= iz [[NK Zagreb]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.scfreiburg.com/teams/profis/meldungen/sc-verpflichtet-mensur-mujdza|title=Mensur Mujdza fünfter Neuzugang|language=de|date=17. 6. 2009|access-date=17. 6. 2009|publisher=[[SC Freiburg]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620183501/http://www.scfreiburg.com/teams/profis/meldungen/sc-verpflichtet-mensur-mujdza|archive-date=20. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=Njemačka|ime=[[Manuel Salz]]|poz=GK|ostalo=iz [[Stuttgarter Kickers]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.scfreiburg.com/teams/profis/aktuelles/salz-wechselt-zum-sc|title=Salz wechselt zum SC Freiburg|language=de|publisher=[[SC Freiburg]]|date=29. 5. 2009|access-date=29. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090601064634/http://www.scfreiburg.com/teams/profis/aktuelles/salz-wechselt-zum-sc|archive-date=1. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Stefan Reisinger]]|ostalo=iz [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=1 name="Stefan Reisinger">{{cite web|language=de|title=Freiburg Angelt sich "Kleeblat"-Stürmer|date=15. 4. 2009|access-date=15. 4. 2009|publisher=[[Deutsche Fußball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000124318.php&fla=4|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210163732/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000124318.php&fla=4|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=37|nac=Njemačka|ime=[[Oliver Baumann]]|poz=GK|ostalo= iz [[SC Freiburg|SC Freiburg Youth]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/28814/baumann-rueckt-auf.html|title=Baumann rückt auf|language=de|date=22. 6. 2009|access-date=22. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|archive-date=25. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625042504/http://www.transfermarkt.de/de/news/28814/baumann-rueckt-auf.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=Turska|ime=[[Ali Güneş]]|poz=DF|ostalo= u [[Kasimpasa SK]]}}<ref group=1>[http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/674593 Freiburger Günes wechselt in die Türkei]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=Bjelorusija|poz=FW|ime=[[Vitali Rodionov]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[FK BATE Borisov]]}}<ref group=1 name="DFL List" /> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Kevin Schlitte]]|ostalo=u [[FC Hansa Rostock]]}}<ref group=1 name="Du-Ri"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|ime=[[Maximilian Mehring]]|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=1>{{cite web|title=Mehring verlässt Freiburg|publisher=transfermarkt.de|date=22. 5. 2009|access-date=22. 5. 2009|language=de|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/27537/mehring-verlaesst-freiburg.html|archive-date=25. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090525091045/http://www.transfermarkt.de/de/news/27537/mehring-verlaesst-freiburg.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Gruzija|poz=MF|ime=[[David Targamadze]]|ostalo=na posudbi u [[FC Aarau]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Günes wechselt zu Kasimpasa|language=de|date=13. 7. 2009|access-date=14. 7. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/511347/}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=36|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Daniel Schwaab]]|ostalo=u [[Bayer 04 Leverkusen]]}}<ref group=1 name="Daniel Schwaab"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=39|nac=Njemačka|ime=Michael Müller|poz=GK|ostalo= na posudbi u [[1. FC Saarbrücken]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/27731/saarbruecken-leiht-mueller.html|title=Saarbrücken leiht Müller|language=de|date=27. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=transfermarkt.de|archive-date=30. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090530054639/http://www.transfermarkt.de/de/news/27731/saarbruecken-leiht-mueller.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Manuel Konrad]]|ostalo=u [[SpVgg Unterhaching]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="Konrad">{{cite web|url=http://www.spvgg-unterhaching.de/news/news_detail.php3?news_id=4078|title=Konrad bleibt der SpVgg erhalten|language=de|publisher=[[SpVgg Unterhaching]]|date=8. 6. 2009|access-date=8. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719085119/http://www.spvgg-unterhaching.de/news/news_detail.php3?news_id=4078|archive-date=19. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===1. FSV Mainz 05=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Eugen Polanski]]|ostalo=na posudbi iz [[Getafe CF]]}}<ref group=1>{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/artikel/510007/|title=Polanski: Einigung mit Getafe erzielt|language=de|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|date=12. 6. 2009|access-date=12. 6. 2009}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Češka|poz=MF|ime=[[Filip Trojan]]|ostalo=iz [[FC St. Pauli]]}}<ref group=1 name="Filip Trojan">{{cite web|language=de|title=Verfrühter Abschied von Trojan |date=15. 4. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker-Online]]|access-date=15. 4. 2009|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/507209}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Andre Schürrle]]|ostalo=iz [[1. FSV Mainz 05|1. FSV Mainz 05 Youth]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Neuer FSV-Kader beim Stadionfest vorgestellt - 7.000 Fans feiern Neuzugänge|language=de|date=28. 6. 2009|access-date=28. 6. 2009|publisher=Allgemeine Zeitung|url=http://www.allgemeine-zeitung.de/sport/top-clubs/mainz-05/7031616.htm|archive-date=18. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718200425/http://www.allgemeine-zeitung.de/sport/top-clubs/mainz-05/7031616.htm|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Jan Kirchhoff]]|ostalo=iz [[1. FSV Mainz 05|1. FSV Mainz 05 Youth]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Austrija|poz=MF|ime=[[Andreas Ivanschitz]]|ostalo= iz [[Panathinaikos FC]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Mainz holt Ivanschitz|language=de|date=18. 7. 2009|access-date=18. 7. 2009|publisher=[[Deutsches Sportfernsehen|DSF]]|url=http://www.sport1.de/de/fussball/fussball_bundesliga/newspage_130399.html|archive-date=20. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090720074551/http://www.sport1.de/de/fussball/fussball_bundesliga/newspage_130399.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Egipat|poz=FW|ime=[[Gamal Hamza]]|ostalo=iz [[El Zamalek]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Ägyptischer Nationalspieler Gamal Hamza wechselt zu Mainz 05|language=de|date=24. 6. 2009|access-date=25. 6. 2009|publisher=Allgemeine Zeitung|url=http://www.allgemeine-zeitung.de/eilmeldung/7017339.htm|archive-date=29. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629103837/http://www.allgemeine-zeitung.de/eilmeldung/7017339.htm|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Pierre Kleinheider]]|ostalo=iz [[1. FSV Mainz 05 II]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Vierter 05-Zugang zu 99 Prozent perfekt – Uteresse an Vucicevic?|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=7. 7. 2009|publisher=Wiesbadener Kurier|url=http://www.wiesbadener-kurier.de/sport/top-clubs/mainz-05/6990255.htm|archive-date=12. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130212153134/http://www.wiesbadener-kurier.de/sport/top-clubs/mainz-05/6990255.htm|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Njemačka|ime=[[Heinz Müller (goalkeeper)|Heinz Müller]]|poz=GK|ostalo=iz [[Barnsley FC]]}}<ref group=1>{{cite web|title=Mainz holt Torhüter aus England|language=de|date=15. 6. 2009|access-date=15. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128459.php&fla=3|archive-date=11. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130211073944/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128459.php&fla=3|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Njemačka|ime=[[Christian Demirtas]]|poz=DF|ostalo=u [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1 name="Demirtas"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Markus Feulner]]|ostalo=u [[Borussia Dortmund]]}}<ref group=1 name="Markus Feulner"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Južnoafrička Republika|ime=[[Delron Buckley]]|poz=MF|ostalo= u [[Anorthosis Famagusta]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.kickoff.com/static/news/article.php?id=9745 |title=Buckley to Cyprus |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717142253/http://www.kickoff.com/static/news/article.php?id=9745 |archive-date=17. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Robert Fleßers]]|ostalo=u [[FC Ugolstadt]]}}<ref group=1 name="Robert Fleßers">{{cite web|title=Köppel bleibt - neuer Defensivspieler kommt|language=de|date=22. 5. 2009|access-date=22. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127046.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210174108/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127046.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Njemačka|ime=[[Roman Neustädter]]|poz=MF|ostalo= u [[Borussia Mönchengladbach]]}}<ref group=1 name="Roman"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Njemačka|ime=[[Mario Vrančić]]|poz=MF|ostalo= na posudbi u [[Rot-Weiss Ahlen]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/29000/mainz-vrancic-nach-ahlen.html |title=Mainz: Vrancic nach Ahlen |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=16. 8. 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/69xGctFOk?url=http://www.transfermarkt.de/de/mainz-vrancic-nach-ahlen/news/anzeigen_29000.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Daniel Ischdonat]]|ostalo=pušten}}<ref group=1>{{cite web|title=Die Baustellen der Bundesliga - Teil 1|language=de|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|publisher=sportportal.de|url=http://www.sportal.de/sportal/generated/article/fussball/2009/06/08/13253500000.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611051145/http://www.sportal.de/sportal/generated/article/fussball/2009/06/08/13253500000.html|archive-date=11. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===1. FC Nuremberg=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=Grčka|poz=FW|ime=[[Angelos Charisteas]]|ostalo=povratak sa posudbe iz [[Bayer 04 Leverkusen]]}}<ref group=1 name="Charisteas">{{cite web|title=Mozart kommt zum Club|date=2. 6. 2009|access-date=3. 6. 2009|publisher=Nürenberger Nachrichten|language=de|url=http://www.nn-online.de/artikel.asp?art=1027938&kat=31&man=3}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Thomas Broich]]|ostalo=iz [[1. FC Köln]]}}<ref group=1 name="Broich">{{cite web|title=Nürnberg verpflichtet Broich|language=de|publisher=[[Deutsches Sportfernsehen|DSF]]|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|url=http://www.sport1.de/de/fussball/fussball_bundesliga/newspage_116055.html|archive-date=12. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612081047/http://www.sport1.de/de/fussball/fussball_bundesliga/newspage_116055.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=Poljska|poz=DF|ime=[[Tomasz Welnicki]]|ostalo=iz [[VfL Bochum|VfL Bochum Youth]]}}<ref group=1>{{cite web|language=de|title=Welnicki nach Nürnberg|date=29. 1. 2009|publisher=transfermarkt.de|access-date=27. 4. 2009|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/25512/welnicki-nach-nuernberg.html|archive-date=3. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303161539/http://www.transfermarkt.de/de/news/25512/welnicki-nach-nuernberg.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Turska|poz=FW|ime=[[Güngör Kaya]]|ostalo=iz [[VfL Bochum|VfL Bochum Youth]]}}<ref group=1 name="Broich"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Jonatan Kotzke]]|ostalo=iz [[1. FC Nuremberg|1.FC Nürnberg II]]}}<ref group=1 name="Kotzke">{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/27955/kotzke--stiefler-nun-profis.html|title=Kotzke & Stiefler nun Profis|language=de|publisher=transfermarkt.de|date=2. 6. 2009|access-date=2. 6. 2009|archive-date=5. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605075532/http://www.transfermarkt.de/de/news/27955/kotzke--stiefler-nun-profis.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=38|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Manuel Stiefler]]|ostalo=iz [[1. FC Nuremberg|1.FC Nürnberg II]]}}<ref group=1 name="Kotzke"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Norveška|poz=DF|ime=[[Havard Nordtveit]]|ostalo= na posudbi iz [[Arsenal FC]], prethodno na posudbi u [[Lillestrøm SK]]}}<ref group=1>[http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/512037/artikel_Havard-Nordtveit-kommt-zum-Club.html Havard Nordtveit kommt zum Club]</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Stefan Reinartz]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Bayer 04 Leverkusen]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=Portugal|poz=DF|ime=[[José Gonçalves]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Hearts of Midlothian]]}}<ref group=1 name="A Mikreski">{{cite web|title=Mitreski und Goncalves gehen|language=de|date=15. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=[[MSN|MSN Sport]]|url=http://sport.msn.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/508749}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Makedonija|poz=DF|ime=[[Aleksandar Mitreski]]|ostalo= u [[FC Sion]]}}<ref group=1>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/29191/mitreski-zum-fc-sion.html |title=Mitreski zum FC Sion |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=4. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804072103/http://www.transfermarkt.de/de/news/29191/mitreski-zum-fc-sion.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Njemačka|ime=[[Dominik Reinhardt]]|poz=DF|ostalo= na posudbi u [[FC Augsburg]]}}<ref group=1 name="Dominik Reinhardt">[http://www.fcn.de/news/archiv/2009/juli/21/artikel/reinhardt-nach-augsburg/ Reinhardt nach Augsburg]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Slovačka|poz=MF|ime=[[Mário Breška]]|ostalo=u [[APOEL]], prethodno na posudbi u [[Enosis Paralimni]]}}<ref group=1>{{cite web|title=MÁRIO BREŠKA si zahrá s APOEL Nikózia Ligu majstrov|date=21. 5. 2009|access-date=3. 6. 2009|language=sk|publisher=Dennik Šport|url=http://www.denniksport.sk/article/view-comments/91980/|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005015155/http://www.denniksport.sk/article/view-comments/91980/|archive-date=5. 10. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ==2. Bundesliga== ===Energie Cottbus=== {{col-start}} {{col-2}} '''U:'' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=Kanada|poz=GK|ime=[[Lars Hirschfeld]]|ostalo=iz [[CFR Cluj]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Cottbus holt kanadischen Nationaltorhüter|language=de|date=26. 6. 2009|access-date=26. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129119.php&fla=4|archive-date=21. 7. 2012|archive-url=https://archive.today/20120721063454/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129119.php&fla=4|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=Ukrajina|ime=[[Valeriy Sokolenko]]|poz=DF|ostalo= iz [[Polonia Bytom]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=4973|title=Valeriy Sokolenko unterschreibt bis 2011|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=19. 6. 2009|publisher=[[FC Energie Cottbus]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626215818/http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=4973|archive-date=26. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Sascha Dum]]|ostalo= na posudbi iz [[Bayer 04 Leverkusen]]}}<ref name="Dum" group=1/> {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=Brazil|poz=MF|ime=[[Roger de Oliveira Bernardo|Roger]]|ostalo=iz [[Figueirense]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Brasilianer für die Energie-Zentrale|language=de|date=30. 6. 2009|access-date=30. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129745.php&fla=4|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210135657/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129745.php&fla=4|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Kamerun|ime=[[Leonard Kweuke]]|poz=FW|ostalo=na posudbi iz [[DAC Dunajska Streda]], prethodno na posudbi u [[Eintracht Frankfurt]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=4975|title=FC Energie verpflichtet Leonard Kweuke|language=de|date=22. 6. 2009|access-date=22. 6. 2009|publisher=[[FC Energie Cottbus]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625115830/http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=4975|archive-date=25. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|ime=[[Julian Börner]]|poz=MF|ostalo= iz [[Rot-Weiss Erfurt|Rot-Weiss Erfurt Youth]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5091 |title=Julian Börner wechselt nach Cottbus |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090809102341/http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5091 |archive-date=9. 8. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Rumunija|ime=[[Sergiu Radu]]|poz=FW|ostalo= iz [[VfL Wolfsburg]], prethodno na posudbi u [[1. FC Köln]]}}<ref group=1 name="Radu"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Marc-André Kruska]]|ostalo=iz [[Club Brugge KV]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Marc-André Kruska zum FC Energie|language=de|date=28. 8. 2009|access-date=28. 8. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/30829/marc-andre-kruska-zum-fc-energie.html|archive-date=30. 8. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830045945/http://www.transfermarkt.de/de/news/30829/marc-andre-kruska-zum-fc-energie.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Makedonija|ime=[[Igor Mitreski]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[Germinal Beerschot]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Te dure Mitreski verlaat Germinal Beerschot|language=nl|publisher=sporza.be|date=3. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|url=http://www.sporza.be/cm/sporza/voetbal/Jupiler_Pro_League/090603_mitreski_weg}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Njemačka|ime=[[Markus Brzenska]]|poz=DF|ostalo=iz [[Borussia Dortmund]], prethodno na posudbi u [[MSV Duisburg]]}}<ref group=1 name="brzenska"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Frank Lehmann]]|ostalo=na posudbi iz [[VfB Stuttgart II]], prethodno na posudbi u [[Eintracht Frankfurt II]]}}<ref group=2 name="Frank Lehmann">{{cite web|title=Lehmann von Stuttgart nach Cottbus|language=de|date=23. 6. 2009|access-date=23. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000128913.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210141332/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000128913.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=37|nac=Njemačka|ime=[[Nils Miatke]]|poz=MF|ostalo= iz [[FC Energie Cottbus|Energie Cottbus Youth]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5098 |title=FC Energie vertraut Nils Miatke: Talent unterschreibt Vertrag bis 2011 |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090810222553/http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5098 |archive-date=10. 8. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Bugarska|ime=[[Dimitar Rangelov]]|poz=FW|ostalo=u [[Borussia Dortmund]]}}<ref group=1 name="Rangelov"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Srbija|poz=MF|ime=[[Ivica Iliev]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Vragel">{{cite web|title=Piplica wird Talente-Trainer und Scout bei Energie|language=de|date=23. 6. 2009|access-date=28. 6. 2009|publisher=Süddeutsche Zeitung|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/661716}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=Njemačka|poz=GK|ime=Phillip Pentke|ostalo=pušten}}<ref group=2>{{cite web|title=Cottbuser Torwart-Suche geht weiter|language=de|date=23. 6. 2009|access-date=16. 7. 2009|publisher=Rundfunk Berlin-Brandenburg|url=http://www.rbb-online.de/nachrichten/sport/2009_06/cottbuser_torwart.html}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Albanija|poz=MF|ime=[[Ervin Skela]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Vragel"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Srbija|ime=[[Dušan Vasiljević (nogometaš)|Dusan Vasiljevic]]|poz=DF|ostalo= pušten}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=4984 |title=Vertrag mit Dusan Vasiljevic aufgelöst |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627201106/http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=4984 |archive-date=27. 6. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Crna Gora|ime=[[Savo Pavićević]]|poz=DF|oostalo= u [[AO Kavala]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5128 |title=Savo Pavicevic verlässt FC Energie |access-date=29. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091025145939/http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5128 |archive-date=25. 10. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|ime=[[Danny Galm]]|poz=FW|nac=Njemačka|ostalo= u [[1. FC Kaiserslautern II]], prethodno na posudbi u [[Stuttgarter Kickers]]}}<ref group=2 name="Galm">[http://www.kicker.de/news/fussball/regionalliga/startseite/artikel/511453/ Heun und Galm schließen die Lücke]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Bosna i Hercegovina|ime=[[Tomislav Piplica]]|poz=GK|ostalo= kraj karijere}}<ref group=2>[http://www.lvz-online.de/aktuell/content/101435.html Umbruch geht weiter: Energie leiht Torwart Lehmann aus - Piplica wird Talentetrainer]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Češka|ime=[[Jan Rajnoch]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe u [[FK Mlada Boleslav]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Rajnoch: Zahraničí je na prvním místě|language=cs|date=1. 6. 2009|access-date=7. 6. 2009|publisher=Deniksport|url=http://deniksport.blesk.cz/clanek/fotbal/74693/rajnoch-zahranici-je-na-prvnim-miste.html}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Bosna i Hercegovina|poz=DF|ime=[[Ivan Radeljic]]|ostalo= u [[Gençlerbirliği S.K.]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5123 |title=Radeljic zu Gençlerbirligi |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818163656/http://www.fcenergie.de/news/news.php?ID=5123 |archive-date=18. 8. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Srbija|ime=[[Branko Jelic]]|poz=FW|ostalo= u [[Perth Glory]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Stürmer ablösefrei nach Australien|language=de|publisher=[[Bild]]|date=7. 5. 2009|access-date=26. 5. 2009|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/cottbus/2009/05/08/branko-jelic/stuermer-abloesefrei-nach-australien.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524090817/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/bundesliga/vereine/cottbus/2009/05/08/branko-jelic/stuermer-abloesefrei-nach-australien.html|archive-date=24. 5. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=Njemačka|ime=[[Michael Lerchl]]|poz=MF|ostalo= u [[RB Leipzig]]}}<ref group=2 name="Lerchl">{{Cite web |url=http://www.lvz-online.de/aktuell/content/102424.html |title=RB Leipzig verpflichtet Profis Lerchl und Höfler |access-date=4. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704215005/http://www.lvz-online.de/aktuell/content/102424.html |archive-date=4. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Hrvatska|poz=DF|ime=[[Mario Cvitanovic]]|ostalo=pušten}} <ref group=2 name="Radeljic">{{cite web|title=Cottbus-Duo freigestellt|language=de|date=30. 6. 2009|access-date=30. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129750.php|archive-date=5. 1. 2013|archive-url=https://archive.today/20130105185344/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000129750.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=Turska|ime=[[Çağdaş Atan]]|poz=DF|ostalo=u [[FC Basel]]}}<ref group=2>{{cite web|title=FCB-Verstärkung aus der Bundesliga|language=de|date=24. 6. 2009|access-date=24. 6. 2009|publisher=Transfermarkt.de|url=http://www.transfermarkt.ch/de/news/28937/fcb-verstaerkung-aus-der-bundesliga.html}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=37|nac=Njemačka|ime=[[Christian Müller (nogometaš)|Christian Müller]]|poz=MF|ostalo=u [[TuS Koblenz]]}}<ref group=2 name="Christian Muller">{{Cite web |url=http://www.tuskoblenz.de/index2.php?&nav=.0.1.%3F&offset=0&segment=0&category=0&_assoc_id=3620 |title=TuS verpflichtet Christian Müller von Energie Cottbus |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708143546/http://www.tuskoblenz.de/index2.php |archive-date=8. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Karlsruher SC=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5 |nac=Njemačka|ime=[[Christian Demirtas]]|poz=DF|ostalo=iz [[1. FSV Mainz 05]]}}<ref group=1 name="Demirtas">{{cite web|url=http://www.ksc.de/aktuelles/anzeigen/news/christian-demirtas-kommt-aus-mainz.html|title=Christian Demirtas kommt aus Mainz|language=de|publisher=[[Karlsruher SC]]|date=12. 6. 2009|access-date=12. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090615081359/http://www.ksc.de/aktuelles/anzeigen/news/christian-demirtas-kommt-aus-mainz.html|archive-date=15. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|ime=[[Andreas Schäfer]]|poz=DF|ostalo=iz [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=2 name="Andreas Schäfer">{{cite web|url=http://www.ksc.de/aktuelles/anzeigen/news/andreas-schaefer-naechste-neuverpflichtung.html|title=Andreas Schäfer nächste Neuverpflichtung|language=de|publisher=[[Karlsruher SC]]|access-date=12. 6. 2009|date=12. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090615081146/http://www.ksc.de/aktuelles/anzeigen/news/andreas-schaefer-naechste-neuverpflichtung.html|archive-date=15. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|ime=[[Anton Fink]]|poz=FW|ostalo=iz [[SpVgg Unterhaching]]}}<ref group=2 name="Fink">{{Cite web |url=http://www.abendzeitung.de/sport/mehr_fussball/119555 |title=Haching verliert Fink – und kriegt viel Geld |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719074414/http://www.abendzeitung.de/sport/mehr_fussball/119555 |archive-date=19. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Nigerija|poz=FW|ime=[[Macauley Chrisantus]]|ostalo=na posudbi iz [[Hamburger SV]]}}<ref group=1 name="Macauley Chrisantus">{{cite web|title=Neuer Stürmer für den KSC|language=de|date=27. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127414.php|archive-date=4. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604182410/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127414.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Francuska|poz=MF|ime=[[Gaëtan Krebs]]|ostalo= iz [[Hannover 96]]}}<ref group=1 name="Krebs"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Njemačka|ime=[[Matthias Langkamp]]|poz=DF|ostalo= iz [[Panionios FC]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.ksc.de/aktuelles/anzeigen/news/matthias-langkamp-zum-ksc.html |title=Karlsruher Sport Club : Matthias Langkamp zum KSC |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609092315/http://www.ksc.de/aktuelles/anzeigen/news/matthias-langkamp-zum-ksc.html |archive-date=9. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Kristian Nicht]]|ostalo=iz [[Viking FK]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Neuer Torhüter für den Karlsruher SC|language=de|date=13. 7. 2009|access-date=14. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000130828.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210162218/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000130828.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Finska|ime=[[Niklas Tarvajärvi]]|poz=FW|ostalo=iz [[Neuchâtel Xamax]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.ka-news.de/fussball/ksc/KSC-Karlsruher-SC-Wechselgeruechte;art98,237377 |title=KSC bestätigt Verpflichtung von Fink und Tarvajärvi |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090724151531/http://www.ka-news.de/fussball/ksc/KSC-Karlsruher-SC-Wechselgeruechte;art98,237377 |archive-date=24. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Hrvatska|poz=DF|ime=[[Dino Drpic]]|ostalo=iz [[Dinamo Zagreb]], prethodno na posudbi}}<ref group=2>{{cite web|title=Drpic spielt weiter für den KSC - Vertrag unterzeichnet|language=de|date=6. 8. 2009|access-date=6. 8. 2009|publisher=KA-News|url=http://www.ka-news.de/fussball/ksc/Drpic-spielt-weiter-fuer-den-KSC-Vertrag-unterzeichnet;art98,246748}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=Njemačka|ime=[[Markus Miller]]|poz=GK|ostalo= pušten}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/30056/ksc-ausverkauf-bewegung-im-poker-mit-drpic-.html |title=KSC-Ausverkauf: Bewegung im Poker mit Drpic |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=19. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090819125556/http://www.transfermarkt.de/de/news/30056/ksc-ausverkauf-bewegung-im-poker-mit-drpic-.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=Njemačka|ime=[[Maik Franz]]|poz=DF|ostalo= u [[Eintracht Frankfurt]]}}<ref group=1 name="Franz"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Njemačka|ime=[[Tim Sebastian (nogometaš)|Tim Sebastian]]|poz=DF|ostalo= u [[FC Hansa Rostock]]}}<ref group=2 name="Tim Sebastian">{{cite web|url=http://www.fc-hansa.de/index.php?id=154&oid=8362|title=Tim Sebastian kehrt zum FC Hansa zurück|language=de|date=27. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=[[FC Hansa Rostock]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090714122800/http://www.fc-hansa.de/index.php?id=154&oid=8362|archive-date=14. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Južnoafrička Republika|ime=[[Bradley Carnell]]|poz=DF|ostalo= u [[FC Hansa Rostock]]}}<ref group=2 name="Carnell">{{cite web|language=de|title=Carnell vor Wechsel an die Ostsee|date=20. 5. 2009|access-date=20. 5. 2009|publisher=[[Focus (German magazine)|Focus]]|url=http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/2-bundesliga-carnell-vor-wechsel-an-die-ostsee_aid_400991.html|archive-date=26. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226091517/http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/2-bundesliga-carnell-vor-wechsel-an-die-ostsee_aid_400991.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9 |nac=Albanija|poz=FW|ime=[[Edmond Kapllani]]|ostalo=u [[FC Augsburg]]}}<ref group=2 name="Edmond Kapllani"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Njemačka|ime=[[Martin Stoll]]|poz=DF|ostalo= u [[FC Aarau]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.fcaarau.ch/cont/news/2009/06/16/4343.php|title=Martin Stoll wechselt für drei Jahre zum FC Aarau|language=de|publisher=[[FC Aarau]]|date=16. 6. 2009|access-date=16. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619210720/http://www.fcaarau.ch/cont/news/2009/06/16/4343.php|archive-date=19. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Australija|ime=[[Joshua Kennedy]]|poz=FW|ostalo=u [[Nagoya Grampus]]}}<ref group=2>{{cite web|title=KSC-Stürmer Kennedy wechselt nach Japan|language=de|date=17. 6. 2009|access-date=17. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/28643/ksc-stuermer-kennedy-wechselt-nach-japan.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090828230147/http://www.transfermarkt.de/de/news/28643/ksc-stuermer-kennedy-wechselt-nach-japan.html|archive-date=28. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|ime=[[Sebastian Freis]]|poz=FW|ostalo=u [[1. FC Köln]]}}<ref group=1 name="Sebastian Freis">{{cite web|language=de|title=News|publisher=[[Sebastian Freis]]|access-date=14. 4. 2009|url=http://www.sebastian-freis.de/news/news.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090228201537/http://www.sebastian-freis.de/news/news.html|archive-date=28. 2. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Njemačka|ime=[[Christian Eichner]]|poz=DF|ostalo= u [[TSG 1899 Hoffenheim]]}}<ref group=1 name="Christian Eichner"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Turska|ime=[[Mahir Saglik]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe u [[VfL Wolfsburg]]}}<ref group=1 name="Saglik/Federico">{{cite web|title=KSC leiht Stürmer Chrisantus vom HSV aus|language=de|date=27. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=[[Focus (German magazine)|Focus]]|url=http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/2-bundesliga-ksc-leiht-stuermer-chrisantus-vom-hsv-aus_aid_403009.html|archive-date=26. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226091421/http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/2-bundesliga-ksc-leiht-stuermer-chrisantus-vom-hsv-aus_aid_403009.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Brazil|ime=[[Antônio da Silva (nogometaš)|Antônio da Silva]]|poz=MF|ostalo=na posudbi u [[FC Basel]]}}<ref group=2>{{cite web|title=KSC verleiht da Silva|language=de|date=26. 6. 2009|access-date=26. 6. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/510704/}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=Italija|ime=[[Giovanni Federico]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe u [[Borussia Dortmund]]}}<ref group=1 name="Saglik/Federico"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|ime=[[Stefano Celozzi]]|poz=DF|ostalo= u [[VfB Stuttgart]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://vfb1.de/vfb-stuttgart/news/newsview/sj/2009/06/25/news/aussenverteidiger-stefano-celozzi-wechselt-zum-vfb-stuttgart/ |title=Außenverteidiger Stefano Celozzi wechselt zum VfB Stuttgart |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=30. 6. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630104031/http://vfb1.de/vfb-stuttgart/news/newsview/sj/2009/06/25/news/aussenverteidiger-stefano-celozzi-wechselt-zum-vfb-stuttgart/ |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Njemačka|ime=[[Thomas Unger]]|poz=GK|ostalo= u [[Alemannia Aachen]]}}<ref group=2 name="Unger">{{cite web|url=http://www.alemannia-aachen.de/v1/aktuell/uebersicht/18895.news_detail.htm|title=Alemannia verpflichtet Thomas Unger|publisher=[[Alemannia Aachen]]|date=5. 6. 2009|access-date=5. 6. 2009|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611204856/http://www.alemannia-aachen.de/v1/aktuell/uebersicht/18895.news_detail.htm|archive-date=11. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=77|nac=Njemačka|ime=[[Andreas Görlitz]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe u [[FC Bayern München]]}}<ref group=1 name="Andreas Gorlitz">{{cite web|language=de|title=Görlitz vor Rückkehr zu Bayern|publisher=[[Deutsche Fußball Liga|DFL]]|date=2. 5. 2009|access-date=2. 5. 2009|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000125715.php|archive-date=5. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505021756/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000125715.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Arminia Bielefeld=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Njemačka|ime=[[Nils Fischer]]|poz=DF|ostalo=povratak sa posudbe iz [[Wuppertaler SV Borussia]]}}<ref group=2 name="Nils Fischer">{{cite web|title=Fischer kehrt zur Arminia zurück|language=de|date=29. 5. 2009|access-date=30. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127623.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210164414/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2008/index.php?f=0000127623.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=Danska|ime=[[Kasper Risgård]]|poz=MF|ostalo=iz [[Aalborg BK]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://sporten.tv2.dk/fodbold/article.php/id-22914064.html|title=K. Risgaard tre år til Bielefeld|language=Danish|publisher=[[TV 2 (Denmark)]]|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090613035315/http://sporten.tv2.dk/fodbold/article.php/id-22914064.html|archive-date=13. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Italija|ime=[[Giovanni Federico]]|poz=MF|ostalo=iz [[Borussia Dortmund]], prethodno na posudbi u [[Karlsruher SC]]}}<ref group=1 name="Federico"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=9 |nac=Češka|ime=[[Pavel Fort]]|poz=FW|ostalo=iz [[FC Toulouse]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.arminia-bielefeld.de/index.php?id=122&no_cache=1&viewid=9483 |title=Fort stürmt für Arminia |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=17. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717105114/http://www.arminia-bielefeld.de/index.php?id=122&no_cache=1&viewid=9483 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Albanija|ime=[[Besart Berisha]]|poz=FW|ostalo=iz [[Burnley FC]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Berisha-Transfer nach Bielefeld ist fix|language=de|date=5. 8. 2009|access-date=5. 8. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/30264/berisha-transfer-nach-bielefeld-ist-fix.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090808091655/http://www.transfermarkt.de/de/news/30264/berisha-transfer-nach-bielefeld-ist-fix.html|archive-date=8. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Njemačka|ime=[[Michael Delura]]|poz=MF|ostalo=iz [[Panionios FC]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.arminia-bielefeld.de/index.php?id=122&no_cache=1&viewid=9288|title=Arminia verpflichtet Michael Delura|language=de|publisher=[[Arminia Bielefeld]]|date=4. 6. 2009|access-date=4. 6. 2009|archive-date=7. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607021651/http://www.arminia-bielefeld.de/index.php?id=122&no_cache=1&viewid=9288|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|ime=[[Arne Feick]]|poz=MF|ostalo= iz [[FC Erzgebirge Aue]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/28963/arne-feick-wechselt-zu-arminia-bielefeld.html |title=Arne Feick wechselt zu Arminia Bielefeld |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=29. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090729003637/http://www.transfermarkt.de/de/news/28963/arne-feick-wechselt-zu-arminia-bielefeld.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=Njemačka|ime=[[Nico Herzig]]|poz=DF|ostalo= u [[Alemannia Aachen]]}}<ref group=2 name="Herzig">{{Cite web |url=http://www.alemannia-aachen.de/v1/aktuell/uebersicht/19359.news_detail.htm |title=Nico Herzig ist wieder da! |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091212045251/http://www.alemannia-aachen.de/v1/aktuell/uebersicht/19359.news_detail.htm |archive-date=12. 12. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=Njemačka|ime=[[Thorben Marx]]|poz=MF|ostalo= u [[Borussia Mönchengladbach]]}}<ref group=1 name="Marx"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Tobias Rau]]|ostalo= kraj karijere}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/tobias-rau-lehrer-statt-fussballprofi_aid_414549.html |title=Lehrer statt Fußballprofi |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=26. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226091338/http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/tobias-rau-lehrer-statt-fussballprofi_aid_414549.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Finska|poz=FW|ime=[[Berat Sadik]]|ostalo=na posudbi u [[SV Zulte Waregem]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Berat Sadik nach Belgien|language=de|date=28. 8. 2009|access-date=28. 8. 2009|publisher=[[Arminia Bielefeld]]|url=http://www.arminia-bielefeld.de/index.php?id=122&no_cache=1&viewid=9720|archive-date=25. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725225851/http://www.arminia-bielefeld.de/index.php?id=122&no_cache=1&viewid=9720|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Poljska|ime=[[Artur Wichniarek]]|poz=FW|ostalo= u [[Hertha BSC]]}}<ref group=1 name="Wichniarek"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Njemačka|ime=[[Alexander Laas]]|poz=MF|ostalo=povratak sa posudbe u [[VfL Wolfsburg]]}}<ref group=1 name="Alexander Laas"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Grčka|poz=FW|ime=[[Leonidas Kampantais]]|ostalo= u [[Olympiakos Volou]]}}<ref group=2>[http://www.taxydromos.gr/ArticleDetail.aspx?nodeSerial=001001001004&nodeId=9&articleId=17054 Και ο Καμπάνταης ... στη “μηχανή” για την άνοδο...]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Daniel Riemer]]|ostalo=u [[Preußen Münster]]}}<ref group=2 name="Kampantais">{{cite web|title=Mitte Juli soll der Kader stehen|language=de|date=22. 6. 2009|access-date=28. 6. 2009|publisher=Neue Westfälische Zeitung|url=http://www.nw-news.de/sport/dsc_arminia/2998081_Mitte_Juli_soll_der_Kader_stehen.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625060603/http://www.nw-news.de/sport/dsc_arminia/2998081_Mitte_Juli_soll_der_Kader_stehen.html|archive-date=25. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Rumunija|ime=[[Vlad Munteanu]]|poz=FW|ostalo=povratak sa posudbe u [[VfL Wolfsburg]]}}<ref group=1 name="Alexander Laas"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Robert Tesche]]|ostalo=u [[Hamburger SV]]}}<ref group=1 name="Tesche"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=38|nac=Njemačka|ime=[[Alexander Bade]]|poz=GK|ostalo= kraj karijere}}<ref group=2>[http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/662943 Bade wird Torwarttrainer beim 1. FC Köln]</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Alemannia Aachen=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=Njemačka|ime=[[Nico Herzig]]|poz=DF|ostalo= iz [[Arminia Bielefeld]]}}<ref group=2 name="Herzig"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Njemačka|ime=[[Thorsten Burkhardt]]|poz=MF|ostalo= iz [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=2 name="Burkhardt">{{cite web|url=http://www.alemannia-aachen.de/v1/aktuell/uebersicht/18852.news_detail.htm|title=Thorsten Burkhardt wechselt an den Tivoli|publisher=[[Alemannia Aachen]]|language=de|date=2. 6. 2009|access-date=2. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611183403/http://www.alemannia-aachen.de/v1/aktuell/uebersicht/18852.news_detail.htm|archive-date=11. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=Tunis|ime=[[Aïmen Demai]]|poz=MF|ostalo= iz [[1. FC Kaiserslautern]]}}<ref group=2 name="Aimen Demai"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|ime=[[Thomas Unger]]|poz=GK|ostalo= iz [[Karlsruher SC]]}}<ref group=2 name="Unger"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Senegal|poz=FW|ime=[[Babacar Gueye]]|ostalo=iz [[FC Metz]]}}<ref group=2>{{cite web|title=B. Gueye nach Aachen|language=de|date=23. 7. 2009|access-date=23. 7. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/29955/b-gueye-nach-aachen.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826115709/http://www.transfermarkt.de/de/news/29955/b-gueye-nach-aachen.html|archive-date=26. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|ime=Kevin Kratz|poz=MF|nac=Njemačka|ostalo= iz [[Bayer 04 Leverkusen II]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.alemannia-aachen.de/v1/aktuell/uebersicht/18911.news_detail.htm|title=Kevin Kratz wechselt an den Tivoli|language=de|publisher=[[Alemannia Aachen]]|date=8. 6. 2009|access-date=8. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611204903/http://www.alemannia-aachen.de/v1/aktuell/uebersicht/18911.news_detail.htm|archive-date=11. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|ime=[[Daniel Adlung]]|poz=MF|ostalo= na posudbi iz [[VfL Wolfsburg]]}}<ref group=1 name="Adlung"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Manuel Junglas]]|ostalo=iz [[Alemannia Aachen II]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Özgen und Junglas im Profi-Kader|language=de|access-date=1. 5. 2009|date=15. 5. 2009|publisher=Aachener Zeitung|url=http://www.az-web.de/news/topnews-detail-az/903615/Oezgen-und-Junglas-im-Profi-Kader|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727011423/http://www.az-web.de/news/topnews-detail-az/903615/Oezgen-und-Junglas-im-Profi-Kader|archive-date=27. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Turska|poz=MF|ime=[[Abdulkadir Özgen]]|ostalo=iz [[Alemannia Aachen II]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Özgen und Junglas springen in den Profi-Kader|date=15. 5. 2009|access-date=16. 5. 2009|language=de|publisher=[[Alemannia Aachen]]|url=http://www.alemannia-aachen.de/v1/aktuell/uebersicht/17686.news_detail.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519092752/http://www.alemannia-aachen.de/v1/aktuell/uebersicht/17686.news_detail.htm|archive-date=19. 5. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1 |nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Stephan Straub]]|ostalo= kraj karijere}}<ref group=2 name="Stephan Straub">{{cite web|title=Abschiedsspiel am Tivoli|language=de|date=22. 5. 2009|access-date=22. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127048.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826152037/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127048.php|archive-date=26. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=4 |nac=Hrvatska|poz=DF|ime=[[Hrvoje Vuković]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Stephan Straub"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Finska|ime=[[Pekka Lagerblom]]|poz=MF|ostalo= u [[FSV Frankfurt]]}}<ref group=2 name="Lagerblom">{{cite web|url=http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4667&cHash=fdaa261920|title=FSV verpflichtet Pekka Lagerblom|language=de|publisher=[[FSV Frankfurt]]|date=4. 6. 2009|access-date=4. 6. 2009|archive-date=19. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719030015/http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4667&cHash=fdaa261920|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|ime=[[Daniel Brinkmann]]|poz=MF|ostalo= u [[FC Augsburg]]}}<ref group=2 name="Brinkmann">{{cite web|url=http://www.fcaugsburg.de/cms/website.php?sid=f09e45896d521bb0103508eee1c8f09b&id=/index/aktuell/news/data10205.htm|title=Daniel Brinkmann verstärkt FCA|language=de|publisher=[[FC Augsburg]]|date=4. 6. 2009|access-date=4. 6. 2009|archive-date=5. 1. 2013|archive-url=https://archive.today/20130105194711/http://www.fcaugsburg.de/cms/website.php?sid=f09e45896d521bb0103508eee1c8f09b&id=/index/aktuell/news/data10205.htm|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Lewis Holtby]]|ostalo=u [[FC Schalke 04]]}}<ref group=1 name="Holtby"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Matthias Lehmann]]|ostalo=u [[FC St. Pauli]]}}<ref group=2 name="Matthias Lehmann">{{cite web|title=Vierter Neuzugang perfekt|language=de|date=11. 6. 2009|access-date=11. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128267.php|archive-date=6. 1. 2013|archive-url=https://archive.today/20130106032014/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128267.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Jochen Seitz]]|ostalo=u [[Chernomorets Burgas]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Transfer-Kracher Seitz und Höfler in Uterview|language=de|date=4. 7. 2009|access-date=14. 7. 2009|publisher=Aschaffenburg 24|url=http://www.aschaffenburg24.de/default.aspx?ID=5124&showNews=473624|archive-url=https://archive.today/20090709073044/http://www.aschaffenburg24.de/default.aspx?ID=5124&showNews=473624|archive-date=9. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===SpVgg Greuther Fürth=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Kim Falkenberg]]|ostalo=iz [[Rot-Weiß Oberhausen]]}}<ref group=2 name="Kim Falkenberg">{{cite web|language=de|title=SpVgg verpflichtet Kim Falkenberg|date=6. 4. 2009|access-date=15. 4. 2009|publisher=[[SpVgg Greuther Fürth]]|url=http://www.greuther-fuerth.de/v3/aktuelles/news.php?chronik=0&newsnr=5640}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Stephan Fürstner]]|ostalo=iz [[FC Bayern München II]]}}<ref group=2 name="Stephan Fürstner">{{cite web|title=Bayern-Talent wechselt zu Greuther Fürth|language=de|date=5. 6. 2009|access-date=5. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127998.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210132734/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127998.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9 |nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Christopher Nöthe]]|ostalo=na posudbi iz [[Borussia Dortmund II]], prethodno na posudbi u [[Rot-Weiss Oberhausen]]}}<ref group=2 name="Nöthe II">{{cite web|title=Nöthe tauscht das "Kleeblatt"|language=de|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|date=11. 6. 2009|access-date=11. 6. 2009|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128263.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210203939/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128263.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Dani Schahin]]|ostalo=iz [[Hamburger SV II]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/2-bundesliga-schahin-geht-nach-fuerth_aid_406324.html|title=Schahin geht nach Fürth|date=8. 6. 2009|access-date=8. 6. 2009|language=de|publisher=[[Focus (German magazine)|Focus]]|archive-date=26. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226091529/http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/2-bundesliga-schahin-geht-nach-fuerth_aid_406324.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Bosna i Hercegovina|poz=DF|ime=[[Mirko Hrgovic]]|ostalo=iz [[Dynamo Zagreb]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Fürth verstärkt die Defensive|language=de|date=17. 7. 2009|access-date=17. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000131308.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210145835/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000131308.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Kazahstan|poz=MF|ime=[[Edgar Prib]]|ostalo=iz [[SpVgg Greuther Fürth II]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.nn-online.de/artikel.asp?art=1036790&kat=31|title=Greuther Fürth: Eigengewächs rückt zu den Profis auf|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=19. 6. 2009|publisher=Nürenberger Nachrichten}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Bosna i Hercegovina|poz=GK|ime=[[Jasmin Fejzić]]|ostalo=povratak sa posudbe iz [[Eintracht Braunschweig]]}}<ref group=2 name="Jasmin Fejzić">{{cite web|title=Fejzic kehrt zu Führt zurück|language=de|date=22. 5. 2009|access-date=22. 5. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/15261/fejzic-kehrt-zu-fuehrt-zurueck.html|archive-date=25. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090525113317/http://www.transfermarkt.de/de/news/15261/fejzic-kehrt-zu-fuehrt-zurueck.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Maroko|poz=MF|ime=[[Youssef Mokhtari]]|ostalo=iz [[FSV Frankfurt]]}}<ref group=2 name="Mokhtari">{{cite web|title=Zu- und Abgang bei Greuther Fürth|language=de|date=10. 6. 2009|access-date=10. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128216.php|archive-date=5. 1. 2013|archive-url=https://archive.today/20130105185856/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128216.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Iran|ime=Sebastian Ghasemi-Nobakht|poz=FW|ostalo= iz [[VfB Oldenburg]]}}<ref group=2>[http://www.greuther-fuerth.de/v3/aktuelles/news.php?newsnr=5900 Sebastian Ghasemi-Nobakht ein Kleeblättler]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Marco Sailer]]|ostalo=iz [[VfR Aalen]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Sturmtalent unterzeichnet beim "Kleeblatt"|language=de|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|date=12. 6. 2009|access-date=12. 6. 2009|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128309.php|archive-date=11. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130211005900/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128309.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Bosna i Hercegovina|poz=MF|ime=[[Ante Serdarušić]]|ostalo=iz [[HŠK Zrinjski Mostar]]}}<ref group=2>[http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/511827/artikel_Serdarusic-wird-Franke.html Serdarusic wird Franke]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Nicolai Müller]]|ostalo=povratak sa posudbe iz [[SV Sandhausen]]}}<ref group=2 name="Nicolai Müller">{{cite web|title=Müller kommt zurück, Kotuljac geht|language=de|date=25. 5. 2009|access-date=26. 5. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/509247}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Max Grün]]|ostalo= iz [[FC Bayern München II]]}}<ref group=2>[http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/685996 Fürth verpflichtet Torhüter Grün von Bayern II]</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=Kosovo|poz=DF|ime=[[Shqipran Skeraj]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[KF Prishtina]]}}<ref group=2 name="Fuerth">{{cite web|title=Offene Fragen in Fürth nach verpasstem Aufstieg|date=18. 5. 2009|access-date=18. 5. 2009|language=de|publisher=[[Focus (German magazine)|Focus]]|url=http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/2-bundesliga-offene-fragen-in-fuerth-nach-verpasstem-aufstieg_aid_400221.html|archive-date=26. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226091540/http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga2/2-bundesliga-offene-fragen-in-fuerth-nach-verpasstem-aufstieg_aid_400221.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=Hrvatska|poz=MF|ime=[[Ivo Iličević]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[VfL Bochum]]}}<ref group=1 name="DFL List"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Njemačka|ime=[[Thorsten Burkhardt]]|poz=MF|ostalo= u [[Alemannia Aachen]]}}<ref group=2 name="Burkhardt"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Stefan Reisinger]]|ostalo=u [[SC Freiburg]]}}<ref group=1 name="Stefan Reisinger"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Charles Takyi]]|ostalo=u [[FC St. Pauli]]}}<ref group=2 name="Mokhtari"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Alexander Voigt]]|ostalo= u [[FSV Frankfurt]]}}<ref group=2 name="Voigt">{{cite web|url=http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4680&cHash=a6a71e9ddd|title=Routinier Voigt unterschreibt beim FSV|language=de|publisher=[[FSV Frankfurt]]|date=16. 6. 2009|access-date=16. 6. 2009|archive-date=19. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719030028/http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4680&cHash=a6a71e9ddd|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Daniel Felgenhauer]]|ostalo= u [[Rot-Weiss Ahlen]]}}<ref group=2 name="Felgenhauer">{{cite web|url=http://www.rwahlen.de/2004x/content/team1_news_weiter.php?id=275|title=Daniel Felgenhauer kehrt zurück|language=de|date=18. 6. 2009|access-date=18. 6. 2009|publisher=[[Rot-Weiss Ahlen]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719081723/http://www.rwahlen.de/2004x/content/team1_news_weiter.php?id=275|archive-date=19. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Njemačka|ime=[[Aleksandar Kotuljac]]|poz=FW|ostalo=u [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=2 name="Schnetzler">{{cite web|title=Nochmal zwei Neue zum VfL|language=de|date=22. 6. 2009|access-date=22. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/28838/nochmal-zwei-neue-zum-vfl.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829000520/http://www.transfermarkt.de/de/news/28838/nochmal-zwei-neue-zum-vfl.html|archive-date=29. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Philipp Langen]]|ostalo=na posudbi u [[TuS Koblenz]]}}<ref group=2 name="Langen">{{cite web|title=Langen soll Spielpraxis sammeln|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=19. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128738.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210195920/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128738.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Jens Grahl]]|ostalo=u [[TSG 1899 Hoffenheim]]}}<ref group=1 name="Jens Grahl"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Sascha Kirschstein]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Hamburger SV]]}}<ref group=2 name="Fuerth"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Brazil|poz=FW|ime=[[Cidimar]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Fuerth"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===MSV Duisburg=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Brazil|poz=DF|ime=[[Bruno Gabriel Soares|Bruno Soares]]|ostalo=free agent}}<ref group=2 name="Christ"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Frank Fahrenhorst]]|ostalo=iz [[Hannover 96]]}}<ref group=1 name="Frank Fahrenhorst"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Brazil|ime=[[Caiuby Francisco da Silva|Caiuby]]|poz=FW|ostalo= na posudbi iz [[VfL Wolfsburg]]}}<ref group=1 name="Caiuby"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=Bugarska|poz=MF|ime=[[Chavdar Yankov]]|ostalo=na posudbi iz [[Hannover 96]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Sven Beuckert]]|ostalo=pušten <!--Retirement pending-->}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://bundesliga.t-online.de/c/19/19/70/10/19197010.html |title=Beuckert verliert seinen rechten Daumen |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=26. 6. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626042741/http://bundesliga.t-online.de/c/19/19/70/10/19197010.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Demokratska Republika Kongo|poz=MF|ime=[[Cedric Makiadi]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[VfL Wolfsburg]]}}<ref group=1 name="Makiadi">{{cite web|title=Duisburgs Makiadi kehrt nach Wolfsburg zurück|language=de|date=24. 5. 2009|access-date=25. 5. 2009|publisher=Transfer markt.de|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/27593/duisburgs-makiadi-kehrt-nach-wolfsburg-zurueck.html|archive-date=26. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090526092345/http://www.transfermarkt.de/de/news/27593/duisburgs-makiadi-kehrt-nach-wolfsburg-zurueck.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Kamerun|poz=MF|ime=[[Serge Branco]]|ostalo= pušten}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/fussball/msv/2009/1/8/news-103315885/detail.html |title=Serge Branco beim MSV ohne Zukunft: „Es tut weh” |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=11. 2. 2013 |archive-url=https://archive.today/20130211013420/http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/fussball/msv/2009/1/8/news-103315885/detail.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Francuska|poz=MF|ime=[[Grégory Christ]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[R. Charleroi S.C.]]}}<ref group=2 name="Christ">{{cite web|title=MSV Duisburg: Wer ist gesetzt, wer könnte gehen?|language=de|date=2. 5. 2009|access-date=19. 5. 2009|publisher=Der Westen|url=http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/duisburg/2009/5/1/news-118629789/detail.html|archive-date=4. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090504034847/http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/duisburg/2009/5/1/news-118629789/detail.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Urugvaj|poz=DF|ime=[[Pablo Cáceres Rodríguez|Pablo Cáceres]]|ostalo=u [[AC Omonia]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Strihavka kommt nicht, Caceres geht|language=de|date=18. 6. 2009|access-date=20. 6. 2009|publisher=RP-Online|url=http://www.rp-online.de/public/article/duisburg/721533/Strihavka-kommt-nicht-Caceres-geht.html|archive-date=20. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620051813/http://www.rp-online.de/public/article/duisburg/721533/Strihavka-kommt-nicht-Caceres-geht.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Änis Ben-Hatira]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Hamburger SV]]}}<ref group=1 name="Ben-Hatira"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Markus Brzenska]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Borussia Dortmund]]}}<ref group=1 name="brzenska"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Hrvatska|poz=DF|ime=[[Gordon Schildenfeld]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Besiktas J.K]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Brzenska ist noch zu teuer|language=de|date=26. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=[[Bild]]|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/zweite-liga/2009/05/27/msv-duisburg/markus-brzenska-ist-noch-zu-teuer.html|archive-date=30. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090530060333/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/zweite-liga/2009/05/27/msv-duisburg/markus-brzenska-ist-noch-zu-teuer.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Marcel Heller]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Eintracht Frankfurt]]}}<ref group=1 name="Marcel Heller"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Nils-Ole Book]]|ostalo=u [[Rot-Weiss Ahlen]], prethodno na posudbi}}<ref group=2 name="Book"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Simon Terodde]]|ostalo=u [[1. FC Köln II]], prethodno na posudbi u [[Fortuna Düsseldorf]]}}<ref group=2 name="Terrode"/><ref group=2>{{cite web|title=Terodde wechselt zum FC|language=de|date=12. 7. 2009|access-date=18. 7. 2009|publisher=Kölner Stadt-Anzeiger|url=http://www.ksta.de/html/artikel/1246883653648.shtml|archive-url=https://archive.today/20130206162205/http://www.ksta.de/html/artikel/1246883653648.shtml|archive-date=6. 2. 2013|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===1. FC Kaiserslautern=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Bastian Schulz]]|ostalo=iz [[Hannover 96]]}}<ref group=1 name="Schulz"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Sidney Sam]]|ostalo=na posudbi iz [[Hamburger SV]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="Sam"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Danny Fuchs]]|ostalo=iz [[VfL Bochum]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="Fuchs"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Manuel Hornig]]|ostalo=iz [[1. FC Kaiserslautern II]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fussball-extreme.de/2-liga-sommer-transfers-2009-2010/3827 |title=2. Liga: Sommer-Transfers 2009/2010: Wer kommt - wer geht? |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625040704/http://www.fussball-extreme.de/2-liga-sommer-transfers-2009-2010/3827 |archive-date=25. 6. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Kamerun|poz=MF|ime=[[Georges Mandjeck]]|ostalo=na posudbi iz [[VfB Stuttgart]]}}<ref group=1 name="DFL List"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|ime=[[Christoph Buchner]]|poz=DF|ostalo= iz [[SV Wacker Burghausen]]}}<ref group=2 name="Buchner">{{cite web|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/659214|title=FCK verpflichtet Burghausener Christoph Buchner|language=de|date=18. 6. 2009|access-date=18. 6. 2009|publisher=Süddeutsche Zeitung}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Brazil|poz=DF|ime=[[Rodnei Francisco de Lima|Rodnei]]|ostalo= na posudbi iz [[Hertha BSC]]}}<ref group=1 name="Rodnei"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Hrvatska|ime=[[Ivo Iličević]]|poz=MF|ostalo=na posudbi iz [[VfL Bochum]], prethodno na posudbi u [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=1 name="Ilicevic"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Švicarska|poz=MF|ime=[[Daniel Pavlovic]]|ostalo=na posudbi iz [[FC Schaffhausen]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Kaiserslautern verpflichtet Daniel Pavlovic|language=de|date=15. 7. 2009|access-date=15. 7. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/29684/kaiserslautern-verpflichtet-daniel-pavlovic.html|archive-date=17. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717040551/http://www.transfermarkt.de/de/news/29684/kaiserslautern-verpflichtet-daniel-pavlovic.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|ime=Marcel Correia|poz=DF|nac=Portugal|ostalo=iz [[1. FC Kaiserslautern II]]}}<ref group=2 name="Correira">[http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/511837/artikel_Zwei-neue-Rote-Teufel.html Zwei neue "Rote Teufel"]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=Turska|poz=MF|ime=[[Apler Akcam]]|ostalo=iz [[1. FC Kaiserslautern II]]}}<ref group=2>{{cite web|title="Rote Teufel" binden Nachwuchsspieler|language=de|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128163.php|archive-date=11. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130211055846/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128163.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Slovačka|poz=FW|ime=[[Adam Nemec]]|ostalo=iz [[KRC Genk]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Kaiserslautern holt Slowaken Adam Nemec|language=de|date=28. 7. 2009|access-date=28. 7. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/30061/kaiserslautern-holt-slowaken-adam-nemec.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831050216/http://transfermarkt.de/de/news/30061/kaiserslautern-holt-slowaken-adam-nemec.html|archive-date=31. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|ime=[[Ricky Pinheiro]]|poz=MF|br=37|nac=Portugal|ostalo=iz [[1. FC Kaiserslautern II]]}}<ref group=2 name="Correira"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4 |nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Christopher Lamprecht]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[VfL Wolfsburg]]}}<ref group=1 name="DFL List"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |ime=[[Sebastian Reinert]]|poz=MF|nac=Njemačka|ostalo= u [[SV Wehen Wiesbaden]]}}<ref group=2 name="Sebastian Reinert">{{cite web|title=Wehen verpflichtet Reinert|language=de|date=20. 5. 2009|access-date=21. 5. 2009|publisher=[[Bild]]|url=http://www.bild.de/BILD/regional/frankfurt/dpa/2009/05/20/sv-wehen-verpflichtet-sebastian-reinert.html|archive-date=22. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522025008/http://www.bild.de/BILD/regional/frankfurt/dpa/2009/05/20/sv-wehen-verpflichtet-sebastian-reinert.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Marcel Ziemer]]|ostalo= u [[SV Wehen Wiesbaden]] prethodno na posudbi}}<ref group=2 name="Ziemer">[http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/678990 Stürmer Ziemer erhält Vertrag beim SV Wehen]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Kanada|ime=[[Josh Simpson]]|poz=FW|ostalo= u [[Manisaspor]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fck-blog.de/simpson-verlasst-den-fck/24-06-2009/ |title=Simpson verlässt den FCK |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626075442/http://www.fck-blog.de/simpson-verlasst-den-fck/24-06-2009/ |archive-date=26. 6. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Axel Bellinghausen]]|ostalo= u [[FC Augsburg]]}}<ref group=2 name="Axel Bellinghausen"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Tunis|ime=[[Aïmen Demai]]|poz=DF|ostalo=u [[Alemannia Aachen]]}}<ref group=2 name="Aimen Demai">{{cite web|title=Demai wechselt nach Aachen|language=de|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|date=22. 5. 2009|access-date=25. 5. 2009|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/509075}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Rumunija|ime=[[Laurenţiu Reghecampf]]|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=2>[http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/683201 Reghecampf löst Vertrag in Kaiserslautern auf]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Bosna i Hercegovina|poz=MF|ime=[[Said Husejinovic]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Werder Bremen]]}}<ref group=1 name="Kaiserslautern loans">{{cite web|language=de|title=Von fünf Neuen nur einer erste Wahl|date=4. 5. 2009|access-date=10. 5. 2009|publisher=Die Rheinpfalz|url=http://www.rheinpfalz.de/cgi-bin/cms2/cms.pl?cmd=showMsg&tpl=rhpMsg_thickbox.html&path=/rhp/sport/fck&id=4954059|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719075642/http://www.rheinpfalz.de/cgi-bin/cms2/cms.pl?cmd=showMsg&tpl=rhpMsg_thickbox.html&path=%2Frhp%2Fsport%2Ffck&id=4954059|archive-date=19. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===FC St. Pauli=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5 |nac=Kanada|poz=MF|ime=[[Jonathan Beaulieu-Bourgault]]|ostalo=povratak sa posudbe iz [[SV Wilhelmshaven]]}}<ref group=2 name="DFL List 2">{{cite web|title=Die 2. Bundesliga im Wechselfieber|language=de|access-date=28. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127881.php&fla=1|archive-date=4. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090704065803/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127881.php&fla=1|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Rouwen Hennings]]|ostalo=iz [[Hamburger SV]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="Hennings"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Charles Takyi]]|ostalo=iz [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=2 name="Mokhtari"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Njemačka|ime=[[Markus Thorandt]]|poz=MF|ostalo= iz [[TSV 1860 München]]}}<ref group=2 name="Markus Thorandt"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Max Kruse]]|ostalo=iz [[Werder Bremen II]]}}<ref group=2 name="Max Kruse">{{cite web|language=de|title=St. Pauli holt Werder-Talent|date=5. 5. 2009|access-date=5. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fußball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000125853.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201227/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000125853.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Matthias Lehmann]]|ostalo=iz [[Alemannia Aachen]]}}<ref group=2 name="Matthias Lehmann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Deniz Naki]]|ostalo=iz [[Bayer 04 Leverkusen II]], prethodno na posudbi u [[Rot-Weiss Ahlen]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Ein Neuzugang zum Trainingsauftakt|language=de|date=25. 6. 2009|access-date=25. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129093.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201310/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129093.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Gana|poz=DF|ime=[[Davidson Drobo-Ampem]]|ostalo=iz [[FC St. Pauli II]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Drobo-Ampem wird Profi|language=de|publisher=transfermarkt.de|date=5. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|url=http://transfermarkt.de/de/news/28132/drobo-ampem-wird-profi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090720070604/http://www.transfermarkt.de/de/news/28132/drobo-ampem-wird-profi.html|archive-date=20. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Mathias Hinzmann]]|ostalo=iz [[FC St. Pauli II]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/28717/st-pauli-hinzmann-erhaelt-profivertrag-.html|title=St. Pauli: Hinzmann erhält Profivertrag|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=19. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|archive-date=21. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090621084927/http://www.transfermarkt.de/de/news/28717/st-pauli-hinzmann-erhaelt-profivertrag-.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Njemačka|ime=[[Björn Brunnemann]]|poz=MF|ostalo=u [[1. FC Union Berlin]]}}<ref group=2 name="Björn Brunnemann">{{cite web|title=Union feiert und holt Brunnemann|language=de|publisher=[[Bild]]|date=16. 5. 2009|access-date=17. 5. 2009|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/dritte-liga/2009/05/17/union-berlin/feiert-aufstieg-und-holt-brunnemann.html|archive-date=21. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090521072718/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/dritte-liga/2009/05/17/union-berlin/feiert-aufstieg-und-holt-brunnemann.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |nac=Češka|poz=MF|ime=[[Filip Trojan]]|ostalo=u [[FSV Mainz 05]]}}<ref group=1 name="Filip Trojan"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=Njemačka|ime=[[René Schnitzler]]|poz=FW|ostalo= u [[:de:FC Wegberg-Beeck|FC Wegberg-Beeck]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fc-wegberg-beeck.de/Seiten/news_details.php?Nr=2762 |title=Beeck verpflichtet Bundesliga-Spieler Rene Schnitzler |access-date=29. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719003039/http://www.fc-wegberg-beeck.de/Seiten/news_details.php?Nr=2762 |archive-date=19. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|ime=[[Benjamin Weigelt]]|poz=DF|ostalo= u [[SV Wehen Wiesbaden]]}}<ref group=2 name="Weigelt">{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/3liga/startseite/artikel/509633|title=Benjamin Weigelt geht zum SVWW|language=de|date=3. 6. 2009|access-date=3. 6. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Alexander Ludwig (nogometaš)|Alexander Ludwig]]|ostalo=u [[TSV 1860 München]]}}<ref group=2 name="Ludwig">{{cite web|title=Ludwig wird ein "Löwe"|date=5. 6. 2009|access-date=5. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|language=de|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127996.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201330/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127996.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Kanada|poz=MF|ime=[[David Hoilett]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Blackburn Rovers]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Hoilett kehrt zu den Blackburn Rovers zurück|language=de|date=6. 7. 2009|access-date=6. 7. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/29372/hoilett-kehrt-zu-den-blackburn-rovers-zurueck.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819161834/http://www.transfermarkt.de/de/news/29372/hoilett-kehrt-zu-den-blackburn-rovers-zurueck.html|archive-date=19. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Turska|ime=[[Ömer Sismanoglu]]|poz=FW|ostalo= u [[Kayserispor]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.365gunspor.com/haberdetay.php?id=16337|title=Ömer Şişmanoğlu Kayserispor`da|language=tr|date=23. 6. 2009|access-date=23. 6. 2009|publisher=365gunspor.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707062814/http://www.365gunspor.com/haberdetay.php?id=16337|archive-date=7. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Rot-Weiß Oberhausen=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Daniel Gordon (nogometaš)|Daniel Gordon]]|ostalo=iz [[Borussia Dortmund II]]}}<ref group=2 name="Gordon">{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/27769/gordon-nach-oberhausen.html|title=Gordon nach Oberhausen|language=de|date=28. 5. 2009|access-date=28. 5. 2009|publisher=transfermarkt.de|archive-date=31. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531041639/http://www.transfermarkt.de/de/news/27769/gordon-nach-oberhausen.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Njemačka|ime=Heinrich Schmidtgal|poz=MF|ostalo=iz [[VfL Bochum]]}}<ref group=1 name="Schmidtgal"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=9 |nac=Njemačka|poz=FW|ime=Patrick Schönfeld|ostalo=iz [[FSV Erlangen-Bruck]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Drei Unterschriften in Oberhausen|language=de|date=25. 6. 2009|access-date=25. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129081.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201344/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129081.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|ime=[[Ronny König]]|poz=FW|ostalo= iz [[SV Wehen Wiesbaden]]}}<ref group=2 name="Konig">{{cite web|title=Ronny König wechselt nach Oberhausen|publisher=transfermarkt.de|date=3. 6. 2009|access-date=3. 6. 2009|language=de|url=http://transfermarkt.de/de/news/28045/ronny-koenig-wechselt-nach-oberhausen.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722040957/http://transfermarkt.de/de/news/28045/ronny-koenig-wechselt-nach-oberhausen.html|archive-date=22. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Njemačka|poz=DF|ime=Oliver Petersch|ostalo=iz [[Bayer 04 Leverkusen II]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Oliver Petersch wechselt zu RWO|language=de|date=17. 6. 2009|access-date=17. 6. 2009|publisher=[[Rot-Weiß Oberhausen]]|url=http://www.rwo-online.de/mediencenter/archiv/newsarchiv.php?news=3760|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717122643/http://www.rwo-online.de/mediencenter/archiv/newsarchiv.php?news=3760|archive-date=17. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|ime=[[Marinko Miletić]]|poz=DF|ostalo= iz [[Rot-Weiss Ahlen]]}} <ref group=2 name="Marinko Miletić">{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/509447|title=RWO holt Miletic und Gordon|language=de|date=28. 5. 2009|access-date=28. 5. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=Njemačka|poz=GK|ime=Marcel Dietz|ostalo=iz [[Rot-Weiß Oberhausen II]]}}<ref group=2 name="Dietz">{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/28891/rwo-zieht-zwei-talente-hoch.html|title=RWO zieht zwei Talente hoch|language=de|date=23. 6. 2009|access-date=23. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|archive-date=27. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627101814/http://www.transfermarkt.de/de/news/28891/rwo-zieht-zwei-talente-hoch.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=36|nac=Poljska|poz=DF|ime=Dominik Borutzki|ostalo=iz [[Rot-Weiß Oberhausen II]]}}<ref group=2 name="Dietz"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Kim Falkenberg]]|ostalo=u [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=2 name="Kim Falkenberg"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Njemačka|ime=[[Jens Robben]]|poz=MF|ostalo= u [[SV Meppen]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.neue-oz.de/information/noz_print/el_sport/23027711.html |title=Jens Robben als Sahnehäubchen |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726012616/http://www.neue-oz.de/information/noz_print/el_sport/23027711.html |archive-date=26. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9 |nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Julian Lüttmann]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Kiskanc"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Christopher Nöthe]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Borussia Dortmund II]]}}<ref group=2 name="Nothe">{{cite web|title=Neun Abgänge und sieben oder acht Neue|date=28. 5. 2009|access-date=30. 5. 2009|publisher=RevierSport|url=http://www.reviersport.de/84394---rwo-90-prozent-kaders-sollen-bis-zum-5-juni-stehen.html}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|ime=[[Tim Reichert]]|poz=MF|ostalo=u [[Sportfreunde Siegen]]}}<ref group=2 name="DFL List 2"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Ferhat Kiskanc]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Kiskanc">{{cite web|title=Neun Abgänge und sieben oder acht Neue|language=de|date=28. 5. 2009|access-date=20. 6. 2009|publisher=Revier Sport|url=http://www.reviersport.de/84394---rwo-90-prozent-kaders-sollen-bis-zum-5-juni-stehen.html}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Njemačka|ime=[[Musa Celik]]|poz=FW|ostalo=u [[Giresunspor]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Petersch kommt _ Celik in die Türkei|language=de|date=17. 6. 2009|access-date=20. 6. 2009|publisher=Der Westen|url=http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/oberhausen/2009/6/17/news-122973194/detail.html}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|ime=Tino Westphal|poz=DF|ostalo= u [[Sportfreunde Siegen]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/29249/oberhausener-westphal-geht-nach-siegen-.html |title=Oberhausener Westphal geht nach Siegen |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=5. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805033213/http://www.transfermarkt.de/de/news/29249/oberhausener-westphal-geht-nach-siegen-.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=Belgija|poz=DF|ime=[[Olivier de Cock]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Kiskanc"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=Njemačka|ime=Jonas Deumeland|poz=GK|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Oberhause Releases">{{cite web|language=de|title=Fünf Abgänger stehen fest|date=3. 5. 2009|access-date=11. 5. 2009|publisher=Revier Sport|url=http://www.reviersport.de/81934---rwo-kleeblaetter-koennen-geschichte-schreiben.html}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Rot-Weiss Ahlen=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1 |nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Sascha Kirschstein]]|ostalo=iz [[Hamburger SV]], prethodno na posudbi u [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=1 name="Sascha Kirschstein"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=4 |nac=Nigerija|poz=DF|ime=[[Darlington Omodiagbe]]|ostalo=iz [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=2 name="Omodiagbe">{{cite web|title=RWA: Zwei Neue, ein Abgang|language=de|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|publisher=tranfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/28329/rwa-zwei-neue-ein-abgang.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717095603/http://www.transfermarkt.de/de/news/28329/rwa-zwei-neue-ein-abgang.html|archive-date=17. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|ime=[[Mohammed Lartey]]|poz=MF|br=7|nac=Gana|ostalo= iz [[Holstein Kiel]]}}<ref group=2 name="Lartey">{{cite web|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/656657|title=Ahlen verpflichtet Lartey aus Kiel|language=de|publisher=Süddeutsche Zeitung|date=12. 6. 2009|access-date=12. 6. 2009}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9 |nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Thomas Bröker]]|ostalo=iz [[Dynamo Dresden]]}}<ref group=2 name="Thomas Bröker">{{cite web|language=de|title=Wagefeld: Wir wollen vor Aue stehen|date=22. 4. 2009|access-date=2. 5. 2009|publisher=Sächsische Zeitung|url=http://www.sz-online.de/nachrichten/artikel.asp?id=2134885}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Nils-Ole Book]]|ostalo=iz [[MSV Duisburg]], prethodno na posudbi}}<ref group=2 name="Book">{{cite web|title=Book bleibt, ein anderer geht|language=de|date=8. 6. 2009|access-date=8. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128142.php|archive-date=6. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130206114050/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128142.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Poljska|poz=MF|ime=[[David Blacha]]|ostalo=iz [[Borussia Dortmund|Borussia Dortmund Youth]]}}<ref group=2 name="Omodiagbe"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|ime=[[Janis Kraus]]|poz=MF|ostalo= iz [[Rot-Weiss Ahlen II]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.rwahlen.de/2004x/content/team1_news_neu.php#249|title=Janis Kraus wird Lizenzspieler|language=de|publisher=[[Rot-Weiss Ahlen]]|date=5. 6. 2009|access-date=7. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090523105004/http://www.rwahlen.de/2004x/content/team1_news_neu.php#249|archive-date=23. 5. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Tim Gorschlüter]]|ostalo=iz [[Sportfreunde Lotte]]}}<ref group=2>{{cite web|language=de|title=Tim Gorschlüter kehrt zurück|date=15. 4. 2009|access-date=15. 4. 2009|publisher=[[Rot-Weiss Ahlen]]|url=http://www.rwahlen.de/}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Belgija|ime=[[Tom Moosmayer]]|poz=MF|ostalo= iz [[Kickers Emden]]}}<ref group=2 name="Moosmayer">{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/509605|title=Moosmayer folgt Emmerling|language=de|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|date=2. 6. 2009|access-date=2. 6. 2009}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|ime=[[Christian Mikolajczak]]|poz=MF|ostalo= iz [[FSV Frankfurt]]}}<ref group=2 name="Christian Mikolajczak"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Daniel Felgenhauer]]|ostalo= iz [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=2 name="Felgenhauer"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Njemačka|ime=[[Mario Vrančić]]|poz=MF|ostalo= na posudbi iz [[1. FSV Mainz 05]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/29000/mainz-vrancic-nach-ahlen.html |title=Mainz: Vrancic nach Ahlen |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=16. 8. 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/69xGctFOk?url=http://www.transfermarkt.de/de/mainz-vrancic-nach-ahlen/news/anzeigen_29000.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|ime=[[Marcel Reichwein]]|poz=FW|ostalo=iz [[Wuppertaler SV Borussia]]}}<ref group=2 name="Reichwein">{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/28728/rot-weiss-ahlen-reichwein-kommt-lenz-bleibt.html|title=Reichwein kommt, Lenz bleibt|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=19. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|archive-date=22. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622130533/http://www.transfermarkt.de/de/news/28728/rot-weiss-ahlen-reichwein-kommt-lenz-bleibt.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Demokratska Republika Kongo|poz=FW|ime=[[Dominick Kumbela]]|ostalo= iz [[SC Paderborn 07]]}}<ref group=2 name="Kumbela">{{Cite web |url=http://www.rwahlen.de/2004x/content/team1_news_weiter.php?id=302 |title=Kumbela komplettiert den Kader für die kommende Saison |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719081818/http://www.rwahlen.de/2004x/content/team1_news_weiter.php?id=302 |archive-date=19. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4 |nac=Srbija|ime=[[Marinko Miletić]]|poz=DF|ostalo= u [[Rot-Weiß Oberhausen]]}} <ref group=2 name="Marinko Miletić"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Njemačka|ime=[[Martin Stahlberg]]|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=2>[http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/wechselboerse/2-bundesliga/2009-10/rot-weiss-ahlen-105/wechselboerse-verein.html# Wechselbörse - 2009/10 Rot-Weiss Ahlen]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9 |nac=Malavi|poz=FW|ime=[[Daniel Chitsulo]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Omodiagbe"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=SAD|poz=MF|ime=[[Grover Gibson]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Book"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Njemačka|ime=[[René Müller (nogometaš rođen 1974)|René Müller]]|poz=FW|ostalo= pušten}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.nw-news.de/sport/lokalsport/sport_loehne/lokalsport_loehne/3026199_Lautes_Hallo_fuer_Profi_Rene_Mueller.html |title=Lautes Hallo für Profi René Müller |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719071421/http://www.nw-news.de/sport/lokalsport/sport_loehne/lokalsport_loehne/3026199_Lautes_Hallo_fuer_Profi_Rene_Mueller.html |archive-date=19. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Njemačka|ime=[[Philipp Heithölter]]|poz=MF|ostalo= u [[SC Paderborn 07]]}}<ref group=2 name="Masuch"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|ime=[[Marco Reus]]|poz=MF|ostalo= u [[Borussia Mönchengladbach]]}}<ref group=1 name="Marco Reus"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Kevin Großkreutz]]|ostalo=u [[Borussia Dortmund]]}}<ref group=1 name="Kevin Grosskreutz"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Njemačka|ime=[[Manuel Bölstler]]|poz=MF|ostalo= u [[FC Rot-Weiß Erfurt]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.rot-weiss-erfurt.de/news/details/1306-1/aktuelles/news/rwe-news-12.htm |title=Manuel Bölstler kommt aus Ahlen - Rinik Carolus verlässt den RWE |access-date=29. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717025632/http://www.rot-weiss-erfurt.de/news/details/1306-1/aktuelles/news/rwe-news-12.htm |archive-date=17. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Deniz Naki]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Bayer Leverkusen|Bayer 04 Leverkusen II]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Weitere Personalentscheidungen bei RWA|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=19. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128758.php|archive-date=13. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713233653/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128758.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===FC Augsburg=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1 |nac=Njemačka|ime=[[Simon Jentzsch]]|poz=GK|ostalo=free agent}}<ref group=2 name="Jentzsch">{{cite web|url=http://www.fcaugsburg.de/cms/website.php?sid=7086dd08b533f0bc2c91f8340bf3c5e4&id=/index/aktuell/news/data8030.htm|title=Simon Jentzsch wechselt zum FCA|language=de|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|publisher=[[FC Augsburg]]|archive-date=14. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090614081240/http://www.fcaugsburg.de/cms/website.php?sid=c058803e538fdda6850783d72cd8e5d1&id=%2Findex%2Faktuell%2Fnews%2Fdata8030.htm|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |nac=Belgija|ime=[[Jonas de Roeck]]|poz=DF|ostalo=iz [[K.A.A. Gent]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Neuzugang für den FC Augsburg|language=de|date=25. 5. 2009|access-date=25. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127221.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201408/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127221.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Albanija|poz=FW|ime=[[Edmond Kapllani]]|ostalo=iz [[Karlsruher SC]]}}<ref group=2 name="Edmond Kapllani">{{cite web|title=Vierter Neuzugang für den FCA|language=de|date=27. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127416.php|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210162102/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127416.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Axel Bellinghausen]]|ostalo= iz [[1. FC Kaiserslautern]]}}<ref group=2 name="Axel Bellinghausen">{{cite web|language=de|title=Lauterer Bellinghausen wechselt nach Augsburg|date=9. 5. 2009|access-date=10. 5. 2009|publisher=Süddeutsche Zeitung|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/640073}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|ime=[[Kevin Schindler]]|poz=MF|ostalo=na posudbi iz [[Werder Bremen]], prethodno na posudbi u [[FC Hansa Rostock]]}}<ref group=1 name="Schindler">{{cite web|url=http://www.fcaugsburg.de/cms/website.php?sid=7086dd08b533f0bc2c91f8340bf3c5e4&id=/index/aktuell/news/data7451.htm|title=FCA leiht Kevin Schindler aus|language=de|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|publisher=[[FC Augsburg]]|archive-date=14. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090614041252/http://www.fcaugsburg.de/cms/website.php?sid=301d50940a63519222ec4c994b1434b1&id=%2Findex%2Faktuell%2Fnews%2Fdata7451.htm|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Njemačka|ime=[[Dominik Reinhardt]]|poz=DF|ostalo= na posudbi iz [[1. FC Nuremberg]]}}<ref group=1 name="Dominik Reinhardt"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Francuska|poz=MF|ime=[[Ibrahima Traore]]|ostalo=iz [[Hertha BSC]]}}<ref group=1 name="Traore"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Michael Schick]]|ostalo=iz [[TSV 1860 München]]}}<ref group=2 name="Michael Schick"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Slovenija|poz=MF|ime=[[Goran Sukalo]]|ostalo=iz [[TuS Koblenz]]}}<ref group=2 name="Sukalo">{{cite web|title=Sukalo wechselt von der TuS zum FCA|language=de|date=16. 7. 2009|access-date=16. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000131219.php|archive-date=21. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721004514/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000131219.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Kamerun|poz=MF|ime=[[Marcel Ndjeng]]|ostalo=iz [[Borussia Mönchengladbach]], prethodno na posudbi u [[Hamburger SV]]}}<ref group=1 name="Ndjeng"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|ime=[[Daniel Brinkmann]]|poz=MF|ostalo=iz [[Alemannia Aachen]]}}<ref group=2 name="Brinkmann"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5 |nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Ugo Hertzsch]]|ostalo= u [[RB Leipzig]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/28968/hertzsch-nach-leipzig.html |title=Hertzsch nach Leipzig |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=25. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825213222/http://www.transfermarkt.de/de/news/28968/hertzsch-nach-leipzig.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Njemačka|ime=[[Thomas Kläsener]]|poz=DF|ostalo=u [[RB Leipzig]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://transfermarkt.de/de/news/29159/rb-leipzig-ruestet-weiter-auf.html|title=RB Leipzig rüstet weiter auf|language=de|date=30. 6. 2009|access-date=30. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20090804034224/http://www.transfermarkt.de/de/news/29159/rb-leipzig-ruestet-weiter-auf.html|archive-date=4. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Daniel Baier]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[VfL Wolfsburg]]}}<ref group=1 name="FCA">{{cite web|title=Wer geht, wer bleibt?|language=de|publisher=Augburger Allgemeine|date=19. 5. 2009|access-date=7. 6. 2009|url=http://www.augsburger-allgemeine.de/Home/Nachrichten/Startseite/Artikel,-Wer-geht-wer-bleibt-_arid,1607223_regid,2_puid,2_pageid,4288.html|archive-date=10. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130210142816/http://www.augsburger-allgemeine.de/Home/Nachrichten/Startseite/Artikel,-Wer-geht-wer-bleibt-_arid,1607223_regid,2_puid,2_pageid,4288.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Kamerun|poz=FW|ime=[[Francis Kioyo]]|ostalo= u [[FC Aarau]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.focus.de/sport/fussball/int_ligen/international-kioyo-zieht-es-in-die-schweiz_aid_425977.html |title=Kioyo zieht es in die Schweiz |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=11. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311095953/http://www.focus.de/sport/fussball/int_ligen/international-kioyo-zieht-es-in-die-schweiz_aid_425977.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Marco Vorbeck]]|ostalo= kraj karijere}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.augsburger-allgemeine.de/Home/Sport/Uebersicht/Artikel,-FC-Augsburg-Vorbeck-macht-Schluss-mit-Fussball-_arid,1459987_regid,2_puid,2_pageid,4291.html |title=Schluss mit Fußball - FCA-Profi Marco Vorbeck will zur Polizei |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522111531/http://www.augsburger-allgemeine.de/Home/Sport/Uebersicht/Artikel,-FC-Augsburg-Vorbeck-macht-Schluss-mit-Fussball-_arid,1459987_regid,2_puid,2_pageid,4291.html |archive-date=22. 5. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|poz=GK|ime=Patrick Lehner|ostalo=pušten}}<ref group=1 name="FCA"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Austrija|poz=DF|ime=[[Mark Prettenthaler]]|ostalo=u [[Sturm Graz]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Sturm verpflichtet ÖFB-Legionär|language=de|date=30. 6. 2009|access-date=30. 6. 2009|publisher=LAOLA1.at|url=http://www.laola1.at/429+M567e8ad6af4.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090703062019/http://www.laola1.at/429+M567e8ad6af4.html|archive-date=3. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Lars Müller]]|ostalo= u [[RB Leipzig]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://redbulls.com/soccer/leipzig/de/rb-leipzig-news-detail_12.html |title=WEITERER NEUZUGANG FÜR RB LEIPZIG: ROTE BugarskaLEN VERPFLICHTEN LARS MÜLLER |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090809130516/http://redbulls.com/soccer/leipzig/de/rb-leipzig-news-detail_12.html |archive-date=9. 8. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Maroko|poz=MF|ime=[[Mourad Hdiouad]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="Kioyo">{{cite web|title=Partystimmung mit leisen Mißtönen|language=de|date=20. 6. 2009|access-date=20. 6. 2009|publisher=Augsburger Allgemeine|url=http://www.augsburger-allgemeine.de/Home/Nachrichten/Startseite/Artikel,-Partystimmung-mit-leisen-Misstoenen-_arid,1612572_regid,2_puid,2_pageid,4288.html|archive-date=5. 1. 2013|archive-url=https://archive.today/20130105210228/http://www.augsburger-allgemeine.de/Home/Nachrichten/Startseite/Artikel,-Partystimmung-mit-leisen-Misstoenen-_arid,1612572_regid,2_puid,2_pageid,4288.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Marco Küntzel]]|ostalo=pušten}}<ref group=1 name="FCA"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Njemačka|ime=[[Christian Müller (nogometaš rođen 1983)|Christian Müller]]|poz=DF|ostalo= u [[FSV Frankfurt]]}}<ref group=2 name="Christian Müller">{{cite web|url=http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4686&cHash=eaf615c4f1|title=FSV holt Christian Müller für die rechte Seite|language=de|publisher=[[FSV Frankfurt]]|date=17. 6. 2009|access-date=17. 6. 2009|archive-date=19. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719030043/http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4686&cHash=eaf615c4f1|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Sven Neuhaus]]|ostalo=u [[RB Leipzig]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Neuhaus landet in Leipzig|language=de|date=20. 7. 2009|access-date=22. 7. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/511625/artikel_Neuhaus-landet-in-Leipzig.html}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=--|nac=Ukrajina|poz=FW|ime=[[Anton Makarenko (nogometaš)|Anton Makarenko]]|ostalo=u [[SSV Reutlingen]], prethodno na posudbi}}<ref group=2>{{cite web|title=Makarenko von Augsburg nach Reutlingen|language=de|date=25. 6. 2009|access-date=25. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129071.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201433/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129071.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===TSV 1860 München=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1 |nac=Mađarska|ime=[[Gabor Kiraly]]|poz=GK|ostalo=iz [[Burnley FC]], prethodno na posudbi u [[Bayer 04 Leverkusen]]}}<ref group=1 name="Kiraly">{{cite web|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/zweite-liga/2009/06/03/1860-muenchen-gabor-kiraly/neuer-loewen-torwart.html|title=Király neuer Löwen-Keeper|language=de|publisher=[[Bild]]|date=3. 6. 2009|access-date=3. 6. 2009|archive-date=6. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090606120947/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/zweite-liga/2009/06/03/1860-muenchen-gabor-kiraly/neuer-loewen-torwart.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=2 |nac=Srbija|poz=DF|ime=[[Antonio Rukavina]]|ostalo=iz [[Borussia Dortmund]], prethodno na posudbi}}<ref group=1 name="bender_rukavina"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=3 |nac=Brazil|poz=DF|ime=[[Marcos Antonio Nascimento Santos|Marcos Antonio]]|ostalo=iz [[Sport Club Corinthians Alagoano]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Nascimento Santos wird ein Löwe|language=de|date=13. 8. 2009|access-date=13. 8. 2009|publisher=[[TSV 1860 München]]|url=http://tsv1860.de/de/aktuell/news/2009/news_2009-08-13_marcos_antonio.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20090816200555/http://www.tsv1860.de/de/aktuell/news/2009/news_2009-08-13_marcos_antonio.php|archive-date=16. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=5 |nac=Tunis|ime=[[Radhouène Felhi]]|poz=DF|ostalo=na posudbi iz [[Étoile Sportive du Sahel]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/28926/felhi-wechselt-zu-1860-muenchen.html|title=Felhi wechselt zu 1860 München|date=24. 6. 2009|access-date=24. 6. 2009|publisher=transfermakrt.de|archive-date=26. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626212338/http://www.transfermarkt.de/de/news/28926/felhi-wechselt-zu-1860-muenchen.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |ime=[[Aleksandar Ignjoski]]|nac=Srbija|poz=MF|ostalo= na posudbi iz [[OFK Belgrade]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.tsv1860.de/de/aktuell/news/2009/news_2009-07-08_ignjovski.php |title=Aleksandar Ignjovski verstärkt die Löwen |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711110346/http://www.tsv1860.de/de/aktuell/news/2009/news_2009-07-08_ignjovski.php |archive-date=11. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Grčka|poz=FW|ime=[[Charilaos Pappas]]|ostalo=iz [[Skoda Xanthi FC]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.abendzeitung.de/sport/tsv_1860/114511|title=Löwen holen Griechen-Angreifer Pappas|language=de|date=23. 6. 2009|access-date=23. 6. 2009|publisher=Abendzeitung|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625044450/http://www.abendzeitung.de/sport/tsv_1860/114511|archive-date=25. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Alexander Ludwig (nogometaš)|Alexander Ludwig]]|ostalo=iz [[FC St. Pauli]]}}<ref group=2 name="Ludwig"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|ime=[[Tarik Camdal]]|nac=Njemačka|poz=MF|ostalo= iz [[TSV 1860 München]] Youth}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.tsv1860.de/de/aktuell/news/2009/news_2009-07-16_vertrag_camdal.php |title=Vierjahresvertrag für Löwen-Talent Tarik Camdal |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719091200/http://www.tsv1860.de/de/aktuell/news/2009/news_2009-07-16_vertrag_camdal.php |archive-date=19. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|ime=[[Sandro Kaiser]]|nac=Njemačka|poz=MF|ostalo= iz [[TSV 1860 München II]]}}<ref group=2 name="Sandro Kaiser">{{Cite web |url=http://www.tsv1860.de/de/teams/profi_kader/2009/ |title=Das Löwenteam 2009/2010 |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090712023814/http://www.tsv1860.de/de/teams/profi_kader/2009/ |archive-date=12. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|ime=[[Florin Lovin]]|nac=Rumunija|poz=MF|ostalo= iz [[FC Steaua II Bucureşti]]}}<ref group=2 name="Sandro Kaiser"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|ime=[[Peniel Mlapa]]|nac=Njemačka|poz=MF|ostalo= iz [[TSV 1860 München]] Youth}}<ref group=2 name="Sandro Kaiser"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=Crna Gora|poz=MF|ime=[[Ardijan Djokaj]]|ostalo= iz [[TuS Koblenz]]}}<ref group=2 name="Djokaj">{{Cite web |url=http://www.tsv1860.de/de/aktuell/news/2009/news_2009-07-24_djokaj.php |title=Djokaj erhält Einjahresvertrag bei den Löwen |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727082828/http://www.tsv1860.de/de/aktuell/news/2009/news_2009-07-24_djokaj.php |archive-date=27. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Kosovo|ime=[[Kushtrim Lushtaku]]|poz=FW|ostalo= iz [[KF Drenica]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.tsv1860.de/de/aktuell/news/2009/news_2009-07-30_lushtaku.php |title=Talent Lushtaku erhält Dreijahresvertrag |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090903051432/http://www.tsv1860.de/de/aktuell/news/2009/news_2009-07-30_lushtaku.php |archive-date=3. 9. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač | br=33 | nac=SAD | poz=FW | ime= [[Kenny Cooper]]|ostalo= iz [[FC Dallas]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/zweite-liga/2009/07/31/1860-muenchen/loewen-holen-us-rakete.html |title=Löwen holen US-Rakete |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=3. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803190144/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/zweite-liga/2009/07/31/1860-muenchen/loewen-holen-us-rakete.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Michael Schick]]|ostalo=u [[FC Augsburg]]}}<ref group=2 name="Michael Schick">{{cite web|title=Ein "Löwe" für Augsburg|language=de|date=26. 5. 2009|access-date=26. 5. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127324.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201415/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000127324.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Danny Schwarz]]|ostalo=u [[FC Bayern München II]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/fussball/2009/8/11/news-128741011/detail.html |title=Bayern-Amateure holen Ex-"Löwen" Schwarz |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=10. 2. 2013 |archive-url=https://archive.today/20130210165250/http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/fussball/2009/8/11/news-128741011/detail.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Njemačka|ime=[[Markus Thorandt]]|poz=MF|ostalo= u [[FC St. Pauli]]}}<ref group=2 name="Markus Thorandt">{{cite web|title=St. Pauli holt "Löwen" ans Millerntor|date=18. 5. 2009|access-date=18. 5. 2009|language=de|publisher=[[Deutsche Fußball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000126749.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201128/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000126749.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Njemačka|ime=[[Sven Bender]]|poz=MF|ostalo=u [[Borussia Dortmund]]}}<ref group=1 name="bender_rukavina"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Marvin Pourie]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[FC Schalke 04]]}}<ref group=1 name="Ljoboja"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Njemačka|ime=[[Christoph Burkhard]]|poz=DF|ostalo= u [[SV Wacker Burghausen]]}}<ref group=2 name="Holzer">{{cite web|url=http://fussball.sv-wacker.de/index.php?id=505&tx_ttnews[tt_news]=3209&tx_ttnews[backPid]=505&cHash=aaa8c3aad1|title=Wacker präsentiert fünf Neue - hier werden sie vorgestellt|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=20. 6. 2009|publisher=[[Wacker Burghausen]]}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Njemačka|ime=[[Markus Schroth]]|poz=FW|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Mlapa">{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/509574/|title=1860: Sturmtalent befördert - Eine Chance für Mlapa|language=de|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|date=2. 6. 2009|access-date=2. 6. 2009}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Srbija|poz=MF|ime=[[Nikola Gulan]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[AC Fiorentina]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Löwe Stevic: „Soll ich jetzt heulen?“|language=de|date=26. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=Abendzeitung|url=http://www.abendzeitung.de/sport/tsv_1860/108719|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528001151/http://www.abendzeitung.de/sport/tsv_1860/108719|archive-date=28. 5. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Kanada|ime=[[Nikolas Ledgerwood]]|poz=MF|ostalo= u [[FSV Frankfurt]]}}<ref group=2 name="Ledgerwood"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=Austrija|poz=MF|ime=[[Julian Baumgartlinger]]|ostalo=u [[FK Austria Wien]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Baumgartlinger ein Veilchen|language=de|date=25. 5. 2009|access-date=25. 5. 2009|publisher=[[Der Standard]]|url=http://derstandard.at/?url=/?id=1242316606366|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529094123/http://derstandard.at/?url=%2F%3Fid%3D1242316606366|archive-date=29. 5. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Njemačka|ime=[[Fabian Johnson]]|poz=MF|ostalo=u [[VfL Wolfsburg]]}}<ref group=1 name="Johnson"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===FC Hansa Rostock=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Njemačka|ime=[[Tim Sebastian (nogometaš)|Tim Sebastian]]|poz=DF|ostalo= iz [[Karlsruher SC]]}}<ref group=2 name="Tim Sebastian"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Oliver Schröder]]|ostalo=iz [[VfL Bochum]]}}<ref group=1 name="Schroder"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Enrico Neitzel]]|ostalo=iz [[Kickers Emden]]}}<ref group=2 name="Enrico Neitzel">{{cite web|language=de|title=Uterview mit Neuzugang Enrico Neitzel - FC Hansa ist eine Herzenssache|date=9. 4. 2009|access-date=15. 4. 2009|publisher=[[FC Hansa Rostock]]|url=http://www.fc-hansa.de/index.php?id=154&oid=8016}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Kevin Schlitte]]|ostalo=iz [[SC Freiburg]]}}<ref group=1 name="Du-Ri"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Južnoafrička Republika|ime=[[Bradley Carnell]]|poz=DF|ostalo=iz [[Karlsruher SC]]}}<ref group=2 name="Carnell"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Marcel Schied]]|ostalo=iz [[Eintracht Braunschweig]]}}<ref group=2 name="Marcel Schied">{{cite web|language=de|title=Marcel Schied: Ich will mich langfristig etablieren|date=22. 4. 2009|access-date=22. 4. 2009|publisher=[[FC Hansa Rostock]]|url=http://www.fc-hansa.de/index.php?id=154&oid=8100}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Alexander Walke]]|ostalo=iz [[SV Wehen Wiesbaden]]}}<ref group=2 name="Walke">{{cite web|title=Walke und Sebastian kommen|language=de|date=28. 5. 2009|access-date=28. 5. 2009|publisher=Schweriner Volkszeitung|url=http://www.svz.de/sport/regionalsport/artikeldetails/article/723/walke-und-sebastian-kommen.html|archive-date=12. 2. 2013|archive-url=https://archive.today/20130212064816/http://www.svz.de/sport/regionalsport/artikeldetails/article/723/walke-und-sebastian-kommen.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=Njemačka|ime=[[Stefan Wächter]]|poz=GK|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Hansa"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=SAD|ime=[[Heath Pearce]]|poz=DF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Hansa">{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/news/27740/radikal-umbau-bei-hansa-elf-spieler-muessen-gehen.html|title=Radikal-Umbau bei Hansa: Elf Spieler müssen gehen|language=de|date=27. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|publisher=transfermarkt.de|archive-date=29. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529080223/http://transfermarkt.de/de/news/27740/radikal-umbau-bei-hansa-elf-spieler-muessen-gehen.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Njemačka|ime=[[Benjamin Lense]]|poz=DF|ostalo= u [[TuS Koblenz]]}}<ref group=2 name="Lense">{{cite web|url=http://www.tuskoblenz.de/index2.php?&nav=.0.0&_assoc_id=3567&_assoc_table=news|title=TuS verpflichtet Benjamin Lense von Hansa Rostock|language=de|date=18. 6. 2009|access-date=18. 6. 2009|publisher=[[TuS Koblenz]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627004533/http://www.tuskoblenz.de/index2.php|archive-date=27. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=Francuska|ime=[[Régis Dorn]]|poz=FW|ostalo= u [[SV Sandhausen]]}}<ref group=2 name="Dorn">{{cite web|url=http://www.svsandhausen.de/news/news.php?pn_go=details&id=0002685|title=Wir verpflichten Regis Dorn!|language=de|date=24. 6. 2009|access-date=24. 6. 2009|publisher=[[SV Sandhausen]]}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=Mađarska|ime=[[Krisztián Lisztes]]|poz=MF|ostalo= u [[Paksi SE]]}}<ref group=2>[http://sportgeza.hu/futball/2009/06/24/lisztes_krisztian_paksra_igazolt/ Pakson vezet le Lisztes Krisztián]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Turska|ime=[[Zafer Yelen]]|poz=MF|ostalo= u [[Trabzonspor]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Weltklasse Spielgestalter nach Trabzon?|language=de|date=20. 6. 2009|access-date=27. 6. 2009|publisher=Gazetfutbol|url=http://www.gazetefutbol.de/news/Trabzonspor/1081435,Juan-Arango-im-Gespraech.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625143645/http://www.gazetefutbol.de/news/Trabzonspor/1081435%2CJuan-Arango-im-Gespraech.htm|archive-date=25. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Danska|poz=MF|ime=[[Sebastian Svard]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Borussia Mönchengladbach]]}}<ref group=1 name="Sebastian Svard">{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/509218/|title=Zachhubers Hoffnung: Danielsson|date=25. 5. 2009|access-date=25. 5. 2009|publisher=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|language=de}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Finska|ime=[[Henri Myntti]]|poz=FW|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Hansa"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Demokratska Republika Kongo|ime=[[Assani Lukimya-Mulongoti]]|poz=DF|ostalo= u [[FC Carl Zeiss Jena]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fc-carlzeiss-jena.de/magazin/artikel.php?artikel=6966&type=&menuid=74&topmenu=301 |title=Assani Lukimya-Mulongoti neuer Mann für Jenas Defensive |access-date=29. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426074611/http://fc-carlzeiss-jena.de/magazin/artikel.php?artikel=6966&type=&menuid=74&topmenu=301 |archive-date=26. 4. 2010 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Njemačka|ime=[[Tobias Rathgeb]]|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Hansa"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Kevin Schindler]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[Werder Bremen]]}}<ref group=1 name="Schindler"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Brazil|ime=[[Diego Morais Pacheco]]|poz=DF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Hansa"/> {{Nogometna ekipa igrač|ime=[[Kenneth Kronholm]]|poz=GK|br=24|nac=Njemačka|ostalo= u [[SV Eintracht Trier 05]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.eintracht-trier-info-seite.piczo.com/?cr=1 |title=Kenneth Kronholm unterschreibt bei Eintracht Trier |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=15. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715083318/http://www.eintracht-trier-info-seite.piczo.com/?cr=1 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Njemačka|ime=[[Simon Tüting]]|poz=MF|ostalo= u [[1. FC Magdeburg]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://1.fc-magdeburg.de/aktuelles/neuigkeiten/artikel_1366.html|title=Rostocks Simon Tüting verstärkt FCM-Kader|date=8. 7. 2009|access-date=10. 7. 2009|language=de|publisher=[[1. FC Magdeburg]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711152139/http://1.fc-magdeburg.de/aktuelles/neuigkeiten/artikel_1366.html|archive-date=11. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Brazil|ime=[[Gledson]]|poz=DF|ostalo= u [[FSV Frankfurt]]}}<ref group=2 name="gledson">{{cite web|url=http://fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=9&tt_news=4776&cHash=b85c65022c|title=FSV holt Unenverteidiger Gledson|language=de|date=14. 7. 2009|access-date=14. 7. 2009|publisher=[[FSV Frankfurt]]|archive-date=19. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719211030/http://fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=9&tt_news=4776&cHash=b85c65022c|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Turska|ime=[[Guido Kocer]]|poz=FW|ostalo= u [[SV Babelsberg 03]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.babelsberg03.de/main.php?nArc=&lang=de |title=Noch ein Stürmer - Kocer kommt |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027024310/http://babelsberg03.de/main.php?nArc=&lang=de |archive-date=27. 10. 2010 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===TuS Koblenz=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5 |nac=Češka|ime=[[Martin Hudec]]|poz=DF|ostalo= na posudbi iz [[SK Sigma Olomouc]]}}<ref group=2 name="Melinho"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |poz=FW|nac=Njemačka|ime=[[Johannes Rahn]]|ostalo= iz [[VfB Stuttgart II]]}}<ref group=2 name="Johannes Rahn">{{cite web|url=http://www.tuskoblenz.de/index2.php?&nav=.0.1.?&offset=0&segment=0&category=0&_assoc_id=3546|title=TuS verpflichtet Johannes Rahn vom VfB Stuttgart|language=de|publisher=[[TuS Koblenz]]|date=10. 6. 2009|access-date=10. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627004533/http://www.tuskoblenz.de/index2.php|archive-date=27. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Tom Geißler]]|ostalo=iz [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=2 name="Tom Geißler">{{cite web|title=Die TuS wird in Osnabrück fündig|language=de|date=16. 6. 2009|access-date=16. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128554.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201501/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000128554.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=Njemačka|ime=[[Benjamin Lense]]|poz=DF|ostalo= iz [[FC Hansa Rostock]]}}<ref group=2 name="Lense"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Philipp Langen]]|ostalo=na posudbi iz [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=2 name="Langen"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|ime=[[Rico Morack]]|poz=DF|ostalo= iz [[Hertha BSC II]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.tuskoblenz.de/index2.php?&nav=.0.1.%3F&offset=0&segment=0&category=0&_assoc_id=3621 |title=Nächster Neuzugang: Rico Morack wechselt zur TuS! |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708143546/http://www.tuskoblenz.de/index2.php |archive-date=8. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Brazil|poz=MF|ime=[[Everson Pereira da Silva|Everson]]|ostalo=iz [[Etoile Sportive du Sahel]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Rapolder bekommt Verstärkung|language=de|date=4. 7. 2009|access-date=4. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000130059.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201508/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000130059.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Njemačka|ime=[[Christian Müller (nogometaš)|Christian Müller]]|poz=MF|ostalo= iz [[Energie Cottbus]]}}<ref group=2 name="Christian Muller"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Lucas Musculus]]|ostalo=iz [[1. FC Köln|1. FC Köln Youth]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Rapolder holt einen "Geißbock"|language=de|date=30. 6. 2009|access-date=30. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129650.php|archive-date=7. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707195220/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129650.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Brazil|ime=[[Rogério Pereira Tarciso|Melinho]]|poz=MF|ostalo= na posudbi iz [[SK Sigma Olomouc]]}}<ref group=2 name="Melinho">{{Cite web |url=http://www.tuskoblenz.de/index2.php?&nav=.0.1.%3F&offset=0&segment=0&category=0&_assoc_id=3630 |title=Perfekt! Melinho und Martin Hudec wechseln zur TuS! |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708145801/http://www.tuskoblenz.de/index2.php |archive-date=8. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Švicarska|ime=Aljmir Murati|poz=FW|ostalo= na posudbi iz [[FC La Chaux-de-Fonds]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.tuskoblenz.de/index2.php?&nav=.0.1.%3F&offset=0&segment=0&category=0&_assoc_id=3663 |title=Perfekt! Aljmir Murati wechselt zur TuS! |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725051859/http://tuskoblenz.de/index2.php |archive-date=25. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Kosovo|poz=MF|ime=[[Shqipran Skeraj]]|ostalo=iz [[KF Pristina]], prethodno na posudbi u [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Neuzugang für die TuS|date=19. 8. 2009|access-date=19. 8. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000134213.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201813/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000134213.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=Finska|ime=[[Shefki Kuqi]]|poz=FW|ostalo= iz [[Crystal Palace FC]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.tuskoblenz.de/index2.php?&nav=.0.0&_assoc_id=3631&_assoc_table=news |title=Shefki Kuqi unterschreibt für 2 Jahre bei der TuS! |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708145801/http://www.tuskoblenz.de/index2.php |archive-date=8. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=Njemačka|ime=Dieter Paucken|poz=GK|ostalo= iz [[SV Roßbach/Wied]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.tuskoblenz.de/index2.php?&nav=.0.1.%3F&offset=0&segment=0&category=0&_assoc_id=3665 |title=Nächster Transfer: Dieter Paucken kommt zur TuS! |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725051859/http://tuskoblenz.de/index2.php |archive-date=25. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=Njemačka|ime=[[Rüdiger Ziehl]]|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Ziehl">{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/28986/koblenz-sortiert-aus.html |title=Koblenz sortiert aus |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=31. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831054114/http://www.transfermarkt.de/de/news/28986/koblenz-sortiert-aus.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Bosna i Hercegovina|ime=[[Branimir Bajić]]|poz=DF|ostalo= u [[Denizlispor]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.tarafsizhaber.com/haber-Branimir-Bajic-Denizlisporda-235135/ |title=Branimir Bajic Denizlispor'da |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716192706/http://www.tarafsizhaber.com/haber-Branimir-Bajic-Denizlisporda-235135/ |archive-date=16. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Italija|poz=MF|ime=[[Salvatore Gambino]]|ostalo=pušten}}<ref group=2>{{cite web|title=Gambino verlässt Koblenz|language=de|date=24. 6. 2009|access-date=24. 6. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/28942/gambino-verlaesst-koblenz.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090628095716/http://www.transfermarkt.de/de/news/28942/gambino-verlaesst-koblenz.html|archive-date=28. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Albanija|ime=[[Fatmir Vata]]|poz=FW|ostalo= u [[Wuppertaler SV]]}}<ref group=2>[http://www.wuppertalersv.com/index.php?option=com_content&view=article&id=657:bw&catid=1:aktuelle-nachrichten&Itemid=53 Fatmir Vata wechselt zum WSV]{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Srbija|ime=[[Marko Lomić]]|poz=DF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Ziehl"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|ime=[[Tayfun Pektürk]]|poz=FW|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Ziehl"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|ime=[[Andreas Richter]]|poz=DF|ostalo= u [[Chemnitzer FC]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.chemnitzerfc.de/cfc/aktuell/neuigkeiten/detailansicht/article/19/chemnitzer-fc-verpfl-8.html?cHash=2fd0177fa5|title=Chemnitzer FC verpflichtet Andreas Richter von TuS Koblenz – Kein neuer Vertrag für Steven Sonnenberg|language=de|date=12. 6. 2009|access-date=12. 6. 2009|publisher=[[Chemnitzer FC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090615151440/http://www.chemnitzerfc.de/cfc/aktuell/neuigkeiten/detailansicht/article/19/chemnitzer-fc-verpfl-8.html?cHash=2fd0177fa5|archive-date=15. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Crna Gora|poz=MF|ime=[[Ardijan Djokaj]]|ostalo= u [[TSV 1860 München]]}}<ref group=2 name="Djokaj"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Manuel Fischer]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[VfB Stuttgart II]]}}<ref group=2 name="DFL List 2"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Slovenija|ime=[[Goran Šukalo]]|poz=MF|ostalo= u [[FC Augsburg]]}}<ref group=2 name="Sukalo"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Južna Koreja|poz=FW|ime=[[Cha Du-Ri]]|ostalo=u [[SC Freiburg]]}}<ref group=1 name="Du-Ri"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Bosna i Hercegovina|ime=[[Darko Maletić]]|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Ziehl"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Burkina Faso|ime=[[Alassane Ouedraogo]]|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fussball-extreme.de/2-liga-sommer-transfers-2009-2010/3827 |title=2. Liga: Sommer-Transfers 2009/2010: Wer kommt - wer geht? |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625040704/http://www.fussball-extreme.de/2-liga-sommer-transfers-2009-2010/3827 |archive-date=25. 6. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=Grčka|poz=MF|ime=[[Evangelos Nessos]]|ostalo=kraj karijere}}<ref group=2 name="DFL List 2"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Alžir|poz=FW|ime=[[Noureddine Daham]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="M'Boma"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Njemačka|ime=[[Dominik Mader]]|poz=FW|ostalo=u [[TSV Crailsheim]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.bundesliga.de/media/native/dfl/transferlisten/52-09-10.pdf|title=Transferliste des "Die Liga - Fußballverband e.V." (Ligaverband)|language=de|date=24. 7. 2009|access-date=24. 7. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|archive-date=15. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215080547/http://bundesliga.de/media/native/dfl/transferlisten/52-09-10.pdf|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|poz=GK|nac=Njemačka|ime=André Weis|ostalo=u [[SV Wilhelmshaven]]}}<ref group=2 name="Weis">[http://www.svwilhelmshaven.de/news,presse-spiegel,,2362,1.php Das Personal-Karussell nimmt Fahrt auf - Planungen laufen weiter (>>WZ<<-Bericht)]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=SAD|ime=[[Matt Taylor (American soccer)|Matt Taylor]]|poz=FW|ostalo= u [[FSV Frankfurt]]}}<ref group=2 name="Matt Taylor"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=36|nac=Kamerun|poz=FW|ime=[[Cesar M'Boma]]|ostalo=pušten}}<ref group=2 name="M'Boma">{{cite web|title=Nicht nur im Angriff herrscht Handlungsbedarf|language=de|publisher=Rhein-Zeitung|date=1. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|url=http://rhein-zeitung.de/on/09/06/02/sportsline/fussball/zweitebundesliga/news/t/rzo576299.html?a}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===FSV Frankfurt=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |nac=Njemačka|ime=[[Christian Müller (nogometaš rođen 1983)|Christian Müller]]|poz=DF|ostalo=iz [[FC Augsburg]]}}<ref group=2 name="Christian Müller"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=7 |nac=Kanada|ime=[[Nikolas Ledgerwood]]|poz=MF|ostalo= iz [[TSV 1860 München]]}}<ref group=2 name="Ledgerwood">{{cite web|url=http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4671&cHash=fa0b734c2b|title=Der Kader für die kommende Saison wächst weiter: FSV verlängert mit Ledesma und verpflichtet Ledgerwood|language=de|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|publisher=[[FSV Frankfurt]]|archive-date=19. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719030057/http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4671&cHash=fa0b734c2b|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Mali|poz=MF|ime=[[Soumaila Coulibaly]]|ostalo= iz [[Borussia Mönchengladbach]]}}<ref group=1 name="Coulibaly"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Alexander Voigt]]|ostalo= iz [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=2 name="Voigt"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Mali|poz=FW|ime=[[Bakary Diakité]]|ostalo= iz [[SV Wehen Wiesbaden]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4832&cHash=bdedc72827 |title=FSV verpflichtet Offensivkraft Diakité |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719030726/http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4832&cHash=bdedc72827 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=SAD|ime=[[Matt Taylor (American soccer)|Matt Taylor]]|poz=FW|ostalo= iz [[TuS Koblenz]]}}<ref group=2 name="Matt Taylor">{{cite web|url=http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4652&cHash=6ade148ede|title=FSV verpflichtet US-Angreifer Matthew Taylor|language=de|publisher=[[FSV Frankfurt]]|date=27. 5. 2009|access-date=27. 5. 2009|archive-date=27. 5. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527165358/http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4652&cHash=6ade148ede|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Španija|poz=GK|ime=[[Pablo Álvarez (rođen 1988)|Pablo Álvarez]]|ostalo=iz [[Eintracht Frankfurt II]]}}<ref group=2>{{cite web|title=SV holt Torwart Alvarez von Eintracht Frankfurt|language=de|date=4. 7. 2009|access-date=4. 7. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/29330/sv-holt-torwart-alvarez-von-eintracht-frankfurt.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090815113028/http://www.transfermarkt.de/de/news/29330/sv-holt-torwart-alvarez-von-eintracht-frankfurt.html|archive-date=15. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Njemačka|ime=[[Florian Stahl]]|poz=GK|ostalo=iz [[SV Wehen Wiesbaden]]}}<ref group=2 name="Stahl">{{cite web|url=http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4674&cHash=4f6b10dec7|title=Defensivakteur Kujabi und Torhüter Stahl zum FSV|language=de|publisher=[[FSV Frankfurt]]|date=15. 6. 2009|access-date=15. 6. 2009|archive-date=19. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719030556/http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4674&cHash=4f6b10dec7|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Njemačka|ime=[[Dajan Šimac]]|poz=DF|ostalo= iz [[SV Wehen Wiesbaden]]}}<ref group=2 name="Simac">{{cite web|url=http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4695&cHash=e4385952af|title=FSV verpflichtet Defensivakteur Simac|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=19. 6. 2009|publisher=[[FSV Frankfurt]]|archive-date=19. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719030633/http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4695&cHash=e4385952af|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Gambija|ime=[[Pa Saikou Kujabi]]|poz=DF|ostalo=iz [[SV Ried]]}}<ref group=2 name="Stahl"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Bosna i Hercegovina|ime=[[Benjamin Pintol]]|poz=MF|ostalo=iz [[FSV Frankfurt|FSV Frankfurt Youth]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.fnp.de/fnp/sport/regional/rmn01.c.5959418.de.htm|title=Pintol empfiehlt sich|language=de|publisher=Frankfurter Neue Presse|date=19. 5. 2009|access-date=16. 6. 2009|archive-url=https://archive.today/20130211003207/http://www.fnp.de/fnp/sport/regional/index.htm|archive-date=11. 2. 2013|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Finska|ime=[[Pekka Lagerblom]]|poz=MF|ostalo= iz [[Alemannia Aachen]]}}<ref group=2 name="Lagerblom"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Aziz Bouhaddouz]]|ostalo=povratak sa posudbe iz [[FC Erzgebirge Aue]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Brazil|poz=DF|ime=[[Gledson]]|ostalo= iz [[FC Hansa Rostock]]}}<ref group=2 name="gledson"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=37|nac=Peru|poz=FW|ime=[[Junior Ross]]|ostalo=iz [[Coronel Bolognesi]], prethodno na posudbi}}<ref group=2 name="Ross">{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/startseite/artikel/510390|title=Junior Ross bleibt beim FSV|language=de|date=21. 6. 2009|access-date=21. 6. 2009|publisher=kicker.de}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=Njemačka|ime=[[Daniel Schumann]]|poz=DF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Schumann">[http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/wechselboerse/2-bundesliga/2009-10/fsv-frankfurt-1295/wechselboerse-verein.html Wechselbörse FSV Frankfurt]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=Njemačka|ime=[[Dennis Hillebrand]]|poz=DF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Schumann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=Njemačka|ime=[[Thomas Sobotzik]]|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Schumann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=Njemačka|ime=[[Matthias Hagner]]|poz=MF|ostalo= u [[Eintracht Wetzlar]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fnp.de/fnp/sport/regional/rmn01.c.6111803.de.htm |title=Matthias Krebs nach Wetzlar |access-date=10. 2. 2013 |archive-url=https://archive.today/20130210225254/www.fnp.de/fnp/sport/regional/rmn01.c.6111803.de.htm |archive-date=10. 2. 2013 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=Grčka|ime=Georgios Theodoridis|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Schumann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Slovačka|ime=[[Henrich Benčík]]|poz=FW|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Schumann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Njemačka|ime=[[Thomas Brendel]]|poz=FW|ostalo= u [[1. FC Eschborn]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.de/de/news/29376/eschborn-brendel-kommt.html |title=Eschborn: Brendel kommt |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=12. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090712021557/http://www.transfermarkt.de/de/news/29376/eschborn-brendel-kommt.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|ime=Christian Como|poz=GK|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Schumann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=Njemačka|ime=[[Lars Weißenfeldt]]|poz=DF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Schumann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Češka|ime=[[Radek Špiláček]]|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Schumann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Maroko|ime=[[Fikri El Haj Ali]]|poz=FW|ostalo= u [[SV Wacker Burghausen]]}}<ref group=2 name="Schumann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=Njemačka|ime=[[Christian Mikolajczak]]|poz=MF|ostalo= u [[Rot-Weiss Ahlen]]}}<ref group=2 name="Christian Mikolajczak">{{cite web|url=http://www.bild.de/BILD/regional/duesseldorf/dpa/2009/06/03/fussballer-mikolajczak-kehrt-nach-ahlen-zurueck.html|title=Fußballer Mikolajczak kehrt nach Ahlen zurück|language=de|publisher=[[Bild]]|date=3. 6. 2009|access-date=3. 6. 2009}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Njemačka|ime=[[Jochen Höfler]]|poz=FW|ostalo= u [[RB Leipzig]]}}<ref group=2 name="Lerchl"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Španija|ime=[[Marc Gallego]]|poz=MF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Schumann"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=Italija|ime=[[Angelo Barletta]]|poz=MF|ostalo=u [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=2 name="Barletta">{{cite web|url=http://www.vfl.de/s10337.html|title=Angelo Barletta erteilt Zusage|language=de|date=19. 6. 2009|access-date=19. 6. 2009|publisher=[[VfL Osnabrück]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622180329/http://www.vfl.de/s10337.html|archive-date=22. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Njemačka|ime=[[Marjan Petković]]|poz=GK|ostalo=u [[Eintracht Braunschweig]]}}<ref group=2 name="Marjan Petković">{{cite web|url=http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4663&cHash=7738125250|title=Petkovic wechselt zu Eintracht Braunschweig|date=29. 5. 2009|access-date=29. 5. 2009|publisher=[[FSV Frankfurt]]|language=de|archive-date=2. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602213700/http://www.fsv-frankfurt.de/cms/index.php?&id=9&backPID=574&tt_news=4663&cHash=7738125250|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=Bjelorusija|ime=[[Gennadi Bliznyuk]]|poz=FW|ostalo= u [[FC Sibir Novosibirsk]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.fnp.de/fnp/sport/fussball/rmn01.c.6226340.de_1.htm |title=Blizniuk in Sibirien |access-date=5. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005144402/http://www.fnp.de/fnp/sport/fussball/rmn01.c.6226340.de_1.htm |archive-date=5. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=Njemačka|ime=[[Markus Kreuz]]|poz=MF|ostalo= u [[WAC St. Andrä]]}}<ref group=2>[http://wac-standrae.at/index.php?option=com_content&task=view&id=424&Itemid=1 WAC|ST.ANDRÄ und SK ST.ANDRÄ/WAC: Alle Zu- und Abgänge in der Sommerpause]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=Njemačka|ime=[[Emil Noll]]|poz=DF|ostalo=u [[FC Vaduz]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.nzz.ch/nachrichten/sport/eishockey/sporttickerdepartment/urnnewsmlwwwsda-atsch20090621brz020_1.2786666.html|title=ASL-Absteiger Vaduz rüstet weiter auf|language=de|date=21. 6. 2009|access-date=21. 6. 2009|publisher=Neue Zürcher Zeitung}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=Njemačka|ime=[[Christian Eggert]]|poz=MF|ostalo= u [[Borussia Dortmund II]]}}<ref group=2 name="Eggert">[http://www.kicker.de/news/fussball/3liga/artikel/510642 Eggert geht vom FSV zum BVB]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=36|nac=Maroko|poz=MF|ime=[[Youssef Mokhtari]]|ostalo=u [[SpVgg Greuther Fürth]]}}<ref group=2 name="Mokhtari"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=38|nac=Francuska|poz=FW|ime=[[David Ulm]]|ostalo=u [[Kickers Offenbach]]}}<ref group=2 name="Ulm">{{cite web|title=Offenbach: Ulm kommt - Schutzbach bleibt|language=de|date=15. 6. 2009|access-date=20. 6. 2009|publisher=Süddeutsche Zeitung|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/657675}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===1. FC Union Berlin=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Dominic Peitz]]|ostalo=iz [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=2 name="Peitz">{{cite web|title=1. FC Union verpflichtet Osnabrücker Peitz|language=de|publisher=transfermarkt.de|date=12. 6. 2009|access-date=12. 6. 2009|url=http://transfermarkt.de/de/news/28450/1-fc-union-verpflichtet-osnabruecker-peitz.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719074912/http://www.transfermarkt.de/de/news/28450/1-fc-union-verpflichtet-osnabruecker-peitz.html|archive-date=19. 7. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |nac=Belgija|poz=DF|ime=[[Bernd Rauw]]|ostalo=iz [[Kickers Emden]]}}<ref group=2 name="Bernd Rauw">{{cite web|language=de|title=Union Berlin verpflichtet Bernd Rauw|date=11. 5. 2009|access-date=11. 5. 2009|publisher=[[Die Welt]]|url=http://newsticker.welt.de/?module=dpa&id=21199138|archive-url=https://web.archive.org/web/20090628185828/http://newsticker.welt.de/?module=dpa|archive-date=28. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9 |nac=Kolumbija|ime=[[John Mosquera]]|poz=FW|ostalo= na posudbi iz [[SV Werder Bremen]]}}<ref group=1 name="Mosquera"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|poz=GK|ime=[[Christoph Haker]]|ostalo=iz [[Union Berlin|1. FC Union Berlin Youth]]}}<ref group=2 name="Haker">[http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/wechselboerse/2-bundesliga/2009-10/1-fc-union-berlin-62/wechselboerse-verein.html Wechselbörse Union Berlin]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Njemačka|ime=[[Björn Brunnemann]]|poz=MF|ostalo=iz [[FC St. Pauli]]}}<ref group=2 name="Björn Brunnemann"/> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|ime=[[Mischa Welm]]|poz=DF|nac=Njemačka|ostalo= u [[SpVgg Weiden]]}}<ref group=2 name="Haker"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=6|ime=[[Ludwig Lippold]]|poz=MF|nac=Njemačka|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Welm">{{cite web|url=http://www.immerunioner.de/|title=Einmal Unioner, immer Unioner|language=de|date=14. 5. 2009|access-date=11. 6. 2009|publisher=immerunioner.de}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=9|ime=[[Dustin Heun]]|poz=FW|nac=Njemačka|ostalo= u [[1. FC Kaiserslautern II]]}}<ref group=2 name="Galm"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|ime=[[Erdal Bastürk]]|poz=MF|nac=Turska|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Welm"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|ime=[[Eric Niendorf]]|poz=GK|nac=Njemačka|ostalo= u [[1. FC Union Berlin II]]}}<ref group=2 name="Haker"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=14|ime=[[Sebastian Bönig]]|poz=MF|nac=Njemačka|ostalo= u [[FC Erding]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.fc-union-berlin.de/default.php?content=vereinsnews_detail&id=3595|title=Servus, mach’s guat: Böni zieht‘s nach „dahoam“!|language=de|publisher=[[1. FC Union Berlin]]|date=5. 6. 2009|access-date=11. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090614061146/http://www.fc-union-berlin.de/default.php?content=vereinsnews_detail&id=3595|archive-date=14. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Nico Patschinski]]|ostalo= u [[BFC Dynamo]]}}<ref group=2>[http://www.morgenpost.de/berlin/article1140702/Ex_Unioner_Patschinski_geht_zurueck_zum_BFC_Dynamo.html Ex-Unioner Patschinski geht zurück zum BFC Dynamo]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Kevin Maek]]|ostalo=u [[Werder Bremen II]]}}<ref group=2 name="Maek">{{cite web|title=Maek verstärkt Werders U23|date=5. 6. 2009|access-date=5. 6. 2009|language=de|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/28124/maek-verstaerkt-werders-u23.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090608115435/http://www.transfermarkt.de/de/news/28124/maek-verstaerkt-werders-u23.html|archive-date=8. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===Fortuna Düsseldorf=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=Njemačka|ime=[[Christian Weber]]|poz=DF|ostalo= iz [[Larissa FC]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/duesseldorf/2009/6/23/news-123547744/detail.html|title=Fortuna Düsseldorf holt Christian Weber und Johannes van den Bergh|language=de|date=23. 6. 2009|access-date=23. 6. 2009|publisher=Der Westen|archive-date=27. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627100137/http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/duesseldorf/2009/6/23/news-123547744/detail.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=Njemačka|ime=[[Oliver Fink]]|poz=MF|ostalo= iz [[SpVgg Unterhaching]]}}<ref group=2 name="Oliver Fink">{{cite web|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/657219|title=Fußballer Oliver Fink wechselt zu Fortuna Düsseldorf|language=de|publisher=Süddeutsche Zeitung|date=14. 6. 2009|access-date=14. 6. 2009}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Rusija|ime=[[Dmitri Bulykin]]|poz=FW|ostalo=na posudbi iz [[R.S.C. Anderlecht]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/zweite-liga/2009/07/15/fortuna-duesseldorf/alles-klar-mit-dimitri-bulykin.html |title=Alles klar mit Bulle Bulykin |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090817135036/http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/zweite-liga/2009/07/15/fortuna-duesseldorf/alles-klar-mit-dimitri-bulykin.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Burkina Faso|poz=FW|ime=[[Patrick Zoundi]]|ostalo= iz [[Panserraikos FC]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www2.fortuna-duesseldorf.de/pages/news/uebersicht-news/artikel/article/patrick-zoundi-verstaerkt-ab-sofort-die-fortuna/index.htm |title=Patrick Zoundi verstärkt ab sofort die Fortuna |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730023521/http://www2.fortuna-duesseldorf.de/pages/news/uebersicht-news/artikel/article/patrick-zoundi-verstaerkt-ab-sofort-die-fortuna/index.htm |archive-date=30. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Brazil|poz=DF|ime=[[Anderson Soares de Oliveira|Anderson]]|ostalo=na posudbi iz [[Bayer 04 Leverkusen]], prethodno na posudbi u [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=1 name="Anderson"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=Njemačka|ime=[[Johannes van den Bergh]]|poz=MF|ostalo= iz [[Borussia Mönchengladbach]]}}<ref group=1 name="van den Bergh"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=Japan|poz=DF|ime=[[Kozo Yuki]]|ostalo=free agent}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/duesseldorf/2009/7/20/news-126345957/detail.html |title=Abflug für Audi, Vertrag für Kozo |access-date=17. 8. 2009 |archive-date=11. 2. 2013 |archive-url=https://archive.today/20130211044510/http://www.derwesten.de/nachrichten/sport/lokalsport/duesseldorf/2009/7/20/news-126345957/detail.html |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Kai Schwertfeger]]|ostalo=iz [[Fortuna Düsseldorf II]]}}<ref group=2>{{Cite web |url=http://www.express.de/nachrichten/sport/fussball/fortuna-duesseldorf/fortuna-neuer-vertrag-fuer-kai-schwertfeger_artikel_1235811615661.html |title=Große Überraschung Fortuna: Neuer Vertrag für Kai Schwertfeger |access-date=17. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507090451/http://www.express.de/nachrichten/sport/fussball/fortuna-duesseldorf/fortuna-neuer-vertrag-fuer-kai-schwertfeger_artikel_1235811615661.html |archive-date=7. 5. 2009 |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2 |nac=Francuska|poz=MF|ime=[[Bruno Custos]]|ostalo=pušten}}<ref group=2>{{cite web|title=Abgänger: Custos, Halet und Kastrati|language=de|date=29. 5. 2009|access-date=20. 6. 2009|publisher=RP-Online|url=http://www.rp-online.de/public/article/duesseldorf-stadt/714508/Abgaenger-Custos-Halet-und-Kastrati.html|archive-date=1. 6. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090601063208/http://www.rp-online.de/public/article/duesseldorf-stadt/714508/Abgaenger-Custos-Halet-und-Kastrati.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=Njemačka|poz=FW|ime=[[Simon Terodde]]|ostalo=povratak sa posudbe u [[MSV Duisburg]]}}<ref group=2 name="Terrode">{{cite web|title=Fortuna Düsseldorf mistet Kader aus|language=de|publisher=[[Focus (German magazine)|Focus]]|date=29. 5. 2009|access-date=30. 5. 2009|url=http://www.focus.de/sport/fussball/3-liga-fortuna-duesseldorf-mistet-kader-aus_aid_403897.html|archive-date=26. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226091556/http://www.focus.de/sport/fussball/3-liga-fortuna-duesseldorf-mistet-kader-aus_aid_403897.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=Njemačka|ime=[[Ahmet Çebe]]|poz=FW|ostalo=u [[Denizlispor]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.rp-online.de/public/article/duesseldorf-stadt/712744/Cebe-Ich-haenge-sehr-an-Fortuna.html|title=Cebe: „Ich hänge sehr an Fortuna”|date=26. 5. 2009|access-date=28. 5. 2009|language=de|publisher=RP-Online|archive-date=29. 5. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529140601/http://www.rp-online.de/public/article/duesseldorf-stadt/712744/Cebe-Ich-haenge-sehr-an-Fortuna.html|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=Francuska|ime=[[Clement Halet]]|poz=DF|ostalo= pušten}}<ref group=2 name="Fortuna">{{cite web|url=http://www2.fortuna-duesseldorf.de/pages/news/uebersicht-news/artikel/article/stand-personalplanung-fortuna-duesseldorf/index.htm|title=Stand Personalplanung Fortuna Düsseldorf|publisher=[[Fortuna Düsseldorf]]|date=29. 5. 2009|access-date=30. 5. 2009|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605100818/http://www2.fortuna-duesseldorf.de/pages/news/uebersicht-news/artikel/article/stand-personalplanung-fortuna-duesseldorf/index.htm|archive-date=5. 6. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=Albanija|ime=[[Bekim Kastrati]]|poz=FW|ostalo= u [[Dynamo Dresden]]}}<ref group=2>[http://www.kicker.de/news/fussball/3liga/startseite/512095/artikel_Kastrati-soll-es-richten.html Kastrati soll es richten]</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=Njemačka|ime=[[Johannes Walbaum]]|poz=DF|ostalo= u [[:de:FC Wegberg-Beeck|FC Wegberg-Beeck]]}}<ref group=2 name="DFB">{{cite web|url=http://www.dfb.de/index.php?id=500014&tx_dfbnews_pi1[showUid]=18406&tx_dfbnews_pi4[cat]=178|title=Sechs Neue in Sandhausen|language=de|publisher=[[DFB]]|date=26. 5. 2009|access-date=30. 5. 2009}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} ===SC Paderborn 07=== {{col-begin}} {{col-2}} '''U:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2 |nac=Njemačka|poz=MF|ime=[[Rudolf Zedi]]|ostalo=iz [[Kickers Emden]]}}<ref group=2>{{cite web|title=Paderborn startet mit sechs Neuzugängen|language=de|date=29. 6. 2009|access-date=4. 7. 2009|publisher=Süddeutsche Zeitung|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/665049}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |nac=Njemačka|poz=DF|ime=[[Sebastian Schachten]]|ostalo=na posudbi iz [[Borussia Mönchengladbach]]}}<ref group=1 name="Schachten"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Njemačka|ime=[[Philipp Heithölter]]|poz=MF|ostalo= iz [[Rot-Weiss Ahlen]]}}<ref group=2 name="Masuch"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Njemačka|ime=[[Daniel Masuch]]|poz=GK|ostalo= iz [[Kickers Emden]]}}<ref group=2 name="Masuch">{{cite web|url=http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/657799|title=Paderborn mit zwei Neuverpflichtungen|language=de|publisher=Süddeutsche Zeitung|date=15. 6. 2009|access-date=15. 6. 2009}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Italija|ime=[[Gaetano Manno]]|poz=FW|ostalo=iz [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=2 name="Manno">{{cite web|url=http://www.scpaderborn07.de/2-News/5381,Erster-Neuzugang.html|title=Erster Neuzugang: Gaetano Manno stürmt an die Pader|language=de|publisher=[[SC Paderborn]]|date=8. 6. 2009|access-date=8. 6. 2009}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=39|nac=Tunis|ime=[[Nejmeddin Daghfous]]|poz=FW|ostalo=iz [[FSV Mainz 05 II]]}}<ref group=2>{{cite web|url=http://www.bild.de/BILD/regional/duesseldorf/dpa/2009/06/09/sc-paderborn-holt-mainzer-fussballprofi-daghfous.html|title=Paderborn holt Mainzer Fussballprofi Daghfous|language=de|date=9. 6. 2009|access-date=9. 6. 2009|publisher=[[Bild]]}}{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-2}} '''Iz:''' {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=Njemačka|ime=[[Karsten Fischer]]|poz=MF|ostalo=u [[Wuppertaler SV Borussia]]}}<ref group=2 name="Karsten Fischer">[http://www.bild.de/BILD/regional/duesseldorf/dpa/2009/06/29/wuppertal-holt-fischer-von-paderborn.html Wuppertal holt Fischer von Paderborn]{{Mrtav link}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=Demokratska Republika Kongo|poz=FW|ime=[[Dominick Kumbela]]|ostalo= u [[Rot-Weiss Ahlen]]}}<ref group=2 name="Kumbela"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=Njemačka|ime=[[Patrick Reinsch]]|poz=MF|ostalo=u [[SV Wilhelmshaven]]}}<ref group=2 name="Weis"/> {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=Srbija|poz=FW|ime=[[Jovan Damjanovic]]|ostalo=u [[SV Wehen Wiesbaden]]}}<ref group=2 name="Damjanovic">{{cite web|title=Damjanovic verstärkt die SVWW-Offensive|language=de|date=3. 7. 2009|access-date=3. 7. 2009|publisher=transfermarkt.de|url=http://transfermarkt.de/de/news/29307/damjanovic-verstaerkt-die-svww-offensive.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806055215/http://www.transfermarkt.de/de/news/29307/damjanovic-verstaerkt-die-svww-offensive.html|archive-date=6. 8. 2009|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=Njemačka|ime=[[Björn Lindemann]]|poz=MF|ostalo=u [[VfL Osnabrück]]}}<ref group=2 name="Lindemann">{{cite web|title=Osnabrück holt Lindemann|language=de|date=25. 6. 2009|access-date=25. 6. 2009|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129069.php|archive-date=24. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324201534/http://www.bundesliga.de/de/liga2/news/2008/index.php?f=0000129069.php|url-status=dead}}</ref> {{Nogometna ekipa kraj}} {{col-end}} == Također pogledajte == * [[Fußball-Bundesliga 2009/10.|Bundesliga 2009/10.]] * [[Druga Fußball-Bundesliga 2009/10.|2. Bundesliga 2009/10.]] * [[3. Fußball-Liga 2009/10.]] == Vanjski linkovi == * [http://www.dfb.de/ Official site of the DFB] * [http://www.kicker.de/ Kicker.de] * [http://www.bundesliga.de/ Official site of the Bundesliga] * [http://www.bundesliga.de/en/index.php Official site of the Bundesliga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803024351/http://www.bundesliga.de/en/index.php |date=3. 8. 2012 }} == Reference == {{refspisak}} === Bundesliga reference === {{refspisak|grupa=1|2}} === 2. Bundesliga reference === {{refspisak|grupa=2|2}} {{Spiskovi njemačkih nogometnih transfera}} {{Bundesliga}} {{Nogomet u Njemačkoj}} [[Kategorija:Nogometni transferi ljeto 2009|Njemačka]] rezze671uy502o9e1vxnzk94c8v180y Patti Smith 0 97956 3904362 3834683 2026-07-11T14:25:15Z Palapa 383 3904362 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Patti Smith performing at TIM Festival, Marina da Gloria, Rio De Janeiro (4).jpg|mini|200px|Patti Smith]] '''Patricia Lee "Patti" Smith''' (rođena 30. decembra 1946) jest američka pjevačica, tekstopisac, pjesnikinja i vizalna umjetnica, koja je postala utjecajna komponenta [[New York (savezna država)|njujorškog]] pokreta [[pank-rok]]a, sa svojim prvim albumom iz 1975. [[Horses (Patti Smith)|''Horses'']].<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/p126485|title=Patti Smith|last=Solutions|first=Rovi Data|date=2003-06-20|website=www.allmusic.com|language=en-US|access-date=2026-07-11}}</ref> Zvana je i "kumom punka", ona je integrisala performansu [[Beat]] poezije sa rok-žanrom od tri akroda. Poznata je po pjesmi "[[Because the Night]]", koju je naspisala sa [[Bruce Springsteen|Bruceom Springsteenom]], koja je dostigla 13. mjesto na ''Billboardovoj'' listi 100 najboljih 1978. U 2005. Patti Smith je dobila odlikovanje ''Ordre des Arts et des Lettres'' od Francuskog ministarstva kulture za umjetnost i pisanu riječ, i 2007. je ušla u [[Rock and Roll]] kuću slavnih. == Rane godine == Smith je rođena u Chigagu 30. decembra 1946. Njena majka, Beverly, je bila [[jazz]] pjevačica a otac, Grant je radio u fabrici Honeywell. Provela je cijelo djetinjstvo u Deptford Township-u, u [[New Jersey]]-u. Odgojena kao dijete majke Jehovinog svijedoka, tvrdi da je imala jako religijsko obrazovanje i jako dobro Biblijsko obrazovanje, ali je napustila organizovanu religiju kao adolescent jer je osjećala de je previše ograničava i mnogo kasnije je napisala prvi stih njene obrade [[Them]]-ove pjesme [["Gloria"]] ''"Isus je umro za nečije tuđe grijehe, ali ne moje"'' ''("Jesus died for somebody's sins, but not mine")'' kao reakciju na njeno iskustvo. Smith je diplomirala u ''Deptford Township'' srednjoj školi 1964. Familija nije bila imućna pa je Smith počela da radi u fabrici. Patti Smith je izabrana za razrednog klauna u svojoj zadnjoj godini. == 1967''–''1973: New York == Napustila je Glassboro State Učiteljski Koledž (sad Univerzitet Rowan) 1967. i preselila se u New York. Tu je upoznala fotografu [[Robert Mapplethorpe]]-a dok je radila u knjžari sa prijeteljem, pjesnikinjom Janet Hamill. Mapplethorpe-ove fotografije su postale omot za prvi album njene grupe Patti Smith Group, ostali su prijatelji do Mapplethorpe-ove smrti 1989. Otišla je u [[Pariz]] 1969. sa sestrom i tu je počela da nastupa na javnim mjestima i izvodi umjetničke performanse. Kad se vratila u New York, počela je živjeti u hotelu Chelsea sa Mapplethorpe-om, njih dvoje su redovno posjećivali pomodne [[Max's Kansas City]] i [[CBGB]] noćne klubove. Smith je uradila i soundtrack za Sandy Daley-ev umjetnički film ''"Robert Having His Nipple Pierced"'' u glavnoj ulozi je bio Mapplethorpe. Iste godine Smith se je pojavila sa [[Wayne County]]-em u [[Jackie Curtis]]-ovoj predstavi "Femme Fatale". Kao član [[Mark's Poetry Project]]-a provela je rane '70-e slikajući, pišući i izvodeći. 1971 izvela je, samo jednu noć, [[Sam Shepard]]-ovu [[Cowboy Mouth]] predstavu (U bilješkama je pisalo da se traži muškarac koji liči na kojota i žena koja liči na kravu). [[Blue Öyster Cult]] je na kratko uzeo u obzir Smith za mjesto glavne pjevačice, ona je imala doprinos u par njihovih pjesama uključujući i "Debbie Denise" (po njenoj pjesmi "In Remembrance of Debbie Denise"), "Career of Evil", "Fire of Unknown Origin", "The Revenge of Vera Gemini" (na kojoj pjeva u duetu), i "Shooting Shark". tokom ovih godina Smith je također pisala kao rock žurnalist, što je i bilo objavljeno u [[Rolling Stone]] i [[Creem]] magazinima. == 1974''–''1979: Patti Smith Group == Do 1974 Patti Smith je počela samostalno svirati, u početku sa gitaristom i rock arhivistom Lenny Kaye-om, kasnije sa čitavim bendom, pored Kaye-a, [[Ivan Kral]] na basu, [[Jay Dee Daugherty]] na bubnjevima i [[Richard Sohl]] na pijanu. Ivan Kral je bio izbjeglica iz Čehoslovačke, izbjegao 1968 poslije pada Alexandra Dubčeka. Financirani od strane Roberta Mapplethorpe-a bend je snimio prvi snigl,"Hey Joe / Piss Factory" 1974. Strana A je bila verzija rock standarda sa dodatkom teksta o nasljednici bjeguncu Patty Hearst ''("Patty Hearst, you're standing there in front of the Symbionese Liberation Army flag with your legs spread, I was wondering were you gettin' it every night from a black revolutionary man and his women...")''. Strana B opisuje bespomoćnu mržnju koju je Smith osjećala radeći kao sklop fabričke linije i spas koji je otkrila u ukradenoj knjizi francuskog pjesnika iz 19. vijeka [[Arthur Rimbaud]]-a [[Illuminations]]. Patti Smith Group je potpisala ugovor sa [[Clive Davis]]-om iz [[Arista Records]], i 1975. je izašao njen prvi album ''[[Horses]]'', kojeg je producirao [[John Cale]] uprkos nekim tenzijama. Album je stopio [[punk]] [[rock]] i poeziju a počinje obradom [[Van Morrison]]-ove pjesme "Gloria" i s njenim prvim stihom ''"Isus je umro za nečije tuđe grijehe ali ne moje"''. Omot koji je uradio Mapplethorpe postao je jedan od klasičnih omota rock istorije. Kako je Patti Smith Group imala turneju po SAD-u i Evropi punk je postajao sve popularniji. To je reflektirao siroviji zvuk drugog albuma grupe [[Radio Ethiopia]]. Smatran manje pristupačnijim od Horsesa, Radio Ethiopia je dobio lošije kritike. Ipak nekoliko pjesama je izdržalo test vremena, a Smith ih i danas redovno izvodi na koncertima. Dok je bila na turneji zbog novog albuma, Smith je slučajno otplesala do kraja visoke pozornice u [[Tampa]]-i, [[Florida]] i pala sa visine od 4,5 metra u prostor koncertnog orkestra, lomeći nekoliko vratnih kralješnjaka. Ozljeda je zahtijevala period odmora i intenzivnu fizikalnu terapiju, tokom čega je mogla da reorganizira svoj život. Patti Smith Group je izdala još dva albuma prije kraja '70-ih. ''[[Easter]]'' 1978. je bio njena najkomercijalnija ploča, sa singlom "Because the Night" koju je napisala s Bruce Springsteen-om. ''[[Wave]]'' 1979. je bio manje uspješan album, iako su pjesme "Frederick" i "Dancing Barefoot dobile komercijalni prostor. == 1980''–''1995: Brak == Prije izlaska albuma Wave,pošto nije više bila u vezi sa dugogodišnjim partnerom Allen Lanire-om ,srela je [[Fred "Sonic" Smith]]-a, bivšeg gitaristu benda [[MC5]] iz Detroit-a i vlastitog [[Sonic's Rendezvous Band]]-a koji je volio poeziju koliko i ona. Pjesme sa albuma Wave "Dancing Barefoot" i "Frederick" su sve posvećene njemu. Šala koja je kružila u to vrijeme je da se jedino udala za njega da ne bi mijenjala prezime. Imaju sina, Jacksona rođenog 1982. koji je oženjen bubnjarkom grupe [[The White Stripes]], [[Meg White]]. i kćerku Jesse rođenu 1987. Kroz čitave '80-e Smith je bila polovično u penziji živeći sjeverno od Detroita u St. Clair Shores, [[Michigan]]. Juna 1988., objavila je album ''[[Dream of Life]]'' u kojem su pjesme [[People Have the Power]]. Fred Smith je umro 4. novembra 1994. Nedugo poslije neočekivano joj je umro brat Todd i originalni klavijaturista Richard Sohl. Kad joj je njen sin Jackson napunio 14 Patti je odlučila da se vrazi nazad u New York. Poslije bola ovih smrti, njen prijatelj [[Michael Stipe]] iz [[R.E.M.]]-a i Allen Ginsberg (kojeg zna iz svojih rani godina u New Yorku) požurili su je da se vrati nazad na turneju. Na turneji je bila kratko sa [[Bob Dylan]]-om u decembru 1995 (Stipe je napravio kronologiju fotografija) == 1996''–''2003: Ponovni izlazak == Smith je 1996 radila sa svojim dugogodišnjim kolegama na albumu ''[[Gone Again]]'' na kojem se nalaze "''[[About a Boy]]''" u spomen na [[Kurt Cobain]]-a. Smith je bila njegov fan, ali je bila više ljuta nego tužna zbog njegovog samoubistva. Iste godine je sarađivala sa Stipe-om na "''[[E-Bow the Letter]]''", pjesmi na R.E.M-ovom albumu ''[[New Adventures in Hi-Fi]]'' koju je također izvodila na nastupima s bendom. Poslije izlaska Gone Again, Patti Smitth je izdala još dva nova albuma ''[[Peace and Noise]]'' 1997. (sa singlom "1959", o invaziji na Tibet) i ''[[Gung Ho]]'' 2000. (sa pjesmama o [[Ho Ši Min]]u i svom pokojnom ocu). Pjesme "1959" i "Glitter in Their Eyes" su bile nominovane za nagradu [[Grammy]] za najbolju rock voklanu performansu. Kompilacija sa čitavim njenim dotadašnjim radom je izašla 1996. pod nazivom ''[[The Patti Smith Masters]]'' i 2002. je izašao ''[[Land]]'' (1975–2002) kompilacija na dva diska koju uključuje nezaboravnu obradu [[Prince]]-ove "When Doves Cry". Njena samostalna izložba [[Strange Messenger]] je bila organizovana u [[The Andy Warhol Museum u Pittsburgh]]-u 28. septembra 2002. == 2004''–'' == 27. aprila 2004. Patti Smith je objavila ''[[Trampin']]'' koji je sadržao nekoliko pjesama o majčinstvu, kao počast njenoj majci koja je umrla dvije godine ranije. Smith je učestvovala na [[Meltdown festivalu]] u Londonu 25. juna 2005., predzadnji nastup je bio prvo uživo izvođenje cijelog albuma Horses. Gitarista Tom Verlaine je preuzeo mjesto Oliver Ray-a. Ovaj nastup je objavljen kasnije te godine kao [[Horses/Horses]]. U augustu 2005. Smith je održala predavanje o pjesmama [[Arthur Rimbaud]]-a i [[William Blake]]-a. Smith je 10.jula 2005. primila odlikovanje ''Ordre des Arts et des Lettres'' od Francuskog ministarstva kulture. Kao dodatak njenom utjecaju na rock muziku, ministarstvo je također priznalo njeno poštovanje prema [[Arthur Rimbaud]]-u. U oktobru 2006. je nastupala u [[CBGB]] noćnom klubu prilikom zatvaranja tog [[Manhattan]]-skog muzičkog okupljališta. Došla je na pozornicu u 21.30h i završila nastup te noći i zauvjek za ovaj klub, nekoliko minuta pošto je prošlo 1 poslije ponoći sa pjesmom "Elegie" i na kraju je pročitala spisak punk rock muzičara i zagovarača koji su umrli u prošlim godinama. Smith je ušla u Rock and Roll Hall of Fame 12. marta 2007. Posvetila je svoju nagradu sjećanju na svog muža Freda i izvela je poznatu [[Gimme Shelter]] od [[The Rolling Stones]]-a. Smith je bila subjekt dokumentarca iz 2008. nazvanog [[Patti Smith: Dream of Life]]. Uživo album koji je snimila sa Kevin Shields-om ''[[The Coral Sea]]'' je objavljen jula 2008. 10.septempra 2009. poslije sedmice manjih dešavanja u gradu, Smith je izvela koncert na otvorenom u "Florence's Piazza Santa Croce",u sjećanje na svoj "legendarni" koncert u istom gradu 30 godina ranije. == Utjecaj == Smith je bila velika inspiracija za Michael Stipe-a iz R.E.M.-a. Slušajući njen album Horses kad mu je bilo 15 je izvršilo veliki utjecaj na njega. Kasnije je izjavio da je tad odlučio osnovati bend. U 1998. Stipe je objavio kolekciju fotografija nazvanu [[Two Times Intro: On the Road with Patti Smith]]. Stipe pjeva prateće vokale na njenim pjesmama "Last Call" i "Glitter in Their Eyes". Patti također pjeva prateće vokale na R.E.M.-ovoj pjesmi "E-Bow the Letter". 2004. Shirley Manson iz benda Garbage govorila ja u izdanju [[Rolling Stone]]-a "Besmrtnici: 100 Najvećih Umjetnika svih Vremena" o utjecaju koji je imala Patti Smith na nju. Članovi benda [[The Smiths]] [[Morrissey]] i [[Johnny Marr]] oba poštuju njen album Horses, a njihova pjesma "The Hand That Rocks the Cradle" je rađena po pjesmi "Kimberly" sa njenog albuma. Kasnije je Morrissey obradio "Redondo Beach," još jednu pjesmu sa istog albuma. == Članovi benda == {| class="toccolours" border=1 style="border-collapse: collapse" |- ! bgcolor="#E7EBEE" | 1974 | * [[Lenny Kaye]] – [[gitara]] * [[Richard Sohl]] – [[klavijature]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | 1975–1979 | * Lenny Kaye – gitara * [[Jay Dee Daugherty]] – [[bubnjevi]] * Richard Sohl – klavijature * [[Bruce Brody]] – klavijature (1978) * [[Ivan Kral]] – [[bas-gitara]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | 1988 | * [[Fred "Sonic" Smith]] – gitara * Jay Dee Daugherty – bubnjevi * Richard Sohl – klavijature |- ! bgcolor="#E7EBEE" | 1996–2006 | * Lenny Kaye – gitara * Jay Dee Daugherty – bubnjevi * Tony Shanahan – bas-gitara, klavijature * Oliver Ray – gitara |- ! bgcolor="#E7EBEE" | 2007–present | * Lenny Kaye – gitara * Jay Dee Daugherty – bubnjevi * Tony Shanahan – bas-gitara, klavijature * Jackson Smith – gitara |} == Diskografija == {| |width=200| '''Studio albumi''' * ''[[Horses (album)|Horses]]'' <small>(1975)</small> * ''[[Radio Ethiopia]]'' <small>(1976)</small> * ''[[Easter (album)|Easter]]'' <small>(1978)</small> * ''[[Wave (Patti Smith Group album)|Wave]]'' <small>(1979)</small> * ''[[Dream of Life]]'' <small>(1988)</small> * ''[[Gone Again]]'' <small>(1996)</small> * ''[[Peace and Noise]]'' <small>(1997)</small> * ''[[Gung Ho (album)|Gung Ho]]'' <small>(2000)</small> * ''[[Trampin']]'' <small>(2004)</small> * ''[[Twelve (Patti Smith album)|Twelve]]'' <small>(2007)</small> * ''[[Banga]]'' <small>(2012)</small> |valign=top| '''Ostali albumi''' * ''[[Hey Joe / Piss Factory]]'' <small>(1974)</small> * ''[[Hey Joe / Radio Ethiopia]]'' <small>(1977)</small> * ''[[Set Free (EP)|Set Free]]'' <small>(1978)</small> * ''[[The Patti Smith Masters]]'' <small>(1996)</small> * ''[[Land (1975–2002)|Land]]'' <small>(2002)</small> * ''[[Horses/Horses]]'' <small>(2005)</small> * ''[[iTunes Originals – Patti Smith|iTunes Originals]]'' <small>(2008)</small> * ''[[The Coral Sea (album)|The Coral Sea]]'' <small>(2008)</small> |} == Bibliografija == * ''[[Seventh Heaven (book)|Seventh Heaven]]'' <small>(1972)</small> * ''[[Early Morning Dream]]'' <small>(1972)</small> * ''[[Witt (book)|Witt]]'' <small>(1973)</small> * ''[[Ha! Ha! Houdini!]]'' <small>(1977)</small> * ''[[Babel (book)|Babel]]'' <small>(1978)</small> * ''[[Woolgathering]]'' <small>(1992)</small> * ''[[Early Work]]'' <small>(1994)</small> * ''[[The Coral Sea (book)|The Coral Sea]]'' <small>(1996)</small> * ''[[Patti Smith Complete]]'' <small>(1998)</small> * ''[[Strange Messenger]]'' <small>(2003)</small> * ''[[Auguries of Innocence (poems)|Auguries of Innocence]]'' <small>(2005)</small> * ''Poems (Vintage Classics)'' by William Blake. <br />Edited by and with introduction by Patti Smith <small>(2007)</small> * ''Land 250'' <small>(2008)</small> * ''Trois'' <small>(2008)</small> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{imdb name|id=0005446}} {{Commonscat}}{{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Smith, Patti}} [[Kategorija:Američke pjevačice]] lyfg8tc6n433kgtppw5ucm7o9gvyech Chelsea FC 0 102085 3904477 3894115 2026-07-12T10:45:11Z Bakir123 110053 /* Igrač godine */ 3904477 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #184891 | Ime kluba = Chelsea | Puno ime = Chelsea Football Club | Grb = Chelsea FC.svg | veličina_grba = 215px | Nadimak = ''The Blues'' (Plavi) | Osnovan = {{start date and age|df=yes|1905|3|10}} | Raspušten = | Lokacija = [[Fulham]]<br/>[[London]]<br/>[[Engleska]] | Boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|white}} | Federacija = | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Engleske|Premijer liga]] | Stadion = [[Stamford Bridge (stadion)|Stamford Bridge]] | Kapacitet = 40.044 <ref name="Stamford Bridge">{{cite news | url=https://www.premierleague.com/clubs/4/Chelsea/stadium | title=Stamford Bridge |work=www.premierleague.com | access-date=1. 8. 2016}}</ref> | Vlasnik kluba = [[BlueCo]] | Predsjednik kluba = [[Todd Boehly]] | Trener = [[Xabi Alonso]] | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 10. mjesto | Prethodna sezona = [[Premier League 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://www.chelseafc.com/ chelseafc.com] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _chelsea2526h | uzorak_t1 = _chelsea2526h | uzorak_dr1 = _chelsea2526h | uzorak_š1 = _chelsea2526h | uzorak_č1 = _chelsea2526h | lijeva ruka1 = 0040D0 | tijelo1 = 0040D0 | desna ruka1 = 0040D0 | šorc1 = 0040D0 | čarape1 = FFFFFF | uzorak_lr2 = _chelsea2526a | uzorak_t2 = _chelsea2526a | uzorak_dr2 = _chelsea2526a | uzorak_š2 = _chelsea2526a | uzorak_č2 = _chelsea2526al | lijeva ruka2 = eeefdf | tijelo2 = eeefdf | desna ruka2 = eeefdf | šorc2 = eeefdf | čarape2 = 495d54 | uzorak_lr3 = _chelsea2526t | uzorak_t3 = _chelsea2526t | uzorak_dr3 = _chelsea2526t | uzorak_š3 = _chelsea2526t | uzorak_č3 = _whitetopl | lijeva ruka3 = 000000 | tijelo3 = 000000 | desna ruka3 = 000000 | šorc3 = 000000 | čarape3 = 000000 }} '''Chelsea Football Club''' [[Engleska|engleski]] je profesionalni [[nogomet]]ni klub iz [[London]]a. Takmiči se u [[Premijer liga Engleske|Premijer ligi]]. Osnovan je 1905. Prvi veliki uspjeh postigao je 1955. osvojivši ligu. Tokom 1960-ih i 1970-ih Chelsea je osvojio nekoliko kupova. Posljednje dvije decenije najuspješniji su period u klupskoj historiji. Osvojio je dvostruku krunu (Premijer liga i FA kup) 2010. i [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]] 2012.<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1798280.html#chelsea+etch+name+trophy]</ref><ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1798274.html#chelseas+capital+gains]</ref> Prvak Engleske bio je šest puta, [[FA kup]] osvajao je osam puta, [[Engleski Liga kup|Liga kup]] pet puta, [[FA Community Shield]] četiri puta, [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]], [[UEFA Evropska liga|Evropsku ligu]] i [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]], [[UEFA Superkup]] i [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo|Svjetsko klupsko prvenstvo]] po dva puta. Jedan je od četiri kluba koja su osvojila tri najvažnija [[UEFA]]-ina takmičenja. Uprkos svom imenu, klub nije smješten u [[Chelsea (London)|Chelseaju]] nego u susjednoj općini [[Fulham]]. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stamford Bridge (stadion)|Stamford Bridge]] sa kapacitetom 41.631 <ref name="Stamford Bridge">{{cite news | url=https://www.premierleague.com/clubs/4/Chelsea/stadium | title=Stamford Bridge |work=www.premierleague.com | access-date=1. 8. 2016}}</ref> Od 2003. godine vlasnik kluba bio je [[Rusija|ruski]] milijarder [[Roman Abramovič]].<ref name="takeover">{{cite news | date=2. 7. 2003 | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3036838.stm | title=Russian businessman buys Chelsea | publisher=BBC Sport | access-date=11. 2. 2007 }}</ref> 2022. godine klub postaje biti u vlasništvu [[BlueCo]]. Tradicionalne boje kluba su plava i bijela. Grb se mijenjao nekoliko puta tokom historije. Trenutni grb je modifikovana verzija grba iz 1950-ih.<ref name="new crest">{{cite news | date=12. 11. 2004 | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/4008257.stm | title=Chelsea centenary crest unveiled |publisher=BBC Sport | access-date=2. 1. 2007 }}</ref> Prosječna gledanost Chelseaja na domaćim utakmicama u sezoni [[Premier League 2015/2016.|2015–16.]] bila je 41.500, 7. najveća u Premijer ligi. Prema procjeni magazina [[Forbes]] iz 2016. Chelsea je sedmi najvrijedniji nogometni klub na svijetu, sa procijenjenom vrijednosti od 1,15 milijardi [[Britanska funta|funti]].<ref>{{cite web|last1=Ozanian|first1=Mike|title=The World's Most Valuable Soccer Teams 2016|url=http://www.forbes.com/sites/mikeozanian/2016/05/11/the-worlds-most-valuable-soccer-teams-2016/|website=Forbes|access-date=23. 5. 2016|date=11. 5. 2016}}</ref> ==Historija== [[Datoteka:Chelsea Team 1905.jpg|mini|lijevo|270px|Igrači Chelsea 1905.]] Chelsea FC je osnovan 10. marta 1905. godine u Fulhamu, [[London]] <ref>{{cite web|url=http://www.chelseafc.com/page/TeamHistory/0,,10268~1800325,00.html|title=Team History|publisher=Chelsea FC|access-date=11. 3. 2010}}</ref>. Iste godine postaje član [[The Football League|Football League]]. Klub je imao malo uspjeha na početku ali je stigao do finala [[FA kup]]a 1915. godine. Izgubio je od [[Sheffield United]]a. Bivši igrač [[Arsenal FC|Arsenala]] i [[Nogometna reprezentacija Engleske|nogometne reprezentacije Engleske]] Ted Drake je postao menadžer 1952. godine, te je započeo modernizaciju kluba. Uklinio je "the Chelsea pensioner" sa grba, poboljšao omladinski pogon kao i režim treninga. Vodio je Chelsea do prvog velikog uspjeha - pobjednici ''Championshipa'' u sezoni 1954-55. 1960. godine je mladi Tommy Docherty postao trener. U toku sezone 1964-65. klub osvaja [[Engleski Liga kup|Liga kup]] i dolazi do finala FA kup koje je izgubio. 1970. godine osvaja FA kup nakon što je u finalu bio bolji od [[Leeds United FC|Leeds Uniteda]] sa 2-1. Iste godine osvaja [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]] protiv [[Real Madrid CF|Real Madrid]]a u [[Atina|Atini]]. U toku 1980-ih godina Chelsea je imao težak period. Zbog renoviranja [[Stamford Bridge (stadion)|Stamford Bridgea]] klub je morao prodati igrače da bi spasio svoju ekonomiju <ref>{{cite book | author=Glanvill | year=2006 | title=Chelsea FC: The Official Biography | url=https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan | pages=[https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan/page/84 84]–87}}</ref>. 1982. godine je [[Ken Bates]] kupio klub. Tim počinje igrati bolje zahvaljujuci treneru [[John Neal]]u koji je sa minimalnim investiranjem na igrače osvojio [[Football League Championship|drugu ligu Engleske]] 1983. godine. [[1992]]. godine je Bates ponovo ujedinio Stamford Bridge sa klubom, uradio je jedan dogovor sa vlasnicima jer su bili bankrotirali <ref>{{cite book | author=Glanvill | year=2006 | title=Chelsea FC: The Official Biography | url=https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan | pages=[https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan/page/90 90]–91}}</ref>. Klub nije imao neku sreću do [[1996]]. dok je trener [[Ruud Gullit]] investirao u nove igrače. Godinu poslje su Chelsea pobjedili FA kup. Ruud Gullit je bio zamijenjen sa [[Gianluca Vialli]] koji je vodio tim na kup Lige i Cup Winner's Cup pobjedu 1998. godine i FA kup pobjedu 2000. godine. Vialli je bio zamijenjen sa [[Claudio Ranieri]] koji je vodio klub do FA kup finale 2002. I do kvalivicacije [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]] 2002-2003 godine. [[23. juni|23. juna]] [[2003]] godine je Ken Bates prodao Chelsea [[Roman Abramovič]]a koji je [[ruski]] milijarder za £140 miliona <ref name="takeover"/>. Invistaralo se preko £ 100 miliona u nove igrače ali Claudio Ranieri nije uspjeo da dobije titule zato je bio zamijenjen sa portugalcom [[Jusé Mourinho]]. U vrijema Mourinha je Chelsea pobjedio dva puta [[Premijer liga Engleske|Premijer Ligu]] (2004-2005, 2005-2006)<ref>{{cite news | url=http://www.sportinglife.com/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer/06/03/12/SOCCER_Chelsea.html&TEAMHD=soccer | title=Terry Eyes Back-to-Back Titles | publisher=Sporting Life | access-date=22. 1. 2007 | author=Matt Barlow | archive-url=https://web.archive.org/web/20070930044656/http://www.sportinglife.com/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer%2F06%2F03%2F12%2FSOCCER_Chelsea.html&TEAMHD=soccer | archive-date=30. 9. 2007 | url-status=live }}</ref> i osvojili su FA kup (2007.) i Kup Lige (2005, 2007). U septembru 2007 godine je Mourinho bio zamijenjen sa [[Avram Grant]]<ref>{{cite news | date=20. 9. 2007 | title=Chelsea name Grant as new manager | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/7004083.stm | publisher=BBC Sport | access-date=21. 9. 2007 }}</ref> koji je doveo klub do svog prvog finala [[UEFA Liga prvaka|Lige Prvaka]]. Na finalima su izgubili protiv [[Manchester United]]a na penale, Grant je bio izbačen<ref>{{cite news |date=24. 5. 2008 |title=Grant sacked as Chelsea manager |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/7418774.stm |publisher=BBC Sport |access-date=24. 8. 2009}}</ref> poslije nekolko dana i [[Luiz Felipe Scolari]] je preuzeo posao kao trener [[17. jula]] [[2008]].<ref>{{cite web |url=http://www.chelseafc.com/xxchelsea180706/index.html#/page/Homepage/article_1326948 |title=Scolari is new Chlesea manager |publisher=chelseafc.com |access-date=11. 6. 2008}}</ref> Scolari je ostao u klubu nekolko mjeseci i izbačen je bio zbog lošeg rezultata.<ref>{{cite news |date=9. 2. 2009 |title=Chelsea sack Scolari |url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1021097.html?cid=rssfeed&att= |publisher=fifa.com |access-date=24. 8. 2009 |archive-date=5. 9. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905035151/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1021097.html?cid=rssfeed&att= |url-status=dead }}</ref> Holandski trener [[Guus Hidink]] je preuzo posao do kraja sezone 2008-2009.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/7882667.stm|title=Chelsea confirm Hiddink as coach.|publisher=BBC Sport|access-date=11. 2. 2009 | date=11. 2. 2009}}</ref> Dva dana poslije je prijašnji trener [[AC Milan]]a [[Carlo Ancelotti]] postao novi trener.<ref>{{cite news|date=6. 1. 2009|url=http://www.guardian.co.uk/football/2009/jun/01/carlo-ancelotti-chelsea-three-years|title=Carlo Ancelotti signs three-year deal with Chelsea|work=[[The Guardian]]|access-date=}}</ref> Sa njim su pobjedili Premijer Ligu 2009-2010 , FA kup 2009-2010 i Community Shield 2009-2010. Ancelotti je bio zamijenjen 2011. godine sa portugalcom [[André Villas-Boas]],<ref>{{cite news | date=22. 6. 2011 |title=Andre Villas-Boas confirmed as Chelsea manager|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/13858858.stm |publisher=BBC Sport |access-date=22. 6. 2011}}</ref> koji je ostavi klub u martu 2012. Pod "''caretacker''" menadžer [[Roberto Di Matteo]] je Chelsea osvojio svoj sedmi FA Cup,<ref>{{cite news|date=6. 1. 2009|url=http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0,,10268~2761354,00.html|title=FA CUP FINAL REPORT: CHELSEA 2 LIVERPOOL 1|work=Chelseafc|access-date=5. 5. 2012}}</ref> i pobjedili su prvi put [[UEFA Champions League]], nakon 4-3 na penale protiv [[Bayern München]]a.<ref>{{cite news|date=6. 1. 2009|url=http://www.chelseafc.com/page/Champions_League_Final_News/0,,10268~2777688,00.html|title=ATCH REPORT: BAYERN MUNICH 1 CHELSEA 1 (3-4 ON PENS)|work=Chelseafc|access-date=19. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521042504/http://www.chelseafc.com/page/Champions_League_Final_News/0,,10268~2777688,00.html|archive-date=21. 5. 2012|url-status=dead}}</ref> ==Stamford Bridge== [[Datoteka:Stamford Bridge - West Stand.jpg|mini|desno|250px|Stamford Bridge, zapadna tribina.]] Chelsea igra domaće utakmice na [[Stamford Bridge (stadion)|Stamford Bridgeu]] od svog osnivanja. Stadion je službeno otvoren [[28. april]]a [[1877.]] godine. Prvih 28 godina stadion je bio korišten samo za atletska takmičenja. 1904. godine su [[Gus Meers]] i njegov brat Joseph kupili Stamford bridge. Promijenili su dizajn stadiona, dizajnirer je bio poznati nogometni [[arhitekt]] [[Archibald Leitch]].<ref>{{cite book | author=Glanvill | year=2006 | title=Chelsea FC: The Official Biography | url=https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan | pages=[https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan/page/69 69]–71}}</ref> Htjeli su da ponude stadion [[Fulham FC|Fulhamu]]u ali ponuda nije prihvaćena. Kao posljedica toga, vlasnici su odlučili da formiraju novi nogometni klub. Većina nogometnih klubova su osnovani prvo, a zatim su tražili mjesto za utakmice, ali Chelsea je osnovan za Stamford Bridge. Pošto je već bio jedan nogoemtni klub pod imenom ''Fulham'' u općini morali su naći drugo ime. Osnivači su odlučili usvojiti ime susjedne općine ''Chelsea'', imena kao ''Kensington FC'', ''Stamford Bridge FC'' i ''London FC'' nisu bila prihvaćena.<ref>{{cite book | author=Glanvill | year=2006 | title=Chelsea FC: The Official Biography | url=https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan | page=[https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan/page/55 55]}}</ref> Prvi dizajn stadiona je bio kao otvorena zdjela i jedna natkrivena tribina, kapacitet je bio oko 100 000.<ref>{{cite web | url=http://www.chelseafc.com/xxchelsea180706/index.html#/page/StadiumHistoryHistory | title=Stadium History | work=chelseafc.com| access-date=21. 1. 2007}}</ref> Ranih 1930-ih se terasa na južnom dijelu terena izgradila s krovom koji pokriva oko jedne petine tribine. Tribina je kasnije postala poznata kao "''Shed End''", dom Chelseajove najvjernije i glasnih navijača, posebno tokom 1960-ih, 70-ih i 80-ih. 1970. godine je dlučeno da se stadion renovira sa modernim dezajnom. Renovorinje je završeno 2001. godine. Pod vlasništvom [[Ken Bates]]a uz stadion su izgrađeni dva nova hotela, apartmani, restorani i klupska prodavnica. Vlasnik Stamford Bridga je [[Chelsea Pitch owners]]. ==Boje== {| style="float: right; clear: right; border: 1px solid #A9A9A9; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em;" |- |{{Fudbalski dres | lijeva ruka= 4682a6 | tijelo = 4682a6 | desna ruka = 4682a6 | šorc = FFFFFM | čarape = 191970 | opis = }} |- | <small>Prvi domaći dres <br />Chelseaja (1905-1912)</small> |} Chelsea su uvijek nosili [[plava|plave]] majce ali prije su bile malo svjetlije, i za razliku od danas su prije nosili bijeli šorc i tamnoplave čarape. [[1912]]. godine su promijenili boju majca do royal blue.<ref>{{cite book | author=Glanvill, Rick | title=Chelsea Football Club: The Official History in Pictures| url=https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan | year=2006| isbn=0-75531-467-0}} p. 212</ref> Kad je [[Tommy Docherty]] bio trener, promijenio je šorc u plavu boju i čarape u bijelu i ove boje koriste se i dan danas. Htio je da napravi boje kluba više moderniji i prepoznatljiv, jer nema drugih većih klubova koje koriste tu kombinaciju, ovaj komplet su prvi put nosili tokom 1964-65 sezone.<ref>{{cite book | author=Mears, Brian | title=Chelsea: Football Under the Blue Flag| url=https://archive.org/details/chelseamainstrea0000bria | publisher=Mainstream Sport| year=2002| isbn=1-84018-658-5 | page=[https://archive.org/details/chelseamainstrea0000bria/page/42 42] }}</ref> Chelsijev tradicionalni gostijući dres je [[žuta|žut]] ili [[bijela|bijel]] sa plavim segmentom, ali kao i većina timova, su imali neke neobične dresovi. Prvi gostijući dres je bio sa crnim i bijelim prugama a za jednu igru u 1960 nosili dresove sa plavim i crnim prugama, inspiriran od [[Inter Milan]]a.<ref>The "Inter Milan" kit was worn for an FA Cup semi-final against [[Sheffield Wednesday F.C.|Sheffield Wednesday]], on 23 April 1966. Reference: Mears (2002), p. 58</ref> Druge nezaboravne gostijući dresovi su bili mint-zelene tokom 1980-ih, karirana dresovi sa crvenom i bijelom bojom u ranim 90-ih godina.<ref>All kits are discussed on the club's official website {{cite web | url = http://www.chelseafc.com/xxchelsea180706/index.html#/page/ClassicKits | title= Kits | work=chelseafc.com | access-date=1. 1. 2007 }}</ref> Trenutni priozvodač Chelsovih dresova je [[Adidas]], ugovor je od 2006. do 2018.<ref>{{cite news |date=22. 10. 2010 |title=ADIDAS GLOBAL PARTNERSHIP EXTENDED|url=http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0,,10268~2192734,00.html |publisher=Chelsea F.C. Website|access-date=23. 6. 2011}}</ref> Prije su priozvođači bili [[Umbro]] (1968-1981), Le Coq Sportif (1981-86) The Chelsea Collection (1986-87), pa opet umbro (1987-2006). Chelsijev prvi sponsor je bio Gulf Air, od 2005 godine je sponzor [[Samsung]]<ref>{{cite news |date=2. 5. 2005 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article387503.ece |title=Clubs to cash in on mobile advertising |work=[[The Times]] |access-date=21. 1. 2010 |author=Ashling O'Connor |archive-date=29. 6. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629133705/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article387503.ece |url-status=dead }}</ref> koji je zamijenio [[Emirates Airline]]. ==Navijači i rivali== Gledanost je peta po veličini u [[Engleska|Engleskom]] nogometu, po običaju dolazi preko 40.000 navijača na [[Stamford Bridg]]u. Navijači su na petom mjestu po navijanju u [[Premijer liga Engleske|Premijer Ligi Engleske]]. U toku sezone 2009-10. u prosjeku je oko 41.423 navijača dolazilo na svaku utakmicu. Chelsea nema neke tradicionalne rivale, derbi protiv [[Fulham FC|Fulhama]] nije se igrao puno godina zato što su klubovi igrali u različitim divizijama. Najveći rivali kluba su: [[Arsenal FC|Arsenal]], [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham Hotspur]] i [[Manchester United FC|Manchester United]]<ref>{{cite web |url=http://www.thefootballnetwork.net/main/s120/st44186.htm | title=Football Rivalries: The Complete Results | work=Planetfootball.com | access-date=2. 1. 2007 }}</ref>. Rivalstvo sa Tottenhamom se razvilo u toku FA kup finala 1967. godine koji je bio prvi [[FA kup]] finala između dva londonska kluba. ==Igrači== ''Posljednja izmjena: 17. septembar 2025.'' {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=ŠPA|ime=[[Robert Sánchez]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=ŠPA|ime=[[Marc Cucurella]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=ENG|ime=[[Tosin Adarabioyo]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=FRA|ime=[[Benoît Badiashile]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=ENG|ime=[[Levi Colwill]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=POR|ime=[[Pedro Neto]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=ARG|ime=[[Enzo Fernández]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=ENG|ime=[[Liam Delap]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=ENG|ime=[[Cole Palmer]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=ENG|ime=[[Jamie Gittens]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=DAN|ime=[[Filip Jörgensen]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=POR|ime=[[Dário Essugo]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=BRA|ime=[[Andrey Santos]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=BRA|ime=[[João Pedro (nogometaš, rođen 2001)|João Pedro]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=NIZ|ime=[[Jorrel Hato]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=ENG|ime=[[Trevoh Chalobah]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=ENG|ime=[[Reece James]]|poz=DF|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|kapiten]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=EKV|ime=[[Moisés Caicedo]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=FRA|ime=[[Malo Gusto]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=FRA|ime=[[Wesley Fofana (nogometaš)|Wesley Fofana]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=ENG|ime=[[Tyrique George]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=ENG|ime=[[Josh Acheampong]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=ENG|ime=[[Ted Curd]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=38|nac=ŠPA|ime=[[Marc Guiu]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=ARG|ime=[[Facundo Buonanotte]]|poz=MF|ostalo=na pozajmici iz [[Brighton & Hove Albion FC|Brighton & Hove Albion]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=41|nac=BRA|ime=[[Estêvão Willian|Estêvão]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=44|nac=SAD|ime=[[Gabriel Slonina]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=45|nac=BEL|ime=[[Roméo Lavia]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=49|nac=ARG|ime=[[Alejandro Garnacho]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=—|nac=UKR|ime=[[Mykhailo Mudryk]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa kraj}} ===Igrač godine=== {| |- |valign="top"| {| class="wikitable" border="1" |- !{{Abbr|God.|Godina}} !Pobjednik |- |1967.||{{ZD|ENG}} [[Peter Bonetti]] |- |1968.||{{ZD|ŠKO}} [[Charlie Cooke (footballer)|Charlie Cooke]] |- |1969.||{{ZD|ENG}} [[David Webb (footballer)|David Webb]] |- |1970.||{{ZD|ENG}} [[John Hollins]] |- |1971.||{{ZD|ENG}} [[John Hollins]] |- |1972.||{{ZD|ENG}} [[David Webb (footballer)|David Webb]] |- |1973.||{{ZD|ENG}} [[Peter Osgood]] |- |1974.||{{ZD|ENG}} [[Gary Locke (English footballer)|Gary Locke]] |- |1975.||{{ZD|ŠKO}} [[Charlie Cooke (footballer)|Charlie Cooke]] |- |1976.||{{ZD|ENG}} [[Ray Wilkins]] |- |1977.||{{ZD|ENG}} [[Ray Wilkins]] |- |1978.||{{ZD|ENG}} [[Micky Droy]] |- |1979.||{{ZD|ENG}} [[Tommy Langley]] |- |1980.||{{ZD|ENG}} [[Clive Walker]] |- |1981.||{{ZD|JUG}} [[Petar Borota]] |} |width="1"| |valign="top"| {| class="wikitable" border="1" |- !God. !Pobjednik |- |1982.||{{ZD|ENG}} [[Mike Fillery]] |- |1983.||{{ZD|WAL}} [[Joey Jones]] |- |1984.||{{ZD|ŠKO}} [[Pat Nevin]] |- |1985.||{{ZD|ŠKO}} [[David Speedie]] |- |1986.||{{ZD|WAL}} [[Eddie Niedzwiecki]] |- |1987.||{{ZD|ŠKO}} [[Pat Nevin]] |- |1988.||{{ZD|ENG}} [[Tony Dorigo]] |- |1989.||{{ZD|ENG}} [[Graham Roberts (footballer)|Graham Roberts]] |- |1990.||{{ZD|HOL}} [[Ken Monkou]] |- |1991.||{{ZD|IRS}} [[Andy Townsend]] |- |1992.||{{ZD|ENG}} [[Paul Elliott (footballer)|Paul Elliott]] |- |1993.||{{ZD|JAM}} [[Frank Sinclair]] |- |1994.||{{ZD|ŠKO}} [[Steve Clarke]] |- |1995.||{{ZD|NOR}} [[Erland Johnsen]] |- |1996.||{{ZD|HOL}} [[Ruud Gullit]] |} |width="1"| |valign="top"| {| class="wikitable" border="1" |- !God. !Pobjednik |- |1997.||{{ZD|WAL}} [[Mark Hughes]] |- |1998.||{{ZD|ENG}} [[Dennis Wise]] |- |1999.||{{ZD|ITA}} [[Gianfranco Zola]] |- |2000.||{{ZD|ENG}} [[Dennis Wise]] |- |2001.||{{ZD|ENG}} [[John Terry]] |- |2002.||{{ZD|ITA}} [[Carlo Cudicini]] |- |2003.||{{ZD|ITA}} [[Gianfranco Zola]] |- |2004.||{{ZD|ENG}} [[Frank Lampard]] |- |2005.||{{ZD|ENG}} [[Frank Lampard]] |- |2006.||{{ZD|ENG}} [[John Terry]] |- |2007.||{{ZD|GAN}} [[Michael Essien]] |- |2008.||{{ZD|ENG}} [[Joe Cole]] |- |2009.||{{ZD|ENG}} [[Frank Lampard]] |- |2010.||{{ZD|OBS}} [[Didier Drogba]] |- |2011.||{{ZD|ČEŠ}} [[Petr Čech]] |} |width="1"| |valign="top"| {| class="wikitable" border="1" |- !God. !Pobjednik |- |2012.||{{ZD|ŠPA}} [[Juan Mata]] |- |2013.||{{ZD|ŠPA}} [[Juan Mata]] |- |2014.||{{ZD|BEL}} [[Eden Hazard]] |- |2015.||{{ZD|BEL}} [[Eden Hazard]] |- |2016.||{{ZD|BRA}} [[Willian Borges da Silva|Willian]] |- |2017.||{{ZD|BEL}} [[Eden Hazard]] |- |2018.||{{ZD|FRA}} [[N'Golo Kanté]] |- |2019.||{{ZD|BEL}} [[Eden Hazard]] |- |2020.||{{ZD|HRV}} [[Mateo Kovačić]] |- |2021.||{{ZD|ENG}} [[Mason Mount]] |- |2022.||{{ZD|ENG}} [[Mason Mount]] |- |2023.||{{ZD|BRA}} [[Thiago Silva]] |- |2024.||{{ZD|ENG}} [[Cole Palmer]] |- |2025.||{{ZD|EKV}} [[Moisés Caicedo]] |- |2026.||{{ZD|BRA}} [[João Pedro]] |} |} ==Organizacija kluba== [[Datoteka:Todd Boehly Official Headshot crop.jpg|mini|150px|[[Todd Boehly]]]] '''Chelsea FC plc''' :''Predsjednik'': Todd Boehly :''Direktori'': Eugene Tenenbaum i Marina Granovskaia '''Izvršni odbor''' :''Sekretar'': David Barnard :''Predsjednik'': Bruce Buck :''Direktori'': Eugene Tenenbaum i Marina Granovskaia :''Šef komercijalnih aktivnosti'': Christian Purslow '''Vječni predsjednik:''' : Richard Attenborough ==Uspjesi== {| class="wikitable" ! Takmičenje ! Plasman ! Sezone |- |'''[[Premijer liga Engleske|Prva divizija/Premijer liga]]''' |1. mjesto |1954/55, 2004/05, 2005/06, 2009/10, 2014/15, 2016/17. |- |'''[[Football League Second Division|Druga divizija]]''' |1. mjesto |1983/84, 1988/89. |- |'''[[FA kup]]''' |Pobjednik |1970, 1997, 2000, 2007, 2009, 2010, 2012, 2018. |- |'''[[Engleski Liga kup|Liga kup]]''' |Pobjednik |1964/65, 1997/98, 2004/05, 2006/07, 2014/15. |- |'''[[FA Community Shield|Charity / Community Shield]]''' |Pobjednik |1955, 2000, 2005, 2009. |- |'''[[Full Members Cup]]''' |Pobjednik |1985/86, 1989/90. |- |'''[[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]]''' |Pobjednik |1971, 1998. |- |'''[[UEFA Superkup]]''' |Pobjednik |1998, 2021. |- |'''[[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]]''' |Pobjednik |2011/12, 2020/21. |- |'''[[UEFA Evropska liga|Evropska liga]]''' |Pobjednik |2012/13, 2018/19. |- |'''[[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]]''' |Pobjednik |2024/25. |- |'''[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]''' |Pobjednik |2020/21, 2024/25. |} ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Chelsea F.C.}} *[http://www.chelseafc.com/ Zvanični sajt] *[http://www.facebook.com/ChelseaFC Službena Facebook-stranica] *[http://www.twitter.com/chelseafc Službena Twitter-stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409215454/http://twitter.com/ChelseaFC |date=9. 4. 2012 }} *[http://www.premierleague.com/page/chelsea-fc Chelsea]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507213424/http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/chelsea |date=7. 5. 2012 }} FA Premier League {{Premijer liga Engleske}} {{Nogomet u Londonu}} {{Navkutije |ime = |naslov = Chelsea FC u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Osvajači FA kupa}} {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Osvajači Kupa UEFA/UEFA Evropske lige}} {{Osvajači UEFA Konferencijske lige}} {{Osvajači UEFA Kupa pobjednika kupova}} {{Osvajači UEFA Superkupa}} {{Osvajači FIFA svjetskog klupskog prvenstva}} {{Full Members kup}} {{EUK}} }}{{Chelsea FC - ekipa}}{{Treneri Chelseaja}}{{ECA}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Chelsea FC| ]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Engleskoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1905.]] [[Kategorija:Klubovi osvajači UEFA Evropske lige]] [[Kategorija:Klubovi osvajači UEFA Lige prvaka]] e6j4cen8p1eu2kn21jw5764t0aez8qh Manchester City FC 0 121947 3904482 3900371 2026-07-12T10:52:47Z Bakir123 110053 3904482 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = white | Boja2 = #6CADDE | Ime kluba = '''Manchester City''' | Puno ime = Manchester City Football Club | Grb = Manchester City FC grb.png | veličina_grba = 180px | Nadimak = ''Građani'' | Osnovan = {{start date and years ago|df=yes|1880}} kao St. Mark's (West Gorton)<br/>{{start date and years ago|df=yes|1887}} kao Ardwick Association FC<br/>{{start date and years ago|df=yes|1894|4|16}} kao Manchester City | Raspušten = | Lokacija = [[Manchester]]<br>[[Engleska]] | Boje = {{colorbox|#6CADDE}} {{colorbox|white}} | Federacija = | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Engleske|Premijer liga]] | Stadion = [[Gradski stadion u Manchesteru|Etihad]]<ref>{{Cite news|url=http://www.stadionwelt.de/sw_stadien/index.php?folder=sites&site=ligen&land=England|title=Stadion Etihad|access-date=1. 3. 2017|archive-date=6. 11. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106015715/http://www.stadionwelt.de/sw_stadien/index.php?folder=sites&site=ligen&land=England|url-status=dead}}</ref> | Kapacitet = 53.400 | Vlasnik kluba = [[City Football Group|City Football Group Limited]] | Predsjednik kluba = [[Khaldoon Al Mubarak]] | Trener = [[Enzo Maresca]] | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 2. mjesto | Prethodna sezona = [[Premier League 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = {{URL|mancity.com}} | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _mancity2526h | uzorak_t1 = _mancity2526h | uzorak_dr1 = _mancity2526h | uzorak_š1 = _mancity2526h | uzorak_č1 = _mancity2526hl | lijeva ruka1 = 98C6EB | tijelo1 = 98C6EB | desna ruka1 = 98C6EB | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = 1C214F | uzorak_lr2 = _mancity2526a | uzorak_t2 = _mancity2526a | uzorak_dr2 = _mancity2526a | uzorak_š2 = _mancity2526a | uzorak_č2 = _mancity2526al | lijeva ruka2 = 101010 | tijelo2 = 101010 | desna ruka2 = 101010 | šorc2 = 101010 | čarape2 = 101010 | uzorak_lr3 = _mancity2526t | uzorak_t3 = _mancity2526t | uzorak_dr3 = _mancity2526t | uzorak_š3 = _mancity2526t | uzorak_č3 = _mancity2526tl | lijeva ruka3 = dce0eb | tijelo3 = dce0eb | desna ruka3 = dce0eb | šorc3 = dce0eb | čarape3 = 9cff66 }} '''Manchester City Football Club''' profesionalni nogometni klub iz [[Manchester]]a, [[Engleska]]. Trenutno nastupa u [[Premijer liga Engleske|Premijer ligi]], prvom rangu [[Nogometni ligaški sistem u Engleskoj|engleskog nogometa]]. Klub je osnovan 1880. godine kao ''St. Mark's (West Gorton)'', 1887. godine mijenja ime u ''Ardwick Association Football Club'', konačno 1894. godine usvaja ime po kojem je danas poznat. Najuspješniji period u historiji kluba su kasne '60-te i rane '70-te, kada su osvojili prvu ligu, [[Engleski Liga kup|Liga kup]], [[FA kup]], [[Kup pobjednika kupova]] i [[Community shield]] pod vodstvom Joea Mercera i Malcolma Allisona, a za klub su tada nastupali igrači kao što su [[Colin Bell]], [[Mike Summerbee]] i [[Francis Lee]]. Od osvajanja Liga kupa [[1976]]. godina u nekoliko narednih sezona klub nije osvojio niti jedan značajniji trofej. Tokom 1990-ih su tri sezone bili u drugoj ligi, a sezonu 1998/1999 su proveli u engleskoj trećoj ligi, prvi put u historiji. U sezoni 2001/02. klub osvaja drugu diviziju, te tako osigurava promociju u Premijer ligu i od tada nisu ispadali u niži rang takmičenja. 2007. godine predsjednik kluba postaje bivši tajlandski premijer, Thaksin Shinawatra, koji kupuje većinski paket dionica u vrijednosti od 81,6 miliona [[Britanska funta|funti]]. Sljedeće godine klub je kupila privatna kompanija iz [[Ujedinjeni Arapski Emirati|Ujedinjenih Arapskih Emirata]] za 200 miliona funti. == Historija == Članovi crkve svetog Marka iz ''Zapadnog Gortona'' osnovali su nogometni klub koji će biti poznat kao ''Manchester City''. Klub je osnovan u humanitarne svrhe. Crkva je nastojala obuzdati nasilje lokalnih bandi i alkoholizma uvođenjem novih aktivnosti. U nogometni klub su bili dobrodošli svi muškarci bez obzira na religiju. Crkveni ragbi klub je već ranije bio osnovan, 1875. godine. Međutim, tokom zime nije bilo aktivnosti. Da bi se uvele sportske aktivnosti u zimskom periodu osnovan je nogometni klub pod nazivom ''West Gorton'' 1880. godine. Prvi meč klub je odigrao 13. novembra iste godine protiv crkvenog kluba iz [[Macclesfield]]a. ''West Gorton'' je poražen sa 2-1. Tokom sezone 1880-81. pobjeđuje samo na jednoj utakmici i to ekipu ''Stalybridge Clarence'' u martu 1881. godine. City svoj prvi trofej osvaja 1899. godine kada postaje prvak [[Football League Second Division|Druge divizije]], te tako ostvaruje plasman u najviši rang engleskog nogometa. 23. aprila 1904. godine osvaja [[FA kup]] nakon što je u finalu bio bolji od [[Bolton Wanderers FC|Bolton Wanderersa]] sa 1-0. U sezonama nakon osvajanja FA kupa klub je imao dosta finansijskih problema. Situacija je kulminirala 1906. godine kada je suspendovano 17 igrača, uključujući i kapitena [[Billy Meredith]]a koji je potom prešao u [[Manchester United FC|Manchester United]]. 1920. godine požar je uništio ''Hyde Road'' na kojem je igrao City. Tri godine kasnije prelazi na novoizgrađeni stadion ''Maine Road''. Tokom 1930-ih City je igrao dva uzastopna finala FA kupa. 1933. godine je bio poražen od [[Everton FC|Evertona]], da bi potom bio bolji od [[Portsmouth FC|Portsmoutha]]. 1934. godine obara rekord po posjećenosti u Engleskoj. Utakmicu šeste runde FA kupa protiv ekipe [[Stoke City FC|Stoke City]] na Maine Roadu je gledalo 84.859 gledalaca. 1937. godine po prvi put dolazi do trofeja [[Football League First Division|Prve Divizije]]. Naredne sezone ispada u niži rang, uprkos tome što je postigao više golova nego bilo koji drugi klub u ligi. Dvadeset godina kasnije City je bio inspirsian taktičkim sistemom poznatim pod nazivom ''Revie Plan'', te ponovo igra dva uzastopna finala FA kupa. Kao i 1930-ih prvo finale je poražen, ovaj put od [[Newcastle United FC|Newcastle Uniteda]], dok je u drugom bio bolji od ekipe [[Birmingham City FC|Birmingham City]]. Nakon ispadanja u Drugu diviziju budućnost kluba je izgledala sumorno. City je imao veoma nisku posjećenost na domaćim utakmicama. U ljeto 1965. godine izabran je novi menadžment kluba na čelu sa [[Joe Mercer]]om i [[Malcolm Allison]]om. U prvoj sezoni pod Mercerom osvaja Drugu diviziju, te dovodi [[Mike Summerbee]]a and [[Colin Bell]]a koji su važili za velika pojačanja. Dvije sezone kasnije City po drugi put osvaja Prvu diviziju. Titulu je osigurao pobjedama protiv Newcastle Uniteda i Manchester Uniteda u posljednjim kolima sezone. 1969. godine dolazi do trofeja [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kupa pobjednika kupova]], kao i do titule FA kupa. == Igrači == ''Posljednja izmjena: 12. mart 2026.<ref name="Players">{{cite web |url=https://www.mancity.com/players/mens |title=Squads: Men's team |publisher=Manchester City F.C. |access-date=12. 3. 2026}}</ref> {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=ENG|ime=[[James Trafford]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=POR|ime=[[Rúben Dias]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=NIZ|ime=[[Tijjani Reijnders]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=ENG|ime=[[John Stones]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=NIZ|ime=[[Nathan Aké]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=EGI|ime=[[Omar Marmoush]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=HRV|ime=[[Mateo Kovačić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=NOR|ime=[[Erling Haaland]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=FRA|ime=[[Rayan Cherki]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=BEL|ime=[[Jérémy Doku]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=ENG|ime=[[Marcus Bettinelli]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=ŠPA|ime=[[Nico González (nogometaš, rođen 2002)|Nico González]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=ENG|ime=[[Mark Guéhi]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=ŠPA|ime=[[Rodri (nogometaš, rođen 1996)|Rodri]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=POR|ime=[[Bernando Silva]]|poz=MF|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|kapiten]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=ALŽ|ime=[[Rayan Aït-Nouri]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=HRV|ime=[[Joško Gvardiol]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=ITA|ime=[[Gianluigi Donnarumma]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=BRA|ime=[[Savinho]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=POR|ime=[[Matheus Nunes]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=ENG|ime=[[Nico O'Reilly]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=42|nac=GHA|ime=[[Antoine Semenyo]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=45|nac=UZB|ime=[[Abdukodir Khusanov]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=47|nac=ENG|ime=[[Phil Foden]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=82|nac=ENG|ime=[[Rico Lewis]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa kraj}} == Igrač sezone == {| |width="1"|&nbsp; |valign="top"| {| class="toccolours" |- ! style="background:silver;"|Sezona!! style="background:silver;"|Igrač |- |1985–86||{{flagicon|ENG}} [[Kenny Clements]] |- |1986–87||{{flagicon|ŠKO}} [[Neil McNab]] |- |1987–88||{{flagicon|ENG}} [[Steve Redmond]] |- |1988–89||{{flagicon|ŠKO}} [[Neil McNab]] |- |1989–90||{{flagicon|ŠKO}} [[Colin Hendry]] |- |1990–91||{{flagicon|IRS}} [[Niall Quinn]] |- |1991–92||{{flagicon|ENG}} [[Tony Coton]] |- |1992–93||{{flagicon|ENG}} [[Garry Flitcroft]] |- |1993–94||{{flagicon|ENG}} [[Tony Coton]] |- |1994–95||{{flagicon|NJE}} [[Uwe Rösler]] |- |1995–96||{{flagicon|GRU}} [[Georgi Kinkladze]] |} |width="1"|&nbsp; |valign="top"| {| class="toccolours" |- ! style="background:silver;"|Sezona!! style="background:silver;"|Igrač] |- |1996–97||{{flagicon|GRU}} [[Georgi Kinkladze]] |- |1997–98||{{flagicon|ENG}} [[Michael Brown (footballer, born 1977)|Michael Brown]] |- |1998–99||{{flagicon|HOL}} [[Gerard Wiekens]] |- |1999–2000||{{flagicon|BER}} [[Shaun Goater]] |- |2000–01||{{flagicon|AUS}} [[Danny Tiatto]] |- |2001–02||{{flagicon|ALŽ}} [[Ali Benarbia]] |- |2002–03||{{flagicon|FRA}} [[Sylvain Distin]] |- |2003–04||{{flagicon|ENG}} [[Shaun Wright-Phillips]] |- |2004–05||{{flagicon|IRS}} [[Richard Dunne]] |- |2005–06||{{flagicon|IRS}} [[Richard Dunne]] |- |2006–07||{{flagicon|IRS}} [[Richard Dunne]] |} |width="1"|&nbsp; |valign="top"| {| class="toccolours" |- ! style="background:silver;"|Sezona!! style="background:silver;"|Igrač |- |2007–08||{{flagicon|IRS}} [[Richard Dunne]] |- |2008–09||{{flagicon|IRS}} [[Stephen Ireland]] |- |2009–10||{{flagicon|ARG}} [[Carlos Tevez]] |- |2010–11||{{flagicon|BEL}} [[Vincent Kompany]] |- |2011–12||{{flagicon|ARG}} [[Sergio Agüero]] |- |2012–13||{{flagicon|ARG}} [[Pablo Zabaleta]] |- |2013–14||{{flagicon|OBS}} [[Yaya Touré]] |- |2014–15||{{flagicon|ARG}} [[Sergio Agüero]] |- |2015–16||{{flagicon|BEL}} [[Kevin De Bruyne]] |- |2016–17||{{flagicon|ŠPA}} [[David Silva]] |- |2017–18||{{flagicon|BEL}} [[Kevin De Bruyne]] |} |width="1"|&nbsp; |valign="top"| {| class="toccolours" |- ! style="background:silver;"|Sezona!! style="background:silver;"|Igrač |- |2018–19||{{flagicon|POR}} [[Bernardo Silva]] |- |2019–20||{{flagicon|BEL}} [[Kevin De Bruyne]] |- |2020–21||{{flagicon|POR}} [[Rúben Dias]] |- |2021–22 |{{flagicon|BEL}} [[Kevin De Bruyne]] |- |2022–23 |{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |- |2023–24 |{{flagicon|ENG}} [[Phil Foden]] |- |2024–25 |{{flagicon|HRV}} [[Joško Gvardiol]] |- |2025–26 |{{flagicon|ENG}} [[Nico O'Reilly]] |} |} {{Clear}} == Uspjesi == {| class="wikitable" ! Takmičenje ! Plasman ! Sezone |- | rowspan="2" |'''[[Premijer liga Engleske|Prva divizija/Premijer liga]]''' |'''I mjesto (10)''' |1936/37, 1967/68, [[Premier League 2011/2012.|2011/12]], [[Premier League 2013/2014.|2013/14]], [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2020/2021.|2020/21]], [[Premier League 2021/2022.|2021/22]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24]]. |- |II mjesto (6) |1903/04, 1920/21, 1976/77, 2012/13, 2014/15, 2019/20. |- | rowspan="2" |'''[[Football League Second Division|Druga divizija]]''' |'''I mjesto (7)''' |1898/99, 1902/03, 1909/10, 1927/28, 1946/47, 1965/66, 2001/02. |- |II mjesto (4) |1895/96, 1950/51, 1988/89, 1999/2000. |- | rowspan="2" |'''[[FA kup]]''' |'''Pobjednik (8)''' |1903/04, 1933/34, 1955/56, 1968/69, 2010/11, 2018/19, 2022/23, 2025/26. |- |Finalista (7) |1925/26, 1932/33, 1954/55, 1980/81, 2012/13, 2023/24, 2024/25. |- | rowspan="2" |'''[[Engleski Liga-kup|Liga kup]]''' |'''Pobjednik (9)''' |1969/70, 1975/76, 2013/14, 2015/16, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2025/26. |- |Finalista (1) |1973/74. |- | rowspan="2" |'''[[FA Community Shield|Charity/Community Shield]]''' |'''Pobjednik (7)''' |1937, 1968, 1972, 2012, 2018, 2019, 2024. |- |Finalista (9) |1934, 1956, 1969, 1973, 2011, 2014, 2021, 2022, 2023. |- | rowspan="2" |'''[[UEFA Liga prvaka]]''' |'''Pobjednik (1)''' |2022/23. |- |Finalista (1) |2020/21. |- |'''[[Kup pobjednika kupova]]''' |'''Pobjednik (1)''' |1969/70. |- |'''[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]''' |'''Pobjednik (1)''' |2023. |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.mcfc.co.uk/ Službeni sajt] * [http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=1718 Manchester City] na [[Soccerbase]]u * [http://www.transfermarkt.com/manchester-city/startseite/verein/281/saison_id/2014 Manchester City] na [[Transfermarkt]]u * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52919/profile/index.html Manchester City] na zvaničnom sajtu UEFA-e {{Manchester City - klub}}{{Premijer liga Engleske}} {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Osvajači UEFA Kupa pobjednika kupova}} {{Osvajači UEFA Superkupa}} {{Osvajači FA kupa}} {{Osvajači FIFA svjetskog klupskog prvenstva}} [[Kategorija:Manchester City FC| ]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Engleskoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1880.‎]] [[Kategorija:Premier League klubovi]] [[Kategorija:Sport u Manchesteru]] 7tcuwzjf5xkamaw27019jw46ggif21v Razgovor:Srednjoevropski sporazum o slobodnoj trgovini 1 125501 3904364 3904348 2026-07-11T15:10:10Z GoodBosnian 170315 /* Cefta */ novi odlomak 3904364 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Cefta == Nije trebalo mijenjati naziv. Cefta je uobičajeno ime [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 17:10, 11 juli 2026 (CEST) sb6sd2sp0mmmort22yaad2gimlvupsz Felipe Melo 0 138408 3904403 3768790 2026-07-11T22:16:57Z Icodense 82984 Rio de Janiero → Rio de Janeiro 3904403 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Felipe Melo | slika = MeloKarabük.JPG|300 px]] | punoime = Felipe Melo Vicente de Carvalho | nadimak = | datumrođenja = [[26. juni]] [[1983.]] | rodnigrad = [[Volta Redonda]] | rodnadržava = [[Brazil]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 182 cm | pozicija = Defanzivni vezni | trenutniklub = [[FC Inter Milano|Inter]] | brojnadresu = 83 | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine = 2001–2003. | klubovi = {{Flamengo}} [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] | nastupi(golovi) = 24 (3) | godine2 = 2003. | klubovi2 = {{Cruzeiro}} [[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] | nastupi(golovi)2 = 31 (2) | godine3 = 2004. | klubovi3 = {{Gremio}} [[Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense|Grêmio]] | nastupi(golovi)3 = 19 (3) | godine4 = 2005. | klubovi4 = {{Mallorca}} [[RCD Mallorca|Mallorca]] | nastupi(golovi)4 = 8 (0) | godine5 = 2005–2007. | klubovi5 = {{Racing Santander}} [[Racing Santander]] | nastupi(golovi)5 = 49 (6) | godine6 = 2007–2008. | klubovi6 = {{Almeria}} [[UD Almería|Almería]] | nastupi(golovi)6 = 39 (7) | godine7 = 2008–2009. | klubovi7 = {{Fiorentina}} | nastupi(golovi)7 = 29 (2) | godine8 = 2009–2013. <br> 2011–2013. <br> 2013–2015. <br> 2015– | klubovi8 = {{Juventus}} <br> → [[Galatasaray SK|Galatasaray]] <br> [[Galatasaray SK|Galatasaray]] <br> [[FC Inter Milano|Inter]] | nastupi(golovi)8 = 58 (4) <br> 62 (13) <br> 52 (2) <br> 6 (1) | reprezentacija = Brazil | nacionalnegodine1 = 2009–2010. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Brazila|Brazil]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 22 (2) | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 23. 10. 2015 }} '''Felipe Melo Vicente De Carvalho''' je brazilski nogometaš koji trenutno nastupa za [[Milano|milanski]] [[FC Inter Milano|Inter]]. Igra na poziciji defanzivnog veznog. == Klupska karijera == ===Brazil=== Karijeru je počeo u [[CR Flamengo|Flamengu]]. Sakupio je 24 nastupa i triput se upisao u strijelce za 2 sezone provedene tamo. U ljeto 2003. prelazi u [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]]. Odigrao je odličnu sezonu i uspio postići 2 gola u 31 utakmici. Ekipa je na kraju osvojila duplu krunu: brazilsko prvenstvo i nacionalni kup. [[Grêmio]] ga je doveo u svoje redove pred narednu sezonu. Sakupio je 19 nastupa uz 3 gola, ali klub je ispao iz 1. lige. Navijači su ga smatrali jednim od glavnih krivaca za neuspjeh zbog njegove loše igre. Ekipa se raspada i Melo odlazi iz Brazila. === Mallorca === Došao je u [[RCD Mallorca|Mallorcu]] kao igrač od koga se puno očekuje. Ipak, zabilježio je svega 8 nastupa i u januaru 2006. prešao u [[Racing Santander]]. === Racing Santander === U prvoj sezoni u Racingu postigao je 3 gola. Posebno se pamti utakmica protiv [[Real Madrid CF|Real Madrida]] 21. decembra 2005. kad je donio pobjedu svojim prvim golom za Racing i uopće u [[La Liga|La Ligi]]. Naredna sezona nije bila toliko uspješna. Dodao je 2 pogotka i nakon 2 sezone i 49 nastupa odlazi u [[UD Almería|Almeríju]]. === Almería === U Almeríji je proveo tačno godinu dana. Za to vrijeme je 34 puta bio u startnih 11, dao 7 golova i imao 1 asistenciju. Također je i debitirao u [[Kup kralja|Kupu kralja]], u utakmici protiv [[UD Levante|Levantea]]. Zanimljivo je da je u svakoj utakmici u kojoj je on dao gol Almería izbjegla poraz osim u onoj protiv [[Atlético Madrid]]a, koju je izgubila 6-3, a Melo je dao treći gol za svoj klub. === Fiorentina === U [[ACF Fiorentina|Fiorentinu]] prelazi za 8,5 miliona eura. Za vrijeme prve sezone nastupio je u svim takmičenjima u kojima je učestvovao njegov klub. U kvalifikacijama za [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]] odigrao je 2, u grupnoj fazi 6 i u [[UEFA Evropska liga|Kupu UEFA]] 2 utakmice. Brojci od 29 nastupa u [[Serie A|Seriji A]] dodao je i 1 u Kupu Italije. Zanimljivo je da je od 2 utakmice na kojima je dao gol te sezone Fiorentina izgubila obje (protiv [[Atalanta BC|Atalante]] i [[US Lecce|Leccea]]). === Juventus === Ta sezona bila je odskočna daska za Brazilca. Nakon odličnog nastupa na Kupu konfederacija u [[Južnoafrička Republika|Južnoafričkoj Republici]] dolazi na metu mnogih klubova. Na kraju za 18,5 miliona [[€]] (plus [[Marco Marchionni]] – 4,5 miliona €, [[Cristian Zanneti]] – 2 miliona €) napušta Fiorentinu i u julu 2009. potpisuje za [[Juventus FC|Juventus]]. Debitirao je 31. augusta 2009. upravo protiv Fiorentine. Nakon sjajnog početka sezone zapao je u krizu forme, kao i cijela ekipa. Iako je uspio sakupiti 29 nastupa i postići 3 gola, na kraju 2009. dobija ''[[Zlatna kanta|Zlatnu kantu]]'' u izboru radiostanice [[Rai 2]] za najlošijeg igrača [[Serie A]]. Kruna grozne sezone desila se na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetskom prvenstvu 2010.]] U četvrtfinalu protiv [[Nogometna reprezentacija Holandije|Holandijom]] prvo je postigao [[autogol]], a zatim kod zaostatka od 2-1 dobio je direktan crveni karton zbog udaranja [[Arjen Robben|Arjena Robbena]]. Kasnije je izjavio da je razmišljao o prekidu karijere nakon te utakmice. Uprkos brojnim špekulacijama o odlasku iz Juventusa, ostao je u klubu. Novi trener [[Luigi Delneri]] koristio ga je kao prvi izbor. Ubrzo su stigle mnoge pozitivne reakcije na njegovu igru. 24. oktobra 2010. u pobjedi protiv [[AC Milan|Milana]] na [[San Siro|San Siru]] izabran je za igrača utakmice. === Galatasaray === 22. jula 2011. Melo je posuđen [[Galatasaray SK|Galatasarayu]] do kraja sezone za 1,5 milion € uz opciju da ostane u novom klubu za 13 miliona €.<ref>{{cite news|url=http://www.juventus.com/wps/wcm/connect/285825ce-37b4-43d3-9b90-59c1d92b9b08/comunicato+22072011+melo+eng.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=285825ce-37b4-43d3-9b90-59c1d92b9b08|title=Agreement with Galatasaray for the disposal of the player Felipe Melo|date=22. 7. 2011|access-date=23. 10. 2015|work=Juventus FC|archive-date=6. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150606143243/http://www.juventus.com/wps/wcm/connect/285825ce-37b4-43d3-9b90-59c1d92b9b08/comunicato+22072011+melo+eng.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=285825ce-37b4-43d3-9b90-59c1d92b9b08|url-status=bot: unknown}}</ref> === Inter === 31. augusta 2015. Melo je potpisao ugovor s Interom<ref>{{Cite web |url=http://www.football-italia.net/72388/official-felipe-melo-inter |title=Arhivirana kopija |access-date=23. 10. 2015 |archive-date=25. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925132955/http://www.football-italia.net/72388/official-felipe-melo-inter |url-status=dead }}</ref> i tako se vratio u Serie A. Prvi gol u novom dresu postigao je protiv [[Hellas Verona|Verone]]. == Reprezentacija == Za reprezentaciju je debitirao na utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Italija|Italije]] 10. februara 2009. Za Brazil je igrao 22 puta i postigao 2 gola. Na [[FIFA Kup konfederacija 2009.|Kupu konfederacija 2009.]] u [[Južnoafrička Republika|Južnoafričkoj Republici]] osvojio je 1. mjesto pobjedom u finalu protiv [[Nogometna reprezentacija SAD-a|SAD-a]] 3-2. Postigao je i 1 gol na tom takmičenju upravo protiv SAD-a u grupnoj fazi. Nakon loše predstave na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetskom prvenstvu 2010.]] uspio se vratiti u nacionalni tim. ==Privatni život== Oženjen je Robertom Melo i ima troje djece: dva sina, Davida i Linykera (nazvan po slavnom [[Engleska|engleskom]] nogometašu [[Gary Lineker|Garyju Linekeru]]), i kćer Pietru. Zajedno s [[Kaká|Kakom]], [[Nicola Legrottaglie|Nicolom Legrottaglieom]] i [[Rubinho]]m član je [[Isusovi sportisti|Isusovih sportista]], koji okupljaju sve [[religija|religiozne]] sportiste [[katoličanstvo|katoličke]] vjeroispovijesti. Njegov brat [[Nicolas Melo|Nicolas]] igra za [[Figueirense]]. == Trofeji == === Flamengo === * Šampionat Carioca (Liga regije [[Rio de Janeiro]]): 2001. * [[Brazil]]ski Kup šampiona: 2001 === Cruzeiro === * [[Brazil]]ska Serie A (Brazilsko prvenstvo): 2003. * Brazilski kup: 2003. * Prvenstvo Mineiro (Liga regije [[Minas]]: 2003. === Juventus === * Zlatna kanta (Najgori igrač [[Serie A]]): 2009. === Reprezentacija === * Kup konfederacija: 2009. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Felipe Melo}} * {{FIFA igrač|194818}} * {{UEFA igrač|250002677}} * {{NFT igrač|pid=29935}} * {{TFF igrač|1432017}} * {{ESPN FC|48735/felipe-melo}} * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/felipe-melo/leistungsdaten/spieler_35537.html Felipe Melo] na transfermarkt.co.uk {{Navkutije |ime = Sastavi Brazila |naslov = Sastavi Brazila |naslovstil = background-color:#FFDF00; color:green; border: 1px solid blue; |podaci1 = {{Sastav Brazila na FIFA Kupu konfederacija 2009.}} {{Sastav Brazila na SP 2010. u nogometu}} }} {{DEFAULTSORT:Melo, Felipe}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Brazilski nogometaši]] [[Kategorija:Biografije, Volta Redonda]] [[Kategorija:Nogometaši Flamenga]] [[Kategorija:Nogometaši Cruzeira]] [[Kategorija:Nogometaši Grêmija]] [[Kategorija:Nogometaši RCD Mallorke]] [[Kategorija:Nogometaši Racing Santandera]] [[Kategorija:Nogometaši UD Almeríje]] [[Kategorija:Nogometaši Fiorentine]] [[Kategorija:Nogometaši Juventusa]] [[Kategorija:Nogometaši Galatasaraya]] [[Kategorija:Nogometaši Inter Milana]] [[Kategorija:Nogometaši Palmeirasa]] [[Kategorija:Igrači na FIFA Kupu konfederacija 2009.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2010.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] etx3k2soswy7hct7p78uidufzsxvti6 Spisak satelita za osmatranje Zemlje 0 148599 3904413 3748079 2026-07-12T00:48:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904413 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}}[[Datoteka:Earth_from_Space.jpg|mini|Slika Zemlje u pravim bojama iz svemira. Ova slika je kompozitna slika koju je tokom 16 dana prikupljao [[MODIS]] senzor na NASA-inom satelitu [[Terra (satelit)|Terra]].]] [[Datoteka:NASA_Earth_science_fleet_through_2023_(as_of_2020).png|mini|[[NASA|NASA-ina]] flota satelita za nauku o Zemlji od septembra 2020., a planirana do 2023. godine.]] [[Datoteka:ESA-developed_Earth_observation_missions_ESA19415147_(cropped).jpeg|mini|Misije satelita za posmatranje Zemlje koje je razvila [[Evropska svemirska agencija|ESA]] od 2019.]] '''[[Satelit za osmatranje Zemlje|Sateliti za osmatranje Zemlje]]''' su svemirske letjelice koje kruže oko Zemlje sa senzorima koji se koriste za prikupljanje slika i mjerenja površine zemlje. Ovi sateliti se koriste za praćenje kratkoročnih vremenskih prilika, dugoročnih klimatskih promjena, prirodnih katastrofa. Sateliti za osmatranje Zemlje pružaju informacije istraživačkim subjektima koji imaju koristi od gledanja zemljine površine odozgo (kao što su [[meteorologija]], [[okeanografija]], [[ekologija tla]], [[glaciologija]], [[nauka o atmosferi]], [[hidrologija]], [[geologija]] i još mnogo toga). Tipovi senzora na ovim satelitima uključuju [[Daljinska istraživanja|pasivne]] i [[Lidar|aktivne]] daljinske senzore. Senzori na satelitima za posmatranje Zemlje često vrše mjerenja emitovane energije u nekom dijelu [[Elektromagnetni spektar|elektromagnetnog spektra]] (npr. UV, vidljivi, infracrveni, mikrotalasni ili radio).<ref name="Emery 2017 p.">{{Cite book|last=Emery|first=William|title=Introduction to satellite remote sensing : atmosphere, ocean, land and cryosphere applications|publisher=Elsevier|year=2017|isbn=978-0-12-809259-0|publication-place=Amsterdam|page=|oclc=1002847813}}</ref> Nepotpuni spisak [[Satelit za osmatranje Zemlje|satelita za osmatranje Zemlje]] po serijama/programima. ==Komercijalni== *[[Disaster Monitoring Constellation]] *[[EROS (satellite)|EROS]] *[[FORMOSAT-2]] *[[IKONOS]] *[[QuickBird]] *[[RapidEye]] *[[SPOT (satellites)|SPOT]] *[[TerraSAR-X]] *[[COSMO-SkyMed]] *[[WorldView-1]] *[[WorldView-2]] *[[GeoEye-1]] ==[[Sistemi za osmatranje Zemlje]]== *[[Aqua (satelit)|Aqua]] (EOS PM-1) *[[Aura (satelit)|Aura]] *[[Gravity Recovery and Climate Experiment|GRACE]] *[[Jason 1]] *[[Ocean Surface Topography Mission]] *[[Orbview|Orbview-2]] *[[Orbiting Carbon Observatory]] *[[Terra (satelit)|Terra]] (EOS AM-1) ==[[Geostacionarni Radni Ekološki Satelit|GOES (Geostationary Operational Environmental Satellite)]]== *GOES 9<ref>{{Cite web|url=https://www.n2yo.com//satellite/?s=23581|title=Technical details for satellite GOES 9|website=N2YO.com - Real Time Satellite Tracking and Predictions|access-date=31. 7. 2023}}</ref> *GOES 10<ref>{{Cite web|url=https://www.n2yo.com//satellite/?s=24786|title=Technical details for satellite GOES 10|website=N2YO.com - Real Time Satellite Tracking and Predictions|access-date=31. 7. 2023}}</ref> *GOES 12,<ref>{{Cite web|url=https://space.oscar.wmo.int/satellites/view/goes_12|title=WMO OSCAR  {{!}}  Satellite: GOES-12|website=space.oscar.wmo.int|access-date=4. 8. 2025}}</ref> . ==[[NPOESS|National Polar-orbiting Operational Environmental Satellite System (NPOESS)]]== *[[NOAA-15]] *[[NOAA-16]] *[[NOAA-17]] *[[NOAA-18]] *[[NOAA-19]] *GMS-1 / Himawari-1 <ref>{{Cite web|url=https://space.oscar.wmo.int/satellites/view/himawari_1_gms_1|title=WMO OSCAR  {{!}}  Satellite: Himawari-1 (GMS-1)|website=space.oscar.wmo.int|access-date=31. 7. 2023}}</ref> *GMS-2 / Himawari-2,<ref>{{Cite web|url=https://space.skyrocket.de/doc_sdat/gms-2.htm|title=GMS 2&comma; 3&comma; 4&comma; 5 &lpar;Himawari 2&comma; 3&comma; 4&comma; 5&rpar;|website=Gunter's Space Page|language=en|access-date=4. 8. 2025}}</ref> . *GMS-3 / Himawari-3, . *GMS-4 / Himawari-4, . *GMS-5 / Himawari-5, . ==[[Landsat|Landsat program]]== *[[Landsat 1]] *[[Landsat 2]] *[[Landsat 3]] *[[Landsat 4]] *[[Landsat 5]] *[[Landsat 6]] *[[Landsat 7]] ==Razni== ===[[Agência Espacial Brasileira|Brazilska svemirska agencija]] (AEB)=== * [[CBERS-1]] * CBERS-2 * [[CBERS-2B]] ===[[Comisión Nacional de Actividades Espaciales|Argentinska svemirska agencija]] (CONAE)=== * SAC-A * SAC-B * SAC-C * [[SAC-D]] * [[SAOCOM]] ===[[CNES|Centre National d'Études Spatiales]] (CNES)=== * [[SPOT (satellites)|SPOT]] *[[TOPEX/Poseidon]] ===[[ESA|Evropska svemirska agencija]] (ESA)=== [[Datoteka:ERS 2.jpg|mini|200px|Model u punoj veličini satelita za posmatranje Zemlje, agencije [[ESA]], [[ERS 2]].]] *[[Envisat]] *[[European Remote-Sensing Satellite|ERS]] ===[[ISRO|Indijska svemirska istraživačka organizacija]] (ISRO)=== *[[Oceansat-2]] 23 Septembar 2009 *[[IMS-1]] 28 April 2008 *[[Cartosat-2A]] 28 April 2008 *[[CARTOSAT-2]] 10 Januar 2007 *[[CARTOSAT-1|IRS P5 (CARTOSAT-1)]] 5 Maj 2005 *[[RESOURCESAT-1|IRS P6 (Resourcesat 1)]] 17 Oktobar 2003 *IRS P4 (Oceansat 1) 27 May 1999<ref name=":0">{{Cite journal|date=|title=INDIAN REMOTE SENSING SATELLITES|url=https://vardhaman.org/wp-content/uploads/2021/03/REMOTE-SENSING-AND-GIS-APPLICATIONS.pdf|department=vardhaman.org|journal=|access-date=4. 8. 2025|archive-date=30. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630003040/https://vardhaman.org/wp-content/uploads/2021/03/REMOTE-SENSING-AND-GIS-APPLICATIONS.pdf|url-status=dead}}</ref> . *IRS P3 21 Mart 1996. .<ref name=":0" /> *IRS P2 15 Oktobar 1994.<ref name=":0" /><nowiki> }}</nowiki> *IRS P1 (također IE) (''Krahirao zbog greške pri lansiranju Polar Satellite Launch Vehicle, 20 Septembar 1993)''<ref name=":0" /><nowiki> }}</nowiki> *IRS 1D 29 Septembar 1997.,<ref name=":0" /> . *IRS 1C 28 Decembar 1995.,<ref name=":0" /> . *IRS 1B 29 august 1991,<ref name=":0" /> . *IRS 1A 17 mart 1988,<ref name=":0" /> . ===[[JAXA]] (bivša [[NASDA]])=== *[[MOS-1 (satellite)|MOS-1]] (Momo-1) *[[MOS-1b]] (Momo-1b) *[[JERS-1]] (FUYO-1) *[[ADEOS]] (Midori) *[[ADEOS II]] (Midori II) *[[GOSAT]] *[[Advanced Land Observation Satellite|ALOS]] PALSAR, AVNIR-2 and PRISM ===[[LAPAN|Lembaga Penerbangan dan Antariksa Nasional]] (LAPAN INDONESIA)=== *[[Lapan-TUBsat]] ===[[NASA]]=== *[[TIMED (Thermosphere Ionosphere Mesosphere Energetics and Dynamics)]] *[[TOPEX/Poseidon]] *[[Upper Atmosphere Research Satellite]] ====[[NOAA]]==== *[[NOAA-4]] ====[[Projekat Vanguard]]==== *[[Vanguard 2]] ===Nacionalna akademija nauka Republike Bjelorusije=== *[[BelKA]] ===[[Ruska federalna svemirska agencija]] (Roscosmos)=== *[[Elektro–L]] *[[Monitor-E]] *[[Resurs-DK1]] ===[[Švedski Nacionalni Svemirski Odbor|Švedski nacionalni svemirski odbor]]=== *[[Munin (satelit)|Munin]] ==[[Meteosat]]<ref>{{Cite web|url=http://www.eumetsat.int/our-satellites/meteosat-series|title=Meteosat series {{!}} EUMETSAT|date=15. 4. 2020|website=www.eumetsat.int|language=en|access-date=4. 8. 2025}}</ref>== * [[MetOp]] *Meteosat 5, *Meteosat 6, *Meteosat 7, *Meteosat 8, . *Meteosat 9, ==RADARSAT serija== *[[RADARSAT-1]] *[[RADARSAT-2]] ==Južna Koreja== *[https://web.archive.org/web/20100516141554/http://www.asmmag.com/news/spot-begins-distribution-of-kari-s-kompsat Kompsat-2] ==TAJLAND== *[https://web.archive.org/web/20090324133451/http://www.asmmag.com/news/thailand-launches-theos Theos-1] ==Meteorološki== *[[TIROS-1]]<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/mission/tiros/|title=TIROS - NASA Science|date=22. 5. 2016|language=en-US|access-date=4. 8. 2025}}</ref> *TIROS-2, *TIROS-3, *TIROS-4, *TIROS-5, *TIROS-6, *TIROS-7, *TIROS-8, *TIROS-9, *TIROS-10, ==[[Meteor (satellt)|Meteor serija]]<ref>{{Cite web|url=https://space.skyrocket.de/doc_sdat/meteor-m-2-1.htm|title=Meteor-M 2-1&comma; 2-2&comma; 2-3&comma; 2-4&comma; 2-5&comma; 2-6|website=Gunter's Space Page|language=en|access-date=4. 8. 2025}}</ref>== *Meteor 1 serija, *Meteor 2 serija, *Meteor 3 serija ==Okeanski komplet== ==FY (Feng Yun) serija<ref>{{Cite web|url=https://space.skyrocket.de/doc_sdat/fy-1.htm|title=Feng Yun 1A&comma; 1B&comma; 1C&comma; 1D|website=Gunter's Space Page|language=en|access-date=4. 8. 2025}}</ref>== * FY-1 serija * FY-2 serija * FY-3A serija ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== <!-- Molim držite ovaj spisak abecediran. Hvala! --> * [http://www.conae.gov.ar &mdash; Commission Nacional de Actividades Espaciales (Argentina Space Agency)] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zemljini promatrački sateliti|*]] [[Kategorija:Vještački sateliti]] tw8zfntedi5kev0flppm1dzex0p6p67 Šablon:Pobjednice Wimbledona 10 149123 3904367 3734963 2026-07-11T17:49:10Z Gumruch 15867 2026 3904367 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Pobjednice Wimbledona | naslov = [[Spisak pobjednica Wimbledona – pojedinačno|Pobjednice]] [[Wimbledon (tenis)|Wimbledona]] ([[Open Era]]) | naslovstil = background-color:#C0D077; | podaciklasa = hlist | podaci1 = * [[Wimbledon 1968 – ženski singl|1968]]:&nbsp;[[Billie Jean King]] * [[Wimbledon 1969 – ženski singl|1969]]:&nbsp;[[Ann Haydon-Jones]] * [[Wimbledon 1970 – ženski singl|1970]]:&nbsp;[[Margaret Court]] * [[Wimbledon 1971 – ženski singl|1971]]:&nbsp;[[Evonne Goolagong]] * [[Wimbledon 1972 – ženski singl|1972]]–[[Wimbledon 1973 – ženski singl|1973]]:&nbsp;[[Billie Jean King]] * [[Wimbledon 1974 – ženski singl|1974]]:&nbsp;[[Chris Evert]] * [[Wimbledon 1975 – ženski singl|1975]]:&nbsp;[[Billie Jean King]] * [[Wimbledon 1976 – ženski singl|1976]]:&nbsp;[[Chris Evert]] * [[Wimbledon 1977 – ženski singl|1977]]:&nbsp;[[Virginia Wade]] * [[Wimbledon 1978 – ženski singl|1978]]–[[Wimbledon 1979 – ženski singl|1979]]:&nbsp;[[Martina Navratilova]] * [[Wimbledon 1980 – ženski singl|1980]]:&nbsp;[[Evonne Goolagong]] * [[Wimbledon 1981 – ženski singl|1981]]:&nbsp;[[Chris Evert]] * [[Wimbledon 1982 – ženski singl|1982]]–[[Wimbledon 1987 – ženski singl|1987]]:&nbsp;[[Martina Navratilova]] * [[Wimbledon 1988 – ženski singl|1988]]–[[Wimbledon 1989 – ženski singl|1989]]:&nbsp;[[Steffi Graf]] * [[Wimbledon 1990 – ženski singl|1990]]:&nbsp;[[Martina Navratilova]] * [[Wimbledon 1991 – ženski singl|1991]]–[[Wimbledon 1993 – ženski singl|1993]]:&nbsp;[[Steffi Graf]] * [[Wimbledon 1994 – ženski singl|1994]]:&nbsp;[[Conchita Martínez]] * [[Wimbledon 1995 – ženski singl|1995]]–[[Wimbledon 1996 – ženski singl|1996]]:&nbsp;[[Steffi Graf]] * [[Wimbledon 1997 – ženski singl|1997]]:&nbsp;[[Martina Hingis]] * [[Wimbledon 1998 – ženski singl|1998]]:&nbsp;[[Jana Novotná]] * [[Wimbledon 1999 – ženski singl|1999]]:&nbsp;[[Lindsay Davenport]] * {{nowrap|[[Wimbledon 2000 – ženski singl|2000]]–[[Wimbledon 2001 – ženski singl|2001]]:&nbsp;[[Venus Williams]]}} * [[Wimbledon 2002 – ženski singl|2002]]–[[Wimbledon 2003 – ženski singl|2003]]:&nbsp;[[Serena Williams]] * [[Wimbledon 2004 – ženski singl|2004]]:&nbsp;[[Marija Šarapova]] * [[Wimbledon 2005 – ženski singl|2005]]:&nbsp;[[Venus Williams]] * [[Wimbledon 2006 – ženski singl|2006]]:&nbsp;[[Amélie Mauresmo]] * [[Wimbledon 2007 – ženski singl|2007]]–[[Wimbledon 2008 – ženski singl|2008]]:&nbsp;[[Venus Williams]] * {{nowrap|[[Wimbledon 2009 – ženski singl|2009]]–[[Wimbledon 2010 – ženski singl|2010]]:&nbsp;[[Serena Williams]]}} * [[Wimbledon 2011 – ženski singl|2011]]:&nbsp;[[Petra Kvitová]] * [[Wimbledon 2012 – ženski singl|2012]]:&nbsp;[[Serena Williams]] * [[Wimbledon 2013 – ženski singl|2013]]:&nbsp;[[Marion Bartoli]] * [[Wimbledon 2014 – ženski singl|2014]]:&nbsp;[[Petra Kvitová]] * [[Wimbledon 2015 – ženski singl|2015]]–[[Wimbledon 2016 – ženski singl|2016]]:&nbsp;[[Serena Williams]] * [[Wimbledon 2017 – ženski singl|2017]]:&nbsp;[[Garbiñe Muguruza]] * [[Wimbledon 2018 – ženski singl|2018]]:&nbsp;[[Angelique Kerber]] * [[Wimbledon 2019 – ženski singl|2019]]:&nbsp;[[Simona Halep]] * 2020: ''[[Pandemija COVID-a 19|Otkazan]]'' * [[Wimbledon 2021 – ženski singl|2021]]:&nbsp;[[Ashleigh Barty]] * [[Wimbledon 2022 – ženski singl|2022]]:&nbsp;[[Jelena Ribakina]] * [[Wimbledon 2023 – ženski singl|2023]]:&nbsp;[[Markéta Vondroušová]] * [[Wimbledon 2024 – ženski singl|2024]]:&nbsp;[[Barbora Krejčíková]] * [[Wimbledon 2025 – ženski singl|2025]]:&nbsp;[[Iga Świątek]] * [[Wimbledon 2026 – ženski singl|2026]]:&nbsp;[[Linda Nosková]] }}<includeonly>[[Kategorija:Pobjednici Wimbledona]]</includeonly> <noinclude> [[Kategorija:Šabloni Wimbledona]] </noinclude> ddgpapx1nl98st7hasnfdm3vnei8mgs Svemirski teleskop "James Webb" 0 149180 3904446 3900103 2026-07-12T07:54:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904446 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:James Webb Space Telescope.jpg|mini|upright=1.2|alt=|'''James Webb svemirski teleskop''']] '''Svemirski teleskop James Webb''' ('''JWST''') nasljednik je [[Svemirski teleskop Hubble|Svemirskog teleskopa Hubble]], dizajniran prvenstveno za provođenje infracrvene astronomije.<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/mission/webb/|title=James Webb Space Telescope - NASA Science|date=25. 5. 2023|language=en-US|access-date=9. 11. 2025}}</ref> Kao najveći optički teleskop u svemiru,<ref>{{Cite web|url=https://www.scientificamerican.com/article/how-jwst-is-changing-our-view-of-the-universe/|title=How JWST Is Changing Our View of the Universe|last=Moskowitz|first=Clara|date=1. 12. 2022|website=Scientific American|language=en|access-date=9. 11. 2025}}</ref> njegova značajno poboljšana infracrvena rezolucija i osjetljivost mu omogućavaju da vidi objekte koji su previše stari, udaljeni ili blijedi za teleskop Hubble ili zemaljske teleskope. Očekuje se da će ovo omogućiti širok spektar istraživanja u oblastima astronomije i kosmologije, kao što su posmatranje prvih zvijezda i formiranje prvih galaksija, te detaljna atmosferska karakterizacija potencijalno nastanjivih egzoplaneta. Američka Nacionalna uprava za aeronautiku i svemir (NASA) vodila je razvoj JWST-a u saradnji sa Evropskom svemirskom agencijom (ESA) i Kanadskom svemirskom agencijom (CSA). NASA Goddard Space Flight Center (GSFC) u Marylandu upravljao je razvojem teleskopa, Institut Space Telescope Science Institute u Baltimoru u Homewood kampusu Univerziteta Johns Hopkins upravlja JWST, a glavni izvođač je bio Northrop Grumman. Teleskop je nazvan po [[James E. Webb|Jamesu E. Webbu]], koji je bio administrator NASA-e od 1961. do 1968. tokom programa [[Program "Mercury"|Mercury]], [[Program "Gemini"|Gemini]] i [[Program "Apollo"|Apolo]]. U novembru 2011, Kongres SAD je promijenio svoj plan obustave JWST-a, i umjesto toga dodao sredstva za kompletiranje projekta, u ukupnom iznosu od 8 milijardi američkih dolara.<ref name="dodatni budžet">http://www.reuters.com/article/2011/11/16/us-usa-space-budget-idUSTRE7AF06320111116 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160524/http://www.reuters.com/article/2011/11/16/us-usa-space-budget-idUSTRE7AF06320111116 |date=24. 9. 2015 }} (en)</ref> U planu je bilo da teleskop bude lansiran u [[orbita|orbitu]] 30. marta 2021,<ref name="NASAJWSTdelay2021">{{cite news|title=NASA Completes Webb Telescope Review, Commits to Launch in Early 2021|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-completes-webb-telescope-review-commits-to-launch-in-early-2021|access-date=27. 6. 2018|publisher=NASA|date=27. 6. 2018|archive-date=14. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314025315/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-completes-webb-telescope-review-commits-to-launch-in-early-2021|url-status=dead}}</ref><ref name="WP-20180724">{{cite news |author=Kaplan Sarah; Achenbach Joel |title=NASA’s next great space telescope is stuck on Earth after screwy errors |url=https://www.washingtonpost.com/national/health-science/nasas-next-great-space-telescope-is-stuck-on-earth-after-screwy-errors/2018/07/24/742f17d4-8e93-11e8-8322-b5482bf5e0f5_story.html |date=24. 7. 2018 |work=The Washington Post |access-date=25. 7. 2018}}</ref> međutim, tada je postojalo samo dvanaest procenata šansi da će se to desiti u predviđenom roku zbog situacije sa koronavirusom.<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/nasa-james-webb-space-telescope-grim-gao-report.html|title=NASA's James Webb Space Telescope may miss March 2021 launch, GAO report says|last=January 2020|first=Meghan Bartels 29|website=Space.com|language=en|access-date=13. 4. 2020}}</ref>. Lansiran je u decembru 2021. na raketi Ariane 5 iz Kouroua, Francuska Gvajana, i stigao je na tačku Sunce-Zemlja L2 Lagrange u januaru 2022. Od jula 2022., JWST treba naslijediti Hubble kao NASA-inu vodeću misiju u astrofizici. Prva slika sa JWST-a objavljena je javnosti putem konferencije za novinare 11. jula 2022.<ref>Fisher, Alise; Pinol, Natasha; Betz, Laura (11 July 2022). [https://www.nasa.gov/press-release/president-biden-reveals-first-image-from-nasa-s-webb-telescope "President Biden Reveals First Image from NASA's Webb Telescope"]. NASA. Pristupljeno 12 jula 2022.</ref> Primarno ogledalo JWST-a sastoji se od 18 heksagonalnih segmenata ogledala napravljenih od pozlaćenog berilijuma koji zajedno stvaraju ogledalo prečnika 6,5 metara (21 stopu), u poređenju sa Hubbleovim 2,4 m (7,9 stopa). Ovo daje JWST-u površinu za prikupljanje svjetlosti od oko 25 m<sup>2</sup>, oko šest puta više od Hubblea. Za razliku od Hubblea, koji posmatra u bliskom ultraljubičastom, vidljivom i bliskom infracrvenom (0,1–1,7 μm) spektru, JWST će promatrati u nižem frekvencijskom rasponu, od dugovalne vidljive svjetlosti (crvene) do srednje infracrvene (0,6–28,3 μm) ). Teleskop mora biti izuzetno hladan, ispod 50 K (−223&nbsp;°C; −370&nbsp;°F), tako da infracrvena svjetlost koju emituje sam teleskop ne ometa prikupljenu svjetlost. Raspoređen je u solarnoj orbiti u blizini Lagrange tačke Sunce–Zemlja L2, oko 1,5 miliona kilometara od [[Zemlja (planeta)|Zemlje]], gde ga njegov petoslojni zaštitni štit štiti od zagrijavanja Sunca, Zemlje i Mjeseca. Prvobitni dizajni za teleskop, tada nazvan Svemirski teleskop nove generacije, kreiran je 1996. Dvije konceptualne studije su naručene 1999, za potencijalno lansiranje 2007. i budžet od milijardu američkih dolara. Program je bio opterećen ogromnim prekoračenjem troškova i kašnjenjima; veliki redizajn 2005. doveo je do sadašnjeg pristupa, sa izgradnjom završenom 2016. uz ukupnu cijenu od 10 milijardi američkih dolara. == Karakteristike == [[Datoteka:Main image deep field smacs0723.png|mini|desno|Webbova prva slika galaktičkog jata SMACS 0723 dubokog polja (objavljena 11. jula 2022.)]] Svemirski teleskop James Webb ima masu koja je otprilike polovina mase svemirskog teleskopa Hubble. JWST ima primarno ogledalo od [[berilij]]uma obloženo zlatom prečnika 6,5 metara (21 stopu) koje se sastoji od 18 zasebnih šestougaonih ogledala. Ogledalo ima uglačanu površinu od 26,3 m<sup>2</sup>, od čega je 0,9 m<sup>2</sup> zaklonjeno sekundarnim potpornim podupiračima,<ref>Lallo, Matthew D. (2012). "Experience with the Hubble Space Telescope: 20 years of an archetype". Optical Engineering. 51 (1): 011011–011011–19. arXiv:1203.0002. Bibcode:2012OptEn..51a1011L. doi:10.1117/1.OE.51.1.011011. S2CID 15722152.</ref> što daje ukupnu sabirnu površinu od 25,4 m<sup>2</sup>. Ovo je preko šest puta veće od površine sakupljanja Hubbleovog ogledala prečnika 2,4 metra (7,9 stopa), koje ima sabirnu površinu od 4,0 m<sup>2</sup>. [[Ogledalo]] ima zlatni premaz koji pruža infracrvenu refleksiju i koji je prekriven tankim slojem [[Staklo|stakla]] radi izdržljivosti. JWST je prvenstveno dizajniran za blisku infracrvenu astronomiju, ali može vidjeti i narandžastu i crvenu vidljivu svjetlost, kao i srednje infracrveno područje, ovisno o instrumentu. Može detektovati objekte do 100 puta slabije od Hubblea, i objekte mnogo ranije u historiji svemira, nazad do crvenog pomaka z≈20 (oko 180 miliona godina kosmičkog vremena nakon Velikog praska).<ref>[https://briankoberlein.com/blog/deeper-sky "A Deeper Sky | by Brian Koberlein"]. briankoberlein.com.</ref> Za poređenje, smatra se da su najranije zvijezde nastale između z≈30 i z≈20 (100-180 miliona godina kosmičkog vremena), a prve galaksije su se mogle formirati oko crvenog pomaka z≈15 (oko 270 miliona godina kosmičkog vremena). Habl ne može da vidi dalje od veoma rane rejonizacije<ref>Shelton, Jim (3 March 2016). [https://news.yale.edu/2016/03/03/shattering-cosmic-distance-record-once-again "Shattering the cosmic distance record, once again"]. Yale University. Pristupljeno 13. juli 2022.</ref> na oko z≈11,1 (galaksija GN-z11, 400 miliona godina kosmičko vrijeme) .<ref>Oesch, P. A.; Brammer, G.; van Dokkum, P.; et al. (March 2016). "A Remarkably Luminous Galaxy at z=11.1 Measured with Hubble Space Telescope Grism Spectroscopy". The Astrophysical Journal. 819 (2). 129. arXiv:1603.00461. Bibcode:2016ApJ...819..129O. doi:10.3847/0004-637X/819/2/129. S2CID 119262750.</ref> Dizajn naglašava veće mogućnosti u oblasti osmatranja blisko do srednje infracrvenog spektra iz nekoliko razloga: * Objekti s visokim crvenim pomakom (vrlo rani i udaljeni) imaju vidljive emisije pomjerene u infracrvenu, te se stoga njihova svjetlost danas može promatrati samo putem infracrvene astronomije; * infracrvena svjetlost lakše prolazi kroz oblake prašine nego vidljiva svjetlost<ref>[https://www.jwst.nasa.gov/content/about/comparisonWebbVsHubble.html "Comparison: Webb vs Hubble Telescope – Webb/NASA"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121063242/https://www.jwst.nasa.gov/content/about/comparisonWebbVsHubble.html |date=21. 1. 2022 }}. www.jwst.nasa.gov. Pristupljeno 14. jula 2022.</ref> * hladniji objekti kao što su diskovi čestica i planete najjače emituju u infracrvenom zračenju; * ove infracrvene raspone je teško proučavati sa zemlje ili pomoću postojećih svemirskih teleskopa kao što je Hubble. Zemaljski teleskopi moraju gledati kroz Zemljinu atmosferu, koja je neprozirna u mnogim infracrvenim rasponima (vidi sliku atmosferske apsorpcije). Čak i tamo gdje je atmosfera prozirna, mnoga ciljana hemijska jedinjenja, kao što su [[voda]], ugljični dioksid i metan, također postoje u Zemljinoj atmosferi, što uvelike otežava analizu. Postojeći svemirski teleskopi kao što je Hubble ne mogu proučavati ove pojaseve jer njihova ogledala nisu dovoljno hladna (Hubble ogledalo se održava na oko 15&nbsp;°C [288 K; 59&nbsp;°F]), tako da sam teleskop jako zrači u infracrvenim opsezima .<ref>"Infrared astronomy from earth orbit". Infrared Processing and Analysis Center, NASA Spitzer Science Center, California Institute of Technology. 2017. Archived from the original on 21 December 2016. Public Domain Ovaj članak sadrži tekst iz ovog izvora koji je u javnom vlasništvu.</ref> JWST također može promatrati obližnje objekte, uključujući objekte u Sunčevom sistemu, koji imaju prividnu ugaonu brzinu kretanja od 0,030 lučnih sekundi u sekundi ili manje. Ovo uključuje sve planete i satelite, komete i asteroide izvan Zemljine orbite, i "praktično sve" poznate objekte Kuiperovog pojasa. Osim toga, može uočiti oportunističke i neplanirane ciljeve u roku od 48 sati od odluke da to učini, kao što su supernove i eksplozije gama zraka. <gallery align="center" mode="packed" heights="200"> Datoteka:James Webb Space Telescope 2009 top.jpg|Tri četvrtine pogleda na vrh Datoteka:James Webb Space Telescope 2009 bottom.jpg|Dno (strana okrenuta prema suncu) </gallery> === Lokacija i orbita === [[Datoteka:Atmospheric electromagnetic opacity.svg|thumb|lijevo|180px|Grubi prikaz Zemljine atmosferske propustljivosti (ili neprozirnosti) za različite talasne dužine elektromagnetnog zračenja, uključujući vidljivu svjetlost]] JWST radi u orbiti, kruži oko tačke u svemiru poznate kao Lagrangeova tačka Sunce-Zemlja L2, otprilike 1.500.000&nbsp;km izvan Zemljine orbite oko Sunca. Njegov stvarni položaj varira između oko 250.000 i 832.000&nbsp;km oko tačke L2 dok orbitira, držeći ga podalje od Zemljine i Mjesečeve sjene. Poređenja radi, Hubble kruži 550&nbsp;km iznad Zemljine površine, a Mjesec je otprilike 400.000&nbsp;km od Zemlje. Objekti u blizini ove L2 tačke Sunce-Zemlja mogu kružiti oko Sunca u sinhronoj liniji sa Zemljom, omogućavajući teleskopu da ostane na otprilike konstantnoj udaljenosti sa kontinuiranom orijentacijom svog jedinstvenog sunčevog štitnika opreme prema Suncu, Zemlji i Mjesecu. U kombinaciji sa svojom širokom orbitom koja izbjegava sjenke, teleskop može istovremeno blokirati dolaznu toplinu i svjetlost iz sva tri ova tijela i izbjeći čak i najmanje promjene temperature od Zemljinih i Mjesečevih sjenki koje bi uticale na strukturu, ali i dalje održava neprekidnu sunčevu energiju i Zemaljske komunikacije na njegovoj strani okrenutoj prema suncu. Ovaj raspored održava temperaturu svemirskog broda konstantnom i ispod 50 K (-223&nbsp;°C; -370&nbsp;°F) neophodnih za slaba infracrvena posmatranja .<ref>[https://www.jwst.nasa.gov/content/observatory/sunshield.html "The Sunshield"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210601143942/https://www.jwst.nasa.gov/content/observatory/sunshield.html |date=1. 6. 2021 }}. nasa.gov. NASA. Retrieved 28 August 2016. Public Domain Ovaj članak sadrži tekst iz ovog izvora koji je u javnom vlasništvu.</ref> === Zaštita od sunca === [[Datoteka:James Webb telescope sunshield.jpg|thumb|desno|180px|Testna jedinica suncobrana složena i proširena u postrojenju Northrop Grumman u Kaliforniji, 2014.]] Da bi se vršila osmatranja u infracrvenom spektru, JWST se mora održavati na temperaturama ispod 50 K (−223,2&nbsp;°C; −369,7&nbsp;°F); inače bi infracrveno zračenje iz samog teleskopa preplavilo njegove instrumente. Stoga koristi veliki štitnik od sunca da blokira svjetlost i toplinu od Sunca, Zemlje i [[Mjesec (satelit)|Mjeseca]], a kako je već navedeno, njegov položaj blizu Sunca-Zemlje L2 drži sva tri tijela na istoj strani svemirske letjelice u svakom trenutku. Njegova orbita oko L2 tačke izbjegava sjenku Zemlje i Mjeseca, održavajući konstantno okruženje za zaštitu od sunca i sunčevih zračenja. Zaštita održava stabilnu temperaturu za dijelove na tamnoj strani, što je ključno za održavanje preciznog poravnanja primarnih segmenata ogledala u prostoru. Petoslojni štitnik od sunca, svaki sloj tanak kao dlakljudske kose,<ref>[https://www.jwst.nasa.gov/content/about/innovations/coating.html "Sunshield Coatings Webb/NASA"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229232353/http://jwst.nasa.gov/content/about/innovations/coating.html |date=29. 12. 2021 }}. jwst.nasa.gov. Archived from the original on 29 December 2021. Pristupljeno 18. jula 2022. Ovaj članak uključuje tekst iz ovog izvora koji je u javnom vlasništvu.</ref> je napravljen od Kapton E, komercijalno dostupnog poliimidnog filma iz DuPont-a, s membranama posebno obloženim aluminijem s obje strane i slojem poluprovodnog silicijuma prema Suncu okrenutoj strana; dva najtoplija sloja predviđena su da reflektuje sunčevu toplotu nazad u svemir.[20] Slučajno kidanje delikatne strukture filma tokom testiranja postavljanja 2018. dovele su do daljnjih kašnjenja lansiranja teleskopa. Štitnik za sunce je dizajniran da se preklopi dvanaest puta tako da stane u nosivi dio rakete Ariane 5, koji ima 4,57 m u prečniku i 16,19 m dužine. Dimenzije potpuno postavljenog štita bile su planirane u mjeri 14,162 m × 21,197 m. Štitnik za sunce je ručno sastavljen u ManTech (NeXolve) u Huntsvilleu, Alabama, prije nego što je isporučen Northrop Grumman u Redondo Beach, Kalifornija, na testiranje. Zbog zaštite od sunca, JWST nema neograničeno polje osmatranja u bilo kom trenutku. Teleskop može vidjeti 40 posto neba iz jedne pozicije i može vidjeti cijelo nebo u periodu od šest mjeseci. === Optika === [[Datoteka:Engineers Clean JWST Secondary Reflector with Carbon Dioxide Snow.jpg|thumb|desno|180px|Inženjeri čiste probno ogledalo snijegom od ugljičnog dioksida, 2015]] Primarno ogledalo JWST-a je berilijumski reflektor prečnika 6,5 m pozlaćeni i sa sabirnom površinom od 25,4 m<sup>2</sup> . Da je napravljen kao jedno veliko ogledalo, ovo bi bilo preveliko za postojeće lansirne rakete. Ogledalo je stoga sastavljeno od 18 heksagonalnih segmenata (tehnika koju je prvi predložio Guido Horn d'Arturo), koji su se otvorili nakon što je teleskop lansiran. Senziranje talasnog fronta u ravni slike kroz pronalaženje faze koristi se za pozicioniranje segmenata ogledala na ispravnu lokaciju pomoću vrlo preciznih mikro-motora. Nakon ove početne konfiguracije, potrebna su im samo povremena ažuriranja svakih nekoliko dana kako bi zadržali optimalan fokus.<ref>[https://web.archive.org/web/20120831121409/http://www.stsci.edu/jwst/ote/wavefront-sensing-and-control "JWST Wavefront Sensing and Control"]. Space Telescope Science Institute. Archived from the original on 5 August 2012. Pristupljeno 18. jula 2022.</ref> Ovo je razlčito od zemaljskih teleskopa, na primjer [[Keck teleskopi|teleskopa Keck]], koji kontinuirano prilagođavaju svoje segmente ogledala koristeći aktivnu optiku kako bi prevladali efekte gravitacije i vjetra. [[Datoteka:JWST_Full_Mirror.jpg|thumb|desno|180px|Sklop glavnog ogledala s prednje strane sa pričvršćenim primarnim retrovizorima, novembar 2016.]] Webb teleskop će koristiti 132 mala motora (zvana aktuatori) za pozicioniranje i povremeno podešavanje optike jer su poremećaji teleskopa izazvani vanjskim uticajima zanemarivi u svemiru. Svakim od 18 primarnih segmenata ogledala upravlja 6 pozicionih aktuatora sa dodatnim ROC (radijus zakrivljenosti) aktuatorom u centru za podešavanje zakrivljenosti (7 aktuatora po segmentu), za ukupno 126 primarnih aktuatora ogledala i još 6 aktuatora za sekundarno ogledalo, dajući ukupno 132.<ref>Group, Techbriefs Media. [https://www.techbriefs.com/component/content/article/tb/insiders/md/stories/27614 "Webb Telescope Actuators Move with Microscopic Accuracy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319061637/https://www.techbriefs.com/component/content/article/tb/insiders/md/stories/27614 |date=19. 3. 2022 }}. www.techbriefs.com. Archived from the original on 19 March 2022. Pristupljeno 19. jula 2022.</ref> Aktuatori mogu pozicionirati ogledalo sa tačnošću od 10 nanometara (10 milionitih dijelova milimetra). Aktuatori su ključni u održavanju poravnanja ogledala teleskopa i dizajnirani su i proizvedeni od strane Ball Aerospace & Technologies. Svaki od 132 aktuatora pokreće jedan koračni (stepper) motor, omogućavajući fina i gruba podešavanja. Aktuatori pružaju grubu veličinu pomaka od 58 nanometara za veća podešavanja i finu veličinu pomaka za podešavanja od 7 nanometara.<ref>Warden, Robert. "Cryogenic Nano-Actuator for JWST". ESMATS: 242.</ref> JWST-ov optički dizajn je anastigmat sa tri ogledala, koji koristi zakrivljena sekundarna i tercijarna ogledala za isporuku slika bez optičkih aberacija u širokom polju. Sekundarno ogledalo je prečnika 0,74 m. Osim toga, tu je i fino ogledalo za upravljanje koje može podesiti svoju poziciju mnogo puta u sekundi kako bi osiguralo stabilizaciju slike. Ball Aerospace & Technologies je glavni optički podizvođač za JWST projekat, predvođen glavnim izvođačem Northrop Grumman Aerospace Systems, prema ugovoru sa NASA Goddard Space Flight Center, u Greenbeltu, Maryland.<ref>[https://www.nasa.gov/feature/goddard/2016/science-instruments-of-nasa-s-james-webb-space-telescope-successfully-installed "Science Instruments of NASA's James Webb Space Telescope Successfully Installed"]. NASA. 24 May 2016. Archived from the original on 19 March 2022. Pristupljeno 19. jula 2022. Ovaj članak sadrži tekst iz ovog izvora koji je u javnom vlasništvu.</ref> Retrovizori, plus rezervni dijelovi za letenje, proizvedeni su i polirani od strane Ball Aerospace & Technologies na bazi berilijumskih segmenta koje proizvodi nekoliko kompanija uključujući Axsys, Brush Wellman i Tinsley Laboratories. === Naučni instrumenti === [[Datoteka:JWST_Nircam1lwres.jpg|thumb|desno|180px|NIRCam je završen 2013.]] Integrirani naučni instrumentni modul (ISIM) je okvir koji Webb teleskopu obezbjeđuje električnu energiju, računarske resurse, sposobnost hlađenja kao i strukturnu stabilnost. Napravljen je od spojenog grafitno-epoksidnog kompozita pričvršćenog na donju stranu Webbove strukture teleskopa. ISIM sadrži četiri naučna instrumenta i kameru vodiča.<ref>[https://jwst.nasa.gov/content/observatory/instruments/index.html "JWST: Integrated Science Instrument Module (ISIM)"]. NASA. 2017. Archived from the original on 2 June 2019. Pristupljeno 19. jula 2022. Ovaj članak sadrži tekst iz ovog izvora koji je u javnom vlasništvu.</ref> * NIRCam (Near InfraRed Camera) je infracrveni snimač koji će imati spektralnu pokrivenost u rasponu od ivice vidljivog (0,6 μm) do bliskog infracrvenog (5 μm). Postoji 10 senzora svaki od 4 megapiksela. NIRCam će takođe služiti kao senzor talasnog fronta opservatorije, koji je neophodan za detekciju talasnog fronta i aktivnosti kontrole, koji se koristi za poravnavanje i fokusiranje glavnih segmenata ogledala. NIRCam je napravio tim koji je predvodio Univerzitet Arizona, sa glavnim istraživačem Marsijom J. Rieke. Industrijski partner je Lockheed-Martinov centar za naprednu tehnologiju u Palo Altu, Kalifornija. * NIRSpec (Near InfraRed Spectrograph) će također izvoditi spektroskopiju na istom opsegu talasnih dužina. Izgradila ga je Evropska svemirska agencija u ESTEC-u u Noordwijku u Holandiji. Vodeći razvojni tim uključuje članove Airbus Defence and Space, Ottobrunn i Friedrichshafen, Njemačka, i Goddard Space Flight Center; sa Pierreom Ferruitom (École normale supérieure de Lyon) kao naučnim projektom NIRSpec. NIRSpec dizajn pruža tri režima posmatranja: režim niske rezolucije koji koristi prizme, režim više objekata R~1000 i R~2700 integralnu jedinicu polja ili režim spektroskopije sa dugim prorezom. Prebacivanje režima se vrši korištenjem mehanizma za predizbor talasne dužine koji se zove sklop filterskog kotača i odabirom odgovarajućeg disperzivnog elementa (prizma ili rešetka) pomoću mehanizma sklopa kotača rešetke. Oba mehanizma su zasnovana na uspješnim ISOPHOT mehanizmima kotača Infracrvene svemirske opservatorije. Režim sa više objekata oslanja se na složeni mehanizam mikro-zatvarača koji omogućava istovremeno posmatranje stotina pojedinačnih objekata bilo gde u vidnom polju NIRSpec-a. Postoje dva senzora svaki od 4 megapiksela. Mehanizmi i njihovi optički elementi su dizajnirani, integrisani i testirani od strane Carl Zeiss Optronics GmbH (danas Hensoldt) iz Oberkochena, Njemačka, prema ugovoru s Astriumom. [[Datoteka:NIRSpec_calibration_assembly.jpg|thumb|lijevo|180px|Kalibracioni sklop, jedna komponenta NIRSpec instrumenta]] [[Datoteka:JWST_MIRI.jpg|thumb|desno|180px|MIRI]] MIRI (srednji infracrveni instrument) će mjeriti srednje do duge infracrvene talasne dužine od 5 do 27 μm. Sadrži i srednju infracrvenu kameru i spektrometar za snimanje. MIRI je razvijen u saradnji između NASA-e i konzorcijuma evropskih zemalja, a predvode ga George Rieke (Univerzitet u Arizoni) i Gillian Wright (UK Astronomy Technology Centre, Edinburgh, Škotska, dio Vijeća za nauku i tehnologiju). MIRI ima slične mehanizme kotača kao i NIRSpec koje je također razvio i napravio Carl Zeiss Optronics GmbH prema ugovoru sa Max Planck institutom za astronomiju, Heidelberg, Njemačka. Završena montaža optičke klupe MIRI-ja isporučena je u Goddard centar za svemirske letove sredinom 2012. zbog eventualne integracije u ISIM. Temperatura MIRI-ja ne smije da pređe 6° K (−267&nbsp;°C): mehanički hladnjak na gas helijum smješten na toploj strani štita okoline obezbjeđuje ovo hlađenje.<ref>Banks, Kimberly; Larson, Melora; Aymergen, Cagatay; Zhang, Burt (2008). Angeli, George Z.; Cullum, Martin J. (eds.). "James Webb Space Telescope Mid-Infrared Instrument Cooler systems engineering". Proceedings of SPIE. Modeling, Systems Engineering, and Project Management for Astronomy III. 7017: 5. Bibcode:2008SPIE.7017E..0AB.</ref> * FGS/NIRISS (Senzor za fino navođenje i bliski infracrveni snimač i spektrograf bez proreza), koji vodi Kanadska svemirska agencija pod rukovodiocem projekta, naučnikom Johnom Hutchingsom (Herzbergov istraživački centar za astronomiju i astrofiziku, Nacionalni istraživački savjet). Uređaj se koristi za stabilizaciju linije vida opservatorije tokom naučnih posmatranja. Mjerenja FGS-a koriste se i za kontrolu cjelokupne orijentacije svemirske letjelice i za pokretanje finog upravljačkog ogledala za stabilizaciju slike. Kanadska svemirska agencija također obezbjeđuje modul bliskog infracrvenog snimanja i spektrografa bez proreza (NIRISS) za astronomsko snimanje i spektroskopiju u opsegu talasnih dužina od 0,8 do 5 μm, koji vodi glavni istraživač René Doyon na Univerzitetu u Montrealu. Iako se često zajedno pominju kao jedinica, NIRISS i FGS služe potpuno različitim svrhama, pri čemu je jedan naučni instrument, a drugi dio infrastrukture za podršku opservatorije.<ref>Doyon, René; Hutchings, John B.; Beaulieu, Mathilde; Albert, Loic; Lafrenière, David; Willott, Chris; Touahri, Driss; Rowlands, Neil; Maszkiewicz, Micheal; Fullerton, Alex W.; Volk, Kevin; Martel, André R.; Chayer, Pierre; Sivaramakrishnan, Anand; Abraham, Roberto; Ferrarese, Laura; Jayawardhana, Ray; Johnstone, Doug; Meyer, Michael; Pipher, Judith L.; Sawicki, Marcin (22 August 2012). Clampin, Mark C; Fazio, Giovanni G; MacEwen, Howard A; Oschmann, Jacobus M (eds.). "The JWST Fine Guidance Sensor (FGS) and Near-Infrared Imager and Slitless Spectrograph (NIRISS)". Proceedings of SPIE. Space Telescopes and Instrumentation 2012: Optical, Infrared, and Millimeter Wave. 8442: 84422R. Bibcode:2012SPIE.8442E..2RD. doi:10.1117/12.926578. S2CID 120702854. "FGS features two modules: an infrared camera dedicated to fine guiding of the observatory and a science camera module, the Near-Infrared Imager and Slitless Spectrograph (NIRISS)"</ref> NIRCam i MIRI imaju koronagrafe koji blokiraju zvjezdano svjetlo za posmatranje slabih ciljeva kao što su planete van sunčevog sistema i cirkumzvjezdani diskovi vrlo blizu sjajnih zvijezda. Infracrvene detektore za NIRCam, NIRSpec, FGS i NIRISS module obezbjeđuje Teledyne Imaging Sensors (ranije Rockwell Scientific Company). Inženjerski tim James Webb Space Telescope (JWST) Integrated Science Instrument Module (ISIM) i Command and Data Handling (ICDH) koriste SpaceWire za slanje podataka između naučnih instrumenata i opreme za obradu podataka. === Platforma svemirske letjelice === [[Platforma svemirske letjelice]] je primarna komponenta za podršku svemirskog teleskopa James Webb, koja sadrži mnoštvo računarskih, komunikacijskih, električnih, pogonskih i strukturnih dijelova. Zajedno sa štitnikom od sunca, on čini element svemirskog teleskopa. Platforma se nalazi na "toploj" strani sunčanog štitnika okrenutoj prema Suncu i radi na temperaturi od oko 300 K (27&nbsp;°C). Struktura platforme ima masu od 350&nbsp;kg i mora držati svemirski teleskop težine 6.200&nbsp;kg. Napravljena je prvenstveno od grafitnog kompozitnog materijala,<ref>Willoughby, Scott P. (February 2012). "PRIME: The Untold Story Of NASA's James Webb Space Telescope". SatMagazine. Satnews.</ref> te sastavljena u Kaliforniji, montaža je završena 2015, a zatim integrirana s ostatkom svemirskog teleskopa do njegovog lansiranja 2021. Platforma može rotirati teleskop s preciznošću od jedne lučne sekunde i izolirati vibracije do dvije miliučne sekunde. Webb ima dva para raketnih motora (jedan par za redundantnost) za korekciju kursa na putu do L2 i drugi za održavanje stanice – održavanje ispravne pozicije u orbiti. Osam manjih potisnika se koristi za kontrolu položaja – ispravno usmjeravanje letjelice. Motori koriste [[hidrazin]] gorivo (159 litara pri lansiranju) i dizot tetroksid kao oksidator (79,5 litara pri lansiranju). === Servisiranje === JWST nije namijenjen za servisiranje u svemiru. Misija s posadom za popravku ili nadogradnju opservatorije, kao što je urađeno za Hubble, trenutno ne bi bila moguća, a prema riječima pomoćnog administratora NASA-e Thomasa Zurbuchena, uprkos svim naporima, otkriveno je da daljinska misija bez posade prevazilazi trenutnu tehnologiju u vrijeme kada je JWST dizajniran .<ref>"Relief as NASA's most powerful space telescope finishes risky unfolding". Science. 8 January 2022.</ref> Tokom dugog perioda testiranja JWST-a, zvaničnici NASA-e pozvali su se na ideju o misiji servisiranja, ali nikakvi planovi nisu objavljeni .<ref>Smith, Marcia (30 August 2018). "Zurbuchen Taking One Last Look at JWST Servicing Compatiblity". SpacePolicyOnline.</ref> Nakon uspješnog lansiranja, NASA je izjavila da je dizajn ipak planiran na način da se olakšaju buduće misije servisiranja. Ovo uključuje precizne oznake za navođenje u obliku krstova na površini JWST-a, za upotrebu u misijama daljinskog servisiranja, kao i rezervoare za [[gorivo]] koji se mogu puniti, uklonjive toplotne zaštite i pristupačne tačke pričvršćivanja. == Poređenje sa drugim teleskopima == Planovi gradnje velikih infracrvenih svemirskih teleskopa sežu decenijama unazad. U Sjedinjenim Državama, Space Infrared Telescope Facility (kasnije nazvan Svemirski teleskop Spitzer) je planiran još dok je Space Shuttle bio u razvoju, a potencijal infracrvene astronomije je prepoznat i u to vrijeme <ref>McCarthy SG, Autio GW (1978). Infrared Detector Performance In The Shuttle Infrared Telescope Facility (SIRTF). 1978 Los Angeles Technical Symposium. Utilization of Infrared Detectors. Vol. 81. Society of Photographic Instrumentation Engineers. pp. 81–88.</ref>. Za razliku od zemaljskih teleskopa, svemirske opservatorije nisu apsorbirale infracrvenu svjetlost iz atmosfere. Svemirske opservatorije otvorile su potpuno "novo nebo" za astronome. {| class=wikitable style="margin:10px; text-align:center;" |- |+ Odabrani svemirski teleskopi i instrumenti<ref>{{cite web|url=http://herschel.jpl.nasa.gov/relatedMissions.shtml|title=JPL: Herschel Space Observatory: Related Missions|publisher=NASA, Jet Propulsion Laboratory, Goddard Flight Center, California Institute of Technology|access-date=4. 6. 2012|archive-date=3. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203091854/https://herschel.jpl.nasa.gov/relatedMissions.shtml|url-status=live}} {{PD-notice}}</ref> |- ! Ime ! Godina lansiranja !! [[Talasna dužina]] <br />(μm) !! Otvor blende <br />(m) ! Hlađenje |- | Spacelab infracrveni teleskop (IRT) | 1985 || 1.7–118 || 0.15 | Helij |- | Infracrvena svemirska opservatorija (ISO)<ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/iso/what-is-iso-|title=What is ISO?|publisher=[[ESA]]|date=2016|access-date=4. 6. 2021|archive-date=10. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110190424/https://www.cosmos.esa.int/web/iso/what-is-iso-|url-status=live}}</ref> | 1995 || 2.5–240 || 0.60 | Helij |- | style="max-width:250px;" | Hubble Space Telescope Imaging Spectrograph (STIS) | 1997 || 0.115–1.03 || 2.4 | Pasivno |- | style="max-width:250px;" | Hubble Near Infrared Camera and Multi-Object Spectrometer (NICMOS) | 1997 || 0.8–2.4 || 2.4 | Azot, kasnije kriohladnjak |- | [[Svemirski teleskop Spitzer]] | 2003 || 3–180 || 0.85 | Helij |- | Hubble Wide Field Camera 3 (WFC3) | 2009 || 0.2–1.7 || 2.4 | Pasivno i termoelektrično<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/content/hubble-space-telescope-wide-field-camera-3|title=Hubble Space Telescope – Wide Field Camera 3|publisher=NASA|date=22. 8. 2016|access-date=9. 12. 2016|archive-date=13. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113213252/https://www.nasa.gov/content/hubble-space-telescope-wide-field-camera-3/|url-status=live}} {{PD-notice}}</ref> |- | [[Svemirska opservatorija "Herschel"]] | 2009 || 55–672 || 3.5 | Helij |- | Svemirski teleskop "James Webb" | 2021 || 0.6–28.5 || 6.5 | Pasivno i kriohladnjak (MIRI) |} == Historija == === Razvoj do 2003. === [[Datoteka:JWST people.jpg|thumb|desno|Rani model u punoj veličini izložen u NASA-inom centru za svemirske letove Goddard (2005.)]] Diskusije o nasljedniku teleskopa Hubble vođene su 1980-ih, ali se s ozbiljnim planiranjem počelo početkom 1990-ih. Koncept Hi-Z teleskopa razvijen je između 1989. i 1994: infracrveni teleskop sa otvorom od 4 m koji bi se postavio u orbitu na 3 astronomske jedinice (AJ). Ova udaljena orbita bi bila korisna zbog smanjenja svjetlosne buke koja nastaje od interplanetarne prašine. Drugi rani planovi su zahtijevali misiju NEXUS prekursorskog teleskopa.<ref>de Weck, Olivier L.; Miller, David W.; Mosier, Gary E. (2002). "Multidisciplinary analysis of the NEXUS precursor space telescope". In MacEwen, Howard A. (ed.). Highly Innovative Space Telescope Concepts. Highly Innovative Space Telescope Concepts. Vol. 4849. p. 294. Bibcode:2002SPIE.4849..294D.</ref> Ispravljanje optike Hubble svemirskog teleskopa u njegovim prvim godinama odigralo je značajnu ulogu u nastanku JWST-a. Godine 1993. NASA je pripremila STS-61, misiju Space Shuttlea koja će nositi zamjenu za HST-ovu kameru i rekonstrukciju njegovog spektrografa za snimanje kako bi se kompenzirala sferna aberacija u primarnom ogledalu. Dok je astronomska zajednica željno iščekivala ovu misiju, NASA je upozorila da ovaj izuzetan napredak u radu u svemiru nosi značajan rizik i da njegov uspješan završetak ni na koji način nije zagarantovan. Shodno tome, HST & Beyond komitet je formiran 1995. kako bi procijenio učinkovitost misije popravke HST-a i istražio ideje za buduće svemirske teleskope koji bi bili potrebni ako misija popravke ne uspije.<ref>Brown, R. A. (1996). "1996swhs.conf..603B Page 603". Science with the Hubble Space Telescope – Ii: 603. Bibcode:1996swhs.conf..603B.</ref> Srećna okolnost je bila uspjeh servisiranja od strane svemirskih šatlova tokom decembra 1993. i neviđeni javni odziv na zapanjujuće slike koje je HST isporučio. Ohrabren uspjehom HST-a, i prepoznajući inovativni rad u Evropi za buduće misije,<ref>Thronson, H. A.; Hawarden, T.; Davies, J. K.; Lee, T. J.; Mountain, C. M.; Longair, M. (January 1991). "The Edison infrared space observatory and the universe at high redshifts". Advances in Space Research. 11 (2): 341–344. Bibcode:1991AdSpR..11b.341T.</ref><ref>Thronson, Harley, A., Jr.; Hawarden, Timothy G.; Bradshaw, Tom W.; Orlowska, Anna H.; Penny, Alan J.; Turner, R. F.; Rapp, Donald (1 November 1993). Bely, Pierre Y; Breckinridge, James B (eds.). "Edison radiatively cooled infrared space observatory". SPIE Proceedings. Space Astronomical Telescopes and Instruments II. SPIE. 1945: 92–99. doi:10.1117/12.158751. S2CID 120232788.</ref> izvještaj Komiteta iz 1996. istražuje koncept većeg i mnogo hladnijeg, infracrvenog osjetljivog teleskopa koji bi mogao doseći u kosmičko vrijeme do rođenja prvih galaksija. Ovaj naučni cilj visokog prioriteta bio je izvan mogućnosti HST-a jer je, kao topli teleskop, bio zaslijepljen infracrvenom emisijom iz vlastitog optičkog sistema. Pored preporuka da se misija HST produži do 2005. i da se razvije tehnologija za pronalaženje planeta oko drugih zvijezda, NASA je prihvatila glavnu preporuku HST & Beyond za veliki, hladni svemirski teleskop (radijativno hlađen daleko ispod 0&nbsp;°C) , i započeo je proces planiranja za budući JWST <ref>Dressler, A., ed. (1996). "Exploration and the Search for Origins: A Vision for Ultraviolet-Optical-Infrared Space Astronomy Report of the 'HST & Beyond' Committee". Stsci.edu. Association of Universities for Research in Astronomy.</ref>. Počevši od 1960-ih i početkom svake decenije nakon toga, Nacionalne akademije su organizovale zajednicu američkih astronoma da kreativno razmišljaju o astronomskim instrumentima i istraživanjima za narednu deceniju, i da postignu konsenzus o ciljevima i prioritetima. Kao pobornik ovih Dekadnih istraživanja astronomije i [[Astrofizika|astrofizike]], NASA je također bila izuzetno uspješna u razvoju programa i alata za postizanje preporuka istraživanja. Dakle, čak i uz značajnu podršku i interesovanje javnosti sredinom 1990-ih za nasljednika HST-a, astronomska zajednica je smatrala da je određivanje visokog prioriteta za novi teleskop u Dekadnom istraživanju iz 2000. suštinsko. Priprema za istraživanje uključivala je dalji razvoj naučnog programa za ono što je postalo poznato kao svemirski teleskop sljedeće generacije,<ref>Stockman, H. S. (June 1997). "The Next Generation Space Telescope. Visiting a time when galaxies were young". Space Telescope Science Institute, Baltimore, Maryland. The Association of Universities for Research in Astronomy, Washington, D.C.</ref> i napredak u relevantnim tehnologijama od strane NASA-e. Kako su napredovala istraživanja u proučavanju rađanja galaksija u mladom univerzumu i traženju planeta oko drugih zvijezda – ovi glavni ciljevi su spojeni i nazvani "Origins". Krajem 1990-ih NASA je osnovala podkomitete za određene oblasti, poput misija u kojima je svemir predstavljao laboratoriju za fundamentalnu astrofiziku, na primjer proučavanje [[Crna rupa|crnih jama]] i [[Supernova|supernovih]]. NGST je dobio najviši rang u Dekadnom istraživanju astronomije i astrofizike iz 2000,<ref>Astronomy and Astrophysics Survey Committee; Board on Physics and Astronomy; Space Studies Board; Commission on Physical Sciences, Mathematics, and Applications; National Research Council (16 January 2001). Astronomy and Astrophysics in the New Millennium. Washington, D.C.: National Academies Press. doi:10.17226/9839.</ref> što je omogućilo da se projekat nastavi uz potpunu podršku i konsenzus zajednice. Administrator NASA-e, Dan Goldin, skovao je frazu "brže, bolje, jeftinije" i odlučio se za sljedeću veliku promjenu paradigme za astronomiju, naime, razbijanje barijere jednog ogledala. To je značilo prelazak sa "eliminacije pokretnih dijelova" na "naučiti živjeti s pokretnim dijelovima" (tj. segmentirana optika). Sa ciljem da se gustina mase desetostruko smanji, prvo je isproban silicijum karbid sa vrlo tankim slojem stakla na vrhu, ali je na kraju odabran berilij. Sredinom 1990-ih era "brže, bolje, jeftinije" proizvela je NGST koncept, sa otvorom od 8 m koji je trebao biti prebačen na L2, za koji se grubo procijenilo da košta 500 miliona US$. Godine 1997. NASA je radila sa Goddard Space Flight Center, Ball Aerospace & Technologies, i TRW kako bi sprovela studije tehničkih zahtjeva i troškova tri različita koncepta, a 1999. odabrala je Lockheed Martin. i TRW za preliminarne konceptualne studije. Lansiranje je u to vrijeme bilo planirano za 2007. godinu, ali je datum lansiranja pomican mnogo puta. Godine 2002. projekat je preimenovan po NASA-inom drugom administratoru (1961–1968), Jamesu E. Webbu (1906–1992). Webb je vodio agenciju tokom programa Apollo i ustanovio je naučno istraživanje kao osnovnu aktivnost NASA-e. Godine 2003. NASA je TRW-u dodijelila glavni ugovor od 824,8 miliona dolara za JWST. Dizajn je zahtevao primarno ogledalo od 6,1 m i datum lansiranja 2010. Kasnije te godine, TRW je kupio Northrop Grumman u neprijateljskim preuzimanjem i postao je Northrop Grumman Space Technology. JWST je projekat NASA-e, uz međunarodnu saradnju Evropske svemirske agencije (ESA) i Kanadske svemirske agencije (CSA) koje su se formalno pridružile 2004. i 2007. === Razvoj – (re)planiranje – 2005 === Razvojem je upravljao NASA-in centar za svemirske letove Goddard u Greenbeltu, Maryland, a John C. Mather je bio voditelj projekta. Primarni izvođač radova bio je Northrop Grumman Aerospace Systems, odgovoran za razvoj i izgradnju elementa svemirske letjelice, koji je uključivao satelitsku [[Platforma svemirske letjelice|platformu]], štitnik od sunca, sklop tornja koji se može postaviti (DTA) koji povezuje element optičkog teleskopa sa sabirnicom letjelice, i sklop srednjeg nosača (MBA). ) koji pomaže u postavljanju velikih štitnika za sunce na orbiti, dok je Ball Aerospace & Technologies ugovoren podizvođačem za razvoj i izgradnju samog OTE-a i modula integrisanog naučnog instrumenta (ISIM). Objava rasta troškova u proljeće 2005. dovela je do ponovnog planiranja u augustu 2005. Primarni tehnički rezultati ponovnog planiranja bili su značajne promjene u planovima integracije i testiranja, 22-mjesečno odlaganje lansiranja (od 2011. do 2013.) i eliminacija testiranja na nivou sistema za modove opservatorije na talasnoj dužini kraćoj od 1,7 μm. Ostale glavne karakteristike opservatorije ostale su nepromijenjene. Nakon ponovnog planiranja, projekat je revidiran u aprilu 2006. U ponovnom planu iz 2005. godine, troškovi životnog ciklusa projekta procijenjeni su na 4,5 milijardi američkih dolara. To je uključivalo približno 3,5 milijardi USD za dizajn, razvoj, lansiranje i puštanje u rad, i približno 1,0 milijardi USD za deset godina rada.[89] ESA se 2004. godine složila da doprinese oko 300 miliona eura, uključujući lansiranje. Kanadska svemirska agencija obećala je 39 miliona CA$ 2007. godine, a 2012. godine dala svoj doprinos u vidu opreme za usmjeravanje teleskopa i otkrivanje atmosferskih uslova na udaljenim planetama <ref>"Canadian Space Agency Delivers Canada's Contributions to the James Webb Space Telescope". SpaceQ. 30 July 2012</ref>. === Glavni projekat i izgradnja (2007–2021) === [[Datoteka:NASA’s James Webb Space Telescope Completes Environmental Testing (50427670958) (cropped).jpg|thumb|right|Sastavljen teleskop nakon ispitivanja uticaja na okolinu (što je jedan od uslova dobivanja dozvole za lansiranje)]] U januaru 2007. godine, devet od deset stavki razvoja tehnologije u projektu uspješno je prošlo reviziju. Ove tehnologije su smatrane dovoljno zrelim da umanje značajne rizike u projektu. Preostala stavka za razvoj tehnologije (MIRI kriohladnjak) je završila svoju prekretnicu sazrevanja tehnologije u aprilu 2007. Ova tehnološka kontrola predstavljao je početni korak u procesu koji je na kraju doveo projekat u fazu detaljnog dizajniranja(faza C). Do maja 2007. godine troškovi su i dalje bili na ciljnom nivou <ref>Berger, Brian (23 May 2007). "NASA Adds Docking Capability For Next Space Observatory". SPACE.com.</ref>. U martu 2008. godine, projekat je uspješno završio Pregled idejnog projekta (PDR). U aprilu 2008. godine projekat je prošao još jednu reviziju, kao i pregled modula integrisanog naučnog instrumenta u martu 2009. godine, pregled elementa optičkog teleskopa završen u oktobru 2009. i pregled sunčevog štita završen u januaru 2010. godine. U aprilu 2010. godine, teleskop je prošao tehnički dio revizije dizajna kritične misije (MCDR). Polaganje MCDR-a testa značilo je da integrisana opservatorija može ispuniti sve naučne i inženjerske zahtjeve za svoju misiju. MCDR je obuhvatio sve prethodne preglede dizajna. Raspored projekta je podvrgnut reviziji tokom mjeseci nakon MCDR-a, u procesu nazvanom Nezavisna sveobuhvatna komisija za reviziju, što je dovelo do ponovnog plana misije s ciljem pokretanja 2015. godine, a najkasnije 2018. godine. Do 2011. godine, JWST projekat je bio u završnoj fazi dizajnai proizvodnje (faza C). Kao što je tipično za složeni dizajn koji se ne može promijeniti nakon pokretanja, postoje detaljni pregledi svakog dijela dizajna, konstrukcije i predloženog rada. Projektom su uvedene nove tehnološke granice. Devedesetih nije bilo poznato je li moguća izrada teleskopa tako velikog a tako male mase <ref>Berardelli, Phil (27 October 1997). "Next Generation Space Telescope will peer back to the beginning of time and space". CBS.</ref>. Montaža heksagonalnih segmenata primarnog ogledala, koja je rađena putem robotske ruke, počela je u novembru 2015. godine i završena je 3. februara 2016. godine. Sekundarno ogledalo je postavljeno 3. marta 2016. Završna konstrukcija Webb teleskopa je završena u novembru 2016, nakon čega su započeli opsežni postupci testiranja. U martu 2018. NASA je odgodila lansiranje JWST-a za dodatne 2 godine do maja 2020. nakon što je štitnik za sunce teleskopa pocijepan tokom vježbanja, jer kablovi štitnika za sunce nisu bili dovoljno zategnuti. U junu 2018. godine, NASA je odgodila lansiranje za dodatnih 10 mjeseci do marta 2021., na osnovu procjene nezavisnog odbora za reviziju sazvanog nakon neuspjelog testiranja u martu 2018. godine. Pregledom je utvrđeno da je pokretanje i implementacija JWST-a imala 344 potencijalna kvara u jednoj tački – zadaci koji nisu imali alternativu ili način oporavka ako su bili neuspješni, te su stoga morali uspjeti da bi teleskop radio. U augustu 2019. godine završena je mehanička integracija teleskopa, nešto što je planirano da se uradi 12 godina ranije, još 2007. godine. Nakon što je gradnja završena, JWST je podvrgnut završnim testovima u tvornici Northrop Grumman u Redondo Beachu, Kalifornija <ref>Clark, Stephen (30 September 2021). "After two decades, the Webb telescope is finished and on the way to its launch site". Spaceflight Now.</ref>. Brod koji je nosio teleskop napustio je Kaliforniju 26. septembra 2021, prošao kroz Panamski kanal i stigao u Francusku Gvajanu 12. oktobra 2021. godine. === Problemi sa troškovima i rasporedom === Očekuje se da će životni trošak projekta iznositi 9,7 milijardi [[Američki dolar|Američkih dolara (USD)]], od čega je 8,8 milijardi USD potrošeno na dizajn i razvoj svemirskih letjelica, a planirana je potrošnja 861 miliona USD za podršku petogodišnjem radu misije. Predstavnici ESA i CSA izjavili su da njihovi doprinosi projektu iznose otprilike 700 miliona eura i 200 miliona CA$, respektivno. Studija iz 1984. godine od strane Odbora za svemirske nauke procijenila je da bi izgradnja infracrvene opservatorije sljedeće generacije u orbiti koštala 4 milijarde američkih dolara (7 milijardi dolara u dolarima iz 2006. ili 10 milijardi dolara u dolarima iz 2020. godine). Iako se ovo približilo konačnoj cijeni JWST-a, prvi NASA-in dizajn koji je razmatran kasnih 1990-ih bio je skromniji, s ciljem ograničenja cijene na milijardu dolara tokom 10 godina izgradnje. Vremenom se ovaj dizajn proširio, uvrstio je sredstva za nepredviđene slučajeve i doživio kašnjenja u rasporedu. Do 2008. godine, kada je projekat ušao u preliminarnu reviziju dizajna i formalno je potvrđen za izgradnju, preko milijardu dolara je već potrošeno na razvoj teleskopa, a ukupan budžet je procijenjen na oko 5 milijardi dolara (što je ekvivalentno 6,94 milijarde dolara u 2021.) <ref>1634–1699: McCusker, J. J. (1997). How Much Is That in Real Money? A Historical Price Index for Use as a Deflator of Money Values in the Economy of the United States: Addenda et Corrigenda. American Antiquarian Society. 1700–1799: McCusker, J. J. (1992). How Much Is That in Real Money? A Historical Price Index for Use as a Deflator of Money Values in the Economy of the United States. American Antiquarian Society. 1800–present: Federal Reserve Bank of Minneapolis. "Consumer Price Index (estimate) 1800–".</ref>. U ljeto 2010., misija je prošla svoju kritičnu reviziju dizajna (CDR) sa odličnim ocjenama po svim tehničkim pitanjima, ali su u to vrijeme propusti u rasporedu i troškovima naveli američku senatoricu Marylanda Barbaru Mikulski da pozove eksternu reviziju projekta. Nezavisna komisija za sveobuhvatnu reviziju (ICRP) kojom predsjedava J. Casani (JPL) utvrdila je da je najraniji mogući datum lansiranja bio krajem 2015. uz dodatnu cijenu od 1,5 milijardi USD (ukupno 6,5 milijardi USD). Također su istakli da bi to zahtijevalo dodatna sredstva u fiskalnoj 2011. i fiskalnoj 2012. godini i da bi svaki kasniji datum pokretanja doveo do većih ukupnih troškova. Dana 6. jula 2011. godine, komitet za trgovinu, pravdu i nauku Predstavničkog doma Sjedinjenih Država odlučio je da otkaže projekat James Webb predloživši budžet za fiskalnu 2012. koji je uklonio 1,9 milijardi USD iz ukupnog NASA-inog budžeta, od čega je otprilike jedna četvrtina bila za JWST <ref>"Appropriations Committee Releases the Fiscal Year 2012 Commerce, Justice, Science Appropriations". US House of representatives Committee on Appropriations. 6 July 2011.</ref>. Do tada je potrošeno 3 milijarde američkih dolara i 75% njegovog hardvera je bilo u proizvodnji. Ovaj prijedlog budžeta odobren je glasanjem pododbora narednog dana. Komitet je optužio da je projekat "preko budžeta za milijarde dolara i da ga opterećava loše upravljanje". Kao odgovor, Američko astronomsko društvo izdalo je izjavu u znak podrške JWST-u, kao i senator Mikulski. Brojni uvodnici koji podržavaju JWST pojavili su se iu međunarodnoj štampi tokom 2011. godine. U novembru 2011. Kongres je poništio planove za otkazivanje JWST-a i umjesto toga ograničio dodatna sredstva za završetak projekta na 8 milijardi američkih dolara. Iako su slični problemi uticali na druge velike NASA-ine projekte kao što je teleskop Hubble, neki naučnici su izrazili zabrinutost zbog rastućih troškova i kašnjenja rasporeda za Web teleskop, brinući se da bi se njegov budžet mogao takmičiti s budžetima drugih programa svemirske nauke <ref>Moskowitz, Clara (30 March 2015). "NASA Assures Skeptical Congress That the James Webb Telescope Is on Track". Scientific American.</ref>. Članak iz Nature iz 2010. opisao je JWST kao "teleskop koji je pojeo astronomiju" <ref>Billings, Lee (27 October 2010). "The telescope that ate astronomy". Nature. 467 (7319): 1028–1030. doi:10.1038/4671028a. PMID 20981068.</ref>. 2018. godine, Gregory L. Robinson je imenovan za novog direktora Webb programa. Robinson je zaslužan za podizanje efikasnosti rasporeda programa sa 50% na 95%. Zbog njegove uloge u poboljšanju performansi Webb programa, Robinsonsov supervizor, Thomas Zurbuchen, nazvao ga je "najefikasnijim vođom misije koju sam ikada vidio u istoriji NASA-e." U julu 2022. godine, nakon Webbovog procesa puštanja u rad,, Robinson se povukao nakon 33-godišnje karijere u NASA-i. U 2019. godini ograničenje troškova misije povećano je za 800 miliona američkih dolara. Nakon što su prozori za lansiranje pauzirani 2020. zbog pandemije COVID-19, JWST je konačno pokrenut krajem 2021., s ukupnim budžetom od nešto manje od 10 milijardi američkih dolara. === Partnerstvo === NASA, ESA i CSA sarađuju na teleskopu od 1996. godine. Učešće ESA-e u izgradnji i lansiranju su odobrile njene članice 2003. godine i 2007. je potpisan sporazum između ESA i NASA-e. U zamjenu za puno partnerstvo, zastupanje i pristup opservatoriji za svoje astronome, ESA obezbjeđuje instrument NIRSpec, optičku klupu instrumenta MIRI, lanser Ariane 5 ECA i ljudstvo za podršku operacijama. CSA je obezbijedio Fine Guidance Sensor i Near-Infrared Imager Spektrograf bez proreza i radnu snagu za podršku operacijama. Nekoliko hiljada naučnika, inženjera i tehničara iz 15 zemalja doprinijelo je izgradnji, testiranju i integraciji JWST-a. U projektu pre pokretanja učestvovalo je ukupno 258 kompanija, vladinih agencija i akademskih institucija. === Kontroverze oko imena === Godine 2002, NASA-in administrator (2001–2004) Sean O'Keefe je donio odluku da nazove teleskop po Jamesu E. Webbu, administratoru NASA-e od 1961. do 1968. tokom programa Mercury, Gemini i velikog dijela programa Apollo. Godine 2015. pojavile su se optužbe oko Webbove uloge tokom "lavanda progona" (lavanda scare), aktivnosti poduzetih od strane američke vlade sredinom XX vijeka protiv homoseksualaca na radnom mjestu u državnoj službi.<ref>Francis, Matthew. [https://www.forbes.com/sites/matthewfrancis/2015/06/11/the-problem-with-naming-observatories-for-bigots/?sh=4acbb0aa695b "The Problem With Naming Observatories For Bigots"]. Forbes. Archived from the original on 11 April 2022. Pristupljeno juli 2022.</ref> Zastrašivanje je dovelo do otpuštanja skoro 300 službenika američkog State Departmenta između 1950. i 1952; Webb je bio državni podsekretar od početka 1949. do početka 1952. U martu 2021. četiri naučnika objavila su mišljenje u časopisu Scientific American pozivajući NASA-u da preispita ime teleskopa, na osnovu Webbovog navodnog saučesništva u aktivnosti diskriminacije.[ U septembru 2021. NASA je objavila svoju odluku da ne preimenuje teleskop. O'Keefe, koji je donio odluku da se teleskop nazove po Webbu, izjavio je da je nepravda sugerirati da bi Web trebao "snositi odgovornost za tu aktivnost kada nema dokaza koji bi čak nagovijestili [da je on u tome učestvovao]". Američko astronomsko društvo poslalo je NASA-inom administratoru Billu Nelsonu dva pisma tražeći od NASA-e da objavi javni izvještaj sa detaljima o njihovoj istrazi. Mada, dokumenti iz žalbene presude iz 1969. (u vezi s otpuštanjem jednog zaposlenog iz 1963.) ukazuju na to da se otpuštanje homoseksualaca smatralo uobičajenim unutar agencije.<ref>Witze, Alexandra (25 March 2022). [https://www.nature.com/articles/d41586-022-00845-6 "Exclusive: Documents reveal NASA's internal struggles over renaming Webb telescope"]. Nature. 604 (7904): 15–16. Bibcode:2022Natur.604...15W. doi:10.1038/d41586-022-00845-6. PMID 35338365. S2CID 247713613.</ref> == Misija == [[Datoteka:Comparison optical telescope primary mirrors.svg|mini|Poređenje sa nekim poznatim teleskopima]] Primarna misija teleskopa je da traži svjetlost koja potiče od udaljenih [[zvijezda]] i [[galaksija]], koje su se formirale neposredno poslije [[Veliki prasak|Velikog praska]], da proučava nastanak i evoluciju galaksija, i da pokuša da objasni nastanak zvijezda i planetarnih sistema, kao i porijeklo života. Ovi ciljevi se mogu efikasnije postići posmatranjem u bliskoj infracrvenoj svjetlosti, a ne svjetlom u vidljivom dijelu spektra. Iz tog razloga, JWST-ovi instrumenti neće mjeriti vidljivo ili ultraljubičasto svjetlo kao Hubble teleskop, ali će imati mnogo veći kapacitet za izvođenje infracrvene astronomije. JWST će biti osjetljiv na raspon talasnih dužina od 0,6 do 28 μm (što odgovara narandžastom svjetlu i dubokom infracrvenom zračenju na oko 100 K ili -173&nbsp;°C). JWST se npr. može koristiti za prikupljanje informacija o zatamnjenju svjetlosti zvijezde KIC 8462852, koja je otkrivena 2015. godine i ima neke abnormalne karakteristike krivulje svjetlosti. Osim toga, moći će reći da li vansolarna planeta (egzoplaneta) ima metan u svojoj atmosferi, što će omogućiti astronomima da odrede da li je metan nastao procesima žive prirode ili je nastao na drugi način. === Dizajn orbite === JWST kruži oko Sunca blizu druge Lagrangeove tačke (L2) sistema Sunce–Zemlja, koja je 1.500.000&nbsp;km dalje od Sunca od Zemljine orbite i oko četiri puta dalje od Mjesečeve orbite. Obično bi objektu koji kruži oko Sunca dalje od Zemlje trebalo više od jedne godine da završi svoju orbitu. Ali blizu tačke L2, kombinovano gravitaciono privlačenje Zemlje i Sunca omogućava svemirskoj letjelici da kruži oko Sunca u isto vreijme kada i Zemlja. Boravak blizu Zemlje omogućava da brzine prenosa podataka budu mnogo brže za datu veličinu antene. Teleskop kruži oko tačke Sunce-Zemlja L2 u orbiti, koja je nagnuta u odnosu na ekliptiku, ima prečnik koji varira između oko 250.000&nbsp;km i 832.000&nbsp;km. S obzirom da je L2 samo ravnotežna tačka bez gravitacione sile, halo orbita nije orbita u uobičajenom smislu: svemirska letjelica je zapravo u orbiti oko Sunca, a halo orbita se može smatrati kontroliranim skretanjem (zanošenjem) kako bi ostala u blizini tačke L2 <ref>[https://www2.jpl.nasa.gov/basics/bsf5-1.php "Basics of Space Flight"]. Jet Propulsion Laboratory.</ref>. Ovo zahtijeva određeno održavanje stanice. Dva seta potisnika čine pogonski sistem opservatorije. Budući da su potisnici locirani isključivo na strani opservatorije okrenutoj prema Suncu, sve operacije održavanja stanice su dizajnirane tako da neznatno smanje potrebnu količinu potiska kako bi se izbjeglo potiskivanje JWST-a izvan polustabilne L2 tačke, što bi bila nepopravljiva situacija. Randy Kimble, naučnik projekta za integraciju i testiranje za svemirski teleskop James Webb, uporedio je precizno održavanje stanice JWST-a u ovoj orbiti sa "[[Sizif]]om [...] koji kotrlja ovu stijenu uz blagu padinu blizu vrha brda - nikada ne želimo da se prevrne preko grebena i udalji se od njega." {{multiple image | align =center| direction = horizontal| width = | header = Animacija putanje svemirskog teleskopa James Webb | image1 = Animation of James Webb Space Telescope trajectory - Polar view.gif | caption1 = Pogled odozgo | image2 = Animation of James Webb Space Telescope trajectory - Equatorial view.gif | caption2 = Pogled sa strane | image3 = Animation of James Webb Space Telescope trajectory - Viewed from the Sun.gif | caption3 = Pogled sa strane od Sunca | footer = }} === Infracrvena astronomija === [[Datoteka:Atmospheric Transmission-en.svg|thumb|desno|Atmosferski prozori u infracrvenom zračenju: Veliki dio ove vrste svjetlosti je blokiran kada se gleda sa Zemljine površine. To bi bilo kao da gledate dugu, ali vidite samo jednu boju.]] JWST je formalni nasljednik svemirskog teleskopa Hubble (HST), a pošto je njegov primarni naglasak na infracrvenoj astronomiji, također je nasljednik svemirskog teleskopa Spitzer. JWST će daleko nadmašiti oba ova teleskopa, budući da će moći vidjeti mnogo više i mnogo starije zvijezde i galaksije. Posmatranje u infracrvenom spektru je ključna tehnika za postizanje ovog cilja, zbog kosmološkog crvenog pomaka i zato što bolje prodire kroz prašinu i plin koji prigušuju svjetlost i zračenje. Ovo omogućava posmatranje slabijih, hladnijih objekata. S obzirom da vodena para i ugljen dioksid u Zemljinoj atmosferi snažno apsorbiraju većinu infracrvenih zraka, zemaljska [[infracrvena astronomija]] je ograničena na uske opsege talasnih dužina gdje atmosfera slabije apsorbira. Osim toga, sama atmosfera zrači u infracrvenom spektru, često preplavljujući svjetlost objekta koji se promatra. Ovo čini svemirski teleskop pogodnijim za infracrveno posmatranje. Što je neki objekat udaljeniji, to se čini mlađim; njegovom svjetlu je trebalo duže da stigne do posmatrača. Budući da se svemir širi, kako svjetlost putuje postaje crveno pomaknuta, a objekte na ekstremnim udaljenostima je stoga lakše vidjeti ako se posmatraju u infracrvenom zračenju. Očekuje se da će infracrvene mogućnosti JWST-u omogućiti da "vidi u prošlost" do prvih galaksija koje su se formirale samo nekoliko stotina miliona godina nakon Velikog praska <ref>"[https://www.jwst.nasa.gov/content/science/firstLight.html Webb Science: The End of the Dark Ages: First Light and Reionization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122181907/https://jwst.nasa.gov/firstlight.html |date=22. 11. 2017 }}". NASA</ref>. Infracrveno zračenje može slobodnije proći kroz područja kosmičke prašine koja zagušuju vidljivu svjetlost. Posmatranja u infracrvenom spektru omogućavaju proučavanje objekata i područja svemira koji bi bili zaklonjeni plinom i prašinom u vidljivom spektru, kao što su molekularni oblaci u kojima se rađaju zvijezde, diskovi oko zvijezda koji stvaraju planete i [[Aktivno galaksijsko jezgro|jezgra aktivnih galaksija]]. Relativno hladni objekti (temperature manje od nekoliko hiljada stepeni) emituju svoje zračenje prvenstveno u infracrvenom dijelu spektra, kako je opisano [[Plankov zakon|Plankovim zakonom]]. Kao rezultat toga, većina objekata koji su hladniji od zvijezda bolje se proučavaju u infracrvenom zračenju. Ovo uključuje oblake međuzvjezdanog medija, [[Smeđi patuljak|smeđe patuljke]], planete kako u našem, tako iu drugim solarnim sistemima, komete i objekte [[Kuiperov pojas|Kuiperovog pojasa]] koji će se posmatrati pomoću srednjeg infracrvenog instrumenta (MIRI). Neke od misija u infracrvenoj astronomiji koje su uticale na razvoj JWST bile su Spitzer i Wilkinson mikrovalna anizotropna sonda (WMAP). Spitzer je pokazao važnost srednjeg infracrvenog zračenja, što je korisno za zadatke kao što je posmatranje diskova prašine oko zvijezda. Također, WMAP sonda je pokazala da je svemir "osvijetljen" na crvenom pomaku 17, dodatno naglašavajući važnost srednjeg infracrvenog zračenja. Obje ove misije pokrenute su početkom 2000-ih, na vrijeme da utiču na razvoj JWST-a <ref>Mather, John (13 June 2006). "James Webb Space Telescope (JWST) Science Summary for SSB". NASA.</ref>. === Podrška i operacije na zemlji === Naučni institut za svemirski teleskop (STScI), u Baltimoru, Merilend, na kampusu Homewood na Univerzitetu Johns Hopkins, izabran je kao Centar za nauku i operacije (S&OC) za JWST sa početnim budžetom od 162,2 miliona američkih dolara namijenjenih za podršku operacijama kroz prve godine nakon lansiranja <ref>Savage, Donald; Neal, Nancy (6 June 2003). "Webb Spacecraft Science & Operations Center Contract Awarded". NASA.</ref>. U tom svojstvu, STScI će biti odgovoran za naučni rad teleskopa i isporuku podataka astronomskoj zajednici. Podaci će biti prenošeni sa JWST-a na zemlju preko NASA-ine mreže dubokog svemira, obrađeni i kalibrisani u STS-cIu, a zatim će biti distribuirani putem interneta astronomima širom svijeta. Slično kako se Hubble koristi, bilo kome, bilo gdje u svijetu, bit će dozvoljeno da podnese prijedloge za posmatranje. Svake godine nekoliko komisija astronoma će recenzirati dostavljene prijedloge kako bi odabrali projekte za praćenje u narednoj godini. Autori odabranih prijedloga obično će imati godinu dana privatnog pristupa novim zapažanjima, nakon čega će podaci postati javno dostupni za preuzimanje od strane svih iz online arhive STS-cIa. Propusni opseg i digitalna propusnost satelita su dizajnirani da rade na 458 gigabita podataka dnevno za vrijeme trajanja misije (ekvivalentno trajnoj brzini od 5,42 Mbps). Većinu obrade podataka na teleskopu obavljaju konvencionalni računari na jednoj ploči. Digitalizaciju analognih podataka sa instrumenata vrši prilagođeni SIDECAR ASIC (Sistem za digitalizaciju slike, poboljšanje, kontrolu i pronalaženje aplikacija specifičnog integrisanog kola). NASA je navela da će SIDECAR ASIC uključivati ​​sve funkcije instrument kutije od 9,1&nbsp;kg u pakovanju od 3&nbsp;cm i da će trošiti samo 11 milivata energije. Budući da se ova konverzija mora obaviti blizu detektora, na hladnoj strani teleskopa, malo (štedljivo) rasipanje energije je ključno za održavanje niske temperature potrebne za optimalan rad JWST-a. === Udar mikrometeoroida === Segment ogledala C3[c] pretrpio je udar mikrometeoroida veličine krupne čestice prašine između 23. i 25. maja, što je peti i najveći udar od lansiranja do tada., zbog čega su inženjeri morali kompenzirati udar pomoću aktuatora ogledala. Uprkos udaru, NASA-in kasniji izvještaj je naveo da su "svi modovi posmatranja JWST-a pregledani i potvrđeno da su spremni za naučnu upotrebu" od 10. jula 2022. godine <ref>Howell, Elizabeth (18 July 2022) James Webb Space Telescope picture shows noticeable damage from micrometeoroid strike cites a NASA-ESA-CSA joint report (12 July 2022) by 611 co-authors from 44 institutions.</ref>. == Od lansiranja do puštanja u rad == === Lansiranje === Lansiranje (označeno kao Ariane let VA256) održano je prema rasporedu u 12:20 UTC 25. decembra 2021. na raketi Ariane 5 koja je poletjela iz svemirskog centra Gvajana u Francuskoj Gvajani <ref>Pinoi, Natasha; Fiser, Alise; Betz, Laura (27 December 2021). "NASA's Webb Telescope Launches to See First Galaxies, Distant Worlds – NASA's James Webb Space Telescope launched at 7:20 a.m. EST Saturday [Dec. 25, 2021] on an Ariane 5 rocket French Guiana, South America". NASA.</ref>. Potvrđeno je da teleskop prima snagu, čime je započela dvonedeljna faza postavljanja njegovih dijelova tokom puta do ciljanog odredišta Teleskop je pušten iz gornjeg stepena 27 minuta i 7 sekundi nakon lansiranja, započevši 30-dnevno prilagođavanje za postavljanje teleskopa u Lissajousovu orbitu <ref>[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100108651 "Lissajous orbit"]. Oxford Reference.</ref> oko L2 Lagrangeove tačke. Teleskop je lansiran nešto manjom brzinom nego što je bila potrebna da stigne do svoje konačne orbite, a usporavao je kako se udaljavao od Zemlje, da bi stigao do L2 samo brzinom potrebnom da uđe u orbitu . Teleskop je dostigao L2 24. januara 2022. Let je uključivao tri planirane korekcije kursa radi prilagođavanja brzine i smjera. To je zato što je opservatorija mogla izdržati spori potisak, ali ne i brzi let – a u cilju zaštite instrumenata koji su osjetljivi na temperaturu (štitnik od sunca je sve vrijeme ostao na poziciji između teleskopa i Sunca). <gallery align="left" mode="packed" heights="140px"> Datoteka:Ariane 5 with James Webb Space Telescope Prelaunch (NHQ202112230012).jpg|alt=JWST and Ariane 5 Rollout|Ariane 5 i JWST na ELA-3 lansirnoj rampi Datoteka:James Webb Space Telescope Launch (NHQ202112250010).jpg|alt=Ariane 5 containing JWST lifting-off from the launch pad|Ariane 5 se podiže sa lansirne rampe Datoteka:James Webb Space Telescope Launch.jpg|alt=Ariane 5 moments after lift-off|Ariane 5 nakon polijetanja Datoteka:JWST as seen from the ESC-D Cryotechnic upper stage.png|alt=JWST as seen from the ESC-D Cryotechnic upper stage|JWST kako se vidi iz gornjeg stepena ESC-D Cryotechnic. U pozadini slike je vidljiv dio Zemlje s Adenskim zaljevom..<ref name=jwstSeparation>Camera on ESC-D Cryotechnic upper stage [https://www.youtube.com/watch?v=7nT7JGZMbtM&t=6637s (25 Dec 2021) view of newly separated JWST, as seen from the ESC-D Cryotechnic upper stage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211225214400/https://www.youtube.com/watch?v=7nT7JGZMbtM&t=6637s |date=25. 12. 2021 }}</ref> </gallery> === Tranzit i strukturna implementacija === JWST se odvojio od gornjeg stepena rakete 27 minuta nakon lansiranja. Zatim, 31 minutu nakon lansiranja, i nastavljajući narednih 13 dana, JWST je započeo proces postavljanja svog solarnog niza, antene, štitnika za sunce i ogledala. Gotovo svim akcijama postavljanja komandovao je Naučni institut svemirskog teleskopa u Baltimoru, osim dva rana automatska koraka, otvaranja solarnog panela i postavljanja komunikacijske antene. Misija je osmišljena kako bi zemaljskim kontrolorima pružila fleksibilnost da mijenjaju ili modificiraju redoslijed postavljanja u slučaju problema. Približno 12 sati nakon lansiranja, par primarnih raketa teleskopa uključen je na 65 minuta kako bi izvršio prvu od tri planirane korekcije na sredini kursa. Drugog dana, komunikacijska antena visokog pojačanja se automatski aktivirala Dana 27. decembra 2021, 60 sati nakon lansiranja, rakete su aktivirane na devet minuta i 27 sekundi da bi napravile drugu korekciju. Tri dana nakon lansiranja, kontrolori misije započeli su višednevno raspoređivanje Webbovog izuzetno važnog štitnika od sunca. Kontrolori su 30. decembra 2021. uspješno završili još dva koraka u raspakiranju opservatorije. Prvo, komande su postavile krmeni "momentum flap", uređaj koji obezbjeđuje ravnotežu protiv pritiska [[Sunčev vjetar|sunčevog vjetra]] na štitnik od sunca, čime se štedi gorivo smanjenjem potrebe za paljenjem potisnika kako bi se održala Webbova orjentacija. Dana 31. decembra 2021. zemaljski tim je pokrenuo aktivaciju dvije teleskopske "grane" sa lijeve i desne strane opservatorije. Lijeva strana raspoređena za 3 sata i 19 minuta; desnoj strani je trebalo 3 sata i 42 minuta. Naredbe za odvajanje i zatezanje membrana uslijedile su između 3. i 4. januara i bile su uspješne. Dana 5. januara 2022. godine, kontrola misije je uspješno upotrijebila sekundarno ogledalo teleskopa, koje je uklopljeno na predviđeno mjesto do tolerancije od oko jedan i po milimetar. Posljednji korak strukturalnog postavljanja bio je razotkrivanje krila primarnog ogledala. Svaki panel se sastoji od tri glavna segmenta ogledala i morao je biti presavijen kako bi se svemirski teleskop mogao instalirati u oklop rakete Ariane za lansiranje teleskopa. Dana 7. januara 2022. NASA je postavila i zaključala krilo na lijevoj strani, a 8. januara krilo ogledala na desnoj strani. Ovim je uspješno završen strukturalni raspored opservatorije <ref>"[https://phys.org/news/2022-01-space-telescope-golden-eye-major.html Space telescope's 'golden eye' opens, last major hurdle]". phys.org. 8 January 2022.</ref>. Dana 24. januara 2022. godine, skoro mjesec dana nakon lansiranja, izvršena je treća i posljednja korekcija kursa, ubacivanjem JWST-a u planiranu orbitu oko Sunca-Zemlja L2 tačke. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == [[Datoteka:L2 rendering.jpg|mini|220px|Teleskop neće biti tačno na L2 poziciji, nego će orbitirati u "halo orbiti".]] {{Commonscat|James Webb Space Telescope}} * [http://www.jwst.nasa.gov/ JWST homepage at NASA] * [http://www.stsci.edu/jwst/ JWST homepage at STScI] * [http://sci.esa.int/jwst/ JWST homepage at ESA] * [https://web.archive.org/web/20110516142347/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=JWST James Web Space Telescope Mission Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7423 Cost overruns put squeeze on Hubble’s successor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115093253/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7423 |date=15. 1. 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20090528024200/http://pdf.aiaa.org/getfile.cfm?urlX=5%3A7I%276D%26X%5BR%5B%2FRP%23UWT%5B%5EP%2B%3B%3A7%3A%2C%23%0A&urla=%25%2B%22D%23%23%20H%20%0A&urlb=%21%2A%20%20%20%0A&urlc=%21%2A0%20%20%0A&urld=%27%2A%22P%26%22%20%3E%40T%20%20%20%0A&urle=%27%2A%22%5C%20%23%206DT0%20%20%0A AIAA-2004-5986: JWST Observatory Architecture and Performance] * [https://web.archive.org/web/20130729234444/http://pdf.aiaa.org/getfile.cfm?urlX=5%3A7I%276D%26XZ2%3B%2FS%40%23UWT%5B%5EPK%3B%3A4%3A%28%26%0A&urla=%25%2B%22D%23%23%20H%20%0A&urlb=%21%2A%20%20%20%0A&urlc=%21%2A0%20%20%0A&urld=%27%2A%22P%26%22%20%3E%40T%20%20%20%0A&urle=%27%2A%22%5C%20%23%206DT0%20%20%0A AIAA-2006-5593: Development of JWST's Ground Systems Using an Open Adaptable Architecture] {{Svemirske opservatorije}} {{Istaknuti članak}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Teleskopi]] [[Kategorija:NASA]] 3rhpls3msg0pqppehd2wy9phlb6777i Wilhelm Wundt 0 153918 3904374 3904287 2026-07-11T19:58:14Z Bosancica by MK 173186 Preveden još jedan dio teksta sa Wikipedia en 3904374 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Wilhelm Wundt | slika = Wilhelm Wundt.jpg | slika_širina = | naslov = Wilhelm Wundt u 1902. godini | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1832|8|16}} | mjesto_rođenja = [[Neckarau]] blizu [[Mannheim|Mannheima]], Veliko Vojvodstvo Baden, [[Njemački savez]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1920|8|31|1832|8|16}} | mjesto_smrti = [[Großbothen]], Saksonija, [[Weimarska Republika|Njemačka]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = Nijemac | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Filozofija]] * [[Fiziologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Lajpcigu]] * [[Univerzitet u Heidelbergu]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Heidelbergu]] * [[Univerzitet u Tübingenu]] * [[Univerzitet u Berlinu]] }} | doktorski_mentor = [[Karl Ewald Hasse]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[James McKeen Cattell]] * [[G. Stanley Hall]] * [[Oswald Külpe]] * [[Hugo Münsterberg]] * [[Ljubomir Nedić]] * [[Walter Dill Scott]] * [[George M. Stratton]] * [[Edward B. Titchener]] * [[Lightner Witmer]] }} | akademski_savjetnici = {{Plainlist| * [[Hermann von Helmholtz]] * [[Johannes Peter Müller]] * [[Emil du Bois-Reymond]] }} | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Osnivanje prve laboratorije za eksperimentalnu psihologiju (1879) * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Apercepcija]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = [[Luteranizam]] | fusnote = Supruga: Sophie Mau (u braku od 1872. do njene smrti 1912)<br />Djeca: Eleanor, Louise i Max }} '''Wilhelm Maximilian Wundt''' bio je [[Njemačka|njemački]] [[fiziolog]], [[filozof]], [[psiholog]] i univerzitetski profesor, koji se smatra jednim od osnivača moderne [[psihologija|psihologije]] i ocem [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]]. Među prvima je psihologiju izdvojio kao samostalnu naučnu disciplinu, odvojenu od [[filozofija|filozofije]] i [[biologija|biologije]], te je bio prvi naučnik koji je sebe nazivao psihologom.<ref name="Carlson_2009_Psychology">{{cite book |last=Carlson |first=Neil R. |title=Psychology: The Science of Behaviour |edition=4. |publisher=Pearson Education Canada |date=2009 |isbn=978-0-205-70233-6 |url=https://archive.org/details/psychologyscienc0000carl_c4p5 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1879. na [[Univerzitet u Lajpcigu|Univerzitetu u Lajpcigu]] osnovao je prvu laboratoriju za eksperimentalna psihološka istraživanja, čime je postavljen osnov za institucionalni razvoj psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |date=2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Butler_Bowdon_2007">{{cite book |last=Butler-Bowdon |first=Tom |date=2007 |title=50 Psychology Classics: Who We Are, How We Think, What We Do; Insight and Inspiration from 50 Key Books |publisher=Nicholas Brealey Publishing |location=London |isbn=978-1-85788-386-2 |url=https://drsaurabhranjan.github.io/assets/files/50_Psychology_Classics__Who_We_Are__How_We_Think__What_We_Do__Insight_and_Inspiration_from_50_Key_Books.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Također je 1881. pokrenuo i prvi [[naučni časopis]] za psihološka istraživanja, ''[[Philosophische Studien]]'' (izlazio od 1881. do 1902), kojeg je kasnije naslijedio časopis ''Psychologische Studien'' (od 1905. do 1917), s ciljem objavljivanja istraživačkih radova svog instituta.<ref name="Fahrenberg_2019">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2019 |title=Wilhelm Wundt (1832 – 1920): Introduction, Quotations, Reception, Commentaries, Attempts at Reconstruction |publisher=Jochen Fahrenberg |url=https://jochen-fahrenberg.de/fileadmin/pdf2019/WUNDT__1832-1920_._Complete_Work__Fahrenberg_5.10.2019_.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema anketi objavljenoj 1991. u časopisu ''[[American Psychologist]]'', u kojoj je učestvovalo 29 američkih historičara psihologije, Wundt je zauzeo prvo mjesto među najznačajnijim psiholozima svih vremena, ispred [[William James|Williama Jamesa]] i [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]].<ref name="Korn_1991">{{cite journal |last1=Korn |first1=James H. |last2=Davis |first2=Roger |last3=Davis |first3=Stephen F. |date=1991 |title=Historians' and chairpersons' judgments of eminence among psychologists |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=7 |pages=789–792 |doi=10.1037/0003-066X.46.7.789 |url=https://psycnet.apa.org/record/1991-34516-001 |url-access=subscription |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život === Wundt je rođen 16. augusta 1832. u [[Neckarau]]u u Badenu (danas dio [[Mannheim]]a) kao četvrto dijete Maximiliana Wundta (1787–1846), [[Luteranstvo|luteranskog]] svećenika, i Marie Frederike, rođene Arnold (1797–1868). Dvoje njegove braće i sestara umrlo je u ranom djetinjstvu, dok je brat Ludwig doživio odraslu dob.<ref name="Fahrenberg_2019" /> Wundtov djed po ocu bio je Friedrich Peter Wundt (1742–1805), profesor geografije i pastor u [[Heidelberg|Wieblingenu]]. Kada je Wundtu bilo oko šest godina, njegova porodica preselila se u [[Bruchsal|Heidelsheim]], tada mali srednjovjekovni grad u [[Baden-Württemberg]]u.<ref name="Lamberti_2020">{{cite book |last=Lamberti |first=Georg |date=2020 |title=Wilhelm Maximilian Wundt (1832-1920): Life, Work and Personality in Pictures and Texts |publisher=PABST Science Publishers |location=Lengerich |isbn=978-3-95853-622-7 |url=https://www.pabst-science-publishers.com/newpublications/detail-view.html?tt_products%5Bproduct%5D=223 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundt je rođen u vrijeme [[Njemački savez|Njemačkog saveza]], u razdoblju koje pojedini historičari opisuju kao privredno stabilno. U tom periodu ulagalo se u obrazovanje, medicinu i tehnološki razvoj, što je doprinijelo razvoju nauke i stvaranju novih istraživačkih pristupa, uključujući i razvoj psihologije kao zasebne naučne discipline.<ref name="Craig_1999">{{cite book |last=Craig |first=Gordon A. |date=1999 |title=Germany, 1866–1945 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-822113-5 |url=https://archive.org/details/germany186619450000crai |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Obrazovanje i karijera u Heidelbergu === Wundt je od 1851. do 1856. studirao na [[Univerzitet u Tübingenu|Univerzitetu u Tübingenu]], [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]]. Nakon što je 1856. na Univerzitetu u Heidelbergu stekao zvanje [[doktor medicine|doktora medicine]] pod mentorstvom [[Karl Ewald Hasse|Karla Ewalda Hassea]],<ref name="Wundt_1856">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1856 |title=Untersuchungen über das Verhalten der Nerven in entzündeten und degenerirten Organen |publisher=Friedrich Vieweg und Sohn |location=Braunschweig |url=https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10853404 |access-date=10. 7. 2026 |language=de}}</ref> kratko je studirao kod [[Johannes Peter Müller|Johannesa Petera Müllera]] i [[Emil du Bois-Reymond|Emila du Bois-Reymonda]], a potom se pridružio osoblju Univerziteta u Heidelbergu. Godine 1858. postao je asistent [[fizičar]]a i fiziologa [[Hermann von Helmholtz|Hermanna von Helmholtza]], zadužen za izvođenje laboratorijskih vježbi iz [[Fiziologija|fiziologije]]. U tom periodu napisao je djelo ''Prilozi teoriji osjetne percepcije'' (1858–1862). Godine 1864. imenovan je vanrednim profesorom [[antropologija|antropologije]] i [[medicinska psihologija|medicinske psihologije]], a iste godine objavio je i udžbenik o ljudskoj fiziologiji. Prema sadržaju njegovih predavanja i naučnim interesovanjima, sve se više usmjeravao prema psihologiji i srodnim disciplinama. Njegova predavanja iz psihologije objavljena su 1863–1864. pod naslovom ''Predavanja o psihologiji čovjeka i životinja''. Nakon toga započeo je rad na djelu ''Osnove fiziološke psihologije'' ({{de|Grundzüge der physiologischen Psychologie}}), koje je objavljeno 1874. Djelo se u historiografiji psihologije često smatra prvim udžbenikom posvećenim [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnoj psihologiji]].<ref name="Lamberti_2020" /> === Brak i porodica === Wundt je 1867, u blizini Heidelberga, upoznao Sophie Mau (1844–1912). Bila je najstarija kćerka profesora teologije na Univerzitetu u Kielu Heinricha Augusta Maua i njegove supruge Louise, rođene von Rumohr, te sestra arheologa [[August Mau|Augusta Maua]]. Vjenčali su se 14. augusta 1872. u Kielu.<ref name="Lamberti_2020" /> Imali su troje djece: Eleanor (1876–1957), koja je kasnije pomagala ocu u njegovom radu, Louise, zvanu Lilli (1880–1884) i Max (1879–1963), koji je kasnije postao profesor filozofije. === Karijera u Zürichu i Leipzigu === Godine 1875. Wundt je imenovan profesorom induktivne filozofije u Zürichu, a iste godine prihvatio je mjesto profesora filozofije na Univerzitetu u Leipzigu. Na tom univerzitetu [[Ernst Heinrich Weber]] i [[Gustav Theodor Fechner]] postavili su osnove istraživanja iz osjetne psihologije i [[psihofizika|psihofizike]], dok je dva vijeka ranije [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] razvio svoju filozofiju i [[teorijska psihologija|teorijsku psihologiju]], koje se smatraju važnim utjecajima na Wundtov filozofski i psihološki razvoj. Wundtovo poštovanje prema Ernstu Heinrichu Weberu vidljivo je i u njegovim memoarima, u kojima je zapisao da Webera treba smatrati ocem eksperimentalne psihologije: {{Citat|Ja bih prije nazvao Webera ocem eksperimentalne psihologije… Weberova najveća zasluga bila je u tome što je došao na ideju mjerenja psihičkih veličina, pokazao njihove precizne međusobne odnose te prvi to razumio i proveo u djelo.<ref name="Robinson_2010">{{cite journal |last=Robinson |first=David K. |date=2010 |title=Founding fathers: David K. Robinson on an important meeting of minds at Leipzig University |journal=The Psychologist |publisher=British Psychological Society |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/founding-fathers |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} === Laboratorija za eksperimentalnu psihologiju === Wundt je 1879. na Univerzitetu u Leipzigu osnovao laboratoriju posvećenu isključivo psihološkim istraživanjima. Ovaj događaj u historiografiji [[Psihologija|psihologije]] često se navodi kao simboličan ili institucionalni početak psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="VerywellMind_Wundt_2026">{{cite web |last=Cherry |first=Kendra |date=2026 |title=The First Experimental Psychology Lab |url=https://www.verywellmind.com/who-founded-the-first-psychology-lab-2795250 |website=Verywell Mind |publisher=Dotdash Meredith |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> U laboratoriji su radili brojni postdiplomci koji su provodili istraživanja o temama koje je određivao Wundt, a laboratorija je privukla mlade naučnike iz različitih dijelova svijeta zainteresirane za razvoj nove psihološke nauke.<ref name="Buxton_1985">{{cite book |editor-last=Buxton |editor-first=Claude E. |date=1985 |title=Points of View in the Modern History of Psychology |publisher=Academic Press |location=Orlando |isbn=978-0-12-148510-8 |url=https://www.uv.mx/rmipe/files/2017/05/Poins-of-view-in-the-modern-history-of-psychology.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet u Leipzigu dodijelio je Wundtu laboratorijski prostor još 1876. kako bi u njemu smjestio opremu koju je donio iz [[Zürich]]a. Laboratorija se nalazila u zgradi Konvikt, a zbog nepraktičnosti stalnog prenošenja opreme između laboratorije i učionice, mnoge demonstracije izvodio je upravo u tom prostoru. Wundt je dao izraditi odgovarajuće istraživačke instrumente te je prikupio veliki broj uređaja, među kojima su bili [[tahistoskop]]i, [[sat|hronoskopi]], njihala, električni uređaji, mjerači vremena i instrumenti za mapiranje osjeta.<ref name="Wontorra_Separatum">{{cite web |last=Wontorra |first=H. Maximilian |title=Apparategestützte experimentelle Psychologie an Wundts Institut (Separatum) |url=https://home.uni-leipzig.de/wundtbriefe/pdf/reschke_separatum.pdf |website=Institut za psihologiju, Univerzitet u Leipzigu |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Pojedinim postdiplomcima često je povjeravao određeni instrument sa zadatkom da razviju nove mogućnosti njegove primjene u budućim eksperimentalnim istraživanjima. Između 1885. i 1909. u laboratoriji je radilo 15 asistenata.<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome">{{cite book |last=Meischner-Metge |first=Anneros |date=2003 |chapter=Wilhelm Wundt und seine Schüler |editor-last=Brauns |editor-first=Horst-Peter |title=Zentenarbetrachtungen. Historische Entwicklungen in der neueren Psychologie bis zum Ende des 20. Jahrhunderts |publisher=Peter Lang |location=Frankfurt am Main |pages=156–166 |isbn=978-3-631-37522-8 |url=https://wellcomecollection.org/works/tfc5474g |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> [[File:Wundt-research-group.jpg|mini|right|300px|{{center|Wilhelm Wundt (sjedi) sa saradnicima u svojoj psihološkoj laboratoriji}}]] Godine 1879. Wundt je započeo provođenje eksperimenata koji nisu bili dio redovne nastave. Prema nekim historičarima psihologije, upravo se ta istraživanja smatraju obilježjem prve laboratorije namijenjene isključivo psihološkim istraživanjima.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Ungerer |first2=G. A. |date=1980 |title=The foundation of the Institute for Experimental Psychology at Leipzig University |journal=Psychological Research |volume=42 |issue=1 |pages=5–18 |doi=10.1007/BF00308688 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00308688 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet je laboratoriju službeno priznao kao dio univerziteta tek 1883. Tokom narednih godina laboratorija se proširila na jedanaest prostorija. Psihološki institut, kako je kasnije nazvan, naposljetku je preseljen u novu zgradu projektovanu posebno za potrebe psiholoških istraživanja<ref name="Wundt_1909">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1909 |chapter=Das Institut für Experimentelle Psychologie |editor-last=Rektor und Senat |title=Festschrift zur Feier des 500-jährigen Bestehens der Universität Leipzig |volume=4 |publisher=S. Hirzel |location=Leipzig |pages=118–133 |chapter-url=https://archive.org/details/p2festschriftzur04leipuoft/page/24/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Wundtova nastava na Institutu za eksperimentalnu psihologiju === Pregled Wundtovih predavanja tokom zimskih semestara od 1875. do 1879. pokazuje da je nastavni program obuhvatao širok spektar tema. Predavanja su održavana šest dana sedmično, u prosjeku po dva sata dnevno. Tako je, na primjer, u zimskom semestru 1875. predavao [[psiholingvistika|psihologiju jezika]], [[antropologija|antropologiju]], [[logika|logiku]] i [[epistemologija|epistemologiju]], dok su u narednom ljetnom semestru među predmetima bili [[psihologija]], mozak i nervni sistem te [[fiziologija]]. U narednim semestrima u nastavni program bili su uključeni i [[kosmologija]], historija filozofije i opća filozofija.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980" /> === Wundtovi doktoranti === U periodu od 1875. do 1919. Wundt je bio mentor pri izradi velikog broja doktorskih disertacija. Pod njegovim mentorstvom doktoriralo je 185 studenata, među kojima je bilo 70 stranaca, uključujući 23 studenta iz [[Rusija|Rusije]], [[Poljska|Poljske]] i drugih istočnoevropskih zemalja te 18 iz [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Uni_Leipzig_Wundt_Institute_EN">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=Zvanična stranica instituta na Univerzitetu u Leipzigu (engleska verzija) |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Mnogi njegovi studenti kasnije su ostvarili značajne akademske karijere u psihologiji i srodnim disciplinama. Među njemačkim učenicima bili su [[Oswald Külpe]], profesor na Univerzitetu u Würzburgu, [[Ernst Meumann]], profesor u Leipzigu i [[Hamburg]]u te jedan od pionira [[Pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]], [[Hugo Münsterberg]], profesor u [[Freiburg]]u i na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] te jedan od osnivača [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]], kulturni psiholog [[Willy Hellpach]] te [[Armenija|Armenac]] [[Gourgen Edilyan]].<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=History of the Institute |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology/institute-history-1/history-of-the-institute |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim američkim studentima bili su [[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Granville Stanley Hall]], začetnik pokreta dječije psihologije i teoretičar razvoja adolescencije te rektor [[Univerzitet Clark|Univerziteta Clark]], [[Charles Hubbard Judd]], direktor Pedagoškog fakulteta Univerziteta u Chicagu, [[Walter Dill Scott]], koji je dao značajan doprinos razvoju industrijske psihologije i predavao na Univerzitetu Harvard, [[Edward B. Titchener|Edward Bradford Titchener]], [[Lightner Witmer]], osnivač prve psihološke klinike u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Frank Angell]], [[Edward Wheeler Scripture]] i [[James Mark Baldwin]], jedan od osnivača Odsjeka za psihologiju Univerziteta Princeton te istraživač koji je dao značajan doprinos ranoj psihologiji, psihijatriji i teoriji evolucije.<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History" /> Zahvaljujući velikom broju svojih učenika, Wundt zauzima važno mjesto u [[Akademska genealogija|akademskoj genealogiji]] većine američkih psihologa prve i druge generacije.<ref name="BenDavid_Collins_1966">{{cite journal |last=Ben-David |first=Joseph |last2=Collins |first2=Randall |date=1966 |title=Social Factors in the Origins of a New Science: The Case of Psychology |journal=American Sociological Review |volume=31 |issue=4 |pages=451–465 |doi=10.2307/2090769 |url=http://www.jstor.org/stable/2090769 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim istaknutim studentima i saradnicima bili su i Englez [[Charles Spearman]], Rumun [[Constantin Rădulescu-Motru]], personalistički filozof i predstojnik Odsjeka za filozofiju Univerziteta u [[Bukurešt]]u, [[Hugo Eckener]], direktor kompanije [[Luftschiffbau Zeppelin]], kao i filozofi [[Rudolf Eisler]] i srbijanski filozof [[Ljubomir Nedić]]. Među studentima i posjetiocima koji su kasnije stekli međunarodni ugled bili su [[Vladimir Bekhterev]], [[Franz Boas]], [[Émile Durkheim]], [[Edmund Husserl]], [[Bronisław Malinowski]], [[George Herbert Mead]], [[Edward Sapir]], [[Ferdinand Tönnies]] i [[Benjamin Lee Whorf]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Eckardt_2010">{{cite book |last=Eckardt |first=Georg |date=2010 |title=Kernprobleme in der Geschichte der Psychologie |publisher=Springer-Verlag |location=Wiesbaden |isbn=978-3-531-92423-6 |url=https://books.google.ba/books?id=NvZq0F-iONwC |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sredinom 20. vijeka veliki dio Wundtovog naučnog rada bio je manje zastupljen u američkoj psihološkoj literaturi zbog nedostatka odgovarajućih prijevoda njegovih djela, pogrešnih tumačenja pojedinih njegovih učenika te kritika koje je [[biheviorizam]] upućivao Wundtovom istraživačkom programu.<ref name="Fahrenberg_2011">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2011 |title=Wilhelm Wundt – Pionier der Psychologie und Außenseiter? Leitgedanken der Wissenschaftskonzeption und deren Rezeptionsgeschichte |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Wilhelm_Wundt_Pionier_der_Psychologie_und_Aussenseiter.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Penzionisanje i smrt === [[Datoteka:Wilhelm Wundt Gravestone.jpg|mini|desno|300px|Nadgrobni spomenik Wilhelma i Sophie Wundt]] Wundt se penzionisao 1917. kako bi se u potpunosti posvetio naučnom pisanju.<ref name="Bringmann_et_al_1975">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Balance |first2=W. D. |last3=Evans |first3=R. B. |date=1975 |title=Wilhelm Wundt 1832-1920: a brief biographical sketch |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=11 |issue=3 |pages=287–297 |doi=10.1002/1520-6696(197507)11:3<287::aid-jhbs2300110309>3.0.co;2-l |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/1520-6696(197507)11:3%3C287::AID-JHBS2300110309%3E3.0.CO;2-L |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema Wirthovim navodima (1920), Wundt je tokom ljeta 1920. godine osjećao da mu slabi životna snaga te je preminuo 31. augusta 1920.<ref name="Wirth_1920">{{cite journal |last=Wirth |first=Wilhelm |date=1920 |title=Unserem grossen Lehrer Wilhelm Wundt in unauslöschlicher Dankbarkeit zum Gedächtnis! |journal=Archiv für die gesamte Psychologie |volume=40 |pages=1–16 |url=https://archive.org/details/archivfurdiegesamtepsychologie.v.40.1920.princeton/page/n9/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sahranjen je na [[Južno groblje (Leipzig)|Južnom groblju]] u Leipzigu zajedno sa suprugom Sophie i kćerkama Lilli i Eleanor.<ref name="SAW_Wundt_Grab">{{cite web |author=Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig |title=Grabstätte von Wilhelm und Sophie Wundt |url=https://archiv.saw-leipzig.de/saw-archive/publikationen-quellen/quellen/grabstaette-von-wilhelm-und-sophie-wundt |website=Plenum und Gesamtakademie, Publikationen und Quellen |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> == Priznanja i počasti == Wundtu su dodijeljeni počasni doktorati [[Univerzitet u Leipzigu|Univerziteta u Leipzigu]] i [[Univerzitet u Göttingenu|Univerziteta u Göttingenu]], kao i odlikovanje ''[[Pour le Mérite]]'' za nauku i umjetnost. Tri puta je bio nominovan za [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]].<ref name="Nobel_Wundt_Nomination">{{cite web |author=Nobel Prize Outreach |date=2026 |title=Nomination Archive: Wilhelm Wundt |url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/ |website=Nobelprize.org |publisher=Nobel Foundation |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Bio je počasni član dvanaest naučnih organizacija i društava te dopisni član trinaest akademija nauka u Njemačkoj i inostranstvu. Između ostalog, 1895. izabran je za međunarodnog člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društvo]], a 1909. za stranog člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="APS_Wundt_Membership">{{cite web |author=American Philosophical Society |date=2026 |title=Member History: Wilhelm Wundt |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Wilhelm+Wundt&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |website=Search.amphilsoc.org |publisher=American Philosophical Society |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NAS_Wundt_Membership">{{cite web |author=National Academy of Sciences |date=2026 |title=Member Directory: Wilhelm Wundt |url=https://www.nasonline.org/membership/member-directory/?_member_directory_sort=last_name_asc |website=Nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Po njemu je nazvan [[Asteroidi|asteroid]] [[635 Vundtija]]. == Pregled Wundtovog rada == Wundt je naučnu karijeru započeo kao ljekar i neurofiziolog, a kasnije se usmjerio na istraživanja iz osjetne fiziologije, psihofizike i psihologije. U historiografiji psihologije smatra se jednim od glavnih osnivača [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao samostalne naučne discipline. Utemeljio je [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu psihologiju]] te jednim od pionira [[kulturna psihologija|kulturne psihologije]]. Razvio je istraživački program u empirijskoj psihologiji, a na njegovim psihološkim teorijama zasnivaju se i njegovi filozofski i etički radovi. Wundtovo [[epistemologija|epistemološko]] stanovište, razlikovalo se od učenja [[John Locke|Johna Lockea]], engleskog [[empirizam|empirizma]] i [[senzualizam|senzualizma]], što je jasno izraženo u njegovoj knjizi ''Prilozi teoriji osjetne percepcije ({{de|Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung}}) iz 1862. Na naslovnoj stranici knjige nalazi se citat [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]a: {{Citat|Ništa nije u razumu što prethodno nije bilo u osjetilima, osim samoga razuma.|Gottfried Wilhelm Leibniz<ref name="Leibniz_Cambridge_1996">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=1996 |orig-year=1765 |title=Leibniz: New Essays on Human Understanding |editor1-last=Remnant |editor1-first=Peter |editor2-last=Bennett |editor2-first=Jonathan |translator=Peter Remnant, Jonathan Bennett |series=Cambridge Texts in the History of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521576604 |url=https://books.google.ba/books?id=vD6nSUSbL7IC |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Prema Wundtu, u takva načela ubrajaju se [[Zaključivanje|logičko zaključivanje]], [[Klasifikacija|kategorije mišljenja]], načelo [[uzročnost]]i, načelo svrhovitosti ([[teleologija]]), načelo [[emergencija|emergencije]] te druga epistemološka načela. Najznačajnija Wundtova djela su: * ''[https://books.google.ba/books?id=QLXgubRL7ksC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Lehrbuch der Physiologie des Menschen]'' (''Udžbenik ljudske fiziologije'', 1864/1865; 4. izdanje 1878); * ''[https://darwin-online.org.uk/converted/pdf/1880_Wundt_Psychologie_A6454.pdf Grundzüge der physiologischen Psychologie]'' (''Osnove fiziološke psihologije'', 1874; 6. izdanje 1908–1911, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/systemderphiloso00wund System der Philosophie]'' (''Sistem filozofije'', 1889; 4. izdanje 1919, 2 toma); * ''[https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf Logik: Eine Untersuchung der Prinzipien der Erkenntnis und der Methoden wissenschaftlicher Forschung]'' (''Logika: Istraživanje principa spoznaje i metoda naučnog istraživanja'', 1880–1883; 4. izdanje 1919–1921, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/ethikeineuntersu0003wund/page/n3/mode/2up Ethik: Eine untersuchung der tatsachen und gesetze des sittlichen lebens]'' (''Etika: Istraživanje činjenica i zakona moralnog života'', 1886; 3. izdanje 1903, 2 toma); * ''[https://archive.org/details/vlkerpsycholog11wund/page/n5/mode/2up Völkerpsychologie: Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythos und Sitte]'' (''Kulturna psihologija: Istraživanje razvojnih zakonitosti jezika, mita i običaja'', 1900–1920, 10 tomova); * ''[https://books.google.ba/books/about/Grundriss_der_Psychologie.html?id=TTGUPbtt8JcC&redir_esc=y Grundriss der Psychologie]'' (''Pregled psihologije'', 1896; 14. izdanje 1920). Ova 22 toma obuhvataju širok spektar tema. Analize Wundtovih sabranih djela ukazuju na snažnu povezanost između njegove teorijske psihologije, [[epistemologija|epistemologije]] i [[metodologija|metodologije]]. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela na engleski jezik otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija.<ref name="Danziger_1980">{{cite book |last=Danziger |first=Kurt |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=On the threshold of the New Psychology: Situating Wundt and James |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=362–379 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tweney_Yachanin_1980">{{cite book |last1=Tweney |first1=Ryan D. |last2=Yachanin |first2=Stephen A. |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=Titchener's Wundt |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=380–395 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fahrenberg_2011" /> == Glavne teme Wundtovog rada == === Pamćenje === Wilhelm Wundt provodio je eksperimentalna istraživanja pamćenja koja se danas mogu dovesti u vezu s konceptima [[ikoničko pamćenje|ikoničkog pamćenja]], kratkoročnog pamćenja te efektima izvođenja i generisanja informacija.<ref name="Carpenter_2005_SAGE">{{cite journal |last=Carpenter |first=Shana K. |date=2005 |title=Some Neglected Contributions of Wilhelm Wundt to the Psychology of Memory |journal=Psychological Reports |volume=97 |issue=1 |pages=63–73 |doi=10.2466/pr0.97.1.63-73 |issn=0033-2941 |pmid=16279306 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.97.1.63-73 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Teorija procesa === Prema Wundtu, predmet psihologije jesu aktuelni psihički procesi, odnosno promjene i funkcionalni odnosi između [[percepcija|percepcije]], [[spoznaja|spoznaje]], [[emocija]] i [[volja|volje]] odnosno [[motivacija|motivacije]]. Psihičke pojave predstavljaju neprestano promjenjive procese [[svijest]]i i mogu se odrediti samo kao "neposredna stvarnost događaja u psihološkom iskustvu".<ref name="Wundt_Grundriss_1897">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |date=1897 |title=Grundriss der Psychologie |edition=2. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/GrundrissDerPsychologie |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Odnosi unutar svijesti, odnosno njeni aktivni organizacijski procesi, prema Wundtu se ne mogu objašnjavati [[metafizika|metafizičkim]] pojmovima poput [[Besmrtnost|besmrtne]] '[[duša|duše]]' niti apstraktnim [[transcendencija (religija)|transcendentnim]] ili [[duhovnost|duhovnim]] principom. === Razgraničenje kategorija === Wundt je smatrao da su usmjerenost na subjekt ({{de|Subjektbezug}}), vrednovanje ({{de|Wertbestimmung}}), postavljanje ciljeva ({{de|Zwecksetzung}}) i voljna djelatnost ({{de|Willenstätigkeit}}) posebne i osnovne kategorije psihologije.<ref name="Wundt_Causalitat_1894">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1894 |title=Ueber psychische Causalität und das Princip des psychophysischen Parallelismus |journal=Philosophische Studien |volume=10 |pages=1–124 |url=https://digitalesammlungen.uni-weimar.de/viewer/fulltext/lit29437/1/ |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Često je koristio izraz "čovjek kao misleći i motivisani subjekt"<ref name="Wundt_Logik_1880">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1880 |title=Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntniss und der Methoden wissenschaftlicher Forschung. Erster Band: Erkenntnisslehre |publisher=Verlag von Ferdinand Enke |location=Stuttgart |url=https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> kako bi naglasio zajedničke karakteristike psihologije i [[humanističke nauke|humanističkih nauka]], ali i ukazao na razlike između psihologije i [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] u pogledu njihovih osnovnih kategorija i metodoloških pretpostavki.<ref name="Fahrenberg_Kategorienlehre_2013">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2013 |title=Zur Kategorienlehre der Psychologie: Komplementaritätsprinzip, Perspektiven und Perspektiven-Wechsel |edition=2. |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Zur_Kategorienlehre_der_Psychologie_2013_01.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Filozofija nauke}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Wundt, Wilhelm}} [[Kategorija:Rođeni 1832.]] [[Kategorija:Umrli 1920.]] [[Kategorija:Biografije, Mannheim]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Inozemni članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Inozemni članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Počasni članovi Sanktpeterburške akademije nauka]] 0qu4shnm4foeb7kq3xa8c6cf5plgect 3904396 3904374 2026-07-11T21:33:20Z Bosancica by MK 173186 Preveden još jedan dio teksta sa Wikipedia en 3904396 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Wilhelm Wundt | slika = Wilhelm Wundt.jpg | slika_širina = | naslov = Wilhelm Wundt u 1902. godini | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1832|8|16}} | mjesto_rođenja = [[Neckarau]] blizu [[Mannheim|Mannheima]], Veliko Vojvodstvo Baden, [[Njemački savez]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1920|8|31|1832|8|16}} | mjesto_smrti = [[Großbothen]], Saksonija, [[Weimarska Republika|Njemačka]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = Nijemac | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Filozofija]] * [[Fiziologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Lajpcigu]] * [[Univerzitet u Heidelbergu]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Heidelbergu]] * [[Univerzitet u Tübingenu]] * [[Univerzitet u Berlinu]] }} | doktorski_mentor = [[Karl Ewald Hasse]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[James McKeen Cattell]] * [[G. Stanley Hall]] * [[Oswald Külpe]] * [[Hugo Münsterberg]] * [[Ljubomir Nedić]] * [[Walter Dill Scott]] * [[George M. Stratton]] * [[Edward B. Titchener]] * [[Lightner Witmer]] }} | akademski_savjetnici = {{Plainlist| * [[Hermann von Helmholtz]] * [[Johannes Peter Müller]] * [[Emil du Bois-Reymond]] }} | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Osnivanje prve laboratorije za eksperimentalnu psihologiju (1879) * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Apercepcija]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = [[Luteranizam]] | fusnote = Supruga: Sophie Mau (u braku od 1872. do njene smrti 1912)<br />Djeca: Eleanor, Louise i Max }} '''Wilhelm Maximilian Wundt''' bio je [[Njemačka|njemački]] [[fiziolog]], [[filozof]], [[psiholog]] i univerzitetski profesor, koji se smatra jednim od osnivača moderne [[psihologija|psihologije]] i ocem [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]]. Među prvima je psihologiju izdvojio kao samostalnu naučnu disciplinu, odvojenu od [[filozofija|filozofije]] i [[biologija|biologije]], te je bio prvi naučnik koji je sebe nazivao psihologom.<ref name="Carlson_2009_Psychology">{{cite book |last=Carlson |first=Neil R. |title=Psychology: The Science of Behaviour |edition=4. |publisher=Pearson Education Canada |date=2009 |isbn=978-0-205-70233-6 |url=https://archive.org/details/psychologyscienc0000carl_c4p5 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1879. na [[Univerzitet u Lajpcigu|Univerzitetu u Lajpcigu]] osnovao je prvu laboratoriju za eksperimentalna psihološka istraživanja, čime je postavljen osnov za institucionalni razvoj psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |date=2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Butler_Bowdon_2007">{{cite book |last=Butler-Bowdon |first=Tom |date=2007 |title=50 Psychology Classics: Who We Are, How We Think, What We Do; Insight and Inspiration from 50 Key Books |publisher=Nicholas Brealey Publishing |location=London |isbn=978-1-85788-386-2 |url=https://drsaurabhranjan.github.io/assets/files/50_Psychology_Classics__Who_We_Are__How_We_Think__What_We_Do__Insight_and_Inspiration_from_50_Key_Books.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Također je 1881. pokrenuo i prvi [[naučni časopis]] za psihološka istraživanja, ''[[Philosophische Studien]]'' (izlazio od 1881. do 1902), kojeg je kasnije naslijedio časopis ''Psychologische Studien'' (od 1905. do 1917), s ciljem objavljivanja istraživačkih radova svog instituta.<ref name="Fahrenberg_2019">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2019 |title=Wilhelm Wundt (1832 – 1920): Introduction, Quotations, Reception, Commentaries, Attempts at Reconstruction |publisher=Jochen Fahrenberg |url=https://jochen-fahrenberg.de/fileadmin/pdf2019/WUNDT__1832-1920_._Complete_Work__Fahrenberg_5.10.2019_.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema anketi objavljenoj 1991. u časopisu ''[[American Psychologist]]'', u kojoj je učestvovalo 29 američkih historičara psihologije, Wundt je zauzeo prvo mjesto među najznačajnijim psiholozima svih vremena, ispred [[William James|Williama Jamesa]] i [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]].<ref name="Korn_1991">{{cite journal |last1=Korn |first1=James H. |last2=Davis |first2=Roger |last3=Davis |first3=Stephen F. |date=1991 |title=Historians' and chairpersons' judgments of eminence among psychologists |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=7 |pages=789–792 |doi=10.1037/0003-066X.46.7.789 |url=https://psycnet.apa.org/record/1991-34516-001 |url-access=subscription |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život === Wundt je rođen 16. augusta 1832. u [[Neckarau]]u u Badenu (danas dio [[Mannheim]]a) kao četvrto dijete Maximiliana Wundta (1787–1846), [[Luteranstvo|luteranskog]] svećenika, i Marie Frederike, rođene Arnold (1797–1868). Dvoje njegove braće i sestara umrlo je u ranom djetinjstvu, dok je brat Ludwig doživio odraslu dob.<ref name="Fahrenberg_2019" /> Wundtov djed po ocu bio je Friedrich Peter Wundt (1742–1805), profesor geografije i pastor u [[Heidelberg|Wieblingenu]]. Kada je Wundtu bilo oko šest godina, njegova porodica preselila se u [[Bruchsal|Heidelsheim]], tada mali srednjovjekovni grad u [[Baden-Württemberg]]u.<ref name="Lamberti_2020">{{cite book |last=Lamberti |first=Georg |date=2020 |title=Wilhelm Maximilian Wundt (1832-1920): Life, Work and Personality in Pictures and Texts |publisher=PABST Science Publishers |location=Lengerich |isbn=978-3-95853-622-7 |url=https://www.pabst-science-publishers.com/newpublications/detail-view.html?tt_products%5Bproduct%5D=223 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundt je rođen u vrijeme [[Njemački savez|Njemačkog saveza]], u razdoblju koje pojedini historičari opisuju kao privredno stabilno. U tom periodu ulagalo se u obrazovanje, medicinu i tehnološki razvoj, što je doprinijelo razvoju nauke i stvaranju novih istraživačkih pristupa, uključujući i razvoj psihologije kao zasebne naučne discipline.<ref name="Craig_1999">{{cite book |last=Craig |first=Gordon A. |date=1999 |title=Germany, 1866–1945 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-822113-5 |url=https://archive.org/details/germany186619450000crai |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Obrazovanje i karijera u Heidelbergu === Wundt je od 1851. do 1856. studirao na [[Univerzitet u Tübingenu|Univerzitetu u Tübingenu]], [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]]. Nakon što je 1856. na Univerzitetu u Heidelbergu stekao zvanje [[doktor medicine|doktora medicine]] pod mentorstvom [[Karl Ewald Hasse|Karla Ewalda Hassea]],<ref name="Wundt_1856">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1856 |title=Untersuchungen über das Verhalten der Nerven in entzündeten und degenerirten Organen |publisher=Friedrich Vieweg und Sohn |location=Braunschweig |url=https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10853404 |access-date=10. 7. 2026 |language=de}}</ref> kratko je studirao kod [[Johannes Peter Müller|Johannesa Petera Müllera]] i [[Emil du Bois-Reymond|Emila du Bois-Reymonda]], a potom se pridružio osoblju Univerziteta u Heidelbergu. Godine 1858. postao je asistent [[fizičar]]a i fiziologa [[Hermann von Helmholtz|Hermanna von Helmholtza]], zadužen za izvođenje laboratorijskih vježbi iz [[Fiziologija|fiziologije]]. U tom periodu napisao je djelo ''Prilozi teoriji osjetne percepcije'' (1858–1862). Godine 1864. imenovan je vanrednim profesorom [[antropologija|antropologije]] i [[medicinska psihologija|medicinske psihologije]], a iste godine objavio je i udžbenik o ljudskoj fiziologiji. Prema sadržaju njegovih predavanja i naučnim interesovanjima, sve se više usmjeravao prema psihologiji i srodnim disciplinama. Njegova predavanja iz psihologije objavljena su 1863–1864. pod naslovom ''Predavanja o psihologiji čovjeka i životinja''. Nakon toga započeo je rad na djelu ''Osnove fiziološke psihologije'' ({{de|Grundzüge der physiologischen Psychologie}}), koje je objavljeno 1874. Djelo se u historiografiji psihologije često smatra prvim udžbenikom posvećenim [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnoj psihologiji]].<ref name="Lamberti_2020" /> === Brak i porodica === Wundt je 1867, u blizini Heidelberga, upoznao Sophie Mau (1844–1912). Bila je najstarija kćerka profesora teologije na Univerzitetu u Kielu Heinricha Augusta Maua i njegove supruge Louise, rođene von Rumohr, te sestra arheologa [[August Mau|Augusta Maua]]. Vjenčali su se 14. augusta 1872. u Kielu.<ref name="Lamberti_2020" /> Imali su troje djece: Eleanor (1876–1957), koja je kasnije pomagala ocu u njegovom radu, Louise, zvanu Lilli (1880–1884) i Max (1879–1963), koji je kasnije postao profesor filozofije. === Karijera u Zürichu i Leipzigu === Godine 1875. Wundt je imenovan profesorom induktivne filozofije u Zürichu, a iste godine prihvatio je mjesto profesora filozofije na Univerzitetu u Leipzigu. Na tom univerzitetu [[Ernst Heinrich Weber]] i [[Gustav Theodor Fechner]] postavili su osnove istraživanja iz osjetne psihologije i [[psihofizika|psihofizike]], dok je dva vijeka ranije [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] razvio svoju filozofiju i [[teorijska psihologija|teorijsku psihologiju]], koje se smatraju važnim utjecajima na Wundtov filozofski i psihološki razvoj. Wundtovo poštovanje prema Ernstu Heinrichu Weberu vidljivo je i u njegovim memoarima, u kojima je zapisao da Webera treba smatrati ocem eksperimentalne psihologije: {{Citat|Ja bih prije nazvao Webera ocem eksperimentalne psihologije… Weberova najveća zasluga bila je u tome što je došao na ideju mjerenja psihičkih veličina, pokazao njihove precizne međusobne odnose te prvi to razumio i proveo u djelo.<ref name="Robinson_2010">{{cite journal |last=Robinson |first=David K. |date=2010 |title=Founding fathers: David K. Robinson on an important meeting of minds at Leipzig University |journal=The Psychologist |publisher=British Psychological Society |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/founding-fathers |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} === Laboratorija za eksperimentalnu psihologiju === Wundt je 1879. na Univerzitetu u Leipzigu osnovao laboratoriju posvećenu isključivo psihološkim istraživanjima. Ovaj događaj u historiografiji [[Psihologija|psihologije]] često se navodi kao simboličan ili institucionalni početak psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="VerywellMind_Wundt_2026">{{cite web |last=Cherry |first=Kendra |date=2026 |title=The First Experimental Psychology Lab |url=https://www.verywellmind.com/who-founded-the-first-psychology-lab-2795250 |website=Verywell Mind |publisher=Dotdash Meredith |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> U laboratoriji su radili brojni postdiplomci koji su provodili istraživanja o temama koje je određivao Wundt, a laboratorija je privukla mlade naučnike iz različitih dijelova svijeta zainteresirane za razvoj nove psihološke nauke.<ref name="Buxton_1985">{{cite book |editor-last=Buxton |editor-first=Claude E. |date=1985 |title=Points of View in the Modern History of Psychology |publisher=Academic Press |location=Orlando |isbn=978-0-12-148510-8 |url=https://www.uv.mx/rmipe/files/2017/05/Poins-of-view-in-the-modern-history-of-psychology.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet u Leipzigu dodijelio je Wundtu laboratorijski prostor još 1876. kako bi u njemu smjestio opremu koju je donio iz [[Zürich]]a. Laboratorija se nalazila u zgradi Konvikt, a zbog nepraktičnosti stalnog prenošenja opreme između laboratorije i učionice, mnoge demonstracije izvodio je upravo u tom prostoru. Wundt je dao izraditi odgovarajuće istraživačke instrumente te je prikupio veliki broj uređaja, među kojima su bili [[tahistoskop]]i, [[sat|hronoskopi]], njihala, električni uređaji, mjerači vremena i instrumenti za mapiranje osjeta.<ref name="Wontorra_Separatum">{{cite web |last=Wontorra |first=H. Maximilian |title=Apparategestützte experimentelle Psychologie an Wundts Institut (Separatum) |url=https://home.uni-leipzig.de/wundtbriefe/pdf/reschke_separatum.pdf |website=Institut za psihologiju, Univerzitet u Leipzigu |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Pojedinim postdiplomcima često je povjeravao određeni instrument sa zadatkom da razviju nove mogućnosti njegove primjene u budućim eksperimentalnim istraživanjima. Između 1885. i 1909. u laboratoriji je radilo 15 asistenata.<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome">{{cite book |last=Meischner-Metge |first=Anneros |date=2003 |chapter=Wilhelm Wundt und seine Schüler |editor-last=Brauns |editor-first=Horst-Peter |title=Zentenarbetrachtungen. Historische Entwicklungen in der neueren Psychologie bis zum Ende des 20. Jahrhunderts |publisher=Peter Lang |location=Frankfurt am Main |pages=156–166 |isbn=978-3-631-37522-8 |url=https://wellcomecollection.org/works/tfc5474g |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> [[File:Wundt-research-group.jpg|mini|right|300px|{{center|Wilhelm Wundt (sjedi) sa saradnicima u svojoj psihološkoj laboratoriji}}]] Godine 1879. Wundt je započeo provođenje eksperimenata koji nisu bili dio redovne nastave. Prema nekim historičarima psihologije, upravo se ta istraživanja smatraju obilježjem prve laboratorije namijenjene isključivo psihološkim istraživanjima.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Ungerer |first2=G. A. |date=1980 |title=The foundation of the Institute for Experimental Psychology at Leipzig University |journal=Psychological Research |volume=42 |issue=1 |pages=5–18 |doi=10.1007/BF00308688 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00308688 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet je laboratoriju službeno priznao kao dio univerziteta tek 1883. Tokom narednih godina laboratorija se proširila na jedanaest prostorija. Psihološki institut, kako je kasnije nazvan, naposljetku je preseljen u novu zgradu projektovanu posebno za potrebe psiholoških istraživanja<ref name="Wundt_1909">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1909 |chapter=Das Institut für Experimentelle Psychologie |editor-last=Rektor und Senat |title=Festschrift zur Feier des 500-jährigen Bestehens der Universität Leipzig |volume=4 |publisher=S. Hirzel |location=Leipzig |pages=118–133 |chapter-url=https://archive.org/details/p2festschriftzur04leipuoft/page/24/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Wundtova nastava na Institutu za eksperimentalnu psihologiju === Pregled Wundtovih predavanja tokom zimskih semestara od 1875. do 1879. pokazuje da je nastavni program obuhvatao širok spektar tema. Predavanja su održavana šest dana sedmično, u prosjeku po dva sata dnevno. Tako je, na primjer, u zimskom semestru 1875. predavao [[psiholingvistika|psihologiju jezika]], [[antropologija|antropologiju]], [[logika|logiku]] i [[epistemologija|epistemologiju]], dok su u narednom ljetnom semestru među predmetima bili [[psihologija]], mozak i nervni sistem te [[fiziologija]]. U narednim semestrima u nastavni program bili su uključeni i [[kosmologija]], historija filozofije i opća filozofija.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980" /> === Wundtovi doktoranti === U periodu od 1875. do 1919. Wundt je bio mentor pri izradi velikog broja doktorskih disertacija. Pod njegovim mentorstvom doktoriralo je 185 studenata, među kojima je bilo 70 stranaca, uključujući 23 studenta iz [[Rusija|Rusije]], [[Poljska|Poljske]] i drugih istočnoevropskih zemalja te 18 iz [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Uni_Leipzig_Wundt_Institute_EN">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=Zvanična stranica instituta na Univerzitetu u Leipzigu (engleska verzija) |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Mnogi njegovi studenti kasnije su ostvarili značajne akademske karijere u psihologiji i srodnim disciplinama. Među njemačkim učenicima bili su [[Oswald Külpe]], profesor na Univerzitetu u Würzburgu, [[Ernst Meumann]], profesor u Leipzigu i [[Hamburg]]u te jedan od pionira [[Pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]], [[Hugo Münsterberg]], profesor u [[Freiburg]]u i na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] te jedan od osnivača [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]], kulturni psiholog [[Willy Hellpach]] te [[Armenija|Armenac]] [[Gourgen Edilyan]].<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=History of the Institute |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology/institute-history-1/history-of-the-institute |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim američkim studentima bili su [[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Granville Stanley Hall]], začetnik pokreta dječije psihologije i teoretičar razvoja adolescencije te rektor [[Univerzitet Clark|Univerziteta Clark]], [[Charles Hubbard Judd]], direktor Pedagoškog fakulteta Univerziteta u Chicagu, [[Walter Dill Scott]], koji je dao značajan doprinos razvoju industrijske psihologije i predavao na Univerzitetu Harvard, [[Edward B. Titchener|Edward Bradford Titchener]], [[Lightner Witmer]], osnivač prve psihološke klinike u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Frank Angell]], [[Edward Wheeler Scripture]] i [[James Mark Baldwin]], jedan od osnivača Odsjeka za psihologiju Univerziteta Princeton te istraživač koji je dao značajan doprinos ranoj psihologiji, psihijatriji i teoriji evolucije.<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History" /> Zahvaljujući velikom broju svojih učenika, Wundt zauzima važno mjesto u [[Akademska genealogija|akademskoj genealogiji]] većine američkih psihologa prve i druge generacije.<ref name="BenDavid_Collins_1966">{{cite journal |last=Ben-David |first=Joseph |last2=Collins |first2=Randall |date=1966 |title=Social Factors in the Origins of a New Science: The Case of Psychology |journal=American Sociological Review |volume=31 |issue=4 |pages=451–465 |doi=10.2307/2090769 |url=http://www.jstor.org/stable/2090769 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim istaknutim studentima i saradnicima bili su i Englez [[Charles Spearman]], Rumun [[Constantin Rădulescu-Motru]], personalistički filozof i predstojnik Odsjeka za filozofiju Univerziteta u [[Bukurešt]]u, [[Hugo Eckener]], direktor kompanije [[Luftschiffbau Zeppelin]], kao i filozofi [[Rudolf Eisler]] i srbijanski filozof [[Ljubomir Nedić]]. Među studentima i posjetiocima koji su kasnije stekli međunarodni ugled bili su [[Vladimir Bekhterev]], [[Franz Boas]], [[Émile Durkheim]], [[Edmund Husserl]], [[Bronisław Malinowski]], [[George Herbert Mead]], [[Edward Sapir]], [[Ferdinand Tönnies]] i [[Benjamin Lee Whorf]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Eckardt_2010">{{cite book |last=Eckardt |first=Georg |date=2010 |title=Kernprobleme in der Geschichte der Psychologie |publisher=Springer-Verlag |location=Wiesbaden |isbn=978-3-531-92423-6 |url=https://books.google.ba/books?id=NvZq0F-iONwC |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sredinom 20. vijeka veliki dio Wundtovog naučnog rada bio je manje zastupljen u američkoj psihološkoj literaturi zbog nedostatka odgovarajućih prijevoda njegovih djela, pogrešnih tumačenja pojedinih njegovih učenika te kritika koje je [[biheviorizam]] upućivao Wundtovom istraživačkom programu.<ref name="Fahrenberg_2011">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2011 |title=Wilhelm Wundt – Pionier der Psychologie und Außenseiter? Leitgedanken der Wissenschaftskonzeption und deren Rezeptionsgeschichte |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Wilhelm_Wundt_Pionier_der_Psychologie_und_Aussenseiter.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Penzionisanje i smrt === [[Datoteka:Wilhelm Wundt Gravestone.jpg|mini|desno|300px|Nadgrobni spomenik Wilhelma i Sophie Wundt]] Wundt se penzionisao 1917. kako bi se u potpunosti posvetio naučnom pisanju.<ref name="Bringmann_et_al_1975">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Balance |first2=W. D. |last3=Evans |first3=R. B. |date=1975 |title=Wilhelm Wundt 1832-1920: a brief biographical sketch |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=11 |issue=3 |pages=287–297 |doi=10.1002/1520-6696(197507)11:3<287::aid-jhbs2300110309>3.0.co;2-l |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/1520-6696(197507)11:3%3C287::AID-JHBS2300110309%3E3.0.CO;2-L |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema Wirthovim navodima (1920), Wundt je tokom ljeta 1920. godine osjećao da mu slabi životna snaga te je preminuo 31. augusta 1920.<ref name="Wirth_1920">{{cite journal |last=Wirth |first=Wilhelm |date=1920 |title=Unserem grossen Lehrer Wilhelm Wundt in unauslöschlicher Dankbarkeit zum Gedächtnis! |journal=Archiv für die gesamte Psychologie |volume=40 |pages=1–16 |url=https://archive.org/details/archivfurdiegesamtepsychologie.v.40.1920.princeton/page/n9/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sahranjen je na [[Južno groblje (Leipzig)|Južnom groblju]] u Leipzigu zajedno sa suprugom Sophie i kćerkama Lilli i Eleanor.<ref name="SAW_Wundt_Grab">{{cite web |author=Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig |title=Grabstätte von Wilhelm und Sophie Wundt |url=https://archiv.saw-leipzig.de/saw-archive/publikationen-quellen/quellen/grabstaette-von-wilhelm-und-sophie-wundt |website=Plenum und Gesamtakademie, Publikationen und Quellen |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> == Priznanja i počasti == Wundtu su dodijeljeni počasni doktorati [[Univerzitet u Leipzigu|Univerziteta u Leipzigu]] i [[Univerzitet u Göttingenu|Univerziteta u Göttingenu]], kao i odlikovanje ''[[Pour le Mérite]]'' za nauku i umjetnost. Tri puta je bio nominovan za [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]].<ref name="Nobel_Wundt_Nomination">{{cite web |author=Nobel Prize Outreach |date=2026 |title=Nomination Archive: Wilhelm Wundt |url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/ |website=Nobelprize.org |publisher=Nobel Foundation |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Bio je počasni član dvanaest naučnih organizacija i društava te dopisni član trinaest akademija nauka u Njemačkoj i inostranstvu. Između ostalog, 1895. izabran je za međunarodnog člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društvo]], a 1909. za stranog člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="APS_Wundt_Membership">{{cite web |author=American Philosophical Society |date=2026 |title=Member History: Wilhelm Wundt |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Wilhelm+Wundt&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |website=Search.amphilsoc.org |publisher=American Philosophical Society |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NAS_Wundt_Membership">{{cite web |author=National Academy of Sciences |date=2026 |title=Member Directory: Wilhelm Wundt |url=https://www.nasonline.org/membership/member-directory/?_member_directory_sort=last_name_asc |website=Nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Po njemu je nazvan [[Asteroidi|asteroid]] [[635 Vundtija]]. == Pregled Wundtovog rada == Wundt je naučnu karijeru započeo kao ljekar i neurofiziolog, a kasnije se usmjerio na istraživanja iz osjetne fiziologije, psihofizike i psihologije. U historiografiji psihologije smatra se jednim od glavnih osnivača [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao samostalne naučne discipline. Utemeljio je [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu psihologiju]] te jednim od pionira [[kulturna psihologija|kulturne psihologije]]. Razvio je istraživački program u empirijskoj psihologiji, a na njegovim psihološkim teorijama zasnivaju se i njegovi filozofski i etički radovi. Wundtovo [[epistemologija|epistemološko]] stanovište, razlikovalo se od učenja [[John Locke|Johna Lockea]], engleskog [[empirizam|empirizma]] i [[senzualizam|senzualizma]], što je jasno izraženo u njegovoj knjizi ''Prilozi teoriji osjetne percepcije ({{de|Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung}}) iz 1862. Na naslovnoj stranici knjige nalazi se citat [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]a: {{Citat|Ništa nije u razumu što prethodno nije bilo u osjetilima, osim samoga razuma.<ref name="Leibniz_Cambridge_1996">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=1996 |orig-year=1765 |title=Leibniz: New Essays on Human Understanding |editor1-last=Remnant |editor1-first=Peter |editor2-last=Bennett |editor2-first=Jonathan |translator=Peter Remnant, Jonathan Bennett |series=Cambridge Texts in the History of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521576604 |url=https://books.google.ba/books?id=vD6nSUSbL7IC |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Prema Wundtu, u takva načela ubrajaju se [[Zaključivanje|logičko zaključivanje]], [[Klasifikacija|kategorije mišljenja]], načelo [[uzročnost]]i, načelo svrhovitosti ([[teleologija]]), načelo [[emergencija|emergencije]] te druga epistemološka načela. Najznačajnija Wundtova djela su: * ''[https://books.google.ba/books?id=QLXgubRL7ksC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Lehrbuch der Physiologie des Menschen]'' (''Udžbenik ljudske fiziologije'', 1864/1865; 4. izdanje 1878); * ''[https://darwin-online.org.uk/converted/pdf/1880_Wundt_Psychologie_A6454.pdf Grundzüge der physiologischen Psychologie]'' (''Osnove fiziološke psihologije'', 1874; 6. izdanje 1908–1911, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/systemderphiloso00wund System der Philosophie]'' (''Sistem filozofije'', 1889; 4. izdanje 1919, 2 toma); * ''[https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf Logik: Eine Untersuchung der Prinzipien der Erkenntnis und der Methoden wissenschaftlicher Forschung]'' (''Logika: Istraživanje principa spoznaje i metoda naučnog istraživanja'', 1880–1883; 4. izdanje 1919–1921, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/ethikeineuntersu0003wund/page/n3/mode/2up Ethik: Eine untersuchung der tatsachen und gesetze des sittlichen lebens]'' (''Etika: Istraživanje činjenica i zakona moralnog života'', 1886; 3. izdanje 1903, 2 toma); * ''[https://archive.org/details/vlkerpsycholog11wund/page/n5/mode/2up Völkerpsychologie: Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythos und Sitte]'' (''Kulturna psihologija: Istraživanje razvojnih zakonitosti jezika, mita i običaja'', 1900–1920, 10 tomova); * ''[https://books.google.ba/books/about/Grundriss_der_Psychologie.html?id=TTGUPbtt8JcC&redir_esc=y Grundriss der Psychologie]'' (''Pregled psihologije'', 1896; 14. izdanje 1920). Ova 22 toma obuhvataju širok spektar tema. Analize Wundtovih sabranih djela ukazuju na snažnu povezanost između njegove teorijske psihologije, [[epistemologija|epistemologije]] i [[metodologija|metodologije]]. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela na engleski jezik otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija.<ref name="Danziger_1980">{{cite book |last=Danziger |first=Kurt |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=On the threshold of the New Psychology: Situating Wundt and James |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=362–379 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tweney_Yachanin_1980">{{cite book |last1=Tweney |first1=Ryan D. |last2=Yachanin |first2=Stephen A. |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=Titchener's Wundt |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=380–395 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fahrenberg_2011" /> == Glavne teme Wundtovog rada == === Pamćenje === Wilhelm Wundt provodio je eksperimentalna istraživanja pamćenja koja se danas mogu dovesti u vezu s konceptima [[ikoničko pamćenje|ikoničkog pamćenja]], kratkoročnog pamćenja te efektima izvođenja i generisanja informacija.<ref name="Carpenter_2005_SAGE">{{cite journal |last=Carpenter |first=Shana K. |date=2005 |title=Some Neglected Contributions of Wilhelm Wundt to the Psychology of Memory |journal=Psychological Reports |volume=97 |issue=1 |pages=63–73 |doi=10.2466/pr0.97.1.63-73 |issn=0033-2941 |pmid=16279306 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.97.1.63-73 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Teorija procesa === Prema Wundtu, predmet psihologije jesu aktuelni psihički procesi, odnosno promjene i funkcionalni odnosi između [[percepcija|percepcije]], [[spoznaja|spoznaje]], [[emocija]] i [[volja|volje]] odnosno [[motivacija|motivacije]]. Psihičke pojave predstavljaju neprestano promjenjive procese [[svijest]]i i mogu se odrediti samo kao "neposredna stvarnost događaja u psihološkom iskustvu".<ref name="Wundt_Grundriss_1897">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |date=1897 |title=Grundriss der Psychologie |edition=2. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/GrundrissDerPsychologie |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Odnosi unutar svijesti, odnosno njeni aktivni organizacijski procesi, prema Wundtu se ne mogu objašnjavati [[metafizika|metafizičkim]] pojmovima poput [[Besmrtnost|besmrtne]] '[[duša|duše]]' niti apstraktnim [[transcendencija (religija)|transcendentnim]] ili [[duhovnost|duhovnim]] principom. === Razgraničenje kategorija === Wundt je smatrao da su usmjerenost na subjekt ({{de|Subjektbezug}}), vrednovanje ({{de|Wertbestimmung}}), postavljanje ciljeva ({{de|Zwecksetzung}}) i voljna djelatnost ({{de|Willenstätigkeit}}) posebne i osnovne kategorije psihologije.<ref name="Wundt_Causalitat_1894">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1894 |title=Ueber psychische Causalität und das Princip des psychophysischen Parallelismus |journal=Philosophische Studien |volume=10 |pages=1–124 |url=https://digitalesammlungen.uni-weimar.de/viewer/fulltext/lit29437/1/ |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Često je koristio izraz "čovjek kao misleći i motivisani subjekt"<ref name="Wundt_Logik_1880">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1880 |title=Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntniss und der Methoden wissenschaftlicher Forschung. Erster Band: Erkenntnisslehre |publisher=Verlag von Ferdinand Enke |location=Stuttgart |url=https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> kako bi naglasio zajedničke karakteristike psihologije i [[humanističke nauke|humanističkih nauka]], ali i ukazao na razlike između psihologije i [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] u pogledu njihovih osnovnih kategorija i metodoloških pretpostavki.<ref name="Fahrenberg_Kategorienlehre_2013">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2013 |title=Zur Kategorienlehre der Psychologie: Komplementaritätsprinzip, Perspektiven und Perspektiven-Wechsel |edition=2. |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Zur_Kategorienlehre_der_Psychologie_2013_01.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Psihofizički paralelizam === Pod utjecajem Leibniza, Wundt je razvio vlastito tumačenje pojma [[psihofizički paralelizam]], koji je definisao na sljedeći način: {{Citat|…gdje god postoje pravilni odnosi između psihičkih i fizičkih pojava, one nisu ni identične niti se mogu svesti jedna na drugu, jer su same po sebi neusporedive; međutim, povezane su tako da određeni psihički procesi redovno odgovaraju određenim fizičkim procesima ili, slikovito rečeno, teku 'usporedo'.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902">{{cite book |last1=Wundt |first1=Wilhelm Max |last2=Wirth |first2=Wilhelm |date=1902 |title=Grundzüge der physiologischen Psychologie |volume=3 |edition=5. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/grundzgederphy03wunduoft |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref>}} Prema Wundtovom shvatanju, unutrašnje iskustvo zasniva se na funkcijama mozga, ali psihičke promjene nemaju fizičke uzroke. Leibniz je zapisao: {{Citat|Duše djeluju prema zakonima svrhovitih uzroka, putem težnji, ciljeva i sredstava. Tijela djeluju prema zakonima djelotvornih uzroka, odnosno zakona kretanja. Ta dva područja, područje djelotvornih uzroka i područje svrhovitih uzroka, međusobno su usklađena.<ref name="Leibniz_Meiner_2002">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=2002 |title=Monadologie und andere metaphysische Schriften |editor-last=Schneider |editor-first=Ulrich Johannes |publisher=Felix Meiner Verlag |location=Hamburg |url=https://ia800508.us.archive.org/24/items/MetaphysischeAbhandlungenMonadologiePrinzipienDerNaturGottfriedWilhelmLeibniz/Metaphysische%20Abhandlungen_Monadologie_Prinzipien%20der%20Natur%20-%20Gottfried%20Wilhelm%20Leibniz.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de |series=Philosophische Bibliothek |volume=537}}</ref>}} Nadovezujući se na Leibnizovu filozofiju, Wundt razlikuje ''fizičku'' uzročnost (prirodnu uzročnost [[neurofiziologija|neurofiziologije]]) od ''psihičke'' uzročnosti procesa svijesti. Te dvije vrste uzročnosti, međutim, nisu suprotstavljene u dualističkom metafizičkom smislu, nego zavise od stanovišta s kojeg se posmatraju.<ref name="Fahrenberg_Leibniz_Wundt_2016">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2016 |title=The Influence of Gottfried Wilhelm Leibniz on the Psychology, Philosophy, and Ethics of Wilhelm Wundt |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://scispace.com/pdf/the-influence-of-gottfried-wilhelm-leibniz-on-the-psychology-26vcrm2py5.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Uzročnost|Uzročna objašnjenja]] u psihologiji trebaju se ograničiti na istraživanje efekta prethodnih uzroka, bez nastojanja da se iz njih izvedu potpuno precizna predviđanja. Na primjeru voljnih radnji Wundt pokazuje da je moguće obrnuti perspektivu pri razmatranju uzroka i posljedice te ciljeva i sredstava, pri čemu se uzročna i teleološka objašnjenja mogu međusobno dopunjavati i omogućiti cjelovitije razumijevanje psihičkih pojava. Wundtovo shvatanje razlikovalo se od pristupa drugih savremenika koji su također zastupali psihofizički paralelizam. Umjesto da se zadrži na samom postulatu paralelizma, razvio je koncept ''psihičke uzročnosti'' kao dopunu prirodnoj uzročnosti u neurofiziologiji, zajedno s odgovarajućom metodologijom. Prema Wundtu, psihofizičko jedinstvo može se proučavati iz dva suštinski različita pristupa. Time se njegovo shvatanje razlikovalo od [[Gustav Fechner|Fechnerove]] hipoteze [[Identitet (filozofija)|identiteta]], koja je naglašavala drugačiji odnos između psihičkih i fizičkih pojava. Psihološke i fiziološke tvrdnje pripadaju dvama kategorijalno različitim referentnim sistemima, zbog čega je potrebno jasno razlikovati njihove osnovne kategorije kako bi se izbjegle [[kategorijalna greška|kategorijalne greške]] koje je opisivao [[Nicolai Hartmann]].<ref name="Hartmann_Aufbau_1964">{{cite book |last=Hartmann |first=Nicolai |date=1964 |title=Der Aufbau der realen Welt. Grundriss der allgemeinen Kategorienlehre |edition=3. |publisher=W. de Gruyter |location=Berlin |url=https://archive.org/details/deraufbauderreal0000unse |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Apercepcija === [[Apercepcija]] zauzima centralno mjesto u Wundtovoj psihološkoj teoriji. Leibniz je apercepciju opisivao kao proces u kojem elementarni osjetni utisci prelaze u [[samosvijest]], pri čemu pojedinačne težnje (nastojanja i voljni činovi) imaju ključnu ulogu.<ref name="Fahrenberg_Leibniz_Wundt_2016" /> Wundt je ovu ideju dalje razradio razvijajući odgovarajuće psihološke koncepte, primjenjujući metode eksperimentalne psihologije i predlažući neuropsihološki model koji je funkcije apercepcije povezivao s [[čeoni režanj|frontalnim režnjem]] [[Mozak|mozga]].<ref name="Fahrenberg_2019" /> Prema Wundtu, apercepcija obuhvata niz teorijskih pretpostavki o integrativnom procesu svijesti. Kao primjer takvog integrativnog procesa Wundt je navodio selektivno usmjeravanje [[pažnja|pažnje]], koje uključuje objedinjavanje spoznajnih, emocionalnih i motivacijskih procesa. == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Filozofija nauke}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Wundt, Wilhelm}} [[Kategorija:Rođeni 1832.]] [[Kategorija:Umrli 1920.]] [[Kategorija:Biografije, Mannheim]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Inozemni članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Inozemni članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Počasni članovi Sanktpeterburške akademije nauka]] mmrai4gm4u14lzjvpjm2lx8cql7sob3 3904472 3904396 2026-07-12T09:49:05Z Bosancica by MK 173186 Preveden još jedan dio teksta sa Wikipedia en 3904472 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Wilhelm Wundt | slika = Wilhelm Wundt.jpg | slika_širina = | naslov = Wilhelm Wundt u 1902. godini | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1832|8|16}} | mjesto_rođenja = [[Neckarau]] blizu [[Mannheim|Mannheima]], Veliko Vojvodstvo Baden, [[Njemački savez]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1920|8|31|1832|8|16}} | mjesto_smrti = [[Großbothen]], Saksonija, [[Weimarska Republika|Njemačka]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = Nijemac | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Filozofija]] * [[Fiziologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Lajpcigu]] * [[Univerzitet u Heidelbergu]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Heidelbergu]] * [[Univerzitet u Tübingenu]] * [[Univerzitet u Berlinu]] }} | doktorski_mentor = [[Karl Ewald Hasse]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[James McKeen Cattell]] * [[G. Stanley Hall]] * [[Oswald Külpe]] * [[Hugo Münsterberg]] * [[Ljubomir Nedić]] * [[Walter Dill Scott]] * [[George M. Stratton]] * [[Edward B. Titchener]] * [[Lightner Witmer]] }} | akademski_savjetnici = {{Plainlist| * [[Hermann von Helmholtz]] * [[Johannes Peter Müller]] * [[Emil du Bois-Reymond]] }} | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Osnivanje prve laboratorije za eksperimentalnu psihologiju (1879) * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Apercepcija]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = [[Luteranizam]] | fusnote = Supruga: Sophie Mau (u braku od 1872. do njene smrti 1912)<br />Djeca: Eleanor, Louise i Max }} '''Wilhelm Maximilian Wundt''' bio je [[Njemačka|njemački]] [[fiziolog]], [[filozof]], [[psiholog]] i univerzitetski profesor, koji se smatra jednim od osnivača moderne [[psihologija|psihologije]] i ocem [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]]. Među prvima je psihologiju izdvojio kao samostalnu naučnu disciplinu, odvojenu od [[filozofija|filozofije]] i [[biologija|biologije]], te je bio prvi naučnik koji je sebe nazivao psihologom.<ref name="Carlson_2009_Psychology">{{cite book |last=Carlson |first=Neil R. |title=Psychology: The Science of Behaviour |edition=4. |publisher=Pearson Education Canada |date=2009 |isbn=978-0-205-70233-6 |url=https://archive.org/details/psychologyscienc0000carl_c4p5 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1879. na [[Univerzitet u Lajpcigu|Univerzitetu u Lajpcigu]] osnovao je prvu laboratoriju za eksperimentalna psihološka istraživanja, čime je postavljen osnov za institucionalni razvoj psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |date=2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Butler_Bowdon_2007">{{cite book |last=Butler-Bowdon |first=Tom |date=2007 |title=50 Psychology Classics: Who We Are, How We Think, What We Do; Insight and Inspiration from 50 Key Books |publisher=Nicholas Brealey Publishing |location=London |isbn=978-1-85788-386-2 |url=https://drsaurabhranjan.github.io/assets/files/50_Psychology_Classics__Who_We_Are__How_We_Think__What_We_Do__Insight_and_Inspiration_from_50_Key_Books.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Također je 1881. pokrenuo i prvi [[naučni časopis]] za psihološka istraživanja, ''[[Philosophische Studien]]'' (izlazio od 1881. do 1902), kojeg je kasnije naslijedio časopis ''Psychologische Studien'' (od 1905. do 1917), s ciljem objavljivanja istraživačkih radova svog instituta.<ref name="Fahrenberg_2019">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2019 |title=Wilhelm Wundt (1832 – 1920): Introduction, Quotations, Reception, Commentaries, Attempts at Reconstruction |publisher=Jochen Fahrenberg |url=https://jochen-fahrenberg.de/fileadmin/pdf2019/WUNDT__1832-1920_._Complete_Work__Fahrenberg_5.10.2019_.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema anketi objavljenoj 1991. u časopisu ''[[American Psychologist]]'', u kojoj je učestvovalo 29 američkih historičara psihologije, Wundt je zauzeo prvo mjesto među najznačajnijim psiholozima svih vremena, ispred [[William James|Williama Jamesa]] i [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]].<ref name="Korn_1991">{{cite journal |last1=Korn |first1=James H. |last2=Davis |first2=Roger |last3=Davis |first3=Stephen F. |date=1991 |title=Historians' and chairpersons' judgments of eminence among psychologists |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=7 |pages=789–792 |doi=10.1037/0003-066X.46.7.789 |url=https://psycnet.apa.org/record/1991-34516-001 |url-access=subscription |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život === Wundt je rođen 16. augusta 1832. u [[Neckarau]]u u Badenu (danas dio [[Mannheim]]a) kao četvrto dijete Maximiliana Wundta (1787–1846), [[Luteranstvo|luteranskog]] svećenika, i Marie Frederike, rođene Arnold (1797–1868). Dvoje njegove braće i sestara umrlo je u ranom djetinjstvu, dok je brat Ludwig doživio odraslu dob.<ref name="Fahrenberg_2019" /> Wundtov djed po ocu bio je Friedrich Peter Wundt (1742–1805), profesor geografije i pastor u [[Heidelberg|Wieblingenu]]. Kada je Wundtu bilo oko šest godina, njegova porodica preselila se u [[Bruchsal|Heidelsheim]], tada mali srednjovjekovni grad u [[Baden-Württemberg]]u.<ref name="Lamberti_2020">{{cite book |last=Lamberti |first=Georg |date=2020 |title=Wilhelm Maximilian Wundt (1832-1920): Life, Work and Personality in Pictures and Texts |publisher=PABST Science Publishers |location=Lengerich |isbn=978-3-95853-622-7 |url=https://www.pabst-science-publishers.com/newpublications/detail-view.html?tt_products%5Bproduct%5D=223 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundt je rođen u vrijeme [[Njemački savez|Njemačkog saveza]], u razdoblju koje pojedini historičari opisuju kao privredno stabilno. U tom periodu ulagalo se u obrazovanje, medicinu i tehnološki razvoj, što je doprinijelo razvoju nauke i stvaranju novih istraživačkih pristupa, uključujući i razvoj psihologije kao zasebne naučne discipline.<ref name="Craig_1999">{{cite book |last=Craig |first=Gordon A. |date=1999 |title=Germany, 1866–1945 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-822113-5 |url=https://archive.org/details/germany186619450000crai |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Obrazovanje i karijera u Heidelbergu === Wundt je od 1851. do 1856. studirao na [[Univerzitet u Tübingenu|Univerzitetu u Tübingenu]], [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]]. Nakon što je 1856. na Univerzitetu u Heidelbergu stekao zvanje [[doktor medicine|doktora medicine]] pod mentorstvom [[Karl Ewald Hasse|Karla Ewalda Hassea]],<ref name="Wundt_1856">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1856 |title=Untersuchungen über das Verhalten der Nerven in entzündeten und degenerirten Organen |publisher=Friedrich Vieweg und Sohn |location=Braunschweig |url=https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10853404 |access-date=10. 7. 2026 |language=de}}</ref> kratko je studirao kod [[Johannes Peter Müller|Johannesa Petera Müllera]] i [[Emil du Bois-Reymond|Emila du Bois-Reymonda]], a potom se pridružio osoblju Univerziteta u Heidelbergu. Godine 1858. postao je asistent [[fizičar]]a i fiziologa [[Hermann von Helmholtz|Hermanna von Helmholtza]], zadužen za izvođenje laboratorijskih vježbi iz [[Fiziologija|fiziologije]]. U tom periodu napisao je djelo ''Prilozi teoriji osjetne percepcije'' (1858–1862). Godine 1864. imenovan je vanrednim profesorom [[antropologija|antropologije]] i [[medicinska psihologija|medicinske psihologije]], a iste godine objavio je i udžbenik o ljudskoj fiziologiji. Prema sadržaju njegovih predavanja i naučnim interesovanjima, sve se više usmjeravao prema psihologiji i srodnim disciplinama. Njegova predavanja iz psihologije objavljena su 1863–1864. pod naslovom ''Predavanja o psihologiji čovjeka i životinja''. Nakon toga započeo je rad na djelu ''Osnove fiziološke psihologije'' ({{de|Grundzüge der physiologischen Psychologie}}), koje je objavljeno 1874. Djelo se u historiografiji psihologije često smatra prvim udžbenikom posvećenim [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnoj psihologiji]].<ref name="Lamberti_2020" /> === Brak i porodica === Wundt je 1867, u blizini Heidelberga, upoznao Sophie Mau (1844–1912). Bila je najstarija kćerka profesora teologije na Univerzitetu u Kielu Heinricha Augusta Maua i njegove supruge Louise, rođene von Rumohr, te sestra arheologa [[August Mau|Augusta Maua]]. Vjenčali su se 14. augusta 1872. u Kielu.<ref name="Lamberti_2020" /> Imali su troje djece: Eleanor (1876–1957), koja je kasnije pomagala ocu u njegovom radu, Louise, zvanu Lilli (1880–1884) i Max (1879–1963), koji je kasnije postao profesor filozofije. === Karijera u Zürichu i Leipzigu === Godine 1875. Wundt je imenovan profesorom induktivne filozofije u Zürichu, a iste godine prihvatio je mjesto profesora filozofije na Univerzitetu u Leipzigu. Na tom univerzitetu [[Ernst Heinrich Weber]] i [[Gustav Theodor Fechner]] postavili su osnove istraživanja iz osjetne psihologije i [[psihofizika|psihofizike]], dok je dva vijeka ranije [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] razvio svoju filozofiju i [[teorijska psihologija|teorijsku psihologiju]], koje se smatraju važnim utjecajima na Wundtov filozofski i psihološki razvoj. Wundtovo poštovanje prema Ernstu Heinrichu Weberu vidljivo je i u njegovim memoarima, u kojima je zapisao da Webera treba smatrati ocem eksperimentalne psihologije: {{Citat|Ja bih prije nazvao Webera ocem eksperimentalne psihologije… Weberova najveća zasluga bila je u tome što je došao na ideju mjerenja psihičkih veličina, pokazao njihove precizne međusobne odnose te prvi to razumio i proveo u djelo.<ref name="Robinson_2010">{{cite journal |last=Robinson |first=David K. |date=2010 |title=Founding fathers: David K. Robinson on an important meeting of minds at Leipzig University |journal=The Psychologist |publisher=British Psychological Society |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/founding-fathers |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} === Laboratorija za eksperimentalnu psihologiju === Wundt je 1879. na Univerzitetu u Leipzigu osnovao laboratoriju posvećenu isključivo psihološkim istraživanjima. Ovaj događaj u historiografiji [[Psihologija|psihologije]] često se navodi kao simboličan ili institucionalni početak psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="VerywellMind_Wundt_2026">{{cite web |last=Cherry |first=Kendra |date=2026 |title=The First Experimental Psychology Lab |url=https://www.verywellmind.com/who-founded-the-first-psychology-lab-2795250 |website=Verywell Mind |publisher=Dotdash Meredith |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> U laboratoriji su radili brojni postdiplomci koji su provodili istraživanja o temama koje je određivao Wundt, a laboratorija je privukla mlade naučnike iz različitih dijelova svijeta zainteresirane za razvoj nove psihološke nauke.<ref name="Buxton_1985">{{cite book |editor-last=Buxton |editor-first=Claude E. |date=1985 |title=Points of View in the Modern History of Psychology |publisher=Academic Press |location=Orlando |isbn=978-0-12-148510-8 |url=https://www.uv.mx/rmipe/files/2017/05/Poins-of-view-in-the-modern-history-of-psychology.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet u Leipzigu dodijelio je Wundtu laboratorijski prostor još 1876. kako bi u njemu smjestio opremu koju je donio iz [[Zürich]]a. Laboratorija se nalazila u zgradi Konvikt, a zbog nepraktičnosti stalnog prenošenja opreme između laboratorije i učionice, mnoge demonstracije izvodio je upravo u tom prostoru. Wundt je dao izraditi odgovarajuće istraživačke instrumente te je prikupio veliki broj uređaja, među kojima su bili [[tahistoskop]]i, [[sat|hronoskopi]], njihala, električni uređaji, mjerači vremena i instrumenti za mapiranje osjeta.<ref name="Wontorra_Separatum">{{cite web |last=Wontorra |first=H. Maximilian |title=Apparategestützte experimentelle Psychologie an Wundts Institut (Separatum) |url=https://home.uni-leipzig.de/wundtbriefe/pdf/reschke_separatum.pdf |website=Institut za psihologiju, Univerzitet u Leipzigu |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Pojedinim postdiplomcima često je povjeravao određeni instrument sa zadatkom da razviju nove mogućnosti njegove primjene u budućim eksperimentalnim istraživanjima. Između 1885. i 1909. u laboratoriji je radilo 15 asistenata.<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome">{{cite book |last=Meischner-Metge |first=Anneros |date=2003 |chapter=Wilhelm Wundt und seine Schüler |editor-last=Brauns |editor-first=Horst-Peter |title=Zentenarbetrachtungen. Historische Entwicklungen in der neueren Psychologie bis zum Ende des 20. Jahrhunderts |publisher=Peter Lang |location=Frankfurt am Main |pages=156–166 |isbn=978-3-631-37522-8 |url=https://wellcomecollection.org/works/tfc5474g |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> [[File:Wundt-research-group.jpg|mini|right|300px|{{center|Wilhelm Wundt (sjedi) sa saradnicima u svojoj psihološkoj laboratoriji}}]] Godine 1879. Wundt je započeo provođenje eksperimenata koji nisu bili dio redovne nastave. Prema nekim historičarima psihologije, upravo se ta istraživanja smatraju obilježjem prve laboratorije namijenjene isključivo psihološkim istraživanjima.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Ungerer |first2=G. A. |date=1980 |title=The foundation of the Institute for Experimental Psychology at Leipzig University |journal=Psychological Research |volume=42 |issue=1 |pages=5–18 |doi=10.1007/BF00308688 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00308688 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet je laboratoriju službeno priznao kao dio univerziteta tek 1883. Tokom narednih godina laboratorija se proširila na jedanaest prostorija. Psihološki institut, kako je kasnije nazvan, naposljetku je preseljen u novu zgradu projektovanu posebno za potrebe psiholoških istraživanja<ref name="Wundt_1909">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1909 |chapter=Das Institut für Experimentelle Psychologie |editor-last=Rektor und Senat |title=Festschrift zur Feier des 500-jährigen Bestehens der Universität Leipzig |volume=4 |publisher=S. Hirzel |location=Leipzig |pages=118–133 |chapter-url=https://archive.org/details/p2festschriftzur04leipuoft/page/24/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Wundtova nastava na Institutu za eksperimentalnu psihologiju === Pregled Wundtovih predavanja tokom zimskih semestara od 1875. do 1879. pokazuje da je nastavni program obuhvatao širok spektar tema. Predavanja su održavana šest dana sedmično, u prosjeku po dva sata dnevno. Tako je, na primjer, u zimskom semestru 1875. predavao [[psiholingvistika|psihologiju jezika]], [[antropologija|antropologiju]], [[logika|logiku]] i [[epistemologija|epistemologiju]], dok su u narednom ljetnom semestru među predmetima bili [[psihologija]], mozak i nervni sistem te [[fiziologija]]. U narednim semestrima u nastavni program bili su uključeni i [[kosmologija]], historija filozofije i opća filozofija.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980" /> === Wundtovi doktoranti === U periodu od 1875. do 1919. Wundt je bio mentor pri izradi velikog broja doktorskih disertacija. Pod njegovim mentorstvom doktoriralo je 185 studenata, među kojima je bilo 70 stranaca, uključujući 23 studenta iz [[Rusija|Rusije]], [[Poljska|Poljske]] i drugih istočnoevropskih zemalja te 18 iz [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Uni_Leipzig_Wundt_Institute_EN">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=Zvanična stranica instituta na Univerzitetu u Leipzigu (engleska verzija) |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Mnogi njegovi studenti kasnije su ostvarili značajne akademske karijere u psihologiji i srodnim disciplinama. Među njemačkim učenicima bili su [[Oswald Külpe]], profesor na Univerzitetu u Würzburgu, [[Ernst Meumann]], profesor u Leipzigu i [[Hamburg]]u te jedan od pionira [[Pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]], [[Hugo Münsterberg]], profesor u [[Freiburg]]u i na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] te jedan od osnivača [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]], kulturni psiholog [[Willy Hellpach]] te [[Armenija|Armenac]] [[Gourgen Edilyan]].<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=History of the Institute |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology/institute-history-1/history-of-the-institute |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim američkim studentima bili su [[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Granville Stanley Hall]], začetnik pokreta dječije psihologije i teoretičar razvoja adolescencije te rektor [[Univerzitet Clark|Univerziteta Clark]], [[Charles Hubbard Judd]], direktor Pedagoškog fakulteta Univerziteta u Chicagu, [[Walter Dill Scott]], koji je dao značajan doprinos razvoju industrijske psihologije i predavao na Univerzitetu Harvard, [[Edward B. Titchener|Edward Bradford Titchener]], [[Lightner Witmer]], osnivač prve psihološke klinike u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Frank Angell]], [[Edward Wheeler Scripture]] i [[James Mark Baldwin]], jedan od osnivača Odsjeka za psihologiju Univerziteta Princeton te istraživač koji je dao značajan doprinos ranoj psihologiji, psihijatriji i teoriji evolucije.<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History" /> Zahvaljujući velikom broju svojih učenika, Wundt zauzima važno mjesto u [[Akademska genealogija|akademskoj genealogiji]] većine američkih psihologa prve i druge generacije.<ref name="BenDavid_Collins_1966">{{cite journal |last=Ben-David |first=Joseph |last2=Collins |first2=Randall |date=1966 |title=Social Factors in the Origins of a New Science: The Case of Psychology |journal=American Sociological Review |volume=31 |issue=4 |pages=451–465 |doi=10.2307/2090769 |url=http://www.jstor.org/stable/2090769 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim istaknutim studentima i saradnicima bili su i Englez [[Charles Spearman]], Rumun [[Constantin Rădulescu-Motru]], personalistički filozof i predstojnik Odsjeka za filozofiju Univerziteta u [[Bukurešt]]u, [[Hugo Eckener]], direktor kompanije [[Luftschiffbau Zeppelin]], kao i filozofi [[Rudolf Eisler]] i srbijanski filozof [[Ljubomir Nedić]]. Među studentima i posjetiocima koji su kasnije stekli međunarodni ugled bili su [[Vladimir Bekhterev]], [[Franz Boas]], [[Émile Durkheim]], [[Edmund Husserl]], [[Bronisław Malinowski]], [[George Herbert Mead]], [[Edward Sapir]], [[Ferdinand Tönnies]] i [[Benjamin Lee Whorf]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Eckardt_2010">{{cite book |last=Eckardt |first=Georg |date=2010 |title=Kernprobleme in der Geschichte der Psychologie |publisher=Springer-Verlag |location=Wiesbaden |isbn=978-3-531-92423-6 |url=https://books.google.ba/books?id=NvZq0F-iONwC |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sredinom 20. vijeka veliki dio Wundtovog naučnog rada bio je manje zastupljen u američkoj psihološkoj literaturi zbog nedostatka odgovarajućih prijevoda njegovih djela, pogrešnih tumačenja pojedinih njegovih učenika te kritika koje je [[biheviorizam]] upućivao Wundtovom istraživačkom programu.<ref name="Fahrenberg_2011">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2011 |title=Wilhelm Wundt – Pionier der Psychologie und Außenseiter? Leitgedanken der Wissenschaftskonzeption und deren Rezeptionsgeschichte |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Wilhelm_Wundt_Pionier_der_Psychologie_und_Aussenseiter.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Penzionisanje i smrt === [[Datoteka:Wilhelm Wundt Gravestone.jpg|mini|desno|300px|Nadgrobni spomenik Wilhelma i Sophie Wundt]] Wundt se penzionisao 1917. kako bi se u potpunosti posvetio naučnom pisanju.<ref name="Bringmann_et_al_1975">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Balance |first2=W. D. |last3=Evans |first3=R. B. |date=1975 |title=Wilhelm Wundt 1832-1920: a brief biographical sketch |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=11 |issue=3 |pages=287–297 |doi=10.1002/1520-6696(197507)11:3<287::aid-jhbs2300110309>3.0.co;2-l |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/1520-6696(197507)11:3%3C287::AID-JHBS2300110309%3E3.0.CO;2-L |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema Wirthovim navodima (1920), Wundt je tokom ljeta 1920. godine osjećao da mu slabi životna snaga te je preminuo 31. augusta 1920.<ref name="Wirth_1920">{{cite journal |last=Wirth |first=Wilhelm |date=1920 |title=Unserem grossen Lehrer Wilhelm Wundt in unauslöschlicher Dankbarkeit zum Gedächtnis! |journal=Archiv für die gesamte Psychologie |volume=40 |pages=1–16 |url=https://archive.org/details/archivfurdiegesamtepsychologie.v.40.1920.princeton/page/n9/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sahranjen je na [[Južno groblje (Leipzig)|Južnom groblju]] u Leipzigu zajedno sa suprugom Sophie i kćerkama Lilli i Eleanor.<ref name="SAW_Wundt_Grab">{{cite web |author=Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig |title=Grabstätte von Wilhelm und Sophie Wundt |url=https://archiv.saw-leipzig.de/saw-archive/publikationen-quellen/quellen/grabstaette-von-wilhelm-und-sophie-wundt |website=Plenum und Gesamtakademie, Publikationen und Quellen |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> == Priznanja i počasti == Wundtu su dodijeljeni počasni doktorati [[Univerzitet u Leipzigu|Univerziteta u Leipzigu]] i [[Univerzitet u Göttingenu|Univerziteta u Göttingenu]], kao i odlikovanje ''[[Pour le Mérite]]'' za nauku i umjetnost. Tri puta je bio nominovan za [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]].<ref name="Nobel_Wundt_Nomination">{{cite web |author=Nobel Prize Outreach |date=2026 |title=Nomination Archive: Wilhelm Wundt |url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/ |website=Nobelprize.org |publisher=Nobel Foundation |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Bio je počasni član dvanaest naučnih organizacija i društava te dopisni član trinaest akademija nauka u Njemačkoj i inostranstvu. Između ostalog, 1895. izabran je za međunarodnog člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društvo]], a 1909. za stranog člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="APS_Wundt_Membership">{{cite web |author=American Philosophical Society |date=2026 |title=Member History: Wilhelm Wundt |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Wilhelm+Wundt&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |website=Search.amphilsoc.org |publisher=American Philosophical Society |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NAS_Wundt_Membership">{{cite web |author=National Academy of Sciences |date=2026 |title=Member Directory: Wilhelm Wundt |url=https://www.nasonline.org/membership/member-directory/?_member_directory_sort=last_name_asc |website=Nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Po njemu je nazvan [[Asteroidi|asteroid]] [[635 Vundtija]]. == Pregled Wundtovog rada == Wundt je naučnu karijeru započeo kao ljekar i neurofiziolog, a kasnije se usmjerio na istraživanja iz osjetne fiziologije, psihofizike i psihologije. U historiografiji psihologije smatra se jednim od glavnih osnivača [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao samostalne naučne discipline. Utemeljio je [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu psihologiju]] te jednim od pionira [[kulturna psihologija|kulturne psihologije]]. Razvio je istraživački program u empirijskoj psihologiji, a na njegovim psihološkim teorijama zasnivaju se i njegovi filozofski i etički radovi. Wundtovo [[epistemologija|epistemološko]] stanovište, razlikovalo se od učenja [[John Locke|Johna Lockea]], engleskog [[empirizam|empirizma]] i [[senzualizam|senzualizma]], što je jasno izraženo u njegovoj knjizi ''Prilozi teoriji osjetne percepcije ({{de|Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung}}) iz 1862. Na naslovnoj stranici knjige nalazi se citat [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]a: {{Citat|Ništa nije u razumu što prethodno nije bilo u osjetilima, osim samoga razuma.<ref name="Leibniz_Cambridge_1996">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=1996 |orig-year=1765 |title=Leibniz: New Essays on Human Understanding |editor1-last=Remnant |editor1-first=Peter |editor2-last=Bennett |editor2-first=Jonathan |translator=Peter Remnant, Jonathan Bennett |series=Cambridge Texts in the History of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521576604 |url=https://books.google.ba/books?id=vD6nSUSbL7IC |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Prema Wundtu, u takva načela ubrajaju se [[Zaključivanje|logičko zaključivanje]], [[Klasifikacija|kategorije mišljenja]], načelo [[uzročnost]]i, načelo svrhovitosti ([[teleologija]]), načelo [[emergencija|emergencije]] te druga epistemološka načela. Najznačajnija Wundtova djela su: * ''[https://books.google.ba/books?id=QLXgubRL7ksC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Lehrbuch der Physiologie des Menschen]'' (''Udžbenik ljudske fiziologije'', 1864/1865; 4. izdanje 1878); * ''[https://darwin-online.org.uk/converted/pdf/1880_Wundt_Psychologie_A6454.pdf Grundzüge der physiologischen Psychologie]'' (''Osnove fiziološke psihologije'', 1874; 6. izdanje 1908–1911, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/systemderphiloso00wund System der Philosophie]'' (''Sistem filozofije'', 1889; 4. izdanje 1919, 2 toma); * ''[https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf Logik: Eine Untersuchung der Prinzipien der Erkenntnis und der Methoden wissenschaftlicher Forschung]'' (''Logika: Istraživanje principa spoznaje i metoda naučnog istraživanja'', 1880–1883; 4. izdanje 1919–1921, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/ethikeineuntersu0003wund/page/n3/mode/2up Ethik: Eine untersuchung der tatsachen und gesetze des sittlichen lebens]'' (''Etika: Istraživanje činjenica i zakona moralnog života'', 1886; 3. izdanje 1903, 2 toma); * ''[https://archive.org/details/vlkerpsycholog11wund/page/n5/mode/2up Völkerpsychologie: Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythos und Sitte]'' (''Kulturna psihologija: Istraživanje razvojnih zakonitosti jezika, mita i običaja'', 1900–1920, 10 tomova); * ''[https://books.google.ba/books/about/Grundriss_der_Psychologie.html?id=TTGUPbtt8JcC&redir_esc=y Grundriss der Psychologie]'' (''Pregled psihologije'', 1896; 14. izdanje 1920). Ova 22 toma obuhvataju širok spektar tema. Analize Wundtovih sabranih djela ukazuju na snažnu povezanost između njegove teorijske psihologije, [[epistemologija|epistemologije]] i [[metodologija|metodologije]]. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela na engleski jezik otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija.<ref name="Danziger_1980">{{cite book |last=Danziger |first=Kurt |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=On the threshold of the New Psychology: Situating Wundt and James |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=362–379 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tweney_Yachanin_1980">{{cite book |last1=Tweney |first1=Ryan D. |last2=Yachanin |first2=Stephen A. |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=Titchener's Wundt |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=380–395 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fahrenberg_2011" /> == Glavne teme Wundtovog rada == === Pamćenje === Wilhelm Wundt provodio je eksperimentalna istraživanja pamćenja koja se danas mogu dovesti u vezu s konceptima [[ikoničko pamćenje|ikoničkog pamćenja]], kratkoročnog pamćenja te efektima izvođenja i generisanja informacija.<ref name="Carpenter_2005_SAGE">{{cite journal |last=Carpenter |first=Shana K. |date=2005 |title=Some Neglected Contributions of Wilhelm Wundt to the Psychology of Memory |journal=Psychological Reports |volume=97 |issue=1 |pages=63–73 |doi=10.2466/pr0.97.1.63-73 |issn=0033-2941 |pmid=16279306 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.97.1.63-73 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Teorija procesa === Prema Wundtu, predmet psihologije jesu aktuelni psihički procesi, odnosno promjene i funkcionalni odnosi između [[percepcija|percepcije]], [[spoznaja|spoznaje]], [[emocija]] i [[volja|volje]] odnosno [[motivacija|motivacije]]. Psihičke pojave predstavljaju neprestano promjenjive procese [[svijest]]i i mogu se odrediti samo kao "neposredna stvarnost događaja u psihološkom iskustvu".<ref name="Wundt_Grundriss_1897">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |date=1897 |title=Grundriss der Psychologie |edition=2. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/GrundrissDerPsychologie |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Odnosi unutar svijesti, odnosno njeni aktivni organizacijski procesi, prema Wundtu se ne mogu objašnjavati [[metafizika|metafizičkim]] pojmovima poput [[Besmrtnost|besmrtne]] '[[duša|duše]]' niti apstraktnim [[transcendencija (religija)|transcendentnim]] ili [[duhovnost|duhovnim]] principom. === Razgraničenje kategorija === Wundt je smatrao da su usmjerenost na subjekt ({{de|Subjektbezug}}), vrednovanje ({{de|Wertbestimmung}}), postavljanje ciljeva ({{de|Zwecksetzung}}) i voljna djelatnost ({{de|Willenstätigkeit}}) posebne i osnovne kategorije psihologije.<ref name="Wundt_Causalitat_1894">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1894 |title=Ueber psychische Causalität und das Princip des psychophysischen Parallelismus |journal=Philosophische Studien |volume=10 |pages=1–124 |url=https://digitalesammlungen.uni-weimar.de/viewer/fulltext/lit29437/1/ |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Često je koristio izraz "čovjek kao misleći i motivisani subjekt"<ref name="Wundt_Logik_1880">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1880 |title=Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntniss und der Methoden wissenschaftlicher Forschung. Erster Band: Erkenntnisslehre |publisher=Verlag von Ferdinand Enke |location=Stuttgart |url=https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> kako bi naglasio zajedničke karakteristike psihologije i [[humanističke nauke|humanističkih nauka]], ali i ukazao na razlike između psihologije i [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] u pogledu njihovih osnovnih kategorija i metodoloških pretpostavki.<ref name="Fahrenberg_Kategorienlehre_2013">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2013 |title=Zur Kategorienlehre der Psychologie: Komplementaritätsprinzip, Perspektiven und Perspektiven-Wechsel |edition=2. |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Zur_Kategorienlehre_der_Psychologie_2013_01.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Psihofizički paralelizam === Pod utjecajem Leibniza, Wundt je razvio vlastito tumačenje pojma [[psihofizički paralelizam]], koji je definisao na sljedeći način: {{Citat|…gdje god postoje pravilni odnosi između psihičkih i fizičkih pojava, one nisu ni identične niti se mogu svesti jedna na drugu, jer su same po sebi neusporedive; međutim, povezane su tako da određeni psihički procesi redovno odgovaraju određenim fizičkim procesima ili, slikovito rečeno, teku 'usporedo'.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902">{{cite book |last1=Wundt |first1=Wilhelm Max |last2=Wirth |first2=Wilhelm |date=1902 |title=Grundzüge der physiologischen Psychologie |volume=3 |edition=5. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/grundzgederphy03wunduoft |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref>}} Prema Wundtovom shvatanju, unutrašnje iskustvo zasniva se na funkcijama mozga, ali psihičke promjene nemaju fizičke uzroke. Leibniz je zapisao: {{Citat|Duše djeluju prema zakonima svrhovitih uzroka, putem težnji, ciljeva i sredstava. Tijela djeluju prema zakonima djelotvornih uzroka, odnosno zakona kretanja. Ta dva područja, područje djelotvornih uzroka i područje svrhovitih uzroka, međusobno su usklađena.<ref name="Leibniz_Meiner_2002">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=2002 |title=Monadologie und andere metaphysische Schriften |editor-last=Schneider |editor-first=Ulrich Johannes |publisher=Felix Meiner Verlag |location=Hamburg |url=https://ia800508.us.archive.org/24/items/MetaphysischeAbhandlungenMonadologiePrinzipienDerNaturGottfriedWilhelmLeibniz/Metaphysische%20Abhandlungen_Monadologie_Prinzipien%20der%20Natur%20-%20Gottfried%20Wilhelm%20Leibniz.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de |series=Philosophische Bibliothek |volume=537}}</ref>}} Nadovezujući se na Leibnizovu filozofiju, Wundt razlikuje ''fizičku'' uzročnost (prirodnu uzročnost [[neurofiziologija|neurofiziologije]]) od ''psihičke'' uzročnosti procesa svijesti. Te dvije vrste uzročnosti, međutim, nisu suprotstavljene u dualističkom metafizičkom smislu, nego zavise od stanovišta s kojeg se posmatraju.<ref name="Fahrenberg_Leibniz_Wundt_2016">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2016 |title=The Influence of Gottfried Wilhelm Leibniz on the Psychology, Philosophy, and Ethics of Wilhelm Wundt |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://scispace.com/pdf/the-influence-of-gottfried-wilhelm-leibniz-on-the-psychology-26vcrm2py5.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Uzročnost|Uzročna objašnjenja]] u psihologiji trebaju se ograničiti na istraživanje efekta prethodnih uzroka, bez nastojanja da se iz njih izvedu potpuno precizna predviđanja. Na primjeru voljnih radnji Wundt pokazuje da je moguće obrnuti perspektivu pri razmatranju uzroka i posljedice te ciljeva i sredstava, pri čemu se uzročna i teleološka objašnjenja mogu međusobno dopunjavati i omogućiti cjelovitije razumijevanje psihičkih pojava. Wundtovo shvatanje razlikovalo se od pristupa drugih savremenika koji su također zastupali psihofizički paralelizam. Umjesto da se zadrži na samom postulatu paralelizma, razvio je koncept ''psihičke uzročnosti'' kao dopunu prirodnoj uzročnosti u neurofiziologiji, zajedno s odgovarajućom metodologijom. Prema Wundtu, psihofizičko jedinstvo može se proučavati iz dva suštinski različita pristupa. Time se njegovo shvatanje razlikovalo od [[Gustav Fechner|Fechnerove]] hipoteze [[Identitet (filozofija)|identiteta]], koja je naglašavala drugačiji odnos između psihičkih i fizičkih pojava. Psihološke i fiziološke tvrdnje pripadaju dvama kategorijalno različitim referentnim sistemima, zbog čega je potrebno jasno razlikovati njihove osnovne kategorije kako bi se izbjegle [[kategorijalna greška|kategorijalne greške]] koje je opisivao [[Nicolai Hartmann]].<ref name="Hartmann_Aufbau_1964">{{cite book |last=Hartmann |first=Nicolai |date=1964 |title=Der Aufbau der realen Welt. Grundriss der allgemeinen Kategorienlehre |edition=3. |publisher=W. de Gruyter |location=Berlin |url=https://archive.org/details/deraufbauderreal0000unse |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Apercepcija === [[Apercepcija]] zauzima centralno mjesto u Wundtovoj psihološkoj teoriji. Leibniz je apercepciju opisivao kao proces u kojem elementarni osjetni utisci prelaze u [[samosvijest]], pri čemu pojedinačne težnje (nastojanja i voljni činovi) imaju ključnu ulogu.<ref name="Fahrenberg_Leibniz_Wundt_2016" /> Wundt je ovu ideju dalje razradio razvijajući odgovarajuće psihološke koncepte, primjenjujući metode eksperimentalne psihologije i predlažući neuropsihološki model koji je funkcije apercepcije povezivao s [[čeoni režanj|frontalnim režnjem]] [[Mozak|mozga]].<ref name="Fahrenberg_2019" /> Prema Wundtu, apercepcija obuhvata niz teorijskih pretpostavki o integrativnom procesu svijesti. Kao primjer takvog integrativnog procesa Wundt je navodio selektivno usmjeravanje [[pažnja|pažnje]], koje uključuje objedinjavanje spoznajnih, emocionalnih i motivacijskih procesa. === Razvojna teorija uma === Wundt je smatrao da je osnovni zadatak psihologije razviti sveobuhvatnu teoriju razvoja [[um]]a, koja obuhvata razvoj od [[psihologija životinja|psihologije životinja]] do najviših dostignuća ljudske kulture, poput jezika, religije i etike. Za razliku od mnogih svojih savremenika, nije smatrao da postoji nesklad između razvojnih koncepata humanističkih nauka, kakve su zastupali [[Friedrich Hegel]] i [[Johann Gottfried Herder]], i [[Charles Darwin|Darwinove]] biološke teorije evolucije. === Kritički realizam === Wundt je smatrao da je "psihologija empirijska nauka koja povezuje prirodne i humanističke nauke te da se pristupi obje oblasti međusobno dopunjuju, jer jedino zajedno mogu pružiti cjelovitu empirijsku spoznaju."<ref name="Wundt_Realismus_1896">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Ueber naiven und kritischen Realismus |journal=Philosophische Studien |date=1896 |volume=12 |url=https://opacplus.bsb-muenchen.de/title/1041139 |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Smatrao je da su njegova gledišta oslobođena metafizičkih pretpostavki i zasnovana na jasno određenim epistemološkim načelima, među kojima su razlikovanje subjekta i objekta u procesu opažanja te načelo uzročnosti.<ref name="Wundt_Definition_1896">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Über die Definition der Psychologie |journal=Philosophische Studien |date=1896 |volume=12 |issue=1 |pages=1–66 |url=https://psychologie.lw.uni-leipzig.de/wundt/opera/wundt/DefPsych/DefPsych.htm |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Uvođenjem pojma ''kritički realizam'' želio je jasno razlikovati vlastito filozofsko stanovište od drugih filozofskih pravaca. === Definicija psihologije === Wundt je nastojao iznova odrediti mjesto psihologije između filozofije i fiziologije, odnosno između humanističkih i prirodnih nauka. Umjesto metafizičkog shvatanja psihologije kao nauke o duši, zastupao je psihologiju kao empirijsku nauku o svijesti, koja raspolaže vlastitim kategorijama i epistemološkim načelima. Prema Wundtu, psihologija proučava "cjelokupno iskustvo u njegovoj neposredno subjektivnoj stvarnosti". Zadatak psihologije je precizno analizirati procese svijesti, istražiti složene psihičke povezanosti i utvrditi zakonitosti koje njima upravljaju.<ref name="Wundt_Grundriss_1897" /> # Psihologija nije "nauka o pojedinačnoj duši". Prema Wundtu, život predstavlja jedinstven psihički i fizički proces koji se može posmatrati iz različitih perspektiva radi otkrivanja općih zakonitosti, posebno psihološko-historijskih i bioloških zakonitosti [[razvojna psihologija|razvoja]]. Wundt je smatrao da su emocionalne i voljne funkcije, jednako kao i spoznajne, sastavni i podjednako važni aspekti jedinstvenog psihofizičkog procesa. # Psihologija se ne može svesti na fiziologiju. Metode fiziologije, prema Wundtu, nisu dovoljne za ostvarenje ciljeva psihologije. Takav pokušaj smatrao je metodološki neopravdanim jer bi "međusobni odnosi psihičkih procesa ostali nerazumljivi čak i kada bi odnosi među moždanim procesima bili jednako jasno poznati kao mehanizam džepnog sata."<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> # Psihologija proučava svjesne procese. Wundt je iz epistemoloških i metodoloških razloga odbacivao uključivanje [[podsvijest]]i u područje naučne psihologije. U njegovo vrijeme, prije [[Sigmund Freud]]a, utjecajni autori poput filozofa [[Eduard von Hartmann]]a zastupali su metafizički koncept ''nesvjesnog''. Wundt je tome prigovarao iz dva razloga: odbacivao je psihologiju zasnovanu prvenstveno na metafizičkim pretpostavkama i smatrao da ne postoje pouzdane metode za naučno istraživanje nesvjesnih procesa. Ubrzo je napustio i vlastitu raniju pretpostavku o postojanju nesvjesnih sudova.<ref name="Araujo_Wundt_2011">{{cite journal |last=Araujo |first=Saulo de Freitas |title=Why did Wundt abandon his early theory of the unconscious? Towards a new interpretation of Wundt's psychological project |journal=History of Psychology |date=2011 |volume=15 |issue=1 |pages=33–49 |doi=10.1037/a0024478 |url=https://www.researchgate.net/publication/224834161_WHY_DID_WUNDT_ABANDON_HIS_EARLY_THEORY_OF_THE_UNCONSCIOUS_Towards_A_New_Interpretation_of_Wundt's_Psychological_Project |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Araujo_WundtBook_2016">{{cite book |last=Araujo |first=Saulo de Freitas |title=Wundt and the Philosophical Foundations of Psychology: A Reappraisal |publisher=Springer |date=2016 |location=Cham, Švicarska |isbn=978-3-319-26634-3 |doi=10.1007/978-3-319-26636-7 |url=https://www.academia.edu/76162344/Wundt_and_the_Philosophical_Foundations_of_Psychology |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundtovo odbacivanje pojma nesvjesnog bilo je povezano i s njegovim skepticizmom prema Fechnerovoj teoriji nesvjesnog, kao i prema tada raširenim raspravama o [[hipnoza|hipnozi]] i [[spiritualizam|spiritualizmu]]. Iako je [[Sigmund Freud]] često citirao Wundta, Wundt je ostao skeptičan prema teorijama koje su počivale na pojmu nesvjesnog.<ref name="Togel_FreudWundt_1989">{{cite book |last=Tögel |first=Christfried |chapter=Freud und Wundt. Von der Hypnose bis zur Völkerpsychologie |title=Freud und die akademische Psychologie |editor-last=Nitzschke |editor-first=Bernd |publisher=Urban & Schwarzenberg |date=1989 |location=München |pages=97–105 |chapter-url=http://www.freud-biographik.de/frdwundt.htm |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Fahrenberg_TeorijskaPsihologija_2015">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |title=Theoretische Psychologie: Eine Systematik der Kontroversen |publisher=Pabst Science Publishers |date=2015 |location=Lengerich |isbn=978-3-95853-077-5 |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Theoretische_Psychologie_2015_01.pdf |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Wundt je također odbacivao shvatanje prema kojem bi se psihologija trebala svesti na [[Bihevioralne nauke|nauku o ponašanju]] u smislu kasnijeg strogog [[biheviorizam|biheviorizma]]. U laboratoriji u Leipzigu već su bile posmatrane i mjerene brojne bihevioralne i psihološke varijable. Wundt je naglašavao da su fiziološki pokazatelji, poput fizioloških promjena koje prate [[osjećanje|osjećanja]], kao i fizička mjerenja intenziteta podražaja u [[psihofizika|psihofizici]], samo pomoćna sredstva psihološkog istraživanja. Prema Wundtu, jednostrano oslanjanje na takve metode vodilo bi fiziologiji ponašanja odnosno [[redukcionizam|naučnom redukcionizmu]], a ne općoj ili kulturnoj psihologiji. # Psihologija je empirijska humanistička nauka. Wundt je smatrao da psihologija ima trostruki karakter: #* kao nauka o neposrednom iskustvu razlikuje se od prirodnih nauka, koje proučavaju posredno iskustvo i apstrahiraju subjekt; #* kao nauka o "općevažećim oblicima neposrednog ljudskog iskustva" predstavlja osnov humanističkih nauka; #* među svim empirijskim naukama upravo rezultati psihologije najviše doprinose razmatranju općih pitanja epistemologije i etike, dviju osnovnih oblasti filozofije.<ref name="Wundt_Grundriss_1897" /> Wundt je ove koncepte razvijao tokom gotovo šezdeset godina istraživačkog i nastavnog rada, koji ga je od neurofiziologije doveo do psihologije i filozofije. Njegova psihologija usko je povezana s njegovim radovima iz fiziologije, filozofije, logike, epistemologije i etike. Osnovna područja njegovog interesa i osnovne ideje izraženi su u djelu ''Predavanja o psihologiji čovjeka i životinja'' ({{de|Vorlesungen über die Menschen und Tierseele}}) iz 1863. Ona obuhvataju ''individualnu psihologiju'' (danas približno odgovara općoj psihologiji, uključujući percepciju, pažnju, apercepciju, volju, osjećanja i emocije), ''kulturnu psihologiju'' kao teoriju razvoja ljudskog uma, [[psihologija životinja|psihologiju životinja]] i [[neuropsihologija|neuropsihologiju]]. Konceptualni okvir koji je Wundt oblikovao početkom 1860-ih godina kasnije je razradio u opsežan istraživački program. U okviru tog programa osnovan je prvi institut za eksperimentalnu psihologiju, psihologija je dodatno institucionalizovana kao samostalna naučna disciplina, a objavljen je i niz njegovih udžbenika i drugih naučnih radova. == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Filozofija nauke}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Wundt, Wilhelm}} [[Kategorija:Rođeni 1832.]] [[Kategorija:Umrli 1920.]] [[Kategorija:Biografije, Mannheim]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Inozemni članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Inozemni članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Počasni članovi Sanktpeterburške akademije nauka]] bjvk8hr2apanb4pdxj2j345uh96ucru 3904483 3904472 2026-07-12T10:56:08Z Bosancica by MK 173186 Preveden još jedan dio teksta sa Wikipedia en 3904483 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Wilhelm Wundt | slika = Wilhelm Wundt.jpg | slika_širina = | naslov = Wilhelm Wundt u 1902. godini | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1832|8|16}} | mjesto_rođenja = [[Neckarau]] blizu [[Mannheim|Mannheima]], Veliko Vojvodstvo Baden, [[Njemački savez]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1920|8|31|1832|8|16}} | mjesto_smrti = [[Großbothen]], Saksonija, [[Weimarska Republika|Njemačka]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = Nijemac | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Filozofija]] * [[Fiziologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Lajpcigu]] * [[Univerzitet u Heidelbergu]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Heidelbergu]] * [[Univerzitet u Tübingenu]] * [[Univerzitet u Berlinu]] }} | doktorski_mentor = [[Karl Ewald Hasse]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[James McKeen Cattell]] * [[G. Stanley Hall]] * [[Oswald Külpe]] * [[Hugo Münsterberg]] * [[Ljubomir Nedić]] * [[Walter Dill Scott]] * [[George M. Stratton]] * [[Edward B. Titchener]] * [[Lightner Witmer]] }} | akademski_savjetnici = {{Plainlist| * [[Hermann von Helmholtz]] * [[Johannes Peter Müller]] * [[Emil du Bois-Reymond]] }} | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Osnivanje prve laboratorije za eksperimentalnu psihologiju (1879) * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Apercepcija]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = [[Luteranizam]] | fusnote = Supruga: Sophie Mau (u braku od 1872. do njene smrti 1912)<br />Djeca: Eleanor, Louise i Max }} '''Wilhelm Maximilian Wundt''' bio je [[Njemačka|njemački]] [[fiziolog]], [[filozof]], [[psiholog]] i univerzitetski profesor, koji se smatra jednim od osnivača moderne [[psihologija|psihologije]] i ocem [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]]. Među prvima je psihologiju izdvojio kao samostalnu naučnu disciplinu, odvojenu od [[filozofija|filozofije]] i [[biologija|biologije]], te je bio prvi naučnik koji je sebe nazivao psihologom.<ref name="Carlson_2009_Psychology">{{cite book |last=Carlson |first=Neil R. |title=Psychology: The Science of Behaviour |edition=4. |publisher=Pearson Education Canada |date=2009 |isbn=978-0-205-70233-6 |url=https://archive.org/details/psychologyscienc0000carl_c4p5 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1879. na [[Univerzitet u Lajpcigu|Univerzitetu u Lajpcigu]] osnovao je prvu laboratoriju za eksperimentalna psihološka istraživanja, čime je postavljen osnov za institucionalni razvoj psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |date=2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Butler_Bowdon_2007">{{cite book |last=Butler-Bowdon |first=Tom |date=2007 |title=50 Psychology Classics: Who We Are, How We Think, What We Do; Insight and Inspiration from 50 Key Books |publisher=Nicholas Brealey Publishing |location=London |isbn=978-1-85788-386-2 |url=https://drsaurabhranjan.github.io/assets/files/50_Psychology_Classics__Who_We_Are__How_We_Think__What_We_Do__Insight_and_Inspiration_from_50_Key_Books.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Također je 1881. pokrenuo i prvi [[naučni časopis]] za psihološka istraživanja, ''[[Philosophische Studien]]'' (izlazio od 1881. do 1902), kojeg je kasnije naslijedio časopis ''Psychologische Studien'' (od 1905. do 1917), s ciljem objavljivanja istraživačkih radova svog instituta.<ref name="Fahrenberg_2019">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2019 |title=Wilhelm Wundt (1832 – 1920): Introduction, Quotations, Reception, Commentaries, Attempts at Reconstruction |publisher=Jochen Fahrenberg |url=https://jochen-fahrenberg.de/fileadmin/pdf2019/WUNDT__1832-1920_._Complete_Work__Fahrenberg_5.10.2019_.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema anketi objavljenoj 1991. u časopisu ''[[American Psychologist]]'', u kojoj je učestvovalo 29 američkih historičara psihologije, Wundt je zauzeo prvo mjesto među najznačajnijim psiholozima svih vremena, ispred [[William James|Williama Jamesa]] i [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]].<ref name="Korn_1991">{{cite journal |last1=Korn |first1=James H. |last2=Davis |first2=Roger |last3=Davis |first3=Stephen F. |date=1991 |title=Historians' and chairpersons' judgments of eminence among psychologists |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=7 |pages=789–792 |doi=10.1037/0003-066X.46.7.789 |url=https://psycnet.apa.org/record/1991-34516-001 |url-access=subscription |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život === Wundt je rođen 16. augusta 1832. u [[Neckarau]]u u Badenu (danas dio [[Mannheim]]a) kao četvrto dijete Maximiliana Wundta (1787–1846), [[Luteranstvo|luteranskog]] svećenika, i Marie Frederike, rođene Arnold (1797–1868). Dvoje njegove braće i sestara umrlo je u ranom djetinjstvu, dok je brat Ludwig doživio odraslu dob.<ref name="Fahrenberg_2019" /> Wundtov djed po ocu bio je Friedrich Peter Wundt (1742–1805), profesor geografije i pastor u [[Heidelberg|Wieblingenu]]. Kada je Wundtu bilo oko šest godina, njegova porodica preselila se u [[Bruchsal|Heidelsheim]], tada mali srednjovjekovni grad u [[Baden-Württemberg]]u.<ref name="Lamberti_2020">{{cite book |last=Lamberti |first=Georg |date=2020 |title=Wilhelm Maximilian Wundt (1832-1920): Life, Work and Personality in Pictures and Texts |publisher=PABST Science Publishers |location=Lengerich |isbn=978-3-95853-622-7 |url=https://www.pabst-science-publishers.com/newpublications/detail-view.html?tt_products%5Bproduct%5D=223 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundt je rođen u vrijeme [[Njemački savez|Njemačkog saveza]], u razdoblju koje pojedini historičari opisuju kao privredno stabilno. U tom periodu ulagalo se u obrazovanje, medicinu i tehnološki razvoj, što je doprinijelo razvoju nauke i stvaranju novih istraživačkih pristupa, uključujući i razvoj psihologije kao zasebne naučne discipline.<ref name="Craig_1999">{{cite book |last=Craig |first=Gordon A. |date=1999 |title=Germany, 1866–1945 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-822113-5 |url=https://archive.org/details/germany186619450000crai |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Obrazovanje i karijera u Heidelbergu === Wundt je od 1851. do 1856. studirao na [[Univerzitet u Tübingenu|Univerzitetu u Tübingenu]], [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]]. Nakon što je 1856. na Univerzitetu u Heidelbergu stekao zvanje [[doktor medicine|doktora medicine]] pod mentorstvom [[Karl Ewald Hasse|Karla Ewalda Hassea]],<ref name="Wundt_1856">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1856 |title=Untersuchungen über das Verhalten der Nerven in entzündeten und degenerirten Organen |publisher=Friedrich Vieweg und Sohn |location=Braunschweig |url=https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10853404 |access-date=10. 7. 2026 |language=de}}</ref> kratko je studirao kod [[Johannes Peter Müller|Johannesa Petera Müllera]] i [[Emil du Bois-Reymond|Emila du Bois-Reymonda]], a potom se pridružio osoblju Univerziteta u Heidelbergu. Godine 1858. postao je asistent [[fizičar]]a i fiziologa [[Hermann von Helmholtz|Hermanna von Helmholtza]], zadužen za izvođenje laboratorijskih vježbi iz [[Fiziologija|fiziologije]]. U tom periodu napisao je djelo ''Prilozi teoriji osjetne percepcije'' (1858–1862). Godine 1864. imenovan je vanrednim profesorom [[antropologija|antropologije]] i [[medicinska psihologija|medicinske psihologije]], a iste godine objavio je i udžbenik o ljudskoj fiziologiji. Prema sadržaju njegovih predavanja i naučnim interesovanjima, sve se više usmjeravao prema psihologiji i srodnim disciplinama. Njegova predavanja iz psihologije objavljena su 1863–1864. pod naslovom ''Predavanja o psihologiji čovjeka i životinja''. Nakon toga započeo je rad na djelu ''Osnove fiziološke psihologije'' ({{de|Grundzüge der physiologischen Psychologie}}), koje je objavljeno 1874. Djelo se u historiografiji psihologije često smatra prvim udžbenikom posvećenim [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnoj psihologiji]].<ref name="Lamberti_2020" /> === Brak i porodica === Wundt je 1867, u blizini Heidelberga, upoznao Sophie Mau (1844–1912). Bila je najstarija kćerka profesora teologije na Univerzitetu u Kielu Heinricha Augusta Maua i njegove supruge Louise, rođene von Rumohr, te sestra arheologa [[August Mau|Augusta Maua]]. Vjenčali su se 14. augusta 1872. u Kielu.<ref name="Lamberti_2020" /> Imali su troje djece: Eleanor (1876–1957), koja je kasnije pomagala ocu u njegovom radu, Louise, zvanu Lilli (1880–1884) i Max (1879–1963), koji je kasnije postao profesor filozofije. === Karijera u Zürichu i Leipzigu === Godine 1875. Wundt je imenovan profesorom induktivne filozofije u Zürichu, a iste godine prihvatio je mjesto profesora filozofije na Univerzitetu u Leipzigu. Na tom univerzitetu [[Ernst Heinrich Weber]] i [[Gustav Theodor Fechner]] postavili su osnove istraživanja iz osjetne psihologije i [[psihofizika|psihofizike]], dok je dva vijeka ranije [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] razvio svoju filozofiju i [[teorijska psihologija|teorijsku psihologiju]], koje se smatraju važnim utjecajima na Wundtov filozofski i psihološki razvoj. Wundtovo poštovanje prema Ernstu Heinrichu Weberu vidljivo je i u njegovim memoarima, u kojima je zapisao da Webera treba smatrati ocem eksperimentalne psihologije: {{Citat|Ja bih prije nazvao Webera ocem eksperimentalne psihologije… Weberova najveća zasluga bila je u tome što je došao na ideju mjerenja psihičkih veličina, pokazao njihove precizne međusobne odnose te prvi to razumio i proveo u djelo.<ref name="Robinson_2010">{{cite journal |last=Robinson |first=David K. |date=2010 |title=Founding fathers: David K. Robinson on an important meeting of minds at Leipzig University |journal=The Psychologist |publisher=British Psychological Society |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/founding-fathers |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} === Laboratorija za eksperimentalnu psihologiju === Wundt je 1879. na Univerzitetu u Leipzigu osnovao laboratoriju posvećenu isključivo psihološkim istraživanjima. Ovaj događaj u historiografiji [[Psihologija|psihologije]] često se navodi kao simboličan ili institucionalni početak psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="VerywellMind_Wundt_2026">{{cite web |last=Cherry |first=Kendra |date=2026 |title=The First Experimental Psychology Lab |url=https://www.verywellmind.com/who-founded-the-first-psychology-lab-2795250 |website=Verywell Mind |publisher=Dotdash Meredith |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> U laboratoriji su radili brojni postdiplomci koji su provodili istraživanja o temama koje je određivao Wundt, a laboratorija je privukla mlade naučnike iz različitih dijelova svijeta zainteresirane za razvoj nove psihološke nauke.<ref name="Buxton_1985">{{cite book |editor-last=Buxton |editor-first=Claude E. |date=1985 |title=Points of View in the Modern History of Psychology |publisher=Academic Press |location=Orlando |isbn=978-0-12-148510-8 |url=https://www.uv.mx/rmipe/files/2017/05/Poins-of-view-in-the-modern-history-of-psychology.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet u Leipzigu dodijelio je Wundtu laboratorijski prostor još 1876. kako bi u njemu smjestio opremu koju je donio iz [[Zürich]]a. Laboratorija se nalazila u zgradi Konvikt, a zbog nepraktičnosti stalnog prenošenja opreme između laboratorije i učionice, mnoge demonstracije izvodio je upravo u tom prostoru. Wundt je dao izraditi odgovarajuće istraživačke instrumente te je prikupio veliki broj uređaja, među kojima su bili [[tahistoskop]]i, [[sat|hronoskopi]], njihala, električni uređaji, mjerači vremena i instrumenti za mapiranje osjeta.<ref name="Wontorra_Separatum">{{cite web |last=Wontorra |first=H. Maximilian |title=Apparategestützte experimentelle Psychologie an Wundts Institut (Separatum) |url=https://home.uni-leipzig.de/wundtbriefe/pdf/reschke_separatum.pdf |website=Institut za psihologiju, Univerzitet u Leipzigu |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Pojedinim postdiplomcima često je povjeravao određeni instrument sa zadatkom da razviju nove mogućnosti njegove primjene u budućim eksperimentalnim istraživanjima. Između 1885. i 1909. u laboratoriji je radilo 15 asistenata.<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome">{{cite book |last=Meischner-Metge |first=Anneros |date=2003 |chapter=Wilhelm Wundt und seine Schüler |editor-last=Brauns |editor-first=Horst-Peter |title=Zentenarbetrachtungen. Historische Entwicklungen in der neueren Psychologie bis zum Ende des 20. Jahrhunderts |publisher=Peter Lang |location=Frankfurt am Main |pages=156–166 |isbn=978-3-631-37522-8 |url=https://wellcomecollection.org/works/tfc5474g |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> [[File:Wundt-research-group.jpg|mini|right|300px|{{center|Wilhelm Wundt (sjedi) sa saradnicima u svojoj psihološkoj laboratoriji}}]] Godine 1879. Wundt je započeo provođenje eksperimenata koji nisu bili dio redovne nastave. Prema nekim historičarima psihologije, upravo se ta istraživanja smatraju obilježjem prve laboratorije namijenjene isključivo psihološkim istraživanjima.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Ungerer |first2=G. A. |date=1980 |title=The foundation of the Institute for Experimental Psychology at Leipzig University |journal=Psychological Research |volume=42 |issue=1 |pages=5–18 |doi=10.1007/BF00308688 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00308688 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet je laboratoriju službeno priznao kao dio univerziteta tek 1883. Tokom narednih godina laboratorija se proširila na jedanaest prostorija. Psihološki institut, kako je kasnije nazvan, naposljetku je preseljen u novu zgradu projektovanu posebno za potrebe psiholoških istraživanja<ref name="Wundt_1909">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1909 |chapter=Das Institut für Experimentelle Psychologie |editor-last=Rektor und Senat |title=Festschrift zur Feier des 500-jährigen Bestehens der Universität Leipzig |volume=4 |publisher=S. Hirzel |location=Leipzig |pages=118–133 |chapter-url=https://archive.org/details/p2festschriftzur04leipuoft/page/24/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Wundtova nastava na Institutu za eksperimentalnu psihologiju === Pregled Wundtovih predavanja tokom zimskih semestara od 1875. do 1879. pokazuje da je nastavni program obuhvatao širok spektar tema. Predavanja su održavana šest dana sedmično, u prosjeku po dva sata dnevno. Tako je, na primjer, u zimskom semestru 1875. predavao [[psiholingvistika|psihologiju jezika]], [[antropologija|antropologiju]], [[logika|logiku]] i [[epistemologija|epistemologiju]], dok su u narednom ljetnom semestru među predmetima bili [[psihologija]], mozak i nervni sistem te [[fiziologija]]. U narednim semestrima u nastavni program bili su uključeni i [[kosmologija]], historija filozofije i opća filozofija.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980" /> === Wundtovi doktoranti === U periodu od 1875. do 1919. Wundt je bio mentor pri izradi velikog broja doktorskih disertacija. Pod njegovim mentorstvom doktoriralo je 185 studenata, među kojima je bilo 70 stranaca, uključujući 23 studenta iz [[Rusija|Rusije]], [[Poljska|Poljske]] i drugih istočnoevropskih zemalja te 18 iz [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Uni_Leipzig_Wundt_Institute_EN">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=Zvanična stranica instituta na Univerzitetu u Leipzigu (engleska verzija) |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Mnogi njegovi studenti kasnije su ostvarili značajne akademske karijere u psihologiji i srodnim disciplinama. Među njemačkim učenicima bili su [[Oswald Külpe]], profesor na Univerzitetu u Würzburgu, [[Ernst Meumann]], profesor u Leipzigu i [[Hamburg]]u te jedan od pionira [[Pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]], [[Hugo Münsterberg]], profesor u [[Freiburg]]u i na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] te jedan od osnivača [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]], kulturni psiholog [[Willy Hellpach]] te [[Armenija|Armenac]] [[Gourgen Edilyan]].<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=History of the Institute |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology/institute-history-1/history-of-the-institute |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim američkim studentima bili su [[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Granville Stanley Hall]], začetnik pokreta dječije psihologije i teoretičar razvoja adolescencije te rektor [[Univerzitet Clark|Univerziteta Clark]], [[Charles Hubbard Judd]], direktor Pedagoškog fakulteta Univerziteta u Chicagu, [[Walter Dill Scott]], koji je dao značajan doprinos razvoju industrijske psihologije i predavao na Univerzitetu Harvard, [[Edward B. Titchener|Edward Bradford Titchener]], [[Lightner Witmer]], osnivač prve psihološke klinike u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Frank Angell]], [[Edward Wheeler Scripture]] i [[James Mark Baldwin]], jedan od osnivača Odsjeka za psihologiju Univerziteta Princeton te istraživač koji je dao značajan doprinos ranoj psihologiji, psihijatriji i teoriji evolucije.<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History" /> Zahvaljujući velikom broju svojih učenika, Wundt zauzima važno mjesto u [[Akademska genealogija|akademskoj genealogiji]] većine američkih psihologa prve i druge generacije.<ref name="BenDavid_Collins_1966">{{cite journal |last=Ben-David |first=Joseph |last2=Collins |first2=Randall |date=1966 |title=Social Factors in the Origins of a New Science: The Case of Psychology |journal=American Sociological Review |volume=31 |issue=4 |pages=451–465 |doi=10.2307/2090769 |url=http://www.jstor.org/stable/2090769 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim istaknutim studentima i saradnicima bili su i Englez [[Charles Spearman]], Rumun [[Constantin Rădulescu-Motru]], personalistički filozof i predstojnik Odsjeka za filozofiju Univerziteta u [[Bukurešt]]u, [[Hugo Eckener]], direktor kompanije [[Luftschiffbau Zeppelin]], kao i filozofi [[Rudolf Eisler]] i srbijanski filozof [[Ljubomir Nedić]]. Među studentima i posjetiocima koji su kasnije stekli međunarodni ugled bili su [[Vladimir Bekhterev]], [[Franz Boas]], [[Émile Durkheim]], [[Edmund Husserl]], [[Bronisław Malinowski]], [[George Herbert Mead]], [[Edward Sapir]], [[Ferdinand Tönnies]] i [[Benjamin Lee Whorf]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Eckardt_2010">{{cite book |last=Eckardt |first=Georg |date=2010 |title=Kernprobleme in der Geschichte der Psychologie |publisher=Springer-Verlag |location=Wiesbaden |isbn=978-3-531-92423-6 |url=https://books.google.ba/books?id=NvZq0F-iONwC |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sredinom 20. vijeka veliki dio Wundtovog naučnog rada bio je manje zastupljen u američkoj psihološkoj literaturi zbog nedostatka odgovarajućih prijevoda njegovih djela, pogrešnih tumačenja pojedinih njegovih učenika te kritika koje je [[biheviorizam]] upućivao Wundtovom istraživačkom programu.<ref name="Fahrenberg_2011">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2011 |title=Wilhelm Wundt – Pionier der Psychologie und Außenseiter? Leitgedanken der Wissenschaftskonzeption und deren Rezeptionsgeschichte |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Wilhelm_Wundt_Pionier_der_Psychologie_und_Aussenseiter.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Penzionisanje i smrt === [[Datoteka:Wilhelm Wundt Gravestone.jpg|mini|desno|300px|Nadgrobni spomenik Wilhelma i Sophie Wundt]] Wundt se penzionisao 1917. kako bi se u potpunosti posvetio naučnom pisanju.<ref name="Bringmann_et_al_1975">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Balance |first2=W. D. |last3=Evans |first3=R. B. |date=1975 |title=Wilhelm Wundt 1832-1920: a brief biographical sketch |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=11 |issue=3 |pages=287–297 |doi=10.1002/1520-6696(197507)11:3<287::aid-jhbs2300110309>3.0.co;2-l |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/1520-6696(197507)11:3%3C287::AID-JHBS2300110309%3E3.0.CO;2-L |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema Wirthovim navodima (1920), Wundt je tokom ljeta 1920. godine osjećao da mu slabi životna snaga te je preminuo 31. augusta 1920.<ref name="Wirth_1920">{{cite journal |last=Wirth |first=Wilhelm |date=1920 |title=Unserem grossen Lehrer Wilhelm Wundt in unauslöschlicher Dankbarkeit zum Gedächtnis! |journal=Archiv für die gesamte Psychologie |volume=40 |pages=1–16 |url=https://archive.org/details/archivfurdiegesamtepsychologie.v.40.1920.princeton/page/n9/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sahranjen je na [[Južno groblje (Leipzig)|Južnom groblju]] u Leipzigu zajedno sa suprugom Sophie i kćerkama Lilli i Eleanor.<ref name="SAW_Wundt_Grab">{{cite web |author=Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig |title=Grabstätte von Wilhelm und Sophie Wundt |url=https://archiv.saw-leipzig.de/saw-archive/publikationen-quellen/quellen/grabstaette-von-wilhelm-und-sophie-wundt |website=Plenum und Gesamtakademie, Publikationen und Quellen |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> == Priznanja i počasti == Wundtu su dodijeljeni počasni doktorati [[Univerzitet u Leipzigu|Univerziteta u Leipzigu]] i [[Univerzitet u Göttingenu|Univerziteta u Göttingenu]], kao i odlikovanje ''[[Pour le Mérite]]'' za nauku i umjetnost. Tri puta je bio nominovan za [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]].<ref name="Nobel_Wundt_Nomination">{{cite web |author=Nobel Prize Outreach |date=2026 |title=Nomination Archive: Wilhelm Wundt |url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/ |website=Nobelprize.org |publisher=Nobel Foundation |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Bio je počasni član dvanaest naučnih organizacija i društava te dopisni član trinaest akademija nauka u Njemačkoj i inostranstvu. Između ostalog, 1895. izabran je za međunarodnog člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društvo]], a 1909. za stranog člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="APS_Wundt_Membership">{{cite web |author=American Philosophical Society |date=2026 |title=Member History: Wilhelm Wundt |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Wilhelm+Wundt&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |website=Search.amphilsoc.org |publisher=American Philosophical Society |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NAS_Wundt_Membership">{{cite web |author=National Academy of Sciences |date=2026 |title=Member Directory: Wilhelm Wundt |url=https://www.nasonline.org/membership/member-directory/?_member_directory_sort=last_name_asc |website=Nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Po njemu je nazvan [[Asteroidi|asteroid]] [[635 Vundtija]]. == Pregled Wundtovog rada == Wundt je naučnu karijeru započeo kao ljekar i neurofiziolog, a kasnije se usmjerio na istraživanja iz osjetne fiziologije, psihofizike i psihologije. U historiografiji psihologije smatra se jednim od glavnih osnivača [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao samostalne naučne discipline. Utemeljio je [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu psihologiju]] te jednim od pionira [[kulturna psihologija|kulturne psihologije]]. Razvio je istraživački program u empirijskoj psihologiji, a na njegovim psihološkim teorijama zasnivaju se i njegovi filozofski i etički radovi. Wundtovo [[epistemologija|epistemološko]] stanovište, razlikovalo se od učenja [[John Locke|Johna Lockea]], engleskog [[empirizam|empirizma]] i [[senzualizam|senzualizma]], što je jasno izraženo u njegovoj knjizi ''Prilozi teoriji osjetne percepcije ({{de|Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung}}) iz 1862. Na naslovnoj stranici knjige nalazi se citat [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]a: {{Citat|Ništa nije u razumu što prethodno nije bilo u osjetilima, osim samoga razuma.<ref name="Leibniz_Cambridge_1996">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=1996 |orig-year=1765 |title=Leibniz: New Essays on Human Understanding |editor1-last=Remnant |editor1-first=Peter |editor2-last=Bennett |editor2-first=Jonathan |translator=Peter Remnant, Jonathan Bennett |series=Cambridge Texts in the History of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521576604 |url=https://books.google.ba/books?id=vD6nSUSbL7IC |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Prema Wundtu, u takva načela ubrajaju se [[Zaključivanje|logičko zaključivanje]], [[Klasifikacija|kategorije mišljenja]], načelo [[uzročnost]]i, načelo svrhovitosti ([[teleologija]]), načelo [[emergencija|emergencije]] te druga epistemološka načela. Najznačajnija Wundtova djela su: * ''[https://books.google.ba/books?id=QLXgubRL7ksC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Lehrbuch der Physiologie des Menschen]'' (''Udžbenik ljudske fiziologije'', 1864/1865; 4. izdanje 1878); * ''[https://darwin-online.org.uk/converted/pdf/1880_Wundt_Psychologie_A6454.pdf Grundzüge der physiologischen Psychologie]'' (''Osnove fiziološke psihologije'', 1874; 6. izdanje 1908–1911, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/systemderphiloso00wund System der Philosophie]'' (''Sistem filozofije'', 1889; 4. izdanje 1919, 2 toma); * ''[https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf Logik: Eine Untersuchung der Prinzipien der Erkenntnis und der Methoden wissenschaftlicher Forschung]'' (''Logika: Istraživanje principa spoznaje i metoda naučnog istraživanja'', 1880–1883; 4. izdanje 1919–1921, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/ethikeineuntersu0003wund/page/n3/mode/2up Ethik: Eine untersuchung der tatsachen und gesetze des sittlichen lebens]'' (''Etika: Istraživanje činjenica i zakona moralnog života'', 1886; 3. izdanje 1903, 2 toma); * ''[https://archive.org/details/vlkerpsycholog11wund/page/n5/mode/2up Völkerpsychologie: Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythos und Sitte]'' (''Kulturna psihologija: Istraživanje razvojnih zakonitosti jezika, mita i običaja'', 1900–1920, 10 tomova); * ''[https://books.google.ba/books/about/Grundriss_der_Psychologie.html?id=TTGUPbtt8JcC&redir_esc=y Grundriss der Psychologie]'' (''Pregled psihologije'', 1896; 14. izdanje 1920). Ova 22 toma obuhvataju širok spektar tema. Analize Wundtovih sabranih djela ukazuju na snažnu povezanost između njegove teorijske psihologije, [[epistemologija|epistemologije]] i [[metodologija|metodologije]]. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela na engleski jezik otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija.<ref name="Danziger_1980">{{cite book |last=Danziger |first=Kurt |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=On the threshold of the New Psychology: Situating Wundt and James |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=362–379 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tweney_Yachanin_1980">{{cite book |last1=Tweney |first1=Ryan D. |last2=Yachanin |first2=Stephen A. |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=Titchener's Wundt |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=380–395 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fahrenberg_2011" /> == Glavne teme Wundtovog rada == === Pamćenje === Wilhelm Wundt provodio je eksperimentalna istraživanja pamćenja koja se danas mogu dovesti u vezu s konceptima [[ikoničko pamćenje|ikoničkog pamćenja]], kratkoročnog pamćenja te efektima izvođenja i generisanja informacija.<ref name="Carpenter_2005_SAGE">{{cite journal |last=Carpenter |first=Shana K. |date=2005 |title=Some Neglected Contributions of Wilhelm Wundt to the Psychology of Memory |journal=Psychological Reports |volume=97 |issue=1 |pages=63–73 |doi=10.2466/pr0.97.1.63-73 |issn=0033-2941 |pmid=16279306 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.97.1.63-73 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Teorija procesa === Prema Wundtu, predmet psihologije jesu aktuelni psihički procesi, odnosno promjene i funkcionalni odnosi između [[percepcija|percepcije]], [[spoznaja|spoznaje]], [[emocija]] i [[volja|volje]] odnosno [[motivacija|motivacije]]. Psihičke pojave predstavljaju neprestano promjenjive procese [[svijest]]i i mogu se odrediti samo kao "neposredna stvarnost događaja u psihološkom iskustvu".<ref name="Wundt_Grundriss_1897">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |date=1897 |title=Grundriss der Psychologie |edition=2. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/GrundrissDerPsychologie |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Odnosi unutar svijesti, odnosno njeni aktivni organizacijski procesi, prema Wundtu se ne mogu objašnjavati [[metafizika|metafizičkim]] pojmovima poput [[Besmrtnost|besmrtne]] '[[duša|duše]]' niti apstraktnim [[transcendencija (religija)|transcendentnim]] ili [[duhovnost|duhovnim]] principom. === Razgraničenje kategorija === Wundt je smatrao da su usmjerenost na subjekt ({{de|Subjektbezug}}), vrednovanje ({{de|Wertbestimmung}}), postavljanje ciljeva ({{de|Zwecksetzung}}) i voljna djelatnost ({{de|Willenstätigkeit}}) posebne i osnovne kategorije psihologije.<ref name="Wundt_Causalitat_1894">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1894 |title=Ueber psychische Causalität und das Princip des psychophysischen Parallelismus |journal=Philosophische Studien |volume=10 |pages=1–124 |url=https://digitalesammlungen.uni-weimar.de/viewer/fulltext/lit29437/1/ |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Često je koristio izraz "čovjek kao misleći i motivisani subjekt"<ref name="Wundt_Logik_1880">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1880 |title=Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntniss und der Methoden wissenschaftlicher Forschung. Erster Band: Erkenntnisslehre |publisher=Verlag von Ferdinand Enke |location=Stuttgart |url=https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> kako bi naglasio zajedničke karakteristike psihologije i [[humanističke nauke|humanističkih nauka]], ali i ukazao na razlike između psihologije i [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] u pogledu njihovih osnovnih kategorija i metodoloških pretpostavki.<ref name="Fahrenberg_Kategorienlehre_2013">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2013 |title=Zur Kategorienlehre der Psychologie: Komplementaritätsprinzip, Perspektiven und Perspektiven-Wechsel |edition=2. |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Zur_Kategorienlehre_der_Psychologie_2013_01.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Psihofizički paralelizam === Pod utjecajem Leibniza, Wundt je razvio vlastito tumačenje pojma [[psihofizički paralelizam]], koji je definisao na sljedeći način: {{Citat|…gdje god postoje pravilni odnosi između psihičkih i fizičkih pojava, one nisu ni identične niti se mogu svesti jedna na drugu, jer su same po sebi neusporedive; međutim, povezane su tako da određeni psihički procesi redovno odgovaraju određenim fizičkim procesima ili, slikovito rečeno, teku 'usporedo'.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902">{{cite book |last1=Wundt |first1=Wilhelm Max |last2=Wirth |first2=Wilhelm |date=1902 |title=Grundzüge der physiologischen Psychologie |volume=3 |edition=5. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/grundzgederphy03wunduoft |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref>}} Prema Wundtovom shvatanju, unutrašnje iskustvo zasniva se na funkcijama mozga, ali psihičke promjene nemaju fizičke uzroke. Leibniz je zapisao: {{Citat|Duše djeluju prema zakonima svrhovitih uzroka, putem težnji, ciljeva i sredstava. Tijela djeluju prema zakonima djelotvornih uzroka, odnosno zakona kretanja. Ta dva područja, područje djelotvornih uzroka i područje svrhovitih uzroka, međusobno su usklađena.<ref name="Leibniz_Meiner_2002">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=2002 |title=Monadologie und andere metaphysische Schriften |editor-last=Schneider |editor-first=Ulrich Johannes |publisher=Felix Meiner Verlag |location=Hamburg |url=https://ia800508.us.archive.org/24/items/MetaphysischeAbhandlungenMonadologiePrinzipienDerNaturGottfriedWilhelmLeibniz/Metaphysische%20Abhandlungen_Monadologie_Prinzipien%20der%20Natur%20-%20Gottfried%20Wilhelm%20Leibniz.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de |series=Philosophische Bibliothek |volume=537}}</ref>}} Nadovezujući se na Leibnizovu filozofiju, Wundt razlikuje ''fizičku'' uzročnost (prirodnu uzročnost [[neurofiziologija|neurofiziologije]]) od ''psihičke'' uzročnosti procesa svijesti. Te dvije vrste uzročnosti, međutim, nisu suprotstavljene u dualističkom metafizičkom smislu, nego zavise od stanovišta s kojeg se posmatraju.<ref name="Fahrenberg_Leibniz_Wundt_2016">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2016 |title=The Influence of Gottfried Wilhelm Leibniz on the Psychology, Philosophy, and Ethics of Wilhelm Wundt |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://scispace.com/pdf/the-influence-of-gottfried-wilhelm-leibniz-on-the-psychology-26vcrm2py5.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Uzročnost|Uzročna objašnjenja]] u psihologiji trebaju se ograničiti na istraživanje efekta prethodnih uzroka, bez nastojanja da se iz njih izvedu potpuno precizna predviđanja. Na primjeru voljnih radnji Wundt pokazuje da je moguće obrnuti perspektivu pri razmatranju uzroka i posljedice te ciljeva i sredstava, pri čemu se uzročna i teleološka objašnjenja mogu međusobno dopunjavati i omogućiti cjelovitije razumijevanje psihičkih pojava. Wundtovo shvatanje razlikovalo se od pristupa drugih savremenika koji su također zastupali psihofizički paralelizam. Umjesto da se zadrži na samom postulatu paralelizma, razvio je koncept ''psihičke uzročnosti'' kao dopunu prirodnoj uzročnosti u neurofiziologiji, zajedno s odgovarajućom metodologijom. Prema Wundtu, psihofizičko jedinstvo može se proučavati iz dva suštinski različita pristupa. Time se njegovo shvatanje razlikovalo od [[Gustav Fechner|Fechnerove]] hipoteze [[Identitet (filozofija)|identiteta]], koja je naglašavala drugačiji odnos između psihičkih i fizičkih pojava. Psihološke i fiziološke tvrdnje pripadaju dvama kategorijalno različitim referentnim sistemima, zbog čega je potrebno jasno razlikovati njihove osnovne kategorije kako bi se izbjegle [[kategorijalna greška|kategorijalne greške]] koje je opisivao [[Nicolai Hartmann]].<ref name="Hartmann_Aufbau_1964">{{cite book |last=Hartmann |first=Nicolai |date=1964 |title=Der Aufbau der realen Welt. Grundriss der allgemeinen Kategorienlehre |edition=3. |publisher=W. de Gruyter |location=Berlin |url=https://archive.org/details/deraufbauderreal0000unse |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Apercepcija === [[Apercepcija]] zauzima centralno mjesto u Wundtovoj psihološkoj teoriji. Leibniz je apercepciju opisivao kao proces u kojem elementarni osjetni utisci prelaze u [[samosvijest]], pri čemu pojedinačne težnje (nastojanja i voljni činovi) imaju ključnu ulogu.<ref name="Fahrenberg_Leibniz_Wundt_2016" /> Wundt je ovu ideju dalje razradio razvijajući odgovarajuće psihološke koncepte, primjenjujući metode eksperimentalne psihologije i predlažući neuropsihološki model koji je funkcije apercepcije povezivao s [[čeoni režanj|frontalnim režnjem]] [[Mozak|mozga]].<ref name="Fahrenberg_2019" /> Prema Wundtu, apercepcija obuhvata niz teorijskih pretpostavki o integrativnom procesu svijesti. Kao primjer takvog integrativnog procesa Wundt je navodio selektivno usmjeravanje [[pažnja|pažnje]], koje uključuje objedinjavanje spoznajnih, emocionalnih i motivacijskih procesa. === Razvojna teorija uma === Wundt je smatrao da je osnovni zadatak psihologije razviti sveobuhvatnu teoriju razvoja [[um]]a, koja obuhvata razvoj od [[psihologija životinja|psihologije životinja]] do najviših dostignuća ljudske kulture, poput jezika, religije i etike. Za razliku od mnogih svojih savremenika, nije smatrao da postoji nesklad između razvojnih koncepata humanističkih nauka, kakve su zastupali [[Friedrich Hegel]] i [[Johann Gottfried Herder]], i [[Charles Darwin|Darwinove]] biološke teorije evolucije. === Kritički realizam === Wundt je smatrao da je "psihologija empirijska nauka koja povezuje prirodne i humanističke nauke te da se pristupi obje oblasti međusobno dopunjuju, jer jedino zajedno mogu pružiti cjelovitu empirijsku spoznaju."<ref name="Wundt_Realismus_1896">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Ueber naiven und kritischen Realismus |journal=Philosophische Studien |date=1896 |volume=12 |url=https://opacplus.bsb-muenchen.de/title/1041139 |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Smatrao je da su njegova gledišta oslobođena metafizičkih pretpostavki i zasnovana na jasno određenim epistemološkim načelima, među kojima su razlikovanje subjekta i objekta u procesu opažanja te načelo uzročnosti.<ref name="Wundt_Definition_1896">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Über die Definition der Psychologie |journal=Philosophische Studien |date=1896 |volume=12 |issue=1 |pages=1–66 |url=https://psychologie.lw.uni-leipzig.de/wundt/opera/wundt/DefPsych/DefPsych.htm |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Uvođenjem pojma ''kritički realizam'' želio je jasno razlikovati vlastito filozofsko stanovište od drugih filozofskih pravaca. === Definicija psihologije === Wundt je nastojao iznova odrediti mjesto psihologije između filozofije i fiziologije, odnosno između humanističkih i prirodnih nauka. Umjesto metafizičkog shvatanja psihologije kao nauke o duši, zastupao je psihologiju kao empirijsku nauku o svijesti, koja raspolaže vlastitim kategorijama i epistemološkim načelima. Prema Wundtu, psihologija proučava "cjelokupno iskustvo u njegovoj neposredno subjektivnoj stvarnosti". Zadatak psihologije je precizno analizirati procese svijesti, istražiti složene psihičke povezanosti i utvrditi zakonitosti koje njima upravljaju.<ref name="Wundt_Grundriss_1897" /> # Psihologija nije "nauka o pojedinačnoj duši". Prema Wundtu, život predstavlja jedinstven psihički i fizički proces koji se može posmatrati iz različitih perspektiva radi otkrivanja općih zakonitosti, posebno psihološko-historijskih i bioloških zakonitosti [[razvojna psihologija|razvoja]]. Wundt je smatrao da su emocionalne i voljne funkcije, jednako kao i spoznajne, sastavni i podjednako važni aspekti jedinstvenog psihofizičkog procesa. # Psihologija se ne može svesti na fiziologiju. Metode fiziologije, prema Wundtu, nisu dovoljne za ostvarenje ciljeva psihologije. Takav pokušaj smatrao je metodološki neopravdanim jer bi "međusobni odnosi psihičkih procesa ostali nerazumljivi čak i kada bi odnosi među moždanim procesima bili jednako jasno poznati kao mehanizam džepnog sata."<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> # Psihologija proučava svjesne procese. Wundt je iz epistemoloških i metodoloških razloga odbacivao uključivanje [[podsvijest]]i u područje naučne psihologije. U njegovo vrijeme, prije [[Sigmund Freud]]a, utjecajni autori poput filozofa [[Eduard von Hartmann]]a zastupali su metafizički koncept ''nesvjesnog''. Wundt je tome prigovarao iz dva razloga: odbacivao je psihologiju zasnovanu prvenstveno na metafizičkim pretpostavkama i smatrao da ne postoje pouzdane metode za naučno istraživanje nesvjesnih procesa. Ubrzo je napustio i vlastitu raniju pretpostavku o postojanju nesvjesnih sudova.<ref name="Araujo_Wundt_2011">{{cite journal |last=Araujo |first=Saulo de Freitas |title=Why did Wundt abandon his early theory of the unconscious? Towards a new interpretation of Wundt's psychological project |journal=History of Psychology |date=2011 |volume=15 |issue=1 |pages=33–49 |doi=10.1037/a0024478 |url=https://www.researchgate.net/publication/224834161_WHY_DID_WUNDT_ABANDON_HIS_EARLY_THEORY_OF_THE_UNCONSCIOUS_Towards_A_New_Interpretation_of_Wundt's_Psychological_Project |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Araujo_WundtBook_2016">{{cite book |last=Araujo |first=Saulo de Freitas |title=Wundt and the Philosophical Foundations of Psychology: A Reappraisal |publisher=Springer |date=2016 |location=Cham, Švicarska |isbn=978-3-319-26634-3 |doi=10.1007/978-3-319-26636-7 |url=https://www.academia.edu/76162344/Wundt_and_the_Philosophical_Foundations_of_Psychology |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundtovo odbacivanje pojma nesvjesnog bilo je povezano i s njegovim skepticizmom prema Fechnerovoj teoriji nesvjesnog, kao i prema tada raširenim raspravama o [[hipnoza|hipnozi]] i [[spiritualizam|spiritualizmu]]. Iako je [[Sigmund Freud]] često citirao Wundta, Wundt je ostao skeptičan prema teorijama koje su počivale na pojmu nesvjesnog.<ref name="Togel_FreudWundt_1989">{{cite book |last=Tögel |first=Christfried |chapter=Freud und Wundt. Von der Hypnose bis zur Völkerpsychologie |title=Freud und die akademische Psychologie |editor-last=Nitzschke |editor-first=Bernd |publisher=Urban & Schwarzenberg |date=1989 |location=München |pages=97–105 |chapter-url=http://www.freud-biographik.de/frdwundt.htm |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Fahrenberg_TeorijskaPsihologija_2015">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |title=Theoretische Psychologie: Eine Systematik der Kontroversen |publisher=Pabst Science Publishers |date=2015 |location=Lengerich |isbn=978-3-95853-077-5 |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Theoretische_Psychologie_2015_01.pdf |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Wundt je također odbacivao shvatanje prema kojem bi se psihologija trebala svesti na [[Bihevioralne nauke|nauku o ponašanju]] u smislu kasnijeg strogog [[biheviorizam|biheviorizma]]. U laboratoriji u Leipzigu već su bile posmatrane i mjerene brojne bihevioralne i psihološke varijable. Wundt je naglašavao da su fiziološki pokazatelji, poput fizioloških promjena koje prate [[osjećanje|osjećanja]], kao i fizička mjerenja intenziteta podražaja u [[psihofizika|psihofizici]], samo pomoćna sredstva psihološkog istraživanja. Prema Wundtu, jednostrano oslanjanje na takve metode vodilo bi fiziologiji ponašanja odnosno [[redukcionizam|naučnom redukcionizmu]], a ne općoj ili kulturnoj psihologiji. # Psihologija je empirijska humanistička nauka. Wundt je smatrao da psihologija ima trostruki karakter: #* kao nauka o neposrednom iskustvu razlikuje se od prirodnih nauka, koje proučavaju posredno iskustvo i apstrahiraju subjekt; #* kao nauka o "općevažećim oblicima neposrednog ljudskog iskustva" predstavlja osnov humanističkih nauka; #* među svim empirijskim naukama upravo rezultati psihologije najviše doprinose razmatranju općih pitanja epistemologije i etike, dviju osnovnih oblasti filozofije.<ref name="Wundt_Grundriss_1897" /> Wundt je ove koncepte razvijao tokom gotovo šezdeset godina istraživačkog i nastavnog rada, koji ga je od neurofiziologije doveo do psihologije i filozofije. Njegova psihologija usko je povezana s njegovim radovima iz fiziologije, filozofije, logike, epistemologije i etike. Osnovna područja njegovog interesa i osnovne ideje izraženi su u djelu ''Predavanja o psihologiji čovjeka i životinja'' ({{de|Vorlesungen über die Menschen und Tierseele}}) iz 1863. Ona obuhvataju ''individualnu psihologiju'' (danas približno odgovara općoj psihologiji, uključujući percepciju, pažnju, apercepciju, volju, osjećanja i emocije), ''kulturnu psihologiju'' kao teoriju razvoja ljudskog uma, [[psihologija životinja|psihologiju životinja]] i [[neuropsihologija|neuropsihologiju]]. Konceptualni okvir koji je Wundt oblikovao početkom 1860-ih godina kasnije je razradio u opsežan istraživački program. U okviru tog programa osnovan je prvi institut za eksperimentalnu psihologiju, psihologija je dodatno institucionalizovana kao samostalna naučna disciplina, a objavljen je i niz njegovih udžbenika i drugih naučnih radova. == Fiziologija == [[Datoteka:Wundt illusion.svg|mini|desno|300px|{{center|Wundtova iluzija}}]] Tokom boravka u Heidelbergu, od 1853. do 1873, Wundt je objavio brojne radove iz fiziologije, posebno iz eksperimentalne neurofiziologije, ''Udžbenik o ljudskoj fiziologiji'' (1865)<ref name="Wundt_Physiologie_1868">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Lehrbuch der Physiologie des Menschen |publisher=Ferdinand Enke |date=1868 |edition=2. |location=Erlangen |url=https://books.google.ba/books?id=QLXgubRL7ksC |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> te ''Priručnik medicinske fizike'' (1867).<ref name="Wundt_Physik_1867">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Handbuch der medicinischen Physik |publisher=Ferdinand Enke |date=1867 |location=Erlangen |url=https://books.google.com.na/books?id=8z0AAAAAQAAJ |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Također je napisao oko 70 prikaza naučnih publikacija iz oblasti neurofiziologije, neurologije, fiziologije, anatomije i histologije. Drugo značajno područje njegovog naučnog rada bila je fiziologija osjeta, uključujući prostornu percepciju, vidnu percepciju i optičke iluzije. Jedna od [[optička iluzija|optičkih iluzija]] koju je opisao danas je poznata kao [[Wundtova iluzija]], varijanta [[Heringova iluzija|Heringove iluzije]]. Ova iluzija pokazuje da se ravne linije mogu doimati zakrivljenima kada se posmatraju na pozadini sastavljenoj od zrakasto raspoređenih linija. == Psihologija == === Polazište === Zahvaljujući medicinskom obrazovanju i radu kao asistent [[Hermann von Helmholtz|Hermanna von Helmholtza]], Wundt je bio upoznat sa standardima eksperimentalnog istraživanja, kao i sa spekulativnim pristupima koji su obilježavali dio psihologije sredinom 19. vijeka. Njegovo nastojanje da psihologiju razvije kao naučnu disciplinu, uz istovremeno naglašavanje potrebe za metodološkom kritikom, ogleda se u njegovim upozorenjima na ograničenja svakodnevnog jezika, koji se često oslanja na lična iskustva, naivnu introspekciju ili nekritična tumačenja karakteristična za laičku, odnosno "narodnu" psihologiju.<ref name="Wundt_Logik_1880" /><ref name="Wundt_Voelkerpsychologie_1904">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |title=Völkerpsychologie: Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte |volume=Band 1, Teil 2: Die Sprache |publisher=Wilhelm Engelmann |date=1904 |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/vlkerpsycholog11wund |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Njegovo djelo ''Prilozi teoriji osjetne percepcije'' (1862)<ref name="Wundt_Beitrage_1862">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung |publisher=Winter'sche Verlagshandlung |date=1862 |location=Leipzig und Heidelberg |url=https://books.google.ba/books?id=13dZAAAAcAAJ |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> smatra se prijelazom od fiziologije prema eksperimentalnoj psihologiji. U njemu postavlja pitanje: "Zašto psihologija ne slijedi primjer prirodnih nauka? Historija prirodnih nauka sa svih strana pokazuje da je napredak svake nauke usko povezan s razvojem eksperimentalnih metoda."<ref name="Wundt_Beitrage_1862" /> Istovremeno je smatrao da psihologija ne treba biti svedena na prirodnu nauku. Prema njegovom shvatanju, psihologija treba koristiti metodološka dostignuća prirodnih nauka, ali se istovremeno oslanjati i na historiju razvoja ljudskog duha te komparativnu psihologiju.<ref name="Wundt_Beitrage_1862" /> === Opća psihologija === Djelo ''Osnove fiziološke psihologije'', posvećeno općoj psihologiji, Wundtov je najpoznatiji udžbenik. Njegov cilj bio je povezati dvije naučne discipline. {{Citat|Fiziologija pruža informacije o svim životnim pojavama koje se mogu opažati pomoću naših vanjskih osjetila. U psihologiji čovjek, takoreći, posmatra samoga sebe iznutra i istražuje veze između tih procesa kako bi objasnio ono što predstavlja predmet unutrašnjeg opažanja.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" />}} {{Citat|Sa priličnom sigurnošću ovaj se pristup zaista može smatrati osnovanim – da se u našoj svijesti ne dešava ništa što nema svoju fizičku osnovu u određenim fiziološkim procesima.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" />}} Prema Wundtovom shvatanju, zadatak fiziološke psihologije bio je dvostruk: kao prvo, istraživati one životne procese koji se nalaze u samom centru, između vanjskog i unutrašnjeg iskustva, a zbog kojih je neophodno istovremeno koristiti obje metode posmatranja, i vanjsku i unutrašnju, te, kao drugo, na osnovu tih istraživanja pružiti što cjelovitije razumijevanje ljudskog postojanja. Wundt je naglašavao da izraz ''fiziološka'' ne znači da se psihologija želi svesti na fiziologiju, što je smatrao nemogućim. Time je želio istaći da fiziološka psihologija koristi fiziološke, odnosno eksperimentalne metode te da, više nego druge grane psihologije njegovog vremena, proučava međusobni odnos psihičkih i fizičkih procesa. Smatrao je da se, ukoliko se metod smatra osnovnom karakteristikom naučne discipline, njegova eksperimentalna psihologija jasno se razlikuje od tradicionalne "nauke o duši", koja se zasnivala gotovo isključivo na [[Introspekcija|samoposmatranju]].<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Nakon opsežnih poglavlja o [[anatomija|anatomiji]] i fiziologiji [[Nervni sistem|nervnog sistema]], djelo ''Osnove fiziološke psihologije'' (1874) podijeljeno je na pet poglavlja: psihički elementi, psihičke strukture, međusobni odnosi psihičkih struktura, psihički razvoj te principi i zakonitosti psihičke uzročnosti.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Wundt je insistirao na analizi psihičkih procesa na njihove sastavne elemente, ali nije zagovarao isključivo elementaristički pristup. Smatrao je da se psihički elementi uvijek moraju proučavati u njihovim međusobnim odnosima. == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Filozofija nauke}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Wundt, Wilhelm}} [[Kategorija:Rođeni 1832.]] [[Kategorija:Umrli 1920.]] [[Kategorija:Biografije, Mannheim]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Inozemni članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Inozemni članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Počasni članovi Sanktpeterburške akademije nauka]] s0ju7hfx6usnf0cio62npuw41bacoiz 3904484 3904483 2026-07-12T10:57:48Z Bosancica by MK 173186 3904484 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Wilhelm Wundt | slika = Wilhelm Wundt.jpg | slika_širina = | naslov = Wilhelm Wundt u 1902. godini | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1832|8|16}} | mjesto_rođenja = [[Neckarau]] blizu [[Mannheim|Mannheima]], Veliko Vojvodstvo Baden, [[Njemački savez]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1920|8|31|1832|8|16}} | mjesto_smrti = [[Großbothen]], Saksonija, [[Weimarska Republika|Njemačka]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = Nijemac | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Filozofija]] * [[Fiziologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Lajpcigu]] * [[Univerzitet u Heidelbergu]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Heidelbergu]] * [[Univerzitet u Tübingenu]] * [[Univerzitet u Berlinu]] }} | doktorski_mentor = [[Karl Ewald Hasse]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[James McKeen Cattell]] * [[G. Stanley Hall]] * [[Oswald Külpe]] * [[Hugo Münsterberg]] * [[Ljubomir Nedić]] * [[Walter Dill Scott]] * [[George M. Stratton]] * [[Edward B. Titchener]] * [[Lightner Witmer]] }} | akademski_savjetnici = {{Plainlist| * [[Hermann von Helmholtz]] * [[Johannes Peter Müller]] * [[Emil du Bois-Reymond]] }} | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Osnivanje prve laboratorije za eksperimentalnu psihologiju (1879) * [[Eksperimentalna psihologija]] * Kulturalna psihologija * [[Apercepcija]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = [[Luteranizam]] | fusnote = Supruga: Sophie Mau (u braku od 1872. do njene smrti 1912)<br />Djeca: Eleanor, Louise i Max }} '''Wilhelm Maximilian Wundt''' bio je [[Njemačka|njemački]] [[fiziolog]], [[filozof]], [[psiholog]] i univerzitetski profesor, koji se smatra jednim od osnivača moderne [[psihologija|psihologije]] i ocem [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]]. Među prvima je psihologiju izdvojio kao samostalnu naučnu disciplinu, odvojenu od [[filozofija|filozofije]] i [[biologija|biologije]], te je bio prvi naučnik koji je sebe nazivao psihologom.<ref name="Carlson_2009_Psychology">{{cite book |last=Carlson |first=Neil R. |title=Psychology: The Science of Behaviour |edition=4. |publisher=Pearson Education Canada |date=2009 |isbn=978-0-205-70233-6 |url=https://archive.org/details/psychologyscienc0000carl_c4p5 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1879. na [[Univerzitet u Lajpcigu|Univerzitetu u Lajpcigu]] osnovao je prvu laboratoriju za eksperimentalna psihološka istraživanja, čime je postavljen osnov za institucionalni razvoj psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="SEP_Wundt">{{cite encyclopedia |title=Wilhelm Maximilian Wundt |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |date=2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Butler_Bowdon_2007">{{cite book |last=Butler-Bowdon |first=Tom |date=2007 |title=50 Psychology Classics: Who We Are, How We Think, What We Do; Insight and Inspiration from 50 Key Books |publisher=Nicholas Brealey Publishing |location=London |isbn=978-1-85788-386-2 |url=https://drsaurabhranjan.github.io/assets/files/50_Psychology_Classics__Who_We_Are__How_We_Think__What_We_Do__Insight_and_Inspiration_from_50_Key_Books.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Također je 1881. pokrenuo i prvi [[naučni časopis]] za psihološka istraživanja, ''[[Philosophische Studien]]'' (izlazio od 1881. do 1902), kojeg je kasnije naslijedio časopis ''Psychologische Studien'' (od 1905. do 1917), s ciljem objavljivanja istraživačkih radova svog instituta.<ref name="Fahrenberg_2019">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2019 |title=Wilhelm Wundt (1832 – 1920): Introduction, Quotations, Reception, Commentaries, Attempts at Reconstruction |publisher=Jochen Fahrenberg |url=https://jochen-fahrenberg.de/fileadmin/pdf2019/WUNDT__1832-1920_._Complete_Work__Fahrenberg_5.10.2019_.pdf |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema anketi objavljenoj 1991. u časopisu ''[[American Psychologist]]'', u kojoj je učestvovalo 29 američkih historičara psihologije, Wundt je zauzeo prvo mjesto među najznačajnijim psiholozima svih vremena, ispred [[William James|Williama Jamesa]] i [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]].<ref name="Korn_1991">{{cite journal |last1=Korn |first1=James H. |last2=Davis |first2=Roger |last3=Davis |first3=Stephen F. |date=1991 |title=Historians' and chairpersons' judgments of eminence among psychologists |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=7 |pages=789–792 |doi=10.1037/0003-066X.46.7.789 |url=https://psycnet.apa.org/record/1991-34516-001 |url-access=subscription |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život === Wundt je rođen 16. augusta 1832. u [[Neckarau]]u u Badenu (danas dio [[Mannheim]]a) kao četvrto dijete Maximiliana Wundta (1787–1846), [[Luteranstvo|luteranskog]] svećenika, i Marie Frederike, rođene Arnold (1797–1868). Dvoje njegove braće i sestara umrlo je u ranom djetinjstvu, dok je brat Ludwig doživio odraslu dob.<ref name="Fahrenberg_2019" /> Wundtov djed po ocu bio je Friedrich Peter Wundt (1742–1805), profesor geografije i pastor u [[Heidelberg|Wieblingenu]]. Kada je Wundtu bilo oko šest godina, njegova porodica preselila se u [[Bruchsal|Heidelsheim]], tada mali srednjovjekovni grad u [[Baden-Württemberg]]u.<ref name="Lamberti_2020">{{cite book |last=Lamberti |first=Georg |date=2020 |title=Wilhelm Maximilian Wundt (1832-1920): Life, Work and Personality in Pictures and Texts |publisher=PABST Science Publishers |location=Lengerich |isbn=978-3-95853-622-7 |url=https://www.pabst-science-publishers.com/newpublications/detail-view.html?tt_products%5Bproduct%5D=223 |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundt je rođen u vrijeme [[Njemački savez|Njemačkog saveza]], u razdoblju koje pojedini historičari opisuju kao privredno stabilno. U tom periodu ulagalo se u obrazovanje, medicinu i tehnološki razvoj, što je doprinijelo razvoju nauke i stvaranju novih istraživačkih pristupa, uključujući i razvoj psihologije kao zasebne naučne discipline.<ref name="Craig_1999">{{cite book |last=Craig |first=Gordon A. |date=1999 |title=Germany, 1866–1945 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-822113-5 |url=https://archive.org/details/germany186619450000crai |access-date=10. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Obrazovanje i karijera u Heidelbergu === Wundt je od 1851. do 1856. studirao na [[Univerzitet u Tübingenu|Univerzitetu u Tübingenu]], [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] i [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]]. Nakon što je 1856. na Univerzitetu u Heidelbergu stekao zvanje [[doktor medicine|doktora medicine]] pod mentorstvom [[Karl Ewald Hasse|Karla Ewalda Hassea]],<ref name="Wundt_1856">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1856 |title=Untersuchungen über das Verhalten der Nerven in entzündeten und degenerirten Organen |publisher=Friedrich Vieweg und Sohn |location=Braunschweig |url=https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10853404 |access-date=10. 7. 2026 |language=de}}</ref> kratko je studirao kod [[Johannes Peter Müller|Johannesa Petera Müllera]] i [[Emil du Bois-Reymond|Emila du Bois-Reymonda]], a potom se pridružio osoblju Univerziteta u Heidelbergu. Godine 1858. postao je asistent [[fizičar]]a i fiziologa [[Hermann von Helmholtz|Hermanna von Helmholtza]], zadužen za izvođenje laboratorijskih vježbi iz [[Fiziologija|fiziologije]]. U tom periodu napisao je djelo ''Prilozi teoriji osjetne percepcije'' (1858–1862). Godine 1864. imenovan je vanrednim profesorom [[antropologija|antropologije]] i [[medicinska psihologija|medicinske psihologije]], a iste godine objavio je i udžbenik o ljudskoj fiziologiji. Prema sadržaju njegovih predavanja i naučnim interesovanjima, sve se više usmjeravao prema psihologiji i srodnim disciplinama. Njegova predavanja iz psihologije objavljena su 1863–1864. pod naslovom ''Predavanja o psihologiji čovjeka i životinja''. Nakon toga započeo je rad na djelu ''Osnove fiziološke psihologije'' ({{de|Grundzüge der physiologischen Psychologie}}), koje je objavljeno 1874. Djelo se u historiografiji psihologije često smatra prvim udžbenikom posvećenim [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnoj psihologiji]].<ref name="Lamberti_2020" /> === Brak i porodica === Wundt je 1867, u blizini Heidelberga, upoznao Sophie Mau (1844–1912). Bila je najstarija kćerka profesora teologije na Univerzitetu u Kielu Heinricha Augusta Maua i njegove supruge Louise, rođene von Rumohr, te sestra arheologa [[August Mau|Augusta Maua]]. Vjenčali su se 14. augusta 1872. u Kielu.<ref name="Lamberti_2020" /> Imali su troje djece: Eleanor (1876–1957), koja je kasnije pomagala ocu u njegovom radu, Louise, zvanu Lilli (1880–1884) i Max (1879–1963), koji je kasnije postao profesor filozofije. === Karijera u Zürichu i Leipzigu === Godine 1875. Wundt je imenovan profesorom induktivne filozofije u Zürichu, a iste godine prihvatio je mjesto profesora filozofije na Univerzitetu u Leipzigu. Na tom univerzitetu [[Ernst Heinrich Weber]] i [[Gustav Theodor Fechner]] postavili su osnove istraživanja iz osjetne psihologije i [[psihofizika|psihofizike]], dok je dva vijeka ranije [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] razvio svoju filozofiju i [[teorijska psihologija|teorijsku psihologiju]], koje se smatraju važnim utjecajima na Wundtov filozofski i psihološki razvoj. Wundtovo poštovanje prema Ernstu Heinrichu Weberu vidljivo je i u njegovim memoarima, u kojima je zapisao da Webera treba smatrati ocem eksperimentalne psihologije: {{Citat|Ja bih prije nazvao Webera ocem eksperimentalne psihologije… Weberova najveća zasluga bila je u tome što je došao na ideju mjerenja psihičkih veličina, pokazao njihove precizne međusobne odnose te prvi to razumio i proveo u djelo.<ref name="Robinson_2010">{{cite journal |last=Robinson |first=David K. |date=2010 |title=Founding fathers: David K. Robinson on an important meeting of minds at Leipzig University |journal=The Psychologist |publisher=British Psychological Society |url=https://www.bps.org.uk/psychologist/founding-fathers |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} === Laboratorija za eksperimentalnu psihologiju === Wundt je 1879. na Univerzitetu u Leipzigu osnovao laboratoriju posvećenu isključivo psihološkim istraživanjima. Ovaj događaj u historiografiji [[Psihologija|psihologije]] često se navodi kao simboličan ili institucionalni početak psihologije kao samostalne naučne discipline.<ref name="VerywellMind_Wundt_2026">{{cite web |last=Cherry |first=Kendra |date=2026 |title=The First Experimental Psychology Lab |url=https://www.verywellmind.com/who-founded-the-first-psychology-lab-2795250 |website=Verywell Mind |publisher=Dotdash Meredith |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> U laboratoriji su radili brojni postdiplomci koji su provodili istraživanja o temama koje je određivao Wundt, a laboratorija je privukla mlade naučnike iz različitih dijelova svijeta zainteresirane za razvoj nove psihološke nauke.<ref name="Buxton_1985">{{cite book |editor-last=Buxton |editor-first=Claude E. |date=1985 |title=Points of View in the Modern History of Psychology |publisher=Academic Press |location=Orlando |isbn=978-0-12-148510-8 |url=https://www.uv.mx/rmipe/files/2017/05/Poins-of-view-in-the-modern-history-of-psychology.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet u Leipzigu dodijelio je Wundtu laboratorijski prostor još 1876. kako bi u njemu smjestio opremu koju je donio iz [[Zürich]]a. Laboratorija se nalazila u zgradi Konvikt, a zbog nepraktičnosti stalnog prenošenja opreme između laboratorije i učionice, mnoge demonstracije izvodio je upravo u tom prostoru. Wundt je dao izraditi odgovarajuće istraživačke instrumente te je prikupio veliki broj uređaja, među kojima su bili [[tahistoskop]]i, [[sat|hronoskopi]], njihala, električni uređaji, mjerači vremena i instrumenti za mapiranje osjeta.<ref name="Wontorra_Separatum">{{cite web |last=Wontorra |first=H. Maximilian |title=Apparategestützte experimentelle Psychologie an Wundts Institut (Separatum) |url=https://home.uni-leipzig.de/wundtbriefe/pdf/reschke_separatum.pdf |website=Institut za psihologiju, Univerzitet u Leipzigu |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Pojedinim postdiplomcima često je povjeravao određeni instrument sa zadatkom da razviju nove mogućnosti njegove primjene u budućim eksperimentalnim istraživanjima. Između 1885. i 1909. u laboratoriji je radilo 15 asistenata.<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome">{{cite book |last=Meischner-Metge |first=Anneros |date=2003 |chapter=Wilhelm Wundt und seine Schüler |editor-last=Brauns |editor-first=Horst-Peter |title=Zentenarbetrachtungen. Historische Entwicklungen in der neueren Psychologie bis zum Ende des 20. Jahrhunderts |publisher=Peter Lang |location=Frankfurt am Main |pages=156–166 |isbn=978-3-631-37522-8 |url=https://wellcomecollection.org/works/tfc5474g |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> [[File:Wundt-research-group.jpg|mini|right|300px|{{center|Wilhelm Wundt (sjedi) sa saradnicima u svojoj psihološkoj laboratoriji}}]] Godine 1879. Wundt je započeo provođenje eksperimenata koji nisu bili dio redovne nastave. Prema nekim historičarima psihologije, upravo se ta istraživanja smatraju obilježjem prve laboratorije namijenjene isključivo psihološkim istraživanjima.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Ungerer |first2=G. A. |date=1980 |title=The foundation of the Institute for Experimental Psychology at Leipzig University |journal=Psychological Research |volume=42 |issue=1 |pages=5–18 |doi=10.1007/BF00308688 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00308688 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Univerzitet je laboratoriju službeno priznao kao dio univerziteta tek 1883. Tokom narednih godina laboratorija se proširila na jedanaest prostorija. Psihološki institut, kako je kasnije nazvan, naposljetku je preseljen u novu zgradu projektovanu posebno za potrebe psiholoških istraživanja<ref name="Wundt_1909">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1909 |chapter=Das Institut für Experimentelle Psychologie |editor-last=Rektor und Senat |title=Festschrift zur Feier des 500-jährigen Bestehens der Universität Leipzig |volume=4 |publisher=S. Hirzel |location=Leipzig |pages=118–133 |chapter-url=https://archive.org/details/p2festschriftzur04leipuoft/page/24/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Wundtova nastava na Institutu za eksperimentalnu psihologiju === Pregled Wundtovih predavanja tokom zimskih semestara od 1875. do 1879. pokazuje da je nastavni program obuhvatao širok spektar tema. Predavanja su održavana šest dana sedmično, u prosjeku po dva sata dnevno. Tako je, na primjer, u zimskom semestru 1875. predavao [[psiholingvistika|psihologiju jezika]], [[antropologija|antropologiju]], [[logika|logiku]] i [[epistemologija|epistemologiju]], dok su u narednom ljetnom semestru među predmetima bili [[psihologija]], mozak i nervni sistem te [[fiziologija]]. U narednim semestrima u nastavni program bili su uključeni i [[kosmologija]], historija filozofije i opća filozofija.<ref name="Bringmann_Ungerer_1980" /> === Wundtovi doktoranti === U periodu od 1875. do 1919. Wundt je bio mentor pri izradi velikog broja doktorskih disertacija. Pod njegovim mentorstvom doktoriralo je 185 studenata, među kojima je bilo 70 stranaca, uključujući 23 studenta iz [[Rusija|Rusije]], [[Poljska|Poljske]] i drugih istočnoevropskih zemalja te 18 iz [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Uni_Leipzig_Wundt_Institute_EN">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=Zvanična stranica instituta na Univerzitetu u Leipzigu (engleska verzija) |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Mnogi njegovi studenti kasnije su ostvarili značajne akademske karijere u psihologiji i srodnim disciplinama. Među njemačkim učenicima bili su [[Oswald Külpe]], profesor na Univerzitetu u Würzburgu, [[Ernst Meumann]], profesor u Leipzigu i [[Hamburg]]u te jedan od pionira [[Pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]], [[Hugo Münsterberg]], profesor u [[Freiburg]]u i na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] te jedan od osnivača [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]], kulturni psiholog [[Willy Hellpach]] te [[Armenija|Armenac]] [[Gourgen Edilyan]].<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History">{{cite web |author=Wilhelm Wundt Institute for Psychology |title=History of the Institute |url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology/institute-history-1/history-of-the-institute |website=Faculty of Life Sciences, Leipzig University |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim američkim studentima bili su [[James McKeen Cattell]], prvi profesor psihologije u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Granville Stanley Hall]], začetnik pokreta dječije psihologije i teoretičar razvoja adolescencije te rektor [[Univerzitet Clark|Univerziteta Clark]], [[Charles Hubbard Judd]], direktor Pedagoškog fakulteta Univerziteta u Chicagu, [[Walter Dill Scott]], koji je dao značajan doprinos razvoju industrijske psihologije i predavao na Univerzitetu Harvard, [[Edward B. Titchener|Edward Bradford Titchener]], [[Lightner Witmer]], osnivač prve psihološke klinike u Sjedinjenim Američkim Državama, [[Frank Angell]], [[Edward Wheeler Scripture]] i [[James Mark Baldwin]], jedan od osnivača Odsjeka za psihologiju Univerziteta Princeton te istraživač koji je dao značajan doprinos ranoj psihologiji, psihijatriji i teoriji evolucije.<ref name="Uni_Leipzig_Institute_History" /> Zahvaljujući velikom broju svojih učenika, Wundt zauzima važno mjesto u [[Akademska genealogija|akademskoj genealogiji]] većine američkih psihologa prve i druge generacije.<ref name="BenDavid_Collins_1966">{{cite journal |last=Ben-David |first=Joseph |last2=Collins |first2=Randall |date=1966 |title=Social Factors in the Origins of a New Science: The Case of Psychology |journal=American Sociological Review |volume=31 |issue=4 |pages=451–465 |doi=10.2307/2090769 |url=http://www.jstor.org/stable/2090769 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njegovim istaknutim studentima i saradnicima bili su i Englez [[Charles Spearman]], Rumun [[Constantin Rădulescu-Motru]], personalistički filozof i predstojnik Odsjeka za filozofiju Univerziteta u [[Bukurešt]]u, [[Hugo Eckener]], direktor kompanije [[Luftschiffbau Zeppelin]], kao i filozofi [[Rudolf Eisler]] i srbijanski filozof [[Ljubomir Nedić]]. Među studentima i posjetiocima koji su kasnije stekli međunarodni ugled bili su [[Vladimir Bekhterev]], [[Franz Boas]], [[Émile Durkheim]], [[Edmund Husserl]], [[Bronisław Malinowski]], [[George Herbert Mead]], [[Edward Sapir]], [[Ferdinand Tönnies]] i [[Benjamin Lee Whorf]].<ref name="Meischner_Metge_2003_Wellcome" /><ref name="Eckardt_2010">{{cite book |last=Eckardt |first=Georg |date=2010 |title=Kernprobleme in der Geschichte der Psychologie |publisher=Springer-Verlag |location=Wiesbaden |isbn=978-3-531-92423-6 |url=https://books.google.ba/books?id=NvZq0F-iONwC |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sredinom 20. vijeka veliki dio Wundtovog naučnog rada bio je manje zastupljen u američkoj psihološkoj literaturi zbog nedostatka odgovarajućih prijevoda njegovih djela, pogrešnih tumačenja pojedinih njegovih učenika te kritika koje je [[biheviorizam]] upućivao Wundtovom istraživačkom programu.<ref name="Fahrenberg_2011">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2011 |title=Wilhelm Wundt – Pionier der Psychologie und Außenseiter? Leitgedanken der Wissenschaftskonzeption und deren Rezeptionsgeschichte |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Wilhelm_Wundt_Pionier_der_Psychologie_und_Aussenseiter.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Penzionisanje i smrt === [[Datoteka:Wilhelm Wundt Gravestone.jpg|mini|desno|300px|Nadgrobni spomenik Wilhelma i Sophie Wundt]] Wundt se penzionisao 1917. kako bi se u potpunosti posvetio naučnom pisanju.<ref name="Bringmann_et_al_1975">{{cite journal |last=Bringmann |first=W. G. |last2=Balance |first2=W. D. |last3=Evans |first3=R. B. |date=1975 |title=Wilhelm Wundt 1832-1920: a brief biographical sketch |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=11 |issue=3 |pages=287–297 |doi=10.1002/1520-6696(197507)11:3<287::aid-jhbs2300110309>3.0.co;2-l |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/1520-6696(197507)11:3%3C287::AID-JHBS2300110309%3E3.0.CO;2-L |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema Wirthovim navodima (1920), Wundt je tokom ljeta 1920. godine osjećao da mu slabi životna snaga te je preminuo 31. augusta 1920.<ref name="Wirth_1920">{{cite journal |last=Wirth |first=Wilhelm |date=1920 |title=Unserem grossen Lehrer Wilhelm Wundt in unauslöschlicher Dankbarkeit zum Gedächtnis! |journal=Archiv für die gesamte Psychologie |volume=40 |pages=1–16 |url=https://archive.org/details/archivfurdiegesamtepsychologie.v.40.1920.princeton/page/n9/mode/2up |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Sahranjen je na [[Južno groblje (Leipzig)|Južnom groblju]] u Leipzigu zajedno sa suprugom Sophie i kćerkama Lilli i Eleanor.<ref name="SAW_Wundt_Grab">{{cite web |author=Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig |title=Grabstätte von Wilhelm und Sophie Wundt |url=https://archiv.saw-leipzig.de/saw-archive/publikationen-quellen/quellen/grabstaette-von-wilhelm-und-sophie-wundt |website=Plenum und Gesamtakademie, Publikationen und Quellen |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> == Priznanja i počasti == Wundtu su dodijeljeni počasni doktorati [[Univerzitet u Leipzigu|Univerziteta u Leipzigu]] i [[Univerzitet u Göttingenu|Univerziteta u Göttingenu]], kao i odlikovanje ''[[Pour le Mérite]]'' za nauku i umjetnost. Tri puta je bio nominovan za [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]].<ref name="Nobel_Wundt_Nomination">{{cite web |author=Nobel Prize Outreach |date=2026 |title=Nomination Archive: Wilhelm Wundt |url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/ |website=Nobelprize.org |publisher=Nobel Foundation |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Bio je počasni član dvanaest naučnih organizacija i društava te dopisni član trinaest akademija nauka u Njemačkoj i inostranstvu. Između ostalog, 1895. izabran je za međunarodnog člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društvo]], a 1909. za stranog člana [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="APS_Wundt_Membership">{{cite web |author=American Philosophical Society |date=2026 |title=Member History: Wilhelm Wundt |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Wilhelm+Wundt&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |website=Search.amphilsoc.org |publisher=American Philosophical Society |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NAS_Wundt_Membership">{{cite web |author=National Academy of Sciences |date=2026 |title=Member Directory: Wilhelm Wundt |url=https://www.nasonline.org/membership/member-directory/?_member_directory_sort=last_name_asc |website=Nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Po njemu je nazvan [[Asteroidi|asteroid]] [[635 Vundtija]]. == Pregled Wundtovog rada == Wundt je naučnu karijeru započeo kao ljekar i neurofiziolog, a kasnije se usmjerio na istraživanja iz osjetne fiziologije, psihofizike i psihologije. U historiografiji psihologije smatra se jednim od glavnih osnivača [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kao samostalne naučne discipline. Utemeljio je [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu psihologiju]] te jednim od pionira [[kulturna psihologija|kulturne psihologije]]. Razvio je istraživački program u empirijskoj psihologiji, a na njegovim psihološkim teorijama zasnivaju se i njegovi filozofski i etički radovi. Wundtovo [[epistemologija|epistemološko]] stanovište, razlikovalo se od učenja [[John Locke|Johna Lockea]], engleskog [[empirizam|empirizma]] i [[senzualizam|senzualizma]], što je jasno izraženo u njegovoj knjizi ''Prilozi teoriji osjetne percepcije ({{de|Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung}}) iz 1862. Na naslovnoj stranici knjige nalazi se citat [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]a: {{Citat|Ništa nije u razumu što prethodno nije bilo u osjetilima, osim samoga razuma.<ref name="Leibniz_Cambridge_1996">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=1996 |orig-year=1765 |title=Leibniz: New Essays on Human Understanding |editor1-last=Remnant |editor1-first=Peter |editor2-last=Bennett |editor2-first=Jonathan |translator=Peter Remnant, Jonathan Bennett |series=Cambridge Texts in the History of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521576604 |url=https://books.google.ba/books?id=vD6nSUSbL7IC |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Prema Wundtu, u takva načela ubrajaju se [[Zaključivanje|logičko zaključivanje]], [[Klasifikacija|kategorije mišljenja]], načelo [[uzročnost]]i, načelo svrhovitosti ([[teleologija]]), načelo [[emergencija|emergencije]] te druga epistemološka načela. Najznačajnija Wundtova djela su: * ''[https://books.google.ba/books?id=QLXgubRL7ksC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Lehrbuch der Physiologie des Menschen]'' (''Udžbenik ljudske fiziologije'', 1864/1865; 4. izdanje 1878); * ''[https://darwin-online.org.uk/converted/pdf/1880_Wundt_Psychologie_A6454.pdf Grundzüge der physiologischen Psychologie]'' (''Osnove fiziološke psihologije'', 1874; 6. izdanje 1908–1911, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/systemderphiloso00wund System der Philosophie]'' (''Sistem filozofije'', 1889; 4. izdanje 1919, 2 toma); * ''[https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf Logik: Eine Untersuchung der Prinzipien der Erkenntnis und der Methoden wissenschaftlicher Forschung]'' (''Logika: Istraživanje principa spoznaje i metoda naučnog istraživanja'', 1880–1883; 4. izdanje 1919–1921, 3 toma); * ''[https://archive.org/details/ethikeineuntersu0003wund/page/n3/mode/2up Ethik: Eine untersuchung der tatsachen und gesetze des sittlichen lebens]'' (''Etika: Istraživanje činjenica i zakona moralnog života'', 1886; 3. izdanje 1903, 2 toma); * ''[https://archive.org/details/vlkerpsycholog11wund/page/n5/mode/2up Völkerpsychologie: Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythos und Sitte]'' (''Kulturna psihologija: Istraživanje razvojnih zakonitosti jezika, mita i običaja'', 1900–1920, 10 tomova); * ''[https://books.google.ba/books/about/Grundriss_der_Psychologie.html?id=TTGUPbtt8JcC&redir_esc=y Grundriss der Psychologie]'' (''Pregled psihologije'', 1896; 14. izdanje 1920). Ova 22 toma obuhvataju širok spektar tema. Analize Wundtovih sabranih djela ukazuju na snažnu povezanost između njegove teorijske psihologije, [[epistemologija|epistemologije]] i [[metodologija|metodologije]]. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija. Prema autorima kao što su Danziger, Tweney i Fahrenberg, ograničen broj prijevoda Wundtovih djela na engleski jezik otežao je njihovu recepciju među istraživačima koji ne poznaju njemački jezik te je doprinio različitim tumačenjima i pojednostavljenim prikazima njegovih teorija.<ref name="Danziger_1980">{{cite book |last=Danziger |first=Kurt |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=On the threshold of the New Psychology: Situating Wundt and James |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=362–379 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tweney_Yachanin_1980">{{cite book |last1=Tweney |first1=Ryan D. |last2=Yachanin |first2=Stephen A. |date=1980 |title=Wundt Studies: A Centennial Collection |chapter=Titchener's Wundt |editor1-last=Bringmann |editor1-first=Wolfgang G. |editor2-last=Tweney |editor2-first=Ryan D. |publisher=Hogrefe |location=Toronto |pages=380–395 |url=https://www.si.edu/object/wundt-studies-centennial-collection-edited-wolfgang-g-bringmann-and-ryan-d-tweney-foreword-ernest-r%3Asiris_sil_294361 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Fahrenberg_2011" /> == Glavne teme Wundtovog rada == === Pamćenje === Wilhelm Wundt provodio je eksperimentalna istraživanja pamćenja koja se danas mogu dovesti u vezu s konceptima [[ikoničko pamćenje|ikoničkog pamćenja]], kratkoročnog pamćenja te efektima izvođenja i generisanja informacija.<ref name="Carpenter_2005_SAGE">{{cite journal |last=Carpenter |first=Shana K. |date=2005 |title=Some Neglected Contributions of Wilhelm Wundt to the Psychology of Memory |journal=Psychological Reports |volume=97 |issue=1 |pages=63–73 |doi=10.2466/pr0.97.1.63-73 |issn=0033-2941 |pmid=16279306 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.97.1.63-73 |url-access=subscription |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Teorija procesa === Prema Wundtu, predmet psihologije jesu aktuelni psihički procesi, odnosno promjene i funkcionalni odnosi između [[percepcija|percepcije]], [[spoznaja|spoznaje]], [[emocija]] i [[volja|volje]] odnosno [[motivacija|motivacije]]. Psihičke pojave predstavljaju neprestano promjenjive procese [[svijest]]i i mogu se odrediti samo kao "neposredna stvarnost događaja u psihološkom iskustvu".<ref name="Wundt_Grundriss_1897">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |date=1897 |title=Grundriss der Psychologie |edition=2. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/GrundrissDerPsychologie |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Odnosi unutar svijesti, odnosno njeni aktivni organizacijski procesi, prema Wundtu se ne mogu objašnjavati [[metafizika|metafizičkim]] pojmovima poput [[Besmrtnost|besmrtne]] '[[duša|duše]]' niti apstraktnim [[transcendencija (religija)|transcendentnim]] ili [[duhovnost|duhovnim]] principom. === Razgraničenje kategorija === Wundt je smatrao da su usmjerenost na subjekt ({{de|Subjektbezug}}), vrednovanje ({{de|Wertbestimmung}}), postavljanje ciljeva ({{de|Zwecksetzung}}) i voljna djelatnost ({{de|Willenstätigkeit}}) posebne i osnovne kategorije psihologije.<ref name="Wundt_Causalitat_1894">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1894 |title=Ueber psychische Causalität und das Princip des psychophysischen Parallelismus |journal=Philosophische Studien |volume=10 |pages=1–124 |url=https://digitalesammlungen.uni-weimar.de/viewer/fulltext/lit29437/1/ |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Često je koristio izraz "čovjek kao misleći i motivisani subjekt"<ref name="Wundt_Logik_1880">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1880 |title=Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntniss und der Methoden wissenschaftlicher Forschung. Erster Band: Erkenntnisslehre |publisher=Verlag von Ferdinand Enke |location=Stuttgart |url=https://www.unav.es/gep/WundtLogik1880.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> kako bi naglasio zajedničke karakteristike psihologije i [[humanističke nauke|humanističkih nauka]], ali i ukazao na razlike između psihologije i [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] u pogledu njihovih osnovnih kategorija i metodoloških pretpostavki.<ref name="Fahrenberg_Kategorienlehre_2013">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2013 |title=Zur Kategorienlehre der Psychologie: Komplementaritätsprinzip, Perspektiven und Perspektiven-Wechsel |edition=2. |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Zur_Kategorienlehre_der_Psychologie_2013_01.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Psihofizički paralelizam === Pod utjecajem Leibniza, Wundt je razvio vlastito tumačenje pojma [[psihofizički paralelizam]], koji je definisao na sljedeći način: {{Citat|…gdje god postoje pravilni odnosi između psihičkih i fizičkih pojava, one nisu ni identične niti se mogu svesti jedna na drugu, jer su same po sebi neusporedive; međutim, povezane su tako da određeni psihički procesi redovno odgovaraju određenim fizičkim procesima ili, slikovito rečeno, teku 'usporedo'.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902">{{cite book |last1=Wundt |first1=Wilhelm Max |last2=Wirth |first2=Wilhelm |date=1902 |title=Grundzüge der physiologischen Psychologie |volume=3 |edition=5. |publisher=W. Engelmann |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/grundzgederphy03wunduoft |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref>}} Prema Wundtovom shvatanju, unutrašnje iskustvo zasniva se na funkcijama mozga, ali psihičke promjene nemaju fizičke uzroke. Leibniz je zapisao: {{Citat|Duše djeluju prema zakonima svrhovitih uzroka, putem težnji, ciljeva i sredstava. Tijela djeluju prema zakonima djelotvornih uzroka, odnosno zakona kretanja. Ta dva područja, područje djelotvornih uzroka i područje svrhovitih uzroka, međusobno su usklađena.<ref name="Leibniz_Meiner_2002">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |date=2002 |title=Monadologie und andere metaphysische Schriften |editor-last=Schneider |editor-first=Ulrich Johannes |publisher=Felix Meiner Verlag |location=Hamburg |url=https://ia800508.us.archive.org/24/items/MetaphysischeAbhandlungenMonadologiePrinzipienDerNaturGottfriedWilhelmLeibniz/Metaphysische%20Abhandlungen_Monadologie_Prinzipien%20der%20Natur%20-%20Gottfried%20Wilhelm%20Leibniz.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de |series=Philosophische Bibliothek |volume=537}}</ref>}} Nadovezujući se na Leibnizovu filozofiju, Wundt razlikuje ''fizičku'' uzročnost (prirodnu uzročnost [[neurofiziologija|neurofiziologije]]) od ''psihičke'' uzročnosti procesa svijesti. Te dvije vrste uzročnosti, međutim, nisu suprotstavljene u dualističkom metafizičkom smislu, nego zavise od stanovišta s kojeg se posmatraju.<ref name="Fahrenberg_Leibniz_Wundt_2016">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |date=2016 |title=The Influence of Gottfried Wilhelm Leibniz on the Psychology, Philosophy, and Ethics of Wilhelm Wundt |publisher=Institut für Psychologie, Universität Freiburg |location=Freiburg |url=https://scispace.com/pdf/the-influence-of-gottfried-wilhelm-leibniz-on-the-psychology-26vcrm2py5.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Uzročnost|Uzročna objašnjenja]] u psihologiji trebaju se ograničiti na istraživanje efekta prethodnih uzroka, bez nastojanja da se iz njih izvedu potpuno precizna predviđanja. Na primjeru voljnih radnji Wundt pokazuje da je moguće obrnuti perspektivu pri razmatranju uzroka i posljedice te ciljeva i sredstava, pri čemu se uzročna i teleološka objašnjenja mogu međusobno dopunjavati i omogućiti cjelovitije razumijevanje psihičkih pojava. Wundtovo shvatanje razlikovalo se od pristupa drugih savremenika koji su također zastupali psihofizički paralelizam. Umjesto da se zadrži na samom postulatu paralelizma, razvio je koncept ''psihičke uzročnosti'' kao dopunu prirodnoj uzročnosti u neurofiziologiji, zajedno s odgovarajućom metodologijom. Prema Wundtu, psihofizičko jedinstvo može se proučavati iz dva suštinski različita pristupa. Time se njegovo shvatanje razlikovalo od [[Gustav Fechner|Fechnerove]] hipoteze [[Identitet (filozofija)|identiteta]], koja je naglašavala drugačiji odnos između psihičkih i fizičkih pojava. Psihološke i fiziološke tvrdnje pripadaju dvama kategorijalno različitim referentnim sistemima, zbog čega je potrebno jasno razlikovati njihove osnovne kategorije kako bi se izbjegle [[kategorijalna greška|kategorijalne greške]] koje je opisivao [[Nicolai Hartmann]].<ref name="Hartmann_Aufbau_1964">{{cite book |last=Hartmann |first=Nicolai |date=1964 |title=Der Aufbau der realen Welt. Grundriss der allgemeinen Kategorienlehre |edition=3. |publisher=W. de Gruyter |location=Berlin |url=https://archive.org/details/deraufbauderreal0000unse |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> === Apercepcija === [[Apercepcija]] zauzima centralno mjesto u Wundtovoj psihološkoj teoriji. Leibniz je apercepciju opisivao kao proces u kojem elementarni osjetni utisci prelaze u [[samosvijest]], pri čemu pojedinačne težnje (nastojanja i voljni činovi) imaju ključnu ulogu.<ref name="Fahrenberg_Leibniz_Wundt_2016" /> Wundt je ovu ideju dalje razradio razvijajući odgovarajuće psihološke koncepte, primjenjujući metode eksperimentalne psihologije i predlažući neuropsihološki model koji je funkcije apercepcije povezivao s [[čeoni režanj|frontalnim režnjem]] [[Mozak|mozga]].<ref name="Fahrenberg_2019" /> Prema Wundtu, apercepcija obuhvata niz teorijskih pretpostavki o integrativnom procesu svijesti. Kao primjer takvog integrativnog procesa Wundt je navodio selektivno usmjeravanje [[pažnja|pažnje]], koje uključuje objedinjavanje spoznajnih, emocionalnih i motivacijskih procesa. === Razvojna teorija uma === Wundt je smatrao da je osnovni zadatak psihologije razviti sveobuhvatnu teoriju razvoja [[um]]a, koja obuhvata razvoj od [[psihologija životinja|psihologije životinja]] do najviših dostignuća ljudske kulture, poput jezika, religije i etike. Za razliku od mnogih svojih savremenika, nije smatrao da postoji nesklad između razvojnih koncepata humanističkih nauka, kakve su zastupali [[Friedrich Hegel]] i [[Johann Gottfried Herder]], i [[Charles Darwin|Darwinove]] biološke teorije evolucije. === Kritički realizam === Wundt je smatrao da je "psihologija empirijska nauka koja povezuje prirodne i humanističke nauke te da se pristupi obje oblasti međusobno dopunjuju, jer jedino zajedno mogu pružiti cjelovitu empirijsku spoznaju."<ref name="Wundt_Realismus_1896">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Ueber naiven und kritischen Realismus |journal=Philosophische Studien |date=1896 |volume=12 |url=https://opacplus.bsb-muenchen.de/title/1041139 |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Smatrao je da su njegova gledišta oslobođena metafizičkih pretpostavki i zasnovana na jasno određenim epistemološkim načelima, među kojima su razlikovanje subjekta i objekta u procesu opažanja te načelo uzročnosti.<ref name="Wundt_Definition_1896">{{cite journal |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Über die Definition der Psychologie |journal=Philosophische Studien |date=1896 |volume=12 |issue=1 |pages=1–66 |url=https://psychologie.lw.uni-leipzig.de/wundt/opera/wundt/DefPsych/DefPsych.htm |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Uvođenjem pojma ''kritički realizam'' želio je jasno razlikovati vlastito filozofsko stanovište od drugih filozofskih pravaca. === Definicija psihologije === Wundt je nastojao iznova odrediti mjesto psihologije između filozofije i fiziologije, odnosno između humanističkih i prirodnih nauka. Umjesto metafizičkog shvatanja psihologije kao nauke o duši, zastupao je psihologiju kao empirijsku nauku o svijesti, koja raspolaže vlastitim kategorijama i epistemološkim načelima. Prema Wundtu, psihologija proučava "cjelokupno iskustvo u njegovoj neposredno subjektivnoj stvarnosti". Zadatak psihologije je precizno analizirati procese svijesti, istražiti složene psihičke povezanosti i utvrditi zakonitosti koje njima upravljaju.<ref name="Wundt_Grundriss_1897" /> # Psihologija nije "nauka o pojedinačnoj duši". Prema Wundtu, život predstavlja jedinstven psihički i fizički proces koji se može posmatrati iz različitih perspektiva radi otkrivanja općih zakonitosti, posebno psihološko-historijskih i bioloških zakonitosti [[razvojna psihologija|razvoja]]. Wundt je smatrao da su emocionalne i voljne funkcije, jednako kao i spoznajne, sastavni i podjednako važni aspekti jedinstvenog psihofizičkog procesa. # Psihologija se ne može svesti na fiziologiju. Metode fiziologije, prema Wundtu, nisu dovoljne za ostvarenje ciljeva psihologije. Takav pokušaj smatrao je metodološki neopravdanim jer bi "međusobni odnosi psihičkih procesa ostali nerazumljivi čak i kada bi odnosi među moždanim procesima bili jednako jasno poznati kao mehanizam džepnog sata."<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> # Psihologija proučava svjesne procese. Wundt je iz epistemoloških i metodoloških razloga odbacivao uključivanje [[podsvijest]]i u područje naučne psihologije. U njegovo vrijeme, prije [[Sigmund Freud]]a, utjecajni autori poput filozofa [[Eduard von Hartmann]]a zastupali su metafizički koncept ''nesvjesnog''. Wundt je tome prigovarao iz dva razloga: odbacivao je psihologiju zasnovanu prvenstveno na metafizičkim pretpostavkama i smatrao da ne postoje pouzdane metode za naučno istraživanje nesvjesnih procesa. Ubrzo je napustio i vlastitu raniju pretpostavku o postojanju nesvjesnih sudova.<ref name="Araujo_Wundt_2011">{{cite journal |last=Araujo |first=Saulo de Freitas |title=Why did Wundt abandon his early theory of the unconscious? Towards a new interpretation of Wundt's psychological project |journal=History of Psychology |date=2011 |volume=15 |issue=1 |pages=33–49 |doi=10.1037/a0024478 |url=https://www.researchgate.net/publication/224834161_WHY_DID_WUNDT_ABANDON_HIS_EARLY_THEORY_OF_THE_UNCONSCIOUS_Towards_A_New_Interpretation_of_Wundt's_Psychological_Project |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Araujo_WundtBook_2016">{{cite book |last=Araujo |first=Saulo de Freitas |title=Wundt and the Philosophical Foundations of Psychology: A Reappraisal |publisher=Springer |date=2016 |location=Cham, Švicarska |isbn=978-3-319-26634-3 |doi=10.1007/978-3-319-26636-7 |url=https://www.academia.edu/76162344/Wundt_and_the_Philosophical_Foundations_of_Psychology |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Wundtovo odbacivanje pojma nesvjesnog bilo je povezano i s njegovim skepticizmom prema Fechnerovoj teoriji nesvjesnog, kao i prema tada raširenim raspravama o [[hipnoza|hipnozi]] i [[spiritualizam|spiritualizmu]]. Iako je [[Sigmund Freud]] često citirao Wundta, Wundt je ostao skeptičan prema teorijama koje su počivale na pojmu nesvjesnog.<ref name="Togel_FreudWundt_1989">{{cite book |last=Tögel |first=Christfried |chapter=Freud und Wundt. Von der Hypnose bis zur Völkerpsychologie |title=Freud und die akademische Psychologie |editor-last=Nitzschke |editor-first=Bernd |publisher=Urban & Schwarzenberg |date=1989 |location=München |pages=97–105 |chapter-url=http://www.freud-biographik.de/frdwundt.htm |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Fahrenberg_TeorijskaPsihologija_2015">{{cite book |last=Fahrenberg |first=Jochen |title=Theoretische Psychologie: Eine Systematik der Kontroversen |publisher=Pabst Science Publishers |date=2015 |location=Lengerich |isbn=978-3-95853-077-5 |url=https://jochen-fahrenberg.de/uploads/media/Theoretische_Psychologie_2015_01.pdf |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Wundt je također odbacivao shvatanje prema kojem bi se psihologija trebala svesti na [[Bihevioralne nauke|nauku o ponašanju]] u smislu kasnijeg strogog [[biheviorizam|biheviorizma]]. U laboratoriji u Leipzigu već su bile posmatrane i mjerene brojne bihevioralne i psihološke varijable. Wundt je naglašavao da su fiziološki pokazatelji, poput fizioloških promjena koje prate [[osjećanje|osjećanja]], kao i fizička mjerenja intenziteta podražaja u [[psihofizika|psihofizici]], samo pomoćna sredstva psihološkog istraživanja. Prema Wundtu, jednostrano oslanjanje na takve metode vodilo bi fiziologiji ponašanja odnosno [[redukcionizam|naučnom redukcionizmu]], a ne općoj ili kulturnoj psihologiji. # Psihologija je empirijska humanistička nauka. Wundt je smatrao da psihologija ima trostruki karakter: #* kao nauka o neposrednom iskustvu razlikuje se od prirodnih nauka, koje proučavaju posredno iskustvo i apstrahiraju subjekt; #* kao nauka o "općevažećim oblicima neposrednog ljudskog iskustva" predstavlja osnov humanističkih nauka; #* među svim empirijskim naukama upravo rezultati psihologije najviše doprinose razmatranju općih pitanja epistemologije i etike, dviju osnovnih oblasti filozofije.<ref name="Wundt_Grundriss_1897" /> Wundt je ove koncepte razvijao tokom gotovo šezdeset godina istraživačkog i nastavnog rada, koji ga je od neurofiziologije doveo do psihologije i filozofije. Njegova psihologija usko je povezana s njegovim radovima iz fiziologije, filozofije, logike, epistemologije i etike. Osnovna područja njegovog interesa i osnovne ideje izraženi su u djelu ''Predavanja o psihologiji čovjeka i životinja'' ({{de|Vorlesungen über die Menschen und Tierseele}}) iz 1863. Ona obuhvataju ''individualnu psihologiju'' (danas približno odgovara općoj psihologiji, uključujući percepciju, pažnju, apercepciju, volju, osjećanja i emocije), ''kulturnu psihologiju'' kao teoriju razvoja ljudskog uma, [[psihologija životinja|psihologiju životinja]] i [[neuropsihologija|neuropsihologiju]]. Konceptualni okvir koji je Wundt oblikovao početkom 1860-ih godina kasnije je razradio u opsežan istraživački program. U okviru tog programa osnovan je prvi institut za eksperimentalnu psihologiju, psihologija je dodatno institucionalizovana kao samostalna naučna disciplina, a objavljen je i niz njegovih udžbenika i drugih naučnih radova. == Fiziologija == [[Datoteka:Wundt illusion.svg|mini|desno|300px|{{center|Wundtova iluzija}}]] Tokom boravka u Heidelbergu, od 1853. do 1873, Wundt je objavio brojne radove iz fiziologije, posebno iz eksperimentalne neurofiziologije, ''Udžbenik o ljudskoj fiziologiji'' (1865)<ref name="Wundt_Physiologie_1868">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Lehrbuch der Physiologie des Menschen |publisher=Ferdinand Enke |date=1868 |edition=2. |location=Erlangen |url=https://books.google.ba/books?id=QLXgubRL7ksC |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> te ''Priručnik medicinske fizike'' (1867).<ref name="Wundt_Physik_1867">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Handbuch der medicinischen Physik |publisher=Ferdinand Enke |date=1867 |location=Erlangen |url=https://books.google.com.na/books?id=8z0AAAAAQAAJ |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Također je napisao oko 70 prikaza naučnih publikacija iz oblasti neurofiziologije, neurologije, fiziologije, anatomije i histologije. Drugo značajno područje njegovog naučnog rada bila je fiziologija osjeta, uključujući prostornu percepciju, vidnu percepciju i optičke iluzije. Jedna od [[optička iluzija|optičkih iluzija]] koju je opisao danas je poznata kao [[Wundtova iluzija]], varijanta [[Heringova iluzija|Heringove iluzije]]. Ova iluzija pokazuje da se ravne linije mogu doimati zakrivljenima kada se posmatraju na pozadini sastavljenoj od zrakasto raspoređenih linija. == Psihologija == === Polazište === Zahvaljujući medicinskom obrazovanju i radu kao asistent [[Hermann von Helmholtz|Hermanna von Helmholtza]], Wundt je bio upoznat sa standardima eksperimentalnog istraživanja, kao i sa spekulativnim pristupima koji su obilježavali dio psihologije sredinom 19. vijeka. Njegovo nastojanje da psihologiju razvije kao naučnu disciplinu, uz istovremeno naglašavanje potrebe za metodološkom kritikom, ogleda se u njegovim upozorenjima na ograničenja svakodnevnog jezika, koji se često oslanja na lična iskustva, naivnu introspekciju ili nekritična tumačenja karakteristična za laičku, odnosno "narodnu" psihologiju.<ref name="Wundt_Logik_1880" /><ref name="Wundt_Voelkerpsychologie_1904">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm Max |title=Völkerpsychologie: Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte |volume=Band 1, Teil 2: Die Sprache |publisher=Wilhelm Engelmann |date=1904 |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/vlkerpsycholog11wund |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> Njegovo djelo ''Prilozi teoriji osjetne percepcije'' (1862)<ref name="Wundt_Beitrage_1862">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |title=Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung |publisher=Winter'sche Verlagshandlung |date=1862 |location=Leipzig und Heidelberg |url=https://books.google.ba/books?id=13dZAAAAcAAJ |access-date=12. 7. 2026 |language=de}}</ref> smatra se prijelazom od fiziologije prema eksperimentalnoj psihologiji. U njemu postavlja pitanje: "Zašto psihologija ne slijedi primjer prirodnih nauka? Historija prirodnih nauka sa svih strana pokazuje da je napredak svake nauke usko povezan s razvojem eksperimentalnih metoda."<ref name="Wundt_Beitrage_1862" /> Istovremeno je smatrao da psihologija ne treba biti svedena na prirodnu nauku. Prema njegovom shvatanju, psihologija treba koristiti metodološka dostignuća prirodnih nauka, ali se istovremeno oslanjati i na historiju razvoja ljudskog duha te komparativnu psihologiju.<ref name="Wundt_Beitrage_1862" /> === Opća psihologija === Djelo ''Osnove fiziološke psihologije'', posvećeno općoj psihologiji, Wundtov je najpoznatiji udžbenik. Njegov cilj bio je povezati dvije naučne discipline. {{Citat|Fiziologija pruža informacije o svim životnim pojavama koje se mogu opažati pomoću naših vanjskih osjetila. U psihologiji čovjek, takoreći, posmatra samoga sebe iznutra i istražuje veze između tih procesa kako bi objasnio ono što predstavlja predmet unutrašnjeg opažanja.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" />}} Prema Wundtovom shvatanju, zadatak fiziološke psihologije bio je dvostruk: kao prvo, istraživati one životne procese koji se nalaze u samom centru, između vanjskog i unutrašnjeg iskustva, a zbog kojih je neophodno istovremeno koristiti obje metode posmatranja, i vanjsku i unutrašnju, te, kao drugo, na osnovu tih istraživanja pružiti što cjelovitije razumijevanje ljudskog postojanja. Wundt je naglašavao da izraz ''fiziološka'' ne znači da se psihologija želi svesti na fiziologiju, što je smatrao nemogućim. Time je želio istaći da fiziološka psihologija koristi fiziološke, odnosno eksperimentalne metode te da, više nego druge grane psihologije njegovog vremena, proučava međusobni odnos psihičkih i fizičkih procesa. Smatrao je da se, ukoliko se metod smatra osnovnom karakteristikom naučne discipline, njegova eksperimentalna psihologija jasno se razlikuje od tradicionalne "nauke o duši", koja se zasnivala gotovo isključivo na [[Introspekcija|samoposmatranju]].<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Nakon opsežnih poglavlja o [[anatomija|anatomiji]] i fiziologiji [[Nervni sistem|nervnog sistema]], djelo ''Osnove fiziološke psihologije'' (1874) podijeljeno je na pet poglavlja: psihički elementi, psihičke strukture, međusobni odnosi psihičkih struktura, psihički razvoj te principi i zakonitosti psihičke uzročnosti.<ref name="Wundt_Grundzuge_1902" /> Wundt je insistirao na analizi psihičkih procesa na njihove sastavne elemente, ali nije zagovarao isključivo elementaristički pristup. Smatrao je da se psihički elementi uvijek moraju proučavati u njihovim međusobnim odnosima. == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Filozofija nauke}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Wundt, Wilhelm}} [[Kategorija:Rođeni 1832.]] [[Kategorija:Umrli 1920.]] [[Kategorija:Biografije, Mannheim]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Inozemni članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Inozemni članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Počasni članovi Sanktpeterburške akademije nauka]] haxqwher9hhtr3c0jfebnslv8mii1hs Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije 0 174869 3904419 3854037 2026-07-12T02:24:53Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Osnivanja u 1941.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904419 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|mini|250p|desno|Prvobitna partizanska zastava]] [[Datoteka:Užice and Bihać Republics.png|mini|250px|Kratkotrajne partizanske republike u okupiranoj Jugoslaviji: [[Užička republika]] (1941) i [[Bihaćka republika]] (1942).]] [[Datoteka: Partizanski srem02.png|desno|mini|250p|[[Srijem u Narodnooslobodilačkoj borbi|Oslobođena partizanska teritorija u Srijemu]] krajem [[1942]]. godine]] '''Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije''' (slov:''Narodnoosvobodilni vojska in partizanski odredi Jugoslavije''; mak:''Народноослободилетна војска и партизански одреди на Југославија'') je bila oružana sila [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|Narodnooslobodilačkog pokreta Jugoslavije]], predvođenog [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističkom partijom Jugoslavije]]. Nastala je juna 1941. godine formiranjem prvih [[Partizanski odredi|partizanskih odreda]], a 1. marta 1945. godine je prerasla u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavensku armiju]], regularnu vojnu formaciju [[Demokratska Federativna Jugoslavija|Demokratske federativne Jugoslavije]]. Zbog čestih reorganizacija, tokom rata, nekoliko puta je mijenjala nazive: *''Narodnooslobodilački partizanski odredi Jugoslavije'' (NOPOJ) - od juna 1941. do januara 1942. *''Narodnooslobodilačka partizanska i dobrovoljačka vojska Jugoslavije'' (NOP I DVJ) - od januara 1942. do novembra 1942. *''Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije'' (NOV i POJ) - od novembra 1942. do marta 1945. Narodnooslobodilačkom vojskom je rukovodio [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovni štab]], a za njene pripadnike koristio se neformalni naziv ''partizani''. Iako je bila jedna od najjačih vojnih formacija, koja se borila protiv [[Sile Osovine|sila Osovina]] na [[Balkan]]u tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], a [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznici]] su je priznali i potpomogli tek u ljeto 1943. godine. == Osnivanje == [[Partizanski odredi|Partizanske odrede]] je formirala i predvodila [[Komunistička partija Jugoslavije]] (KPJ) na čelu sa [[Josip Broz Tito|Josipom Brozom Titom]]. KPJ je počela da se priprema za borbu (i dolazak na vlast) odmah nakon [[Aprilski rat|invazije sila Osovine]] aprila 1941. Istaknuti partijski funkcioneri su postali vojni rukovodioci sa zadatkom da formiraju partizanske odrede. Kratkotrajni [[Aprilski rat]], komadanje Jugoslavije, stvaranje [[NDH]] i ostalih kvinslinških tvorevina, teror okupatora i ostalih kolaboracionista stvorili su raspoloženje kod jugoslavenskih naroda, da se okupatoru treba suprotstaviti. Politbiro CK KPJ je 4. maja 1941. godine donio odluku o početku oružane borbe. Ova odluka je inspirirana ulaskom [[SSSR]]-a u rat protiv [[Njemačka|Njemačke]] i angažiranjem glavnih [[Hitler]]ovih snaga na [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Istočnom frontu]], kao i pozivom [[Kominterna|Kominterne]] svim porobljenim narodima Evrope da se uključe u rat protiv sila Osovine. Prva partizanska jedinica je bio [[Sisački partizanski odred]], službeno osnovan blizu [[Sisak|Siska]] 22. juna [[1941]]. Ipak, razne vojne organizacije s više ili manje veze sa KPJ su bile uključene u razne vidove pružanja otpora silama Osovine koji su izbili u područjima Jugoslavije, nakon početka [[Operacija Barbarosa|operacije Barbarosa]]. U Beogradu je osnovan Glavni štab partizanskih odreda Jugoslavije, a KPJ je službeno odlučila pokrenuti oružani ustanak 4. jula [[1941]], danom koji se kasnije slavio kao [[Dan borca]] kao državni praznik SFRJ. Dana 7. jula 1941, [[Valjevski partizanski odred]] je izvršio akciju u selu Bela Crkva u [[Rađevina|Rađevini]]. Taj dan se nakon oslobođenja slavio kao [[Dan ustanka u Srbiji]]. U jesen 1941, partizani su osnovali [[Užička republika|Užičku republiku]] na oslobođenoj teritoriji u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]]. U novembru 1941, njemački vojnici su ponovno osvojili ovu teritoriju, dok se većina partizanskih snaga povukla prema [[Bosna (regija)|Bosni]]. Dana 21. decembra 1941, partizani su u [[Rudo|Rudu]] formirali [[Prva proleterska udarna brigada|Prvu proletersku brigadu]], prvu regularnu jedinicu koja je mogla djelovati izvan mjesta gdje je osnovana. Godine 1942, te jedinice i partizanski odredi su se spojili u Narodnooslobodilačku vojsku (NOV) i partizanski odredi Jugoslavije (POJ), a kasnije u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavensku armiju]] 1. marta [[1945.]] godine. Dana 9. septembra 1942, partizani u [[Dalmacija|Dalmaciji]] su osnovali prvu pomorsku jedinicu sastavljenu od ribarskih brodova, koja je postupno prerasla u silu sposobnu da se mori sa italijanskom i njemačkom ratnom mornaricom i da vrši složene amfibijske operacije. Maja 1942, piloti dva aviona, koji su pripadali ratnom zrakoplovstvu NDH, [[Rudi Čajavec]] i [[Franjo Kluz]], prešli su na stranu partizana u Bosni i kasnije su koristili svoje avione protiv snaga Osovine. Iako je to kratko trajalo zbog nedostatka infrastrukture, ovo je bio prvi primjer pokreta otpora koji je imao svoje zrakoplovstvo. Partizani su kasnije stekli stalno zrakoplovstvo dobijavši avione, opremu i vježbu od [[RAF]] 1944. godine. == Operacije == {{Glavni|Narodnooslobodilačka borba naroda Jugoslavije}} Partizani su vodili gerilsku kampanju koja je postepeno dobivala sve više podrške kod stanovništva. Narodni komiteti su organizirani da djeluju kao civilne vlade na oslobođenim teritorijama, a čak je i pokrenuta ograničena proizvodnja oružja. Međutim, oni su imali dvije velike prednosti nad ostalim vojnim i paravojnim formacijama u bivšoj Jugoslaviji. Prva prednost je bio mali, ali pouzdan kadar [[Jugoslovenski Španci|veterana]] iz [[Španski građanski rat|Španskog građanskog rata]], koji su, za razliku od ostalih u to vrijeme, imali nekog iskustva u modernom ratu s okolnostima koje nisu bile mnogo drugačije od Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji. Druga prednost, koja je postajala sve važnija u kasnijim etapa rata, je bila činjenica da su partizani osnovani na ideološkoj, a ne na nacionalnoj osnovi. Zato su partizani mogli očekuju barem nekakvu podršku u bilo kojem kraju zemlje, za razliku od ostalih paravojnih formacija ograničenih na teritorije sa srpskom ili hrvatskom većinom. Ovo je omogućilo partizanima da budu pokretljiviji i da popunjavaju redove većim brojem potencijalnih dobrovoljaca. Okupatorske i kvinsliške snage bile su dobro upoznate s problemom koji su predstavljali partizani pa su ih pokušali uništiti u sedam velikih antipartizanskih [[ofanziva]]. Najveće ofanzive su kombinirale snage [[Wehrmacht]]a, [[SS]]-a, [[Fašistička Italija|Italije]], [[Bugarska|Bugarske]], [[ustaše|ustaša]] i četnika. Ustanak protiv njemačkog i italijanskog okupatora je izbio jula 1941. prvo na području središnje Srbije i Crne Gore. U njemu su sudjelovali još nedovoljno razdvojene pristaše komunističkih partizana i srpskih [[četnik]]a pod vodstvom pukovnika [[Dragoljub Mihailović|Dragoljuba Mihailovića]]. Taj ustanak slomljen je snažnom njemačko-italijanskom ofanzivom nakon koje su uslijedile teške represalije, kao i rat između partizana i četnika koji su imali nepomirljive političke ciljeve u budućnosti. Od tada pa sve do 1944, Srbija i veći dio Crne Gore su ostali pod kontrolom četnika i pripadnika režima ([[Milan Nedić|Milana Nedića]] i [[Dimitrije Ljotić|Dimitrija Ljotića]]). Borba se prenijela na područje Bosne i Hercegovine, gdje su se od 1942. do 1943. vodile presudne borbe koje su odredile budućnost Jugoslavije u sljedećim desetljećima. Poraz četnika u [[bitka na Neretvi|bici na Neretvi]] (maj 1943) izbacio ih je s historijske pozornice kao moguće gospodare u budućoj Jugoslaviji. Tokom rata partizani su uspjeli steći moralnu, kao i ograničenu podršku [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznika]], koji su do tada podržavali generala Mihailovića. Nakon [[Teheranska konferencija|Teheranske konferencije]] 1943. partizani su službeno priznati za legitimnu silu od strane Saveznika, koji su kasnije, na prijedlog brigadnog generala [[Fitzroy MacLean|Fitzroya MacLeana]], osnovali balkanski odsjek [[RAF]]-a, s ciljem da prenosi pošiljke i osigurava zračnu podršku partizanima. Politički, najvažnije odluke su donesene 29. novembra 1943. na [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|zasjedanju]] [[AVNOJ]]-a u [[Jajce|Jajcu]], kada je zabranjen povratak kralja [[Petar II Karađorđević|Petra II Karađorđevića]] u Jugoslaviju, osnovana privremena vlada, Tito proglašen za maršala i predsjednika Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije, te zacrtana budućnost Jugoslavije kao države sastavljene od federalnih republika. Sa savezničkom zračnom podrškom i uz pomoć [[Crvena armija|Crvene armije]], u drugoj polovini 1944. partizani su preusmjerili pažnju na Srbiju, u kojoj je bilo relativno malo borbi od pada [[Užička republika|Užičke republike]]. Dana 20. oktobra [[1944]]. partizani i [[Crvena armija]] su oslobodili [[Beograd]] u zajedničkoj [[Beogradska operacija|operaciji]]. Krajem 1944. partizani su kontrolirali cijelu istočnu polovinu Jugoslavije: Srbiju, Makedoniju i Crnu Goru, kao i [[dalmacija|dalmatinsku]] obalu. Godine 1945, partizani, koji su tada brojali 800.000 ljudi, su porazili [[Wehrmacht]] i ustaše, probivši [[Sremski front]] krajem zime, zauzevši [[Sarajevo]] početkom aprila, ostatak Hrvatske i Slovenije do sredine maja. Nakon zauzimanja [[Rijeka (grad)|Rijeke]] i [[Istra|Istre]], koje su prije rata pripadale Italiji, partizani su ušli u [[Trst]] dan prije Saveznika. ==Zakletva== {| class="wikitable" |- ! PARTIZANSKA ZAKLETVA ! rowspan="5" width="50px"| |[[Datoteka: Poziv na ustanak.JPG|175p|Spomenik "Poziv na ustanak"]] |- | bgcolor=#C0C0C0 colspan=1 | <center> Tekst prve partizanske zakletve, objavljen [[19. august]]a [[1941]]. u [[Bilten Vrhovnog štaba NOVJ|Biltenu]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba odreda Jugoslavije]] </center> |- |'' Mi, narodni partizani Jugoslavije, latili smo se oružja za nemilosrdnu borbu protiv krvoločnih neprijatelja koji porobiše našu zemlju i istrebljuju naše narode. U ime slobode i pravde našeg naroda zaklinjemo se da ćemo disciplinirano, uporno i neustrašivo, ne štedeći svoje krvi i živote, voditi borbu do potpunog uništenja fašističkog osvajača i svih narodnih izdajnika'' |- | bgcolor=#C0C0C0 colspan=1 | <center> Tekst partizanske zakletve, objavljen maja [[1943]]. u [[Bilten Vrhovnog štaba NOVJ|Biltenu]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba NOV i PO Jugoslavije]] </center> |- |''Ja'' '''ime i prezime''' ''zaklinjem se čašću svog naroda da ću u redovima narodnooslobodilačke vojske vjerno služiti svom narodu, boreći se protiv okupatora i domaćih izdajnika - neprijatelja narodne slobode i narodnih prava. Zaklinjem da ću disciplinirano i svjesno vršiti svoje dužnosti i izvršavati naredbe svojih pretpostavljenih. Kunem se da neću ispustiti oružje iz svojih ruku dok naša zemlja ne bude očišćena od okupatora i dok narodu ne budu osigurana sva njegova prava i sloboda. Spreman sam primiti svaku kaznu zbog prekršaja ove moje zakletve. [[Smrt fašizmu - sloboda narodu]]'' |- | bgcolor=#F5F5DC colspan=2 | <center>'''Na slici desno''' - Spomenik "Poziv na ustanak", rad kipara [[Vojin Bakić|Vojina Bakića]], koji se nalazi ispred [[Muzej 4. juli|Muzeja "4. jula "]] u [[Beograd]]u </center> |} == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Proširiti sekciju}} {{Commonscat|Yugoslav Partisans}} [[Kategorija:Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije]] [[Kategorija:Narodnooslobodilačka borba]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Vojvodina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Makedonija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Slovenija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Srbija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Hrvatska u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Crna Gora u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Osnivanja u 1941.]] pbw0g5yiic7f7duh0vz28m0jaanjxjq 3904420 3904419 2026-07-12T02:25:14Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904420 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|mini|250p|desno|Prvobitna partizanska zastava]] [[Datoteka:Užice and Bihać Republics.png|mini|250px|Kratkotrajne partizanske republike u okupiranoj Jugoslaviji: [[Užička republika]] (1941) i [[Bihaćka republika]] (1942).]] [[Datoteka: Partizanski srem02.png|desno|mini|250p|[[Srijem u Narodnooslobodilačkoj borbi|Oslobođena partizanska teritorija u Srijemu]] krajem [[1942]]. godine]] '''Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije''' (slov:''Narodnoosvobodilni vojska in partizanski odredi Jugoslavije''; mak:''Народноослободилетна војска и партизански одреди на Југославија'') je bila oružana sila [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|Narodnooslobodilačkog pokreta Jugoslavije]], predvođenog [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističkom partijom Jugoslavije]]. Nastala je juna 1941. godine formiranjem prvih [[Partizanski odredi|partizanskih odreda]], a 1. marta 1945. godine je prerasla u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavensku armiju]], regularnu vojnu formaciju [[Demokratska Federativna Jugoslavija|Demokratske federativne Jugoslavije]]. Zbog čestih reorganizacija, tokom rata, nekoliko puta je mijenjala nazive: *''Narodnooslobodilački partizanski odredi Jugoslavije'' (NOPOJ) - od juna 1941. do januara 1942. *''Narodnooslobodilačka partizanska i dobrovoljačka vojska Jugoslavije'' (NOP I DVJ) - od januara 1942. do novembra 1942. *''Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije'' (NOV i POJ) - od novembra 1942. do marta 1945. Narodnooslobodilačkom vojskom je rukovodio [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovni štab]], a za njene pripadnike koristio se neformalni naziv ''partizani''. Iako je bila jedna od najjačih vojnih formacija, koja se borila protiv [[Sile Osovine|sila Osovina]] na [[Balkan]]u tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], a [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznici]] su je priznali i potpomogli tek u ljeto 1943. godine. == Osnivanje == [[Partizanski odredi|Partizanske odrede]] je formirala i predvodila [[Komunistička partija Jugoslavije]] (KPJ) na čelu sa [[Josip Broz Tito|Josipom Brozom Titom]]. KPJ je počela da se priprema za borbu (i dolazak na vlast) odmah nakon [[Aprilski rat|invazije sila Osovine]] aprila 1941. Istaknuti partijski funkcioneri su postali vojni rukovodioci sa zadatkom da formiraju partizanske odrede. Kratkotrajni [[Aprilski rat]], komadanje Jugoslavije, stvaranje [[NDH]] i ostalih kvinslinških tvorevina, teror okupatora i ostalih kolaboracionista stvorili su raspoloženje kod jugoslavenskih naroda, da se okupatoru treba suprotstaviti. Politbiro CK KPJ je 4. maja 1941. godine donio odluku o početku oružane borbe. Ova odluka je inspirirana ulaskom [[SSSR]]-a u rat protiv [[Njemačka|Njemačke]] i angažiranjem glavnih [[Hitler]]ovih snaga na [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Istočnom frontu]], kao i pozivom [[Kominterna|Kominterne]] svim porobljenim narodima Evrope da se uključe u rat protiv sila Osovine. Prva partizanska jedinica je bio [[Sisački partizanski odred]], službeno osnovan blizu [[Sisak|Siska]] 22. juna [[1941]]. Ipak, razne vojne organizacije s više ili manje veze sa KPJ su bile uključene u razne vidove pružanja otpora silama Osovine koji su izbili u područjima Jugoslavije, nakon početka [[Operacija Barbarosa|operacije Barbarosa]]. U Beogradu je osnovan Glavni štab partizanskih odreda Jugoslavije, a KPJ je službeno odlučila pokrenuti oružani ustanak 4. jula [[1941]], danom koji se kasnije slavio kao [[Dan borca]] kao državni praznik SFRJ. Dana 7. jula 1941, [[Valjevski partizanski odred]] je izvršio akciju u selu Bela Crkva u [[Rađevina|Rađevini]]. Taj dan se nakon oslobođenja slavio kao [[Dan ustanka u Srbiji]]. U jesen 1941, partizani su osnovali [[Užička republika|Užičku republiku]] na oslobođenoj teritoriji u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]]. U novembru 1941, njemački vojnici su ponovno osvojili ovu teritoriju, dok se većina partizanskih snaga povukla prema [[Bosna (regija)|Bosni]]. Dana 21. decembra 1941, partizani su u [[Rudo|Rudu]] formirali [[Prva proleterska udarna brigada|Prvu proletersku brigadu]], prvu regularnu jedinicu koja je mogla djelovati izvan mjesta gdje je osnovana. Godine 1942, te jedinice i partizanski odredi su se spojili u Narodnooslobodilačku vojsku (NOV) i partizanski odredi Jugoslavije (POJ), a kasnije u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavensku armiju]] 1. marta [[1945.]] godine. Dana 9. septembra 1942, partizani u [[Dalmacija|Dalmaciji]] su osnovali prvu pomorsku jedinicu sastavljenu od ribarskih brodova, koja je postupno prerasla u silu sposobnu da se mori sa italijanskom i njemačkom ratnom mornaricom i da vrši složene amfibijske operacije. Maja 1942, piloti dva aviona, koji su pripadali ratnom zrakoplovstvu NDH, [[Rudi Čajavec]] i [[Franjo Kluz]], prešli su na stranu partizana u Bosni i kasnije su koristili svoje avione protiv snaga Osovine. Iako je to kratko trajalo zbog nedostatka infrastrukture, ovo je bio prvi primjer pokreta otpora koji je imao svoje zrakoplovstvo. Partizani su kasnije stekli stalno zrakoplovstvo dobijavši avione, opremu i vježbu od [[RAF]] 1944. godine. == Operacije == {{Glavni|Narodnooslobodilačka borba naroda Jugoslavije}} Partizani su vodili gerilsku kampanju koja je postepeno dobivala sve više podrške kod stanovništva. Narodni komiteti su organizirani da djeluju kao civilne vlade na oslobođenim teritorijama, a čak je i pokrenuta ograničena proizvodnja oružja. Međutim, oni su imali dvije velike prednosti nad ostalim vojnim i paravojnim formacijama u bivšoj Jugoslaviji. Prva prednost je bio mali, ali pouzdan kadar [[Jugoslovenski Španci|veterana]] iz [[Španski građanski rat|Španskog građanskog rata]], koji su, za razliku od ostalih u to vrijeme, imali nekog iskustva u modernom ratu s okolnostima koje nisu bile mnogo drugačije od Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji. Druga prednost, koja je postajala sve važnija u kasnijim etapa rata, je bila činjenica da su partizani osnovani na ideološkoj, a ne na nacionalnoj osnovi. Zato su partizani mogli očekuju barem nekakvu podršku u bilo kojem kraju zemlje, za razliku od ostalih paravojnih formacija ograničenih na teritorije sa srpskom ili hrvatskom većinom. Ovo je omogućilo partizanima da budu pokretljiviji i da popunjavaju redove većim brojem potencijalnih dobrovoljaca. Okupatorske i kvinsliške snage bile su dobro upoznate s problemom koji su predstavljali partizani pa su ih pokušali uništiti u sedam velikih antipartizanskih [[ofanziva]]. Najveće ofanzive su kombinirale snage [[Wehrmacht]]a, [[SS]]-a, [[Fašistička Italija|Italije]], [[Bugarska|Bugarske]], [[ustaše|ustaša]] i četnika. Ustanak protiv njemačkog i italijanskog okupatora je izbio jula 1941. prvo na području središnje Srbije i Crne Gore. U njemu su sudjelovali još nedovoljno razdvojene pristaše komunističkih partizana i srpskih [[četnik]]a pod vodstvom pukovnika [[Dragoljub Mihailović|Dragoljuba Mihailovića]]. Taj ustanak slomljen je snažnom njemačko-italijanskom ofanzivom nakon koje su uslijedile teške represalije, kao i rat između partizana i četnika koji su imali nepomirljive političke ciljeve u budućnosti. Od tada pa sve do 1944, Srbija i veći dio Crne Gore su ostali pod kontrolom četnika i pripadnika režima ([[Milan Nedić|Milana Nedića]] i [[Dimitrije Ljotić|Dimitrija Ljotića]]). Borba se prenijela na područje Bosne i Hercegovine, gdje su se od 1942. do 1943. vodile presudne borbe koje su odredile budućnost Jugoslavije u sljedećim desetljećima. Poraz četnika u [[bitka na Neretvi|bici na Neretvi]] (maj 1943) izbacio ih je s historijske pozornice kao moguće gospodare u budućoj Jugoslaviji. Tokom rata partizani su uspjeli steći moralnu, kao i ograničenu podršku [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznika]], koji su do tada podržavali generala Mihailovića. Nakon [[Teheranska konferencija|Teheranske konferencije]] 1943. partizani su službeno priznati za legitimnu silu od strane Saveznika, koji su kasnije, na prijedlog brigadnog generala [[Fitzroy MacLean|Fitzroya MacLeana]], osnovali balkanski odsjek [[RAF]]-a, s ciljem da prenosi pošiljke i osigurava zračnu podršku partizanima. Politički, najvažnije odluke su donesene 29. novembra 1943. na [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|zasjedanju]] [[AVNOJ]]-a u [[Jajce|Jajcu]], kada je zabranjen povratak kralja [[Petar II Karađorđević|Petra II Karađorđevića]] u Jugoslaviju, osnovana privremena vlada, Tito proglašen za maršala i predsjednika Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije, te zacrtana budućnost Jugoslavije kao države sastavljene od federalnih republika. Sa savezničkom zračnom podrškom i uz pomoć [[Crvena armija|Crvene armije]], u drugoj polovini 1944. partizani su preusmjerili pažnju na Srbiju, u kojoj je bilo relativno malo borbi od pada [[Užička republika|Užičke republike]]. Dana 20. oktobra [[1944]]. partizani i [[Crvena armija]] su oslobodili [[Beograd]] u zajedničkoj [[Beogradska operacija|operaciji]]. Krajem 1944. partizani su kontrolirali cijelu istočnu polovinu Jugoslavije: Srbiju, Makedoniju i Crnu Goru, kao i [[dalmacija|dalmatinsku]] obalu. Godine 1945, partizani, koji su tada brojali 800.000 ljudi, su porazili [[Wehrmacht]] i ustaše, probivši [[Sremski front]] krajem zime, zauzevši [[Sarajevo]] početkom aprila, ostatak Hrvatske i Slovenije do sredine maja. Nakon zauzimanja [[Rijeka (grad)|Rijeke]] i [[Istra|Istre]], koje su prije rata pripadale Italiji, partizani su ušli u [[Trst]] dan prije Saveznika. ==Zakletva== {| class="wikitable" |- ! PARTIZANSKA ZAKLETVA ! rowspan="5" width="50px"| |[[Datoteka: Poziv na ustanak.JPG|175p|Spomenik "Poziv na ustanak"]] |- | bgcolor=#C0C0C0 colspan=1 | <center> Tekst prve partizanske zakletve, objavljen [[19. august]]a [[1941]]. u [[Bilten Vrhovnog štaba NOVJ|Biltenu]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba odreda Jugoslavije]] </center> |- |'' Mi, narodni partizani Jugoslavije, latili smo se oružja za nemilosrdnu borbu protiv krvoločnih neprijatelja koji porobiše našu zemlju i istrebljuju naše narode. U ime slobode i pravde našeg naroda zaklinjemo se da ćemo disciplinirano, uporno i neustrašivo, ne štedeći svoje krvi i živote, voditi borbu do potpunog uništenja fašističkog osvajača i svih narodnih izdajnika'' |- | bgcolor=#C0C0C0 colspan=1 | <center> Tekst partizanske zakletve, objavljen maja [[1943]]. u [[Bilten Vrhovnog štaba NOVJ|Biltenu]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba NOV i PO Jugoslavije]] </center> |- |''Ja'' '''ime i prezime''' ''zaklinjem se čašću svog naroda da ću u redovima narodnooslobodilačke vojske vjerno služiti svom narodu, boreći se protiv okupatora i domaćih izdajnika - neprijatelja narodne slobode i narodnih prava. Zaklinjem da ću disciplinirano i svjesno vršiti svoje dužnosti i izvršavati naredbe svojih pretpostavljenih. Kunem se da neću ispustiti oružje iz svojih ruku dok naša zemlja ne bude očišćena od okupatora i dok narodu ne budu osigurana sva njegova prava i sloboda. Spreman sam primiti svaku kaznu zbog prekršaja ove moje zakletve. [[Smrt fašizmu - sloboda narodu]]'' |- | bgcolor=#F5F5DC colspan=2 | <center>'''Na slici desno''' - Spomenik "Poziv na ustanak", rad kipara [[Vojin Bakić|Vojina Bakića]], koji se nalazi ispred [[Muzej 4. juli|Muzeja "4. jula "]] u [[Beograd]]u </center> |} == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Proširiti sekciju}} {{Commonscat|Yugoslav Partisans}} [[Kategorija:Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije]] [[Kategorija:Narodnooslobodilačka borba]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Vojvodina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Makedonija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Slovenija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Srbija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Hrvatska u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Crna Gora u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Osnivanja u 1941.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] c8pecwyg45g8tnsutkruz5ohc0q092c Ekonomske slobode 0 178026 3904425 3854141 2026-07-12T03:03:31Z Bosancica by MK 173186 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3904425 wikitext text/x-wiki '''Ekonomske slobode''' su termin koji se često koristi u raspravi o ekonomskim pitanjima države. Poput pojma slobode, postoje različite definicije ekonomskih sloboda. Većina definicija se veže za pojmove slobodnog tržišta i privatnog vlasništva odnosno odsustvo prisile pri ekonomskim aktivnostima (negativna odrednica slobode). Poznati ekonomista, Milton Friedman definiše ekonomsku slobodu kao slobodu da biramo kako ćemo potrošiti naš prihod. [[Karl Marx]] navodi da "pod slobodom se u okviru današnjih buržoaskih odnosa proizvodnje razumije slobodna trgovina, slobodna kupovina i prodaja“<ref>Marks K., Engels F., Komunistički manifest, Centar za liberterske studije, 2009, str. 54</ref>. Mises preko ekonomskih sloboda pomiruje dualizam slobode, naglašavajući da „u tržišnoj [[Ekonomija|ekonomiji]] ljudi mogu težiti ka položaju koji žele postići u ustrojstvu društvene podjele rada“<ref>Mises L., Antikapitalistički mentalitet, Mate, 2010, str. 73</ref>. Rasprava o ekonomskim slobodama ima za cilj razmatranje odnosa između pojedinca i države pri čemu državne aktivnosti ili kontrole koje ometaju samostalnost pojedinaca ograničavaju ekonomske slobode. Prema mnogim istraživanjima postoji visok stepen korelacije između ekonomskih sloboda i ekonomskog razvoja. Postoji također i prirodna veza između ekonomskih sloboda i političkih, u smislu da prve pretpostavljaju druge. Friedman je naglašavao da je ekonomska sloboda nužno sredstvo za političku slobodu, budući je politička sloboda bez ekonomske neodrživa na dugi rok. Neki od liberalnih autora smatraju da ne treba pretjerano vezati ekonomsku slobodu za prosperitet jer to može dovesti do pogrešnih zaključaka. Mišljenja su da je sloboda cilj sam po sebi, a da je prosperitet njena pozitivna eksternalija.<ref>Carabini L.E., Inclined to Liberty, Ludwig von Mises Institute, Alabama, 2008., str.105.</ref> Ekonomske slobode se često pojavljuju kao ciljevi [[Ekonomski liberalizam|ekonomskog liberalizma]] (zalaganje za što manje državne intervencije u ekonomiji). Najpoznatiji ekonomisti 20. vijeka koji su su intenzitvno bavili pitanjem ekonomskih sloboda u svojim radovima su: [[Milton Friedman]], [[Friedrich August Hayek]] i [[Ludwig von Mises]]. '''Mjerenje ekonomskih sloboda ''' Postojalo je različitih pokušaja da se mjerenja ekonomskih sloboda država, međutim najpoznatiji indikator stpena ekonomskih sloboda u nekoj državi postao je onaj The Heritage fondacije i Wall Street Jurnala, koji se svake godine objavljuje za preko 150 zemalja svijeta. Mjerenje ekonomskih sloboda treba shvatiti kao korisno sredstvo za poređenje različitih zemalja, a ne kao egzaktan pokazatelj apsolutnih ekonomski sloboda pojedinca neke države.<ref>Čavalić A., Smajić Dž., Islam i slobodno tržište, Udruženje "Multi", Tuzla, 2014., str. 104.</ref> '''Ekonomske slobode u Bosni i Hercegovini''' U januaru 2013. godine je objavjen najnoviji izvještaj Heritage fondacije i Wall street Jurnala o stanju ekonomskih sloboda u svijetu. Prema tom izvještaju, Bosna i Hercegovina zauzima 103. mjesto na Indexu ekonomskih sloboda<ref>{{Cite web |url=http://www.heritage.org/index/ranking |title=Arhivirana kopija |access-date=9. 2. 2013 |archive-date=16. 9. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916153902/http://www.heritage.org/index/ranking |url-status=dead }}</ref>. Bosna i Hercegovina je na 103. mjestu sa indexom 57,3 i svrstana je u kategoriju uglavnom neslobodnih zemalja. Zaštita prava vlasništva je slaba, a korupcija raširena. Također, vladavina prava je slaba, a lokalni sudovi su podložni političkom miješanju i nemaju sredstava za procesuiranje složenih procesa [[Organizirani kriminal|organiziranog kriminala]]. Visoka javna potrošnja je veliko opterećenje za privredu. Shodno rezultatima izvještaja koji se bave ekonomskim slobodama, Bosna i Hercegovin je zemlja u kojoj država u užem smislu još uvijek igra značajnu ulogu u ekonomiji u odnosu na tržište.<ref>Čavalić A., Ekonomske slobode u Bosni i Hercegovini, Poslovni konsultant, Tuzla, 2013., str. 81.</ref> Izvještaj u vezi ekonomskih sloboda za Bosnu i Hercegovinu objavljuje [http://www.adriaticinstitute.org/ Adriatic Institut za javnu politiku] iz Rijeke, dok se ovom tematikom bavi udruženje građana "Multi" iz Tuzle koje je snimilo [http://www.youtube.com/watch?v=bnicOqt1o6E dokumentarni film "Ekonomija"] posvećen stanju ekonomskih sloboda u BiH. {{refspisak}} [[Kategorija:Ekonomija]] [[Kategorija:Sloboda]] kucbjo77ckg7oh345qzewmsrzmvszae Spisak predsjednika Inter Milana 0 257572 3904520 3875464 2026-07-12T11:37:01Z Bakir123 110053 /* Lista predsjednika */ 3904520 wikitext text/x-wiki Na ovoj stranici nalazi se pregled svih predsjednika [[F.C. Internazionale Milano]].<ref>{{cite web |url=http://www.inter.it/it/societa/presidenti.html |title=i presidenti |publisher=inter.it |access-date=3. 4. 2012 |language=Italian |archive-date=25. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130225115456/http://www.inter.it/it/societa/presidenti.html |url-status=dead }}</ref> ==Lista predsjednika== <div style="font-size:100%"> {| |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="1"|Ime !rowspan="1"|Godine |- |align=left|Giovanni Paramithiotti |align=left|1908–1909 |- |align=left|Ettore Strauss |align=left|1909–1910 |- |align=left|Carlo De Medici |align=left|1910–1912 |- |align=left|Emilio Hirzel |align=left|1912–1913 |- |align=left|Luigi Ansbacher |align=left|1913–1914 |- |align=left|Giuseppe Visconti Di Modrone |align=left|1914–1919 |- |align=left|Giorgio Hulss |align=left|1919–1920 |- |align=left|Francesco Mauro |align=left|1920–1923 |- |align=left|Enrico Olivetti |align=left|1923–1926 |- |align=left|Senatore Borletti |align=left|1926–1928 |- |align=left|Ernesto Torrusio |align=left|1928–1929 |- |align=left|Oreste Simonotti |align=left|1929–1931 |- |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="1"|Ime !rowspan="1"|Godine |- |align=left|Ferdinando Pozzani |align=left|1931–1942 |- |align=left|Carlo Masseroni |align=left|1942–1955 |- |align=left|Angelo Moratti |align=left|1955–1968 |- |align=left|Ivanoe Fraizzoli |align=left|1968–1984 |- |align=left|Ernesto Pellegrini |align=left|1984–1995 |- |align=left|[[Massimo Moratti]] |align=left|1995–2004 |- |align=left|[[Giacinto Facchetti]] |align=left|2004–2006 |- |align=left|[[Massimo Moratti]] |align=left|2006–2013 |- |align=left|[[Erick Thohir]] |align=left|2013–2018 |- |align=left|Steven Zhang |align=left|2018–2024 |- |align=left|Giuseppe Marotta |align=left|2024–danas |} |} </div> ==Reference== {{refspisak}} {{Inter Milano - klub}} jz5yg5ix4d0193hkf804eyr50t9ub7e Cagliari Calcio 0 262173 3904485 3849288 2026-07-12T11:05:16Z Bakir123 110053 3904485 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #BB0000 | Ime kluba = Cagliari | Puno ime = Cagliari Calcio SpA | Grb = Cagliari Calcio 1920.svg.png | Nadimak = ''I Rossoblu'' | Osnovan = [[1920.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Cagliari]]<br>[[Sardinija]]<br>[[Italija]] | Boje = {{colorbox|#000060}} {{colorbox|#BB0000}} | Federacija = [[Nogometni savez Italije|FIGC]] | Konfederacija = | Liga = [[Serie A]] | Stadion = [[Sardegna Arena]]<ref>{{Cite web |url=http://www.stadiumguide.com/stadioisarenas/ |title=Sardegna Arena |work=stadiumguide.com|access-date= 8. 9. 2018}}</ref> | Kapacitet = 16.416 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Trener = [[Fabio Pisacane]] | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 14. mjesto | Prethodna sezona = 2025/26. | Webstranica = [https://www.cagliaricalcio.com/ cagliaricalcio.com] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _cagliari1819h | uzorak_t1 = _cagliari1819h | uzorak_dr1 = _cagliari1819h | uzorak_š1 = _cagliari1718H | uzorak_č1 = _cagliari1718H | lijeva ruka1 = | tijelo1 = | desna ruka1 = | šorc1 = | čarape1 = | uzorak_lr2 = _cag1819a | uzorak_t2 = _cag1819a | uzorak_dr2 = _cag1819a | uzorak_š2 = _cag1819a | uzorak_č2 = _cag1819a | lijeva ruka2 = | tijelo2 = | desna ruka2 = | šorc2 = | čarape2 = | }} '''Cagliari Calcio SpA''' je profesionalni italijanski nogometni klub iz [[Cagliari]]ja na [[Sardinija|Sardiniji]]. Takmiči se u Serie A, najvišem rangu italijanskog nogometa. == Historija == Klub je osnovan 1920. godine. Proveo je 1950-e godine u ''Serie C'' i ''Serie B'', dok je slavno doba kluba uslijedilo krajem 1960-ih. Prvo su izborili promociju u ''Serie A'' 1964. godine s igračima kao što su bili ''Mario Martiradonn'', ''Pierluigi Cera'', ''Nene'' i ''Ricciotti Greatti'', a predvodnik je bio napadač [[Luigi Riva]]. U prvom dijelu sezone igrali su jako loše i osvojili samo 9 bodova. Nakon toga su proljetni dio prvenstva odigrali sjajno i završili na 7. mjestu s 34 boda. Tokom proljeća uspjeli su pobijediti ekipe kao [[Juventus]] ili [[AC Milan|Milan]]. Dvije sezone kasnije Riva je prvi put bio najbolji strijelac Serie A, a Cagliari je imao najmanje primljenih golova tokom sezone. U ljeto 1967. Cagliari je igrao utakmice u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] kao dio lige koja se zvala ''United Soccer Association''. Ovo je bila liga koja se sastojala od [[Evropa|evropskih]] i [[Južna Amerika|južnoameričkih]] timova koji su igrali u američkim i kanadskim gradovima, a svaki tim je nosio ime nekog od gradova tog područja. Oni su igrali kao ''Chicago Mustangs'', i završili drugi u Zapadnoj diviziji s 13 bodova, iza kasnijeg šampiona ''Los Angeles Wolvesa''. Najbolji strijelac lige bio je ''Roberto Bonisegna'' iz Cagliarija, koji je postigao 10 golova u 9 utakmica. Prvi put su bili ozbiljni kandidati za osvajanje titule 1969. kad su se za nju borili s [[Fiorentina|Fiorentinom]] i Milanom. Ipak, Fiorentina je osvojila ligu te godine. Godinu kasnije Cagliari je osvojio trofej. U klub je došao [[Angelo Domenghini]], a ekipa je te sezone izgubila samo 2 utakmice i primila tek 11 golova (najmanje u bilo kojoj velikoj nogometnoj ligi u Evropi ikada), a Riva je još jednom bio najbolji strijelac lige. Igrači kao Cera, Domenghini i Riva igrali su za Italiju u finalu [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1970.|Svjetskog prvenstva 1970.]] Nakon toga je forma počela padati, iako su se 2 godine kasnije borili za titulu, ali je nisu osvojili. Konačni pad doživjeli su 1976. kad je tim izbačen u Serie B, a Riva završio karijeru. Godinu dana nakon izbacivanja izgubili su u razigravanju za Serie A, ali su se već 1979. vratili. Ipak, 1983. uslijedio je povratak u Serie B. 1980-e bile su teške za klub sa Sardinije s obzirom na to da su ispali i u Serie C1 1987. U Serie C1 proveli su 2 sezone. U prvoj su teško uspjeli osigurati ostanak u toj ligi. 1988. za trenera su doveli [[Claudio Ranieri|Claudija Ranierija]], koji je tim za 2 godine doveo do Serie A. Prve dvije sezone borili su se za opstanak, dok su se u trećoj godini za plasman u evropska takmičenja, u čemu su uspjeli pod vodstvom [[Carlo Mazzone|Carla Mazzonea]]. 1994. uspjeli su doći do polufinala [[Kup UEFA|Kupa UEFA]], što je najveći međunarodni uspjeh kluba. 1997. vratili su se u Serie B nakon poraza u razigravanju od Piacenze. Nakon toga su se selili iz Serie A u Serie B i obratno, dok na klupu nije stigao [[Gianfranco Zola]], koji je napravio solidan tim za sredinu tabele u Serie A. == Uspjesi == *'''[[Serie A]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1):''' 1969/70. *'''[[Serie B]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1):''' 2015/16. *'''[[Serie C]] / [[Serie C1]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (4):''' 1930/31, 1951/52, 1961/62, 1988/89. *'''[[Kup Italije]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1):''' 1968/69. == Igrači == ''Posljednja izmjena: 17. august 2018.'' {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=BRA|ime=[[Rafael (nogometaš)|Rafael]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=HRV|ime=[[Marko Pajač]]|poz=v}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=ITA|ime=[[Marco Andreolli]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=ITA|ime=[[Daniele Dessena]]|poz=v}}([[Kapiten (nogomet)|C]]) {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=HRV|ime=[[Filip Bradarić]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=ITA|ime=[[Luca Cigarini]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=ITA|ime=[[Alberto Cerri]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=BRA|ime=[[João Pedro]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=ITA|ime=[[Riccardo Daga]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=EST|ime=[[Ragnar Klavan]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=ITA|ime=[[Simone Aresti]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=BRA|ime=[[Diego Farias]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=ITA|ime=[[Nicolò Barella]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=ITA|ime=[[Fabio Pisacane]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=ITA|ime=[[Simone Padoin]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=MOL|ime=[[Artur Ioniță]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=GRČ|ime=[[Charalambos Lykogiannis]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=ITA|ime=[[Luca Ceppitelli]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=ITA|ime=[[Paolo Faragò]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=ITA|ime=[[Marco Sau]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=ITA|ime=[[Alessio Cragno]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=ARG|ime=[[Lucas Castro]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=ITA|ime=[[Leonardo Pavoletti]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=HRV|ime=[[Darijo Srna]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=56|nac=ITA|ime=[[Filippo Romagna]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa kraj}} ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat}} * {{službeni sajt|http://www.cagliaricalcio.com}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=59013/profile/index.html Cagliari Calcio] na UEFA.com {{Serie A}} {{Nogometni prvaci Italije}} [[Kategorija:Cagliari Calcio|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1920.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Italiji]] h9ad33ppfu4dfz9945l8tamkpzd71pn Svjetsko prvenstvo u šahu 1886. 0 349906 3904480 3855482 2026-07-12T10:52:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904480 wikitext text/x-wiki {{SP u šahu 1 <!--Prvenstva --> |godina = 1886 |godina_p = |godina_s = 1889 |mjesto = New York City, St. Louis, New Orleans |država = SAD |zastava_ a = 1959 |mjesto_a = |država_a = |zastava_ta = <!--Branilac naslova --> |ime_1 = Wilhelm Steinitz |dan_1 = 17 |mjesec_1 = 5 |godina_rođenja_1 = 1836 |starost_1 = 49 |država_1 = Austrija |zastava_1 = carstvo |slika_1 = Steinitz, William-4 - DPLA - 9eeab9ac335135c24b69ab7e36fc5354 (cropped).jpg |veličina_slike_1 = 150 |bodovi_1 = 10 |godina_b = |rejting_1 = |mjesto_1 = |primjedba_1 = Pobjednik u dvoboju protiv [[Adolf Anderssen|Anderssena]] 1886. <!--Izazivač --> |ime_2 = Johannes Hermann Zukertort |dan_2 = 7 |mjesec_2 = 9 |godina_rođenja_2 = 1842 |starost_2 = 43 |država_2 = UK |zastava_2 = 1801 |slika_2 = Zukertort, Johannes Hermann "-1" - DPLA - 178f6bd2074f2347becb2e4ebeabd45b (cropped).jpg |veličina_slike_2 = 150 |bodovi_2 = 5 |godina_i = |rejting_2 = |mjesto_2 = |primjedba_2 = Pobjednik [[Šahovski turnir u Londonu 1883.|turnira u Londonu]] 1883. <!--Organizacija --> |organizator = |web = }} '''Svjetsko prvenstvo u šahu 1886.''' održano u [[New York]]u, [[St. Louis]]u i [[New Orleans]]u u [[SAD]] između [[11. januar]]a i [[29. mart]]a [[1886]]. godine je prvo po redu [[Svjetsko prvenstvo u šahu|Svjetsko prvenstvo]]. Za titulu prvog [[Svjetski šahovski prvaci|svjetskog prvaka]] borili su se [[Austro-ugarska|austrijski]] [[velemajstor]] [[Wilhelm Steinitz]], dok je njegov protivnik bio [[UK|britanski]] velemajstor [[Johannes Hermann Zukertort]]. Šahovski dvoboji između najboljih svjetskih šahista održavali su se i ranije,<ref>Minckwitz, S.&nbsp;1-2</ref> ali se kao prvo zvanično [[Svjetsko prvenstvo u šahu]], na kojem je dodijeljena titula [[svjetskog prvaka]] ([[Engleski jezik|engl]]: ''Champion of the World'') naziva dvoboj između austrijskog šahiste [[Wilhelm Steinitz|Steinitz]]a i britanskog šahiste, porijeklom iz [[Poljska|Poljske]] [[Johannes Hermann Zukertort|Zukertorta]], koji je održan 1886. godine u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Nakon dvoboja i pobjede protiv [[Adolf Anderssen|Anderssen]]a 1866. godine, Steinitz je smatran braniteljem naslova, dok je Zukertort, pobjedom na [[Šahovski turnir u Londonu 1883.|Šahovskom turniru u Londonu]] [[1883]]. postao Steinitzov protivnik u borbi za titulu svjetskog prvaka. Pobjedom na Londonskom turniru, na kojem je Steinitz osvojio drugo mjesto, titulu najboljeg šahiste za sebe je uzeo Zukertort. Da bi se uskladile nesuglasice odlučeno je da se održi turnir između dvojice najboljih, te da igrač koji prvi sakupi 10 pobjeda, bude proglašen prvim Svjetskim šahovskim prvakom. Nakon 20 partija održanih u [[New York]]u, [[St. Louis]]u i [[New Orleans]]u, sa 10 pobjeda, 5 remija i 5 poraza, titulu je osvojio Steinitz.<ref name="SČ">{{Chessgames3|id=53788|tekst=1. Svjetsko prvenstvo u šahu 1886.}}</ref> == Historija == {{Glavni|Svjetska prvenstva u šahu}} U Evropi, Sjevernoj Americi i Australiji su se već polovinom 19. vijeka održavali šahovski turniri i dvoboji šahovskih majstora. Jedan od najpoznatijih dvoboja je održan 1834. godine između [[Alexander McDonnell|Alexandra McDonnella]] i [[Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais|La Bourdonnaisea]]. Steinitz je još kao dijete važio za jakog igrača u rodnom [[Prag]]u. Nakon uspjeha na turnirima u [[Beč]]u, nastupio je 1862. godine prvi put na jakom [[Šahovski turnir u Londonu 1862.|turniru u London]]u.<ref>{{Cite web |url=http://xoomer.alice.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/1851-99/1862London.html |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 3. 2015 |archive-date=29. 3. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329105818/http://xoomer.alice.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/1851-99/1862London.html |url-status=dead }}</ref> Mada je osvojio zadnje mjesto, zbog svog stila bio je pohvaljen od pobjednika i jednog od najjačih igrača tog vremena njemačog šahiste [[Adolf Anderssen|Adolfa Anderssena]]. [[Datoteka:Anderssen, Adolf "-5" - DPLA - 9ca464339f18b3d8be87fccc68c3ee73 (cropped).jpg|mini|desno|Adolf Anderssen, najjači svjetski igrač u periodu od 1862-66.]] ::{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%" |- !width=200px| Dvoboj 1866.<ref name="AS">{{Chessgames3|id=79633|tekst=Anderssen-Steinitz 1866.}}</ref> !!width=20px| 1 !!width=20px| 2 !!width=20px| 3 !!width=20px| 4 !!width=20px| 5 !!width=20px| 6 !!width=20px| 7 !!width=20px| 8 !!width=20px| 9 !!width=20px| 10 !!width=20px| 11 !!width=20px| 12 !!width=20px| 13 !!width=20px| 14 !! {{Tooltip|Pob.|Pobjede}}!! {{Tooltip|Bod.|Bodovi}} |- | align=left | {{flagathlete|[[Adolf Anderssen]]|Pruska}} | 1 ||style="background:black; color:white"| 0 || 0 ||style="background:black; color:white"| 0 || 0 ||style="background:black; color:white"| 1 || 1 ||style="background:black; color:white"| 1 || 1 ||style="background:black; color:white"| 0 || 0 ||style="background:black; color:white"| 1 || 0 ||style="background:black; color:white"| 0 || 6 || '''6''' |- | align=left |{{flagathlete|[[Wilhelm Steinitz]]|Austrija|carstvo}} |style="background:black; color:white"| 0 || 1 ||style="background:black; color:white"| 1 || 1 ||style="background:black; color:white"| 1 || 0 ||style="background:black; color:white"| 0 || 0 ||style="background:black; color:white"| 0 || 1 ||style="background:black; color:white"| 1 || 0 ||style="background:black; color:white"| 1 || 1 || 8 || '''8''' |} Od [[14. juli|14. jula]] do [[10. august]]a [[1866]]. u Londonu se održao dvoboj između dvojice najjačih igrača: Adolfa Anderssena i Wilhelm Steinitza, kog je Steinitz dobio sa rezultatom 8:6.<ref name="AS"/> ::{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%" |- !width=200px| Dvoboj 1872.<ref name="SČ">{{Chessgames3|id=79931|tekst=Steinitz-Zukertort 1872.}}</ref> !!width=20px| 1 !!width=20px| 2 !!width=20px| 3 !!width=20px| 4 !!width=20px| 5 !!width=20px| 6 !!width=20px| 7 !!width=20px| 8 !!width=20px| 9 !!width=20px| 10 !!width=20px| 11 !!width=20px| 12 !! {{Tooltip|Pob.|Pobjede}}!! {{Tooltip|Bod.|Bodovi}} |- | align=left | {{flagathlete|[[Wilhelm Steinitz]]|Austrija|carstvo}} |style="background:black; color:white"| 1 || 1 ||style="background:black; color:white"| ½ || ½ ||style="background:black; color:white"| 1 || 1 ||style="background:black; color:white"| ½ || 0 ||style="background:black; color:white"| 1 || 1 ||style="background:black; color:white"| ½ || 1 || 7 || '''9''' |- | align=left | {{flagathlete| [[Johannes Hermann Zukertort|Johannes Zukertort]] |UK|1801}} | 0 ||style="background:black; color:white"| 0 || ½ ||style="background:black; color:white"| ½ || 0 ||style="background:black; color:white"| 0 || ½ ||style="background:black; color:white"| 1 || 0 ||style="background:black; color:white"| 0 || ½ ||style="background:black; color:white"| 0 || 1 || '''3''' |} Zukertort je počeo igrati šah za vrijeme studija medicine na Univerzitetu u Wrocławu. Njegova šahovska karijera počinje useljenjem u Englesku 1872, kada počinje da treninira s Anderssenom. Od 6. augusta do 5. septembra 1872. odigrao je dvoboj sa Steinitzom u Londonu, kog je Steinitz dobio sa rezultatom 9:3.<ref name="SČ"/> Nakon pobjede na [[Šahovski turnir u Beču 1873.|Bečkom turniru 1873.]]<ref name="B">{{Chessgames3|id=79265|tekst=Šahovski turnir u Beču 1873.}}</ref>, Steinitz nije više učestvovao na značajnijim turnirima, dok je tih godina Zukertort pobijedio na nekoliko jakih turnira u Engleskoj<ref name="Minckwitz5">Minckwitz, S.&nbsp;5</ref>, te 1878. pobijedio na [[Šahovski turnir u Parizu 1878.|turniru u Parizu]].<ref name="B">{{Chessgames3|id=79634|tekst=Šahovski turnir u Parizu 1878.}}</ref> Steinitz je početkom 1882. godine Zukertortu predložio jedan konsultacioni dvoboj, koji je ovaj odbio, mada bi ga prihvatio pod uslovom da se igra bez asistenata.<ref name="Minckwitz5" /> Kako je tu ponudu Steinitz odbio, nastupio je na [[Šahovski turnir u Beču 1882.|Bečkom turniru 1882.]], gdje je zajedno sa [[szymon Winawer|Winawerom]] podijelio prvo mjesto sa ukupno 23 bodova iz 34 partije, dok je Zukertort osvojio peto mjesto sa 19,5 bodova iz 31 partije.<ref name="B82">{{Chessgames3|id=80456|tekst=Šahovski turnir u Beču 1882.}}</ref> Godinu dana kasnije, na tada najjačem svjetskom [[Šahovski turnir u Londonu 1883.|turniru u Londonu]], Steinitz je pobijedio, dok je Zukertort osvojio peto mjesto.<ref name="L83">{{Chessgames3|id=79295|tekst=Šahovski turnir u Londonu 1883.}}</ref> Ovom pobjedom je Zukertort doveo u sumnju tzv. titulu ''Champion of the World'', koju je Steinitz do tada imao. Wilhelm Steinitz se u augustu 1883. preselio u Sjedinjene Američke Države, a 23. novembra 1888. je dobio američko državljanstvo.<ref name="Landsberger">Kurt Landsberger: William Steinitz, Chess Champion: A Biography of the Bohemian Caesar. McFarland, Jefferson 1993, {{ISBN|0-89950-758-1}}. S.&nbsp;206&nbsp;f.</ref> Iste godine promijenio je svoje ime u William.<ref name="Plauen">{{Cite web |url=http://www.koenig-plauen.de/Rubriken/Weltmeister/steinitz.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 2. 2014 |archive-date=17. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317174445/http://www.koenig-plauen.de/Rubriken/Weltmeister/steinitz.htm |url-status=dead }}</ref> Na Steinitzove provokacije u novinama, da Zukertort izbjegava direktni dvoboj, odgovorio je marta 1885. u časopisu ''Chess Monthly'' te ga pozvao na dvoboj na kojem će svako izabrati jednog sekundanta i sudiju. == Organizacija == Steinitz je 28. marta 1885. sekretara [[Manhattan Chess Club|Šahovskog kluba Manhattan]], [[Gustav Simonson]]a izabrao za svog asistenta, a Zukertot je izabrao sekretara St. George’s Chess Club iz Londona [[James Innes Minchin|Jamesa Innesa Minchina]]. Kasnije su ih sami zamijenili za Thomasa Frérea kao Steinitzevog i Charlesa Möhlea kao Zukertortovog sekundanta. Dogovor je potpisan 29. decembra 1885. godine. Troškovi su većinom pokriveni od pokrovitelja, a pravila turnira su planirana devet mjeseci. === Pravila === [[Datoteka:Double Clock.jpg|mini|desno|Šahovski sat]] Nakon što je na [[Šahovski turnir u Londonu 1883.|turnir u Londonu 1883.]] prvi put upotrebljen [[šahovski sat]], nije bilo dovoljno iskustvenog znanja o njegovoj upotrebi, broju poteza i vremenu jedne partije. Zukertort je predložio dva sata razmišljanja za 40 poteza, dok je Stenitz tražio više vremena. Dogovor je postignut tako da je za prvih 30 poteza bilo predviđeno 2 sata, a za svakih sljedećih 15 poteza jedan sat. Partije su se trebale igrati svaki drugi dan od 14 do 18 sati, a eventualni nastavak bi se igrao od 20 do 24 sata<ref name="NYT">[[New York Times]], 12. januar 1886. [http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E07EFD71230E533A25751C1A9679C94679FD7CF&scp=1&sq=Steinitz+Zukertort&st=p Vorschau]</ref> Prekinute partije bi se igrale slobodnim danima. U slučaju bolesti potvrđene od liječnika, moglo se zatražiti 3 slobodna dana. Vrijeme kašnjenja nije određeno, ali bi se u slučaju kašnjenja jednog od igrača, vrijeme oduzimalo od vremena za igru. Ponavljanje pozicije je regulirano posebnim pravilom, koje se razlikovalo od tada aktualnog pravila u njemačkom priručniku ''Deutschen Handbuchs'', te se tek nakon šestog ponavljanja poteza oba igrača, postizalo pravo na zatjev za remi. Ponašanje kojim bi se protivnik vrijeđao ili na drugi način štetilo protivniku, kažnjavalo se novčanom kaznom od 10 do 100 dolara, kršenje pravila sa 5 do 50 dolara, a teži prekršaji koji bi ometali normalno odvijanje turnira sa 50 do 250 dolara. Sve bi se novčane kazne isplaćivale protivniku. === Mjesta održavanja === [[Datoteka:New Orleans MKL Bd. 12 1890 (128865785).jpg|mini|desno|New Orleans oko 1890]] Pravila turnira su predviđala da se turnir do četvrte pobjede igra u [[New York]]u, tri sljedeće pobjede u [[St. Louis]]u, a odlučujuće partije u [[New Orleans]]u. Turnir je počeo u ''Cartier’s rooms br. 80'' u njujorškoj [[Peta avenija|Petoj aveniji]]i<ref name="NYT" /> na mjestu gdje je na [[Prvi američki šahovski kongres|prvom američkom šahovskom kongresu]] 1857. odigran dvoboj između [[Paul Morphy|Paula Morphyja]] i [[Louisa Paulsena]], kog je rezultatom 6:2 dobio Morphy<ref name="L83">{{Chessgames3|id=79271|tekst=Prvi američki šahovski kongres 157.}}</ref> Steinitz i Zukertort su koristile iste table i iste figure kao Morphy i Paulsen. Na otvaranju prvenstva bilo je četrdeset gledalaca i prvi put je korištena [[demonstraciona tabla]]. Potezi su [[telegraf]]om prenošeni u druge gradove Sjedinjenih američkih Država i u [[London]].<ref name="ChessBase">chessbase.de: [http://www.chessbase.de/nachrichten.asp?newsid=5304 Steinitz gegen Zukertort], 29. mart 2006</ref> === Turnirska pravila === Pobjednik Svjetskog prvenstva postao bi onaj igrač koji prvi dosegne deset pobjeda. Partije sa [[remi]]jem nisu ubrajane u rezultat. Kod rezultata 9:9 bi se meč bilježio kao neriješen. Svaki od igra¸a trebao je da uloži 2.000 dolara, a pobjednik bi dobio cjelokupnu sumu. Na kraju je Steinitz dobio 4.000 [[Američki dolar|dolar]]a, a Zukertort 750. Po nekim izvorima je kroz klađenje dobio dodatnih 1.000 dolara, mada to nije potvrđeno.<ref>Minckwitz, S.&nbsp;198-199</ref> Sudija meča bio je Charles F. Buck iz New Orleansa. Mada je za publiku postavljena demonstraciona tabla, š¸ahovska analiza poteza nije bila dozvoljena. Autorska prava partija pripala su igra¸ima == Meč == {{Glavni|Partije Svjetskog prvenstva u šahu 1886.}} U sljedećoj tabeli su prikazane sve partije turnira, kao i vremena igrača. Najčešće odigrane varijante su bile [[Odbijeni damin gambit]] i [[Španska partija]]. === Raspored=== {{Preuređivanje}} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%" |- ! Partija !! Grad !! Datum !! colspan = "2" | Rezultat !! Otvaranje !! [[ECO-Code]] !! Broj poteza !! colspan ="3" | Vrijeme !! colspan = "2" | Pobjede |- | || || || Steinitz || Zukertort || || || || Steinitz || Zukertort || Partija || Steinitz || Zukertort |- | 1 ||align=left| New York City || 11. januar || style="background:#cccccc" | 1 || 0 || [[Odbijeni damin gambit]] || D10<ref name="SČ"/> || 46 || 2:45h || 2:30h || 5:15h || style="background:#e9e9e9" | 1 || style="background:#e9e9e9" | 0 |- | 2 ||align=left| New York City || 13. januar || 0 || style="background:#cccccc" | 1 || [[Škotska partija]] || C47 || 46 || 3:20h || 2:36h || 5:56h || style="background:#e9e9e9" | 1 || style="background:#e9e9e9" | 1 |- | 3 ||align=left| New York City || 15. januar || style="background:#cccccc" | 0 || 1 || [[Odbijeni damin gambit]] || D10 || 47 || 3:05h || 2:15h || 5:20h || style="background:#e9e9e9" | 1 || style="background:#e9e9e9" | 2 |- | 4 ||align=left| New York City || 18. januar || 0 || style="background:#cccccc" | 1 || [[Španska partija]] || C67 || 39 || 2:30h || 1:25h || 3:55h || style="background:#e9e9e9" | 1 || style="background:#e9e9e9" | 3 |- | 5 ||align=left| New York City || 20. januar || style="background:#cccccc" | 0 || 1 || [[Odbijeni damin gambit]] || D10 || 32 || 2:15h || 1:15h || 3:30h || style="background:#e9e9e9" | 1 || style="background:#e9e9e9" | 4 |- | 6 ||align=left| St. Louis || 3. februar || 1 || style="background:#cccccc" | 0 || [[Španska partija]] || C67 || 61 || 3:33h || 1:53h || 5:26h || style="background:#e9e9e9" | 2 || style="background:#e9e9e9" | 4 |- | 7 ||align=left| St. Louis || 5. februar || style="background:#cccccc" | 1 || 0 || [[Odbijeni damin gambit]] || D40 || 35 || 2:10h || 2:05h || 4:15h || style="background:#e9e9e9" | 3 || style="background:#e9e9e9" | 4 |- | 8 ||align=left| St. Louis || 8. februar || ½ || style="background:#cccccc" | ½ || [[Španska partija]] || C67 || 22 || 1:15h || 0:20h || 1:35h || style="background:#e9e9e9" | 3 || style="background:#e9e9e9" | 4 |- | 9 ||align=left| St. Louis || 10. februar || style="background:#cccccc" | 1 || 0 || [[Odbijeni damin gambit]] || D26 || 38 || 2:12h || 1:55h || 4:07h || style="background:#e9e9e9" | 4 || style="background:#e9e9e9" | 4 |- | 10 ||align=left| New Orleans || 26. februar || ½ || style="background:#cccccc" | ½ || [[Španska partija]] || C67 || 21 || 0:58h || 0:23h || 1:21h || style="background:#e9e9e9" | 4 || style="background:#e9e9e9" | 4 |- | 11 ||align=left| New Orleans || 1. mart || style="background:#cccccc" | 1 || 0 || [[Španska partija]] || C49 || 42 || 2:39h || 1:25h || 4:04h || style="background:#e9e9e9" | 5 || style="background:#e9e9e9" | 4 |- | 12 ||align=left| New Orleans || 3. mart || 1 || style="background:#cccccc" | 0 || [[Španska partija]] || C67 || 44 || 2:37h || 1:35h || 4:12h || style="background:#e9e9e9" | 6 || style="background:#e9e9e9" | 4 |- | 13 ||align=left| New Orleans || 5. mart || style="background:#cccccc" | 0 || 1 || [[Odbijeni damin gambit]] || D26 || 86 || 4:55h || 3:10h || 8:05h || style="background:#e9e9e9" | 6 || style="background:#e9e9e9" | 5 |- | 14 ||align=left| New Orleans || 13. mart || ½ || style="background:#cccccc" | ½ || [[Španska partija]] || C67 || 48 || 2:55h || 1:20h || 4:15h || style="background:#e9e9e9" | 6 || style="background:#e9e9e9" | 5 |- | 15 ||align=left| New Orleans || 15. mart || style="background:#cccccc" | ½ || ½ || [[Odbijeni damin gambit]] || D35 || 49 || 2:14h || 1:02h || 3:16h || style="background:#e9e9e9" | 6 || style="background:#e9e9e9" | 5 |- | 16 ||align=left| New Orleans || 17. mart || 1 || style="background:#cccccc" | 0 || [[Španska partija]] || C65 || 49 || 2:45h || 2:10h || 4:55h || style="background:#e9e9e9" | 7 || style="background:#e9e9e9" | 5 |- | 17 ||align=left| New Orleans || 19. mart || style="background:#cccccc" | ½ || ½ || [[Odbijeni damin gambit]] || D53 || 52 || 2:35h || 1:35h || 4:10h || style="background:#e9e9e9" | 7 || style="background:#e9e9e9" | 5 |- | 18 ||align=left| New Orleans || 22. mart || 1 || style="background:#cccccc" | 0 || [[Španska partija]] || C65 || 40 || 2:10h || 1:15h || 3:25h || style="background:#e9e9e9" | 8 || style="background:#e9e9e9" | 5 |- | 19 ||align=left| New Orleans || 24. mart || style="background:#cccccc" | 1 || 0 || [[Odbijeni damin gambit]] || D53 || 29 || 1:04h || 1:00h || 2:04h || style="background:#e9e9e9" | 9 || style="background:#e9e9e9" | 5 |- | 20 ||align=left| New Orleans || 29. mart || 1 || style="background:#cccccc" | 0 || [[Bečka partija]] || C25 || 19 || 0:30h || 0:30h || 1:00h || style="background:#e9e9e9" | '''10''' || style="background:#e9e9e9" | '''5''' |} Ukupno vrijeme razmišljanja na turniru iznosilo je 48:27 sati za Steinitza i 31:39 sati za Zukertorta, odnosno ukupno 80:06 sati. Odigrano je ukupno 844 poteza. ===Partije === === New York City === Organizator prvenstva bio je [[New York|njujorški]] [[Manhattan Chess Club|šahovski klub Manhattan]], koji je osnovan 1877. godine<ref name="NYT" />, koji je za ovu svrhu izdvojio 1.000 dolara<ref>Col. F. W. Morse: ''The Manhattan Chess Club - the first 21 years''. Chess Magazine, februar 1898. [http://www.edochess.ca/batgirl/MCC.html Online-Reprint bei Sarah's Chess Journal]</ref> Zukertort je putovao brodom [[RMS Etruria]] od [[Liverpool]]a do New York Cityja 5. do 13. decembra 1885, gdje ga je dočekala delegacija američkog šahovskog saveza. Od prvih pet partija, Zukertort je dobio četiri, a Steinitz jednu, nakon čega je slijedila osmodnevna pauza, te nastavak dvoboja u St. Louisu === St. Louis === Prvenstvo je nastavljeno u šahovskom klubu ''St. Louis Chess, Checkers and Whist Club''. Steintz je [[Španska partija|španskim otvaranjem]] dobio prvu partiju u St. Louisu, a njemački časopis ''[[Illustrirte Zeitung]]'' je objavio prognozu, da Zuckertot neće moći zadržati prednost, što se pokazalo tačnim nakon izjednačenja na 4:4. Sliijedio je nastzavak turnira u [[New Orleans]]u. === New Orleans === U New Orleansu Steinitz Zukertort su nastavili turnir u šahovskom klubu ''New Orleans Chess, Checkers and Whist Club''. Zuckertot je dobio jednu od deset partija, te je Steinitz sa rezultatom 10:5 postao prvi svjetski šahovski prvak i dobio titulu ''"Champion of the World"''. == Posljedice == === Titula === Wilhelm Steinitz je kasnije postao državljanbin Sjedinjenih Američkih Država i promijenio ime u William. Sljedeće dvoboje je odbranio i postao svjetski prvak [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1889.|1889]], [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1890.|1890]] i [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1892.|1892]] godine, a titulu je izbugio [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1894.|1894]] u dvoboju protiv [[Emanuel Lasker|Emanuela Laskera]]. === Zukertortova smrt === Iscrpljenost na turniru 1886. godine, se često u literaturi spominje kao uzrok smrti Zuckertota, koji je umro 20. juna 1888. === Ugovor === Ugovor između Steinitza i Zukertorta, nakon rasformiranja šahovskog kluba Manhattan 2002. godine, nalazi se u privatnom posjedu jednog sakupljača. == Također pogledajte == * [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1889.]] * [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1890/91.]] * [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1892.]] * [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1894.]] * [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1896/97.]] == Literatura == * [[Johannes Minckwitz|J. Minckwitz]] (Hrsg.): ''[http://books.google.com/books?id=DTIVAAAAYAAJ Der Entscheidungskampf zwischen W. Steinitz und J. H. Zukertort um die Meisterschaft der Welt]''. Schach-Verlag Adolf Roegner, Leipzig, 27. April 1886 ([[Gemeinfreiheit|gemeinfrei]], aber nur mit [[Proxy (Rechnernetz)|Proxy]] abrufbar) * Raymund Stolze: ''Umkämpfte Krone''. Sportverlag, Berlin 1992, {{ISBN|3-328-00526-9}}. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Šah portal}} * [http://www.mark-weeks.com/chess/y6sz$wix.htm Informationen bei mark-weeks.com] (englisch) * [http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=53788 Bericht bei chessgames.com] (englisch) {{SP u šahu}} [[Kategorija:1886. u šahu]] [[Kategorija:1886. u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Šah u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Sport u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u šahu 1886.|*]] q1o6w5em7d0gsmvajun5vmntzudo61g Sonny Bill Williams 0 361030 3904391 3856482 2026-07-11T21:06:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904391 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Sonny Bill Williams 2010.jpg|mini|300px|Sonny Bill Williams]] '''Sonny Bill Williams''' (* [[1985]]) je [[Novi Zeland|novozelandski]] igrač [[ragbi]]ja i [[boks]]er. Sa svojom ekipom All Blacks osvojio je titule svjetskih prvaka u [[Rugby Union]] i [[Rugby League]] (varijante ragbija), kao mnogobrojne titule i nagrade. Njegov otac je porijeklom sa [[Samoa|Samoe]], a majka sa Novog Zelanda. Prešao je na [[islam]] 2008. godine.<ref name="NZH - 13Feb2011 - SBW embraces Islam">{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10705928|title=Sonny Bill Williams embraces Islam|last=Meng-Yee|first=Carolyne|date=13. 2. 2011|work=NZ Herald|publisher=APN Holdings|access-date=2. 6. 2011|archive-date=9. 8. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809055902/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10705928|url-status=dead}}</ref> == Sportski uspjesi == *2004-2008: Igrao je [[Rugby League]] za Canterbury Bulldogse u [[National Rugby League|nacionalnoj Rugby League]]. Osim toga bio je i član reprezentacije Novog Zelanda u Rugby League i s njom je 2008. u Australiji došao do titule svjetskih prvaka *2008-2010: Igrao je [[Rugby Union]] za [[RC Toulon]]. *2009-2013: Imao je šest profesionalnih boks mečeva u teškoj kategoriji, i svih šest je pobijedio. *2010: Igrao Rugby Union za [[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] i reprezentaciju Novog Zelanda u Rugby Union. *2011: Igrao za [[Crusaders (Rugby)|Crusaders]] i Novi Zeland, a s Allblacks u svojoj domovini je postao svjetski prvak. *2012: Igrao Rugby Union za [[Chiefs]] i Novi Zeland. Također je igrao i za ekipu ''Panasonic'' u Japanu. *2013: Igrao je Rugby League za Sydney Roosters u nacionalnoj Rugby League. Također je nastupao za reprezentaciju Novog Zelanda i sa njom postao svjetski viceprvaci. *2014: Igrao za Sydney Roosters. ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20120204021707/http://stats.rleague.com/rl/scorers/players/S/Sonny_Bill_Williams.html Rugby league] *[http://stats.allblacks.com/asp/Profile.asp?ABID=1108 All Blacks] *[https://web.archive.org/web/20150406224309/http://boxrec.com/list_bouts.php?human_id=490827&cat=boxer Boks] == Reference == {{refspisak}} {{Kontrola autoriteta|TYP=p|LCCN=no/2011/51997|VIAF=169943645|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2014-06-04}} [[Kategorija:Rođeni 1985.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Konvertiti na islam]] [[Kategorija:Bokseri]] h13by7vghm3cv60tefrfb3mctb0z5ob Sastanak u Karađorđevu 0 361471 3904443 3856510 2026-07-12T07:49:16Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Podjela (politika)]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904443 wikitext text/x-wiki '''Sastanak u Karađorđevu''' je održan u [[mart]]u 1991. u [[Karađorđevo|Karađorđevu]] ([[Vojvodina]], [[SR Srbija]]) između [[predsjednik]]a [[Hrvatska|Hrvatske]] [[Franjo Tuđman|Franje Tuđmana]] i predsjednika [[Srbija|Srbije]] [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] o tadašnjoj situaciji u [[SFRJ]]. Tačni detalji tog sastanka nikad nisu objavljeni javnosti, ali je [[Dušan Bilandžić]], hrvatski historičar i Tuđmanov savjetnik koji je prisustvovao sastanku, kasnije objavio knjigu u kojoj tvrdi da je „''suština sastanka bila podjela Bosne i Hercegovine''“.<ref>{{Cite web |url=http://amac.hrvati-amac.com/index.php?option=com_content&task=view&id=196&Itemid=83 |title=Akademik Dušan Bilandžić postao hrvatski Savo Štrbac? |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726133822/http://amac.hrvati-amac.com/index.php?option=com_content&task=view&id=196&Itemid=83 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.algoritam.hr/novosti.asp?id=1068&p=vijest |title=Priznanje Buliću i Bilandžiću |access-date=12. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920033516/http://www.algoritam.hr/novosti.asp?p=vijest&id=1068 |archive-date=20. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.zamirzine.net/spip.php?article4100 |title=Dušan Bilandžić: Kameleon za sva vremena |access-date=12. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028131612/http://www.zamirzine.net/spip.php?article4100 |archive-date=28. 10. 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.nacional.hr/clanak/131028/tudman-mi-je-rekao-kad-podijelimo-bosnu-ja-i-sloba-bit-cemo-saveznici Tuđman mi je rekao - 'Kad podijelimo Bosnu, ja i Sloba bit ćemo saveznici'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802133657/http://www.nacional.hr/clanak/131028/tudman-mi-je-rekao-kad-podijelimo-bosnu-ja-i-sloba-bit-cemo-saveznici |date=2. 8. 2014 }}, ''nacional.hr ''pristupljeno 12.7.2014</ref> == Mišljenja političara == === Kiro Gligorov === Istog mišljenja kao i Bilandžić je [[Kiro Gligorov|Gligorov]] ([[SR Makedonija]]). Gligorov je izjavio da ga je Tuđman zamolio da nagovori [[Alija Izetbegović|Izetbegovića]] na podjelu. Međutim, Gligorov je to odbio i upozorio Izetbegovića koji mu je prilikom toga rekao da je već "''slutio da se na tome radi.''" <ref name="Kiro">[[Omer Karabeg]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045336.html ''Kiro Gligorov: Podela živog mesa''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.7.2014 {{Simboli jezika|sr|Srpski}}</ref> === Alija Izetbegović === Izetbegović je već ranije u razgovoru s Tuđmanom razmatrao zajedničku vojnu odbranu BiH i Hrvatske, odnosno savez organizovan kao [[konfederacija]]. Prema njegovim tvrdnjama Tuđman nije želio nikakvu zajedničku odbranu već samo dio Bosne i Hercegovine.<ref name="Alija">[[Nenad Pejić]],[http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045261.html ''Alija Izetbegović: Dvije strane rubikona''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.2.2014 {{Simboli jezika|br|Bosanski}} {{Simboli jezika|sr|Srpski}}</ref> === Ante Marković === [[Ante Marković|Marković]] posljednji premijer SFRJ je izjavio da je, prema tom planu, Bosna trebala "''pasti šapatom''". Prema Markoviću, Tuđman i Milošević su smatrali da [[Evropa]] neće prihvatiti zemlju s većinskim [[muslimani|muslimanskim]] stanovništvom, te da je podjela neminovna.<ref>"[http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=1020&reportid=162 Ante Markovic's testimony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923194118/http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=1020&reportid=162 |date=23. 9. 2015 }}". Bosanski institut objalvjeno 24.10.2003. pristupljeno 12.7.2014</ref> === Stipe Mesić === [[Stipe Mesić|Mesić]] je od Tuđmana dobio zaduženje da dogovori taj sastanak. Sastanku su trebali prisustvovati Mesić i [[Borisav Jović|Jović]] ali kada je došlo do susreta razgovarali su Tuđman i Milošević u četiri oka. Mesić se također protivio podjeli Bosne, Tuđman mu je kasnije pokazivao već nacrtane karte.<ref name="Stipe">[[Omer Karabeg]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045335.html ''Stipe Mesić: Ja sam dogovorio sastanak u Karađorđevu ''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.7.2014 {{sr simbol}}} {{hr simbol}}</ref> === Borisav Jović === Jović ne osporava susret Miloševića i Tuđmana, ali kao razlog susreta navodi smjenu Ante Markovića.<ref name="borisav">[[Branka Mihajlović]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045337.html ''Borisav Jović: Svako rešenje je bilo bolje od rata''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 6.12.2014 {{sr simbol}}</ref> == Podjela == Milošević je na tim pregovorima zahtijevao sve teritorije na kojima su Srbi imali većinu. To je uključivalo npr. istočnu i zapadnu BiH. Tuđman i njegovo vođstvo su tražili prvenstveno zapadnu Hercegovinu gdje su Hrvati imali većinu. Između takve proširene Hrvatske i proširene Srbije bi trebala biti mala muslimanska državica.<ref name="cas">{{Simboli jezika|en|Engleski}}{{cite web|url=http://www.cas.sc.edu/geog/hrl/Hazard_Pubs/2004_TheClashOfGovernmentalities.pdf|title=Sukob vlada:Raspored i povrat Bosne i HercegovineS:|last=Dr. Gerard Toal and Dr. Carl Dahlman|date=2007|format=PDF|access-date=30. 9. 2007|quote=Ali za razliku od zahtjeva bosanskih Srba o demografskoj dominaciji i samoodređenju, hrvatski nacionalisti su tražili kako dobiti teritorij na većinom povijesnim zahtjevima za zapadnom Hercegovoinom, i teritorij kojim bi povećali južni dio Hrvatske uključivanjem većeg dijela južne Bosne.Ti su planovi razmatrani 1991 od strane Tuđmana i Miloševića u Karađorđevu te je dogovorena prividna podjela BiH.Za tu prigodu ,Milošević je zahtijevao većinu istočne i zapadne Bosne, a Tuđman je bio voljan odustati od Hrvatskih krajeva sjeverne Bosne za njegove interese. Između tih teritorija bi se smjestila muslimanska tampon država.}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref> [[Dobrica Ćosić]], predsjednik [[SRJ|Savezne republike Jugoslavije]], u oktobru 1992. u [[Ženeva|Ženevi]] sa Tuđmanom potpisuje sporazum o zamjeni teritorija i „humanom preseljavanju stanovništva“.<ref>[http://www.pescanik.info/content/view/3198/61/ Postupak protiv Dobrice Ćosića]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.virtualno.com/6229_Ratko-Mladji-Miloevi-nije-za-jedjinstvenu-djravu.html |title=Ratko Mladić: Milošević nije za jedinstvenu državu |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212804/http://www.virtualno.com/6229_Ratko-Mladji-Miloevi-nije-za-jedjinstvenu-djravu.html |url-status=dead }}</ref> Neki u ovome vide konkretizaciju prethodnog dogovora o podjeli Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://www.bosnjaci.net/prilog.php?pid=33665 |title=ĆOSIĆ I DANAS SUVERENO VLADA SRBIJOM |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=14. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414065457/http://bosnjaci.net/prilog.php?pid=33665 |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi == *{{sr simbol}} [http://www.nin.co.rs/arhiva/2417/1.html Čekajuci susret Milošević - Izetbegović] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703172503/http://www.nin.co.rs/arhiva/2417/1.html |date=3. 7. 2019 }} [[NIN]] broj 2417 26.4.1997 {{Raspad Jugoslavije}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rat u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Historija SR Srbije]] [[Kategorija:Historija SR Hrvatske]] [[Kategorija:Historija SR Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:1991. u Srbiji]] [[Kategorija:1991. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1991. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1991. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Historija Vojvodine]] [[Kategorija:Historija Bačke]] [[Kategorija:Bačka Palanka]] [[Kategorija:Politički skandali u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Politički skandali u Srbiji]] [[Kategorija:Politički skandali u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Politički skandali u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Slobodan Milošević]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Hrvatska]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Srbija]] [[Kategorija:Odnosi Hrvatska–Srbija]] [[Kategorija:Politika SFRJ]] [[Kategorija:Mirovni planovi Bosne i Hercegovine|Sastanak u Karađorđevu]] [[Kategorija:Podjela (politika)]] n3adsc096js15g8c6pbmy0oavc4b6au 3904453 3904443 2026-07-12T08:27:09Z نوفاك اتشمان 16322 sitno 3904453 wikitext text/x-wiki '''Sastanak u Karađorđevu''' je održan u [[mart]]u 1991. u [[Karađorđevo|Karađorđevu]] ([[Vojvodina]], [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbija]]) između [[predsjednik]]a [[Hrvatska|Hrvatske]] [[Franjo Tuđman|Franje Tuđmana]] i predsjednika [[Srbija|Srbije]] [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] o tadašnjoj situaciji u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]. Tačni detalji tog sastanka nikad nisu objavljeni javnosti, ali je [[Dušan Bilandžić]], hrvatski historičar i Tuđmanov savjetnik koji je prisustvovao sastanku, kasnije objavio knjigu u kojoj tvrdi da je „''suština sastanka bila podjela Bosne i Hercegovine''“.<ref>{{Cite web |url=http://amac.hrvati-amac.com/index.php?option=com_content&task=view&id=196&Itemid=83 |title=Akademik Dušan Bilandžić postao hrvatski Savo Štrbac? |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726133822/http://amac.hrvati-amac.com/index.php?option=com_content&task=view&id=196&Itemid=83 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.algoritam.hr/novosti.asp?id=1068&p=vijest |title=Priznanje Buliću i Bilandžiću |access-date=12. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920033516/http://www.algoritam.hr/novosti.asp?p=vijest&id=1068 |archive-date=20. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.zamirzine.net/spip.php?article4100 |title=Dušan Bilandžić: Kameleon za sva vremena |access-date=12. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028131612/http://www.zamirzine.net/spip.php?article4100 |archive-date=28. 10. 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.nacional.hr/clanak/131028/tudman-mi-je-rekao-kad-podijelimo-bosnu-ja-i-sloba-bit-cemo-saveznici Tuđman mi je rekao - 'Kad podijelimo Bosnu, ja i Sloba bit ćemo saveznici'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802133657/http://www.nacional.hr/clanak/131028/tudman-mi-je-rekao-kad-podijelimo-bosnu-ja-i-sloba-bit-cemo-saveznici |date=2. 8. 2014 }}, ''nacional.hr ''pristupljeno 12.7.2014</ref> == Mišljenja političara == === Kiro Gligorov === Istog mišljenja kao i Bilandžić je [[Kiro Gligorov|Gligorov]] ([[Socijalistička Republika Makedonija|SR Makedonija]]). Gligorov je izjavio da ga je Tuđman zamolio da nagovori [[Alija Izetbegović|Izetbegovića]] na podjelu. Međutim, Gligorov je to odbio i upozorio Izetbegovića koji mu je prilikom toga rekao da je već "''slutio da se na tome radi.''" <ref name="Kiro">[[Omer Karabeg]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045336.html ''Kiro Gligorov: Podela živog mesa''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.7.2014 {{Simboli jezika|sr|Srpski}}</ref> === Alija Izetbegović === Izetbegović je već ranije u razgovoru s Tuđmanom razmatrao zajedničku vojnu odbranu BiH i Hrvatske, odnosno savez organizovan kao [[konfederacija]]. Prema njegovim tvrdnjama Tuđman nije želio nikakvu zajedničku odbranu već samo dio Bosne i Hercegovine.<ref name="Alija">[[Nenad Pejić]],[http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045261.html ''Alija Izetbegović: Dvije strane rubikona''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.2.2014 {{Simboli jezika|br|Bosanski}} {{Simboli jezika|sr|Srpski}}</ref> === Ante Marković === [[Ante Marković|Marković]] posljednji premijer SFRJ je izjavio da je, prema tom planu, Bosna trebala "''pasti šapatom''". Prema Markoviću, Tuđman i Milošević su smatrali da [[Evropa]] neće prihvatiti zemlju s većinskim [[muslimani|muslimanskim]] stanovništvom, te da je podjela neminovna.<ref>"[http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=1020&reportid=162 Ante Markovic's testimony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923194118/http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=1020&reportid=162 |date=23. 9. 2015 }}". Bosanski institut objalvjeno 24.10.2003. pristupljeno 12.7.2014</ref> === Stjepan Mesić === [[Stjepan Mesić|Mesić]] je od Tuđmana dobio zaduženje da dogovori taj sastanak. Sastanku su trebali prisustvovati Mesić i [[Borisav Jović|Jović]] ali kada je došlo do susreta razgovarali su Tuđman i Milošević u četiri oka. Mesić se također protivio podjeli Bosne, Tuđman mu je kasnije pokazivao već nacrtane karte.<ref name="Stipe">[[Omer Karabeg]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045335.html ''Stipe Mesić: Ja sam dogovorio sastanak u Karađorđevu ''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.7.2014 {{sr simbol}}} {{hr simbol}}</ref> === Borisav Jović === Jović ne osporava susret Miloševića i Tuđmana, ali kao razlog susreta navodi smjenu Ante Markovića.<ref name="borisav">[[Branka Mihajlović]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045337.html ''Borisav Jović: Svako rešenje je bilo bolje od rata''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 6.12.2014 {{sr simbol}}</ref> == Podjela == Milošević je na tim pregovorima zahtijevao sve teritorije na kojima su Srbi imali većinu. To je uključivalo npr. istočnu i zapadnu BiH. Tuđman i njegovo vođstvo su tražili prvenstveno zapadnu Hercegovinu gdje su Hrvati imali većinu. Između takve proširene Hrvatske i proširene Srbije bi trebala biti mala muslimanska državica.<ref name="cas">{{Simboli jezika|en|Engleski}}{{cite web|url=http://www.cas.sc.edu/geog/hrl/Hazard_Pubs/2004_TheClashOfGovernmentalities.pdf|title=Sukob vlada:Raspored i povrat Bosne i HercegovineS:|last=Dr. Gerard Toal and Dr. Carl Dahlman|date=2007|format=PDF|access-date=30. 9. 2007|quote=Ali za razliku od zahtjeva bosanskih Srba o demografskoj dominaciji i samoodređenju, hrvatski nacionalisti su tražili kako dobiti teritorij na većinom povijesnim zahtjevima za zapadnom Hercegovoinom, i teritorij kojim bi povećali južni dio Hrvatske uključivanjem većeg dijela južne Bosne.Ti su planovi razmatrani 1991 od strane Tuđmana i Miloševića u Karađorđevu te je dogovorena prividna podjela BiH.Za tu prigodu ,Milošević je zahtijevao većinu istočne i zapadne Bosne, a Tuđman je bio voljan odustati od Hrvatskih krajeva sjeverne Bosne za njegove interese. Između tih teritorija bi se smjestila muslimanska tampon država.}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref> [[Dobrica Ćosić]], predsjednik [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]], u oktobru 1992. u [[Ženeva|Ženevi]] sa Tuđmanom potpisuje sporazum o zamjeni teritorija i „humanom preseljavanju stanovništva“.<ref>[http://www.pescanik.info/content/view/3198/61/ Postupak protiv Dobrice Ćosića]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.virtualno.com/6229_Ratko-Mladji-Miloevi-nije-za-jedjinstvenu-djravu.html |title=Ratko Mladić: Milošević nije za jedinstvenu državu |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212804/http://www.virtualno.com/6229_Ratko-Mladji-Miloevi-nije-za-jedjinstvenu-djravu.html |url-status=dead }}</ref> Neki u ovome vide konkretizaciju prethodnog dogovora o podjeli Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://www.bosnjaci.net/prilog.php?pid=33665 |title=ĆOSIĆ I DANAS SUVERENO VLADA SRBIJOM |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=14. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414065457/http://bosnjaci.net/prilog.php?pid=33665 |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{sr simbol}} [http://www.nin.co.rs/arhiva/2417/1.html Čekajuci susret Milošević - Izetbegović] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703172503/http://www.nin.co.rs/arhiva/2417/1.html |date=3. 7. 2019 }} [[NIN]] broj 2417 26.4.1997 {{Raspad Jugoslavije}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rat u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Historija SR Srbije]] [[Kategorija:Historija SR Hrvatske]] [[Kategorija:Historija SR Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:1991. u Srbiji]] [[Kategorija:1991. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1991. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1991. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Historija Vojvodine]] [[Kategorija:Historija Bačke]] [[Kategorija:Bačka Palanka]] [[Kategorija:Politički skandali u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Politički skandali u Srbiji]] [[Kategorija:Politički skandali u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Politički skandali u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Slobodan Milošević]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Hrvatska]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Srbija]] [[Kategorija:Odnosi Hrvatska–Srbija]] [[Kategorija:Politika SFRJ]] [[Kategorija:Mirovni planovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Podjela (politika)]] 0tymuhsyx1ivn2h5c2p33z5427g7olu 3904454 3904453 2026-07-12T08:28:37Z نوفاك اتشمان 16322 fix 3904454 wikitext text/x-wiki '''Sastanak u Karađorđevu''' je održan u [[mart]]u 1991. u [[Karađorđevo (Bačka Palanka)|Karađorđevu]] ([[Vojvodina]], [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbija]]) između [[predsjednik]]a [[Hrvatska|Hrvatske]] [[Franjo Tuđman|Franje Tuđmana]] i predsjednika [[Srbija|Srbije]] [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] o tadašnjoj situaciji u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]. Tačni detalji tog sastanka nikad nisu objavljeni javnosti, ali je [[Dušan Bilandžić]], hrvatski historičar i Tuđmanov savjetnik koji je prisustvovao sastanku, kasnije objavio knjigu u kojoj tvrdi da je „''suština sastanka bila podjela Bosne i Hercegovine''“.<ref>{{Cite web |url=http://amac.hrvati-amac.com/index.php?option=com_content&task=view&id=196&Itemid=83 |title=Akademik Dušan Bilandžić postao hrvatski Savo Štrbac? |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726133822/http://amac.hrvati-amac.com/index.php?option=com_content&task=view&id=196&Itemid=83 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.algoritam.hr/novosti.asp?id=1068&p=vijest |title=Priznanje Buliću i Bilandžiću |access-date=12. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920033516/http://www.algoritam.hr/novosti.asp?p=vijest&id=1068 |archive-date=20. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.zamirzine.net/spip.php?article4100 |title=Dušan Bilandžić: Kameleon za sva vremena |access-date=12. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028131612/http://www.zamirzine.net/spip.php?article4100 |archive-date=28. 10. 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.nacional.hr/clanak/131028/tudman-mi-je-rekao-kad-podijelimo-bosnu-ja-i-sloba-bit-cemo-saveznici Tuđman mi je rekao - 'Kad podijelimo Bosnu, ja i Sloba bit ćemo saveznici'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802133657/http://www.nacional.hr/clanak/131028/tudman-mi-je-rekao-kad-podijelimo-bosnu-ja-i-sloba-bit-cemo-saveznici |date=2. 8. 2014 }}, ''nacional.hr ''pristupljeno 12.7.2014</ref> == Mišljenja političara == === Kiro Gligorov === Istog mišljenja kao i Bilandžić je [[Kiro Gligorov|Gligorov]] ([[Socijalistička Republika Makedonija|SR Makedonija]]). Gligorov je izjavio da ga je Tuđman zamolio da nagovori [[Alija Izetbegović|Izetbegovića]] na podjelu. Međutim, Gligorov je to odbio i upozorio Izetbegovića koji mu je prilikom toga rekao da je već "''slutio da se na tome radi.''" <ref name="Kiro">[[Omer Karabeg]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045336.html ''Kiro Gligorov: Podela živog mesa''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.7.2014 {{Simboli jezika|sr|Srpski}}</ref> === Alija Izetbegović === Izetbegović je već ranije u razgovoru s Tuđmanom razmatrao zajedničku vojnu odbranu BiH i Hrvatske, odnosno savez organizovan kao [[konfederacija]]. Prema njegovim tvrdnjama Tuđman nije želio nikakvu zajedničku odbranu već samo dio Bosne i Hercegovine.<ref name="Alija">[[Nenad Pejić]],[http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045261.html ''Alija Izetbegović: Dvije strane rubikona''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.2.2014 {{Simboli jezika|br|Bosanski}} {{Simboli jezika|sr|Srpski}}</ref> === Ante Marković === [[Ante Marković|Marković]] posljednji premijer SFRJ je izjavio da je, prema tom planu, Bosna trebala "''pasti šapatom''". Prema Markoviću, Tuđman i Milošević su smatrali da [[Evropa]] neće prihvatiti zemlju s većinskim [[muslimani|muslimanskim]] stanovništvom, te da je podjela neminovna.<ref>"[http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=1020&reportid=162 Ante Markovic's testimony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923194118/http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=1020&reportid=162 |date=23. 9. 2015 }}". Bosanski institut objalvjeno 24.10.2003. pristupljeno 12.7.2014</ref> === Stjepan Mesić === [[Stjepan Mesić|Mesić]] je od Tuđmana dobio zaduženje da dogovori taj sastanak. Sastanku su trebali prisustvovati Mesić i [[Borisav Jović|Jović]] ali kada je došlo do susreta razgovarali su Tuđman i Milošević u četiri oka. Mesić se također protivio podjeli Bosne, Tuđman mu je kasnije pokazivao već nacrtane karte.<ref name="Stipe">[[Omer Karabeg]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045335.html ''Stipe Mesić: Ja sam dogovorio sastanak u Karađorđevu ''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.7.2014 {{sr simbol}}} {{hr simbol}}</ref> === Borisav Jović === Jović ne osporava susret Miloševića i Tuđmana, ali kao razlog susreta navodi smjenu Ante Markovića.<ref name="borisav">[[Branka Mihajlović]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045337.html ''Borisav Jović: Svako rešenje je bilo bolje od rata''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 6.12.2014 {{sr simbol}}</ref> == Podjela == Milošević je na tim pregovorima zahtijevao sve teritorije na kojima su Srbi imali većinu. To je uključivalo npr. istočnu i zapadnu BiH. Tuđman i njegovo vođstvo su tražili prvenstveno zapadnu Hercegovinu gdje su Hrvati imali većinu. Između takve proširene Hrvatske i proširene Srbije bi trebala biti mala muslimanska državica.<ref name="cas">{{Simboli jezika|en|Engleski}}{{cite web|url=http://www.cas.sc.edu/geog/hrl/Hazard_Pubs/2004_TheClashOfGovernmentalities.pdf|title=Sukob vlada:Raspored i povrat Bosne i HercegovineS:|last=Dr. Gerard Toal and Dr. Carl Dahlman|date=2007|format=PDF|access-date=30. 9. 2007|quote=Ali za razliku od zahtjeva bosanskih Srba o demografskoj dominaciji i samoodređenju, hrvatski nacionalisti su tražili kako dobiti teritorij na većinom povijesnim zahtjevima za zapadnom Hercegovoinom, i teritorij kojim bi povećali južni dio Hrvatske uključivanjem većeg dijela južne Bosne.Ti su planovi razmatrani 1991 od strane Tuđmana i Miloševića u Karađorđevu te je dogovorena prividna podjela BiH.Za tu prigodu ,Milošević je zahtijevao većinu istočne i zapadne Bosne, a Tuđman je bio voljan odustati od Hrvatskih krajeva sjeverne Bosne za njegove interese. Između tih teritorija bi se smjestila muslimanska tampon država.}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref> [[Dobrica Ćosić]], predsjednik [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]], u oktobru 1992. u [[Ženeva|Ženevi]] sa Tuđmanom potpisuje sporazum o zamjeni teritorija i „humanom preseljavanju stanovništva“.<ref>[http://www.pescanik.info/content/view/3198/61/ Postupak protiv Dobrice Ćosića]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.virtualno.com/6229_Ratko-Mladji-Miloevi-nije-za-jedjinstvenu-djravu.html |title=Ratko Mladić: Milošević nije za jedinstvenu državu |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212804/http://www.virtualno.com/6229_Ratko-Mladji-Miloevi-nije-za-jedjinstvenu-djravu.html |url-status=dead }}</ref> Neki u ovome vide konkretizaciju prethodnog dogovora o podjeli Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://www.bosnjaci.net/prilog.php?pid=33665 |title=ĆOSIĆ I DANAS SUVERENO VLADA SRBIJOM |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=14. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414065457/http://bosnjaci.net/prilog.php?pid=33665 |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{sr simbol}} [http://www.nin.co.rs/arhiva/2417/1.html Čekajuci susret Milošević - Izetbegović] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703172503/http://www.nin.co.rs/arhiva/2417/1.html |date=3. 7. 2019 }} [[NIN]] broj 2417 26.4.1997 {{Raspad Jugoslavije}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rat u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Historija SR Srbije]] [[Kategorija:Historija SR Hrvatske]] [[Kategorija:Historija SR Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:1991. u Srbiji]] [[Kategorija:1991. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1991. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1991. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Historija Vojvodine]] [[Kategorija:Historija Bačke]] [[Kategorija:Bačka Palanka]] [[Kategorija:Politički skandali u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Politički skandali u Srbiji]] [[Kategorija:Politički skandali u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Politički skandali u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Slobodan Milošević]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Hrvatska]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Srbija]] [[Kategorija:Odnosi Hrvatska–Srbija]] [[Kategorija:Politika SFRJ]] [[Kategorija:Mirovni planovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Podjela (politika)]] 6shvr2mgznug8aairo5bbj0wf7u1ai6 3904462 3904454 2026-07-12T08:46:48Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Franjo Tuđman]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904462 wikitext text/x-wiki '''Sastanak u Karađorđevu''' je održan u [[mart]]u 1991. u [[Karađorđevo (Bačka Palanka)|Karađorđevu]] ([[Vojvodina]], [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbija]]) između [[predsjednik]]a [[Hrvatska|Hrvatske]] [[Franjo Tuđman|Franje Tuđmana]] i predsjednika [[Srbija|Srbije]] [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] o tadašnjoj situaciji u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]. Tačni detalji tog sastanka nikad nisu objavljeni javnosti, ali je [[Dušan Bilandžić]], hrvatski historičar i Tuđmanov savjetnik koji je prisustvovao sastanku, kasnije objavio knjigu u kojoj tvrdi da je „''suština sastanka bila podjela Bosne i Hercegovine''“.<ref>{{Cite web |url=http://amac.hrvati-amac.com/index.php?option=com_content&task=view&id=196&Itemid=83 |title=Akademik Dušan Bilandžić postao hrvatski Savo Štrbac? |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726133822/http://amac.hrvati-amac.com/index.php?option=com_content&task=view&id=196&Itemid=83 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.algoritam.hr/novosti.asp?id=1068&p=vijest |title=Priznanje Buliću i Bilandžiću |access-date=12. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920033516/http://www.algoritam.hr/novosti.asp?p=vijest&id=1068 |archive-date=20. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.zamirzine.net/spip.php?article4100 |title=Dušan Bilandžić: Kameleon za sva vremena |access-date=12. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028131612/http://www.zamirzine.net/spip.php?article4100 |archive-date=28. 10. 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.nacional.hr/clanak/131028/tudman-mi-je-rekao-kad-podijelimo-bosnu-ja-i-sloba-bit-cemo-saveznici Tuđman mi je rekao - 'Kad podijelimo Bosnu, ja i Sloba bit ćemo saveznici'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802133657/http://www.nacional.hr/clanak/131028/tudman-mi-je-rekao-kad-podijelimo-bosnu-ja-i-sloba-bit-cemo-saveznici |date=2. 8. 2014 }}, ''nacional.hr ''pristupljeno 12.7.2014</ref> == Mišljenja političara == === Kiro Gligorov === Istog mišljenja kao i Bilandžić je [[Kiro Gligorov|Gligorov]] ([[Socijalistička Republika Makedonija|SR Makedonija]]). Gligorov je izjavio da ga je Tuđman zamolio da nagovori [[Alija Izetbegović|Izetbegovića]] na podjelu. Međutim, Gligorov je to odbio i upozorio Izetbegovića koji mu je prilikom toga rekao da je već "''slutio da se na tome radi.''" <ref name="Kiro">[[Omer Karabeg]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045336.html ''Kiro Gligorov: Podela živog mesa''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.7.2014 {{Simboli jezika|sr|Srpski}}</ref> === Alija Izetbegović === Izetbegović je već ranije u razgovoru s Tuđmanom razmatrao zajedničku vojnu odbranu BiH i Hrvatske, odnosno savez organizovan kao [[konfederacija]]. Prema njegovim tvrdnjama Tuđman nije želio nikakvu zajedničku odbranu već samo dio Bosne i Hercegovine.<ref name="Alija">[[Nenad Pejić]],[http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045261.html ''Alija Izetbegović: Dvije strane rubikona''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.2.2014 {{Simboli jezika|br|Bosanski}} {{Simboli jezika|sr|Srpski}}</ref> === Ante Marković === [[Ante Marković|Marković]] posljednji premijer SFRJ je izjavio da je, prema tom planu, Bosna trebala "''pasti šapatom''". Prema Markoviću, Tuđman i Milošević su smatrali da [[Evropa]] neće prihvatiti zemlju s većinskim [[muslimani|muslimanskim]] stanovništvom, te da je podjela neminovna.<ref>"[http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=1020&reportid=162 Ante Markovic's testimony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923194118/http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=1020&reportid=162 |date=23. 9. 2015 }}". Bosanski institut objalvjeno 24.10.2003. pristupljeno 12.7.2014</ref> === Stjepan Mesić === [[Stjepan Mesić|Mesić]] je od Tuđmana dobio zaduženje da dogovori taj sastanak. Sastanku su trebali prisustvovati Mesić i [[Borisav Jović|Jović]] ali kada je došlo do susreta razgovarali su Tuđman i Milošević u četiri oka. Mesić se također protivio podjeli Bosne, Tuđman mu je kasnije pokazivao već nacrtane karte.<ref name="Stipe">[[Omer Karabeg]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045335.html ''Stipe Mesić: Ja sam dogovorio sastanak u Karađorđevu ''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 12.7.2014 {{sr simbol}}} {{hr simbol}}</ref> === Borisav Jović === Jović ne osporava susret Miloševića i Tuđmana, ali kao razlog susreta navodi smjenu Ante Markovića.<ref name="borisav">[[Branka Mihajlović]], [http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1045337.html ''Borisav Jović: Svako rešenje je bilo bolje od rata''] intervju objavljen 27.2.2008 u [[Radio Slobodna Evropa]] pristupljeno 6.12.2014 {{sr simbol}}</ref> == Podjela == Milošević je na tim pregovorima zahtijevao sve teritorije na kojima su Srbi imali većinu. To je uključivalo npr. istočnu i zapadnu BiH. Tuđman i njegovo vođstvo su tražili prvenstveno zapadnu Hercegovinu gdje su Hrvati imali većinu. Između takve proširene Hrvatske i proširene Srbije bi trebala biti mala muslimanska državica.<ref name="cas">{{Simboli jezika|en|Engleski}}{{cite web|url=http://www.cas.sc.edu/geog/hrl/Hazard_Pubs/2004_TheClashOfGovernmentalities.pdf|title=Sukob vlada:Raspored i povrat Bosne i HercegovineS:|last=Dr. Gerard Toal and Dr. Carl Dahlman|date=2007|format=PDF|access-date=30. 9. 2007|quote=Ali za razliku od zahtjeva bosanskih Srba o demografskoj dominaciji i samoodređenju, hrvatski nacionalisti su tražili kako dobiti teritorij na većinom povijesnim zahtjevima za zapadnom Hercegovoinom, i teritorij kojim bi povećali južni dio Hrvatske uključivanjem većeg dijela južne Bosne.Ti su planovi razmatrani 1991 od strane Tuđmana i Miloševića u Karađorđevu te je dogovorena prividna podjela BiH.Za tu prigodu ,Milošević je zahtijevao većinu istočne i zapadne Bosne, a Tuđman je bio voljan odustati od Hrvatskih krajeva sjeverne Bosne za njegove interese. Između tih teritorija bi se smjestila muslimanska tampon država.}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref> [[Dobrica Ćosić]], predsjednik [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]], u oktobru 1992. u [[Ženeva|Ženevi]] sa Tuđmanom potpisuje sporazum o zamjeni teritorija i „humanom preseljavanju stanovništva“.<ref>[http://www.pescanik.info/content/view/3198/61/ Postupak protiv Dobrice Ćosića]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.virtualno.com/6229_Ratko-Mladji-Miloevi-nije-za-jedjinstvenu-djravu.html |title=Ratko Mladić: Milošević nije za jedinstvenu državu |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212804/http://www.virtualno.com/6229_Ratko-Mladji-Miloevi-nije-za-jedjinstvenu-djravu.html |url-status=dead }}</ref> Neki u ovome vide konkretizaciju prethodnog dogovora o podjeli Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://www.bosnjaci.net/prilog.php?pid=33665 |title=ĆOSIĆ I DANAS SUVERENO VLADA SRBIJOM |access-date=12. 7. 2014 |archive-date=14. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414065457/http://bosnjaci.net/prilog.php?pid=33665 |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{sr simbol}} [http://www.nin.co.rs/arhiva/2417/1.html Čekajuci susret Milošević - Izetbegović] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703172503/http://www.nin.co.rs/arhiva/2417/1.html |date=3. 7. 2019 }} [[NIN]] broj 2417 26.4.1997 {{Raspad Jugoslavije}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rat u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Historija SR Srbije]] [[Kategorija:Historija SR Hrvatske]] [[Kategorija:Historija SR Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:1991. u Srbiji]] [[Kategorija:1991. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1991. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1991. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Historija Vojvodine]] [[Kategorija:Historija Bačke]] [[Kategorija:Bačka Palanka]] [[Kategorija:Politički skandali u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Politički skandali u Srbiji]] [[Kategorija:Politički skandali u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Politički skandali u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Franjo Tuđman]] [[Kategorija:Slobodan Milošević]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Hrvatska]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Srbija]] [[Kategorija:Odnosi Hrvatska–Srbija]] [[Kategorija:Politika SFRJ]] [[Kategorija:Mirovni planovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Podjela (politika)]] 17ul5bgryxnvchecp8x3j1bbednvsde Spisak Wikimedijinih ogranaka 0 365964 3904397 3887169 2026-07-11T21:50:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904397 wikitext text/x-wiki '''Ogranci Wikimedije''' (ili ''poglavlja'') jesu nacionalne ili subnacionalne neprofitne organizacije ustanovljene s ciljem promoviranja interesa Wikimedijinih projekata, kao što je [[Wikipedia]], na lokalnom nivou. Ogranci su [[pravo|pravno]] nezavisni od [[Fondacija Wikimedia|Fondacije Wikimedia]] i nemaju kontrolu nad stranicama Fondacije. Organizacije organiziraju regionalne konferencije i globalne događaje, poput [[Wikimania|Wikimanije]].<ref name=Konieczny/><ref name=Morell/> Do januara 2014. osnovano je 40 priznatih ogranaka Wikimedije.<ref name=Fontanills/><ref name=Meta/> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%" |- ! Područje ! Naziv ! URL ! Od |- | {{ZID|Argentina}} | [[m:Wikimedia Argentina|Wikimedia Argentina]] | [http://www.wikimedia.org.ar/ wikimedia.org.ar] | 1. 9. 2007. |- | {{ZID|Armenija}} | [[m:Wikimedia Armenia|Վիքիմեդիա Հայաստան]] | [http://www.wikimedia.am/ wikimedia.am] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922171431/http://www.wikimedia.am/ |date=22. 9. 2017 }} | 26. 3. 2013. |- | {{ZID|Australija}} | [[m:Wikimedia Australia|Wikimedia Australia]] | [http://www.wikimedia.org.au/ wikimedia.org.au] | 1. 3. 2008. |- | {{ZID|Austrija}} | [[m:Wikimedia Österreich|Wikimedia Österreich]] | [http://www.wikimedia.at/ wikimedia.at] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826095905/http://www.wikimedia.at/ |date=26. 8. 2020 }} | 26. 2. 2008. |- | {{ZID|Bangladeš}} | [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] | [http://wikimedia.org.bd/ wikimedia.org.bd] | 3. 10. 2011. |- | {{ZID|Belgija}} | [[m:Wikimedia Belgium|Wikimedia Belgium]] | [http://www.wikimedia.be wikimedia.be] | u fazi osnivanja |- | {{ZID|Češka}} | [[m:Wikimedia Czech Republic|Wikimedia Česká republika]] | [http://www.wikimedia.cz/ wikimedia.cz] | 6. 3. 2008. |- | {{ZID|Čile}} | [[m:Wikimedia Chile|Wikimedia Chile]] | [http://www.wikimediachile.cl/ wikimedia.cl] | 16. 7. 2011. |- | {{ZID|Danska}} | [[m:Wikimedia Danmark|Wikimedia Danmark]] | [http://www.wikimedia.dk/ wikimedia.dk] | 3. 7. 2009. |- | {{ZID|Estonija}} | [[m:Wikimedia Eesti|Wikimedia Eesti]] | [//et.wikimedia.org/ et.wikimedia.org] | 31. 8. 2010. |- | {{ZID|Filipini}} | [[m:Wikimedia Philippines|Wikimedia Philippines]] | [https://web.archive.org/web/20120513222914/http://www.wikimedia.org.ph/ wikimedia.org.ph] | 12. 4. 2010. |- | {{ZID|Finska}} | [[m:Wikimedia Suomi|Wikimedia Suomi]] | [//fi.wikimedia.org/ fi.wikimedia.org] | 21. 9. 2009. |- | {{ZID|Francuska}} | [[m:Wikimédia France|Wikimédia France]] | [http://www.wikimedia.fr/ wikimedia.fr] | 23. 10. 2004. |- | {{ZID|Holandija}} | [[m:Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland]] | [//nl.wikimedia.org/ nl.wikimedia.org] | 27. 3. 2006. |- | {{ZID|Hong Kong}} | [[m:Wikimedia Hong Kong|香港維基媒體協會]] | [https://web.archive.org/web/20130708143648/https://wikimedia.hk/ wikimedia.hk] | 1. 3. 2008. |- | {{ZID|Indija}} | [[m:Wikimedia India|Wikimedia India]] | [https://web.archive.org/web/20141006232924/http://www.wikimedia.in/ wikimedia.in] | 3. 1. 2011. |- | {{ZID|Indonezija}} | [[m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] | [https://web.archive.org/web/20180918221028/https://wikimedia.or.id/ wikimedia.or.id] | 7. 10. 2008. |- | {{ZID|Italija}} | [[m:Wikimedia Italia|Wikimedia Italia]] | [http://www.wikimedia.it/ wikimedia.it] | 17. 6. 2005. |- | {{ZID|Izrael}} | [[m:Wikimedia Israel|Wikimedia Israel]] | [http://www.wikimedia.org.il/ wikimedia.org.il] | 26. 6. 2007. |- | {{ZID|Južnoafrička Republika}} | [[m:Wikimedia South Africa|Wikimedia South Africa]] | [http://wikimedia.org.za/ wikimedia.org.za] | 27. 2. 2012. |- | {{ZID|Kanada}} | [[m:Wikimedia Canada|Wikimedia Canada]] | [https://web.archive.org/web/20110411035156/http://wikimedia.ca/ wikimedia.ca] | 24. 5. 2011. |- | {{ZID|Mađarska}} | [[m:Wikimédia Magyarország|Wikimédia Magyarország]] | [http://wiki.media.hu/ wikimedia.hu] | 27. 9. 2008. |- | {{ZID|Makao}} | [[m:Wikimedia Macau|澳門維基媒體協會]] | [https://web.archive.org/web/20120731201514/http://wikimedia.org.mo/ wikimedia.org.mo] | 24. 4. 2011. |- | {{ZID|Makedonija}} | [[m:Wikimedia Macedonia|Викимедија Македонија]] | [//mk.wikimedia.org/ mk.wikimedia.org] | 21. 9. 2009. |- | {{ZID|Meksiko}} | [[m:Wikimedia México|Wikimedia México]] | [//mx.wikimedia.org/ mx.wikimedia.org] | 3. 8. 2011. |- | {{ZID|Norveška}} | [[m:Wikimedia Norge|Wikimedia Norge]] | [//no.wikimedia.org/ no.wikimedia.org] | 23. 6. 2007. |- | {{ZID|Njemačka}} | [[m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]] | [http://www.wikimedia.de/ wikimedia.de] | 13. 6. 2004. |- | {{ZID|Poljska}} | [[m:Wikimedia Polska|Wikimedia Polska]] | [//pl.wikimedia.org/ pl.wikimedia.org] | 18. 11. 2005. |- | {{ZID|Portugal}} | [[m:Wikimedia Portugal|Wikimedia Portugal]] | [https://web.archive.org/web/20111221094558/http://wikimedia.pt/ wikimedia.pt] | 3. 7. 2009. |- | {{ZID|Rusija}} | [[m:Wikimedia Russia|Викимедиа РУ]] | [[wmru:|ru.wikimedia.org]] | 24. 5. 2008. |- | {{ZID|Srbija}} | [[m:Wikimedia Serbia|Wikimedia Serbia]] | [//rs.wikimedia.org/ rs.wikimedia.org] | 3. 12. 2005. |- | {{ZID|Španija}} | [[m:Wikimedia España|Wikimedia España]] | [http://wikimedia.es/ wikimedia.es] | 7. 2. 2011. |- | {{ZID|Švedska}} | [[m:Wikimedia Sverige|Wikimedia Sverige]] | [http://www.wikimedia.se/ wikimedia.se] | 11. 12. 2007. |- | {{ZID|Švicarska}} | [[m:Wikimedia CH|Wikimedia CH]] | [http://www.wikimedia.ch/ wikimedia.ch] | 14. 5. 2006. |- | {{ZID|Tajvan}} | [[m:Wikimedia Taiwan|台灣維基媒體協會]] | [http://www.wikimedia.tw/ wikimedia.tw] | 4. 7. 2007. |- | {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Wikimedia UK]] | [http://wikimedia.org.uk/ wikimedia.org.uk] | 12. 1. 2009. |- | {{ZID|Ukrajina}} | [[m:Wikimedia Ukraine|Вікімедіа Україна]] | [[wmua:|ua.wikimedia.org]] | 3. 7. 2009. |- | {{ZID|Urugvaj}} | [[m:Wikimedia Uruguay|Wikimedia Uruguay]] | [http://www.wikimediauruguay.org/ wikimediauruguay.org] | 12. 7. 2013<ref>[[wmf:Resolution:Recognition of Wikimedia Uruguay|WMF resolution on the Recognition of Wikimedia Uruguay]]</ref> |- | {{ZID|Venecuela}} | [[m:Wikimedia Venezuela|Wikimedia Venezuela]] | [http://www.wikimedia.org.ve/ wikimedia.org.ve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141030155039/http://www.wikimedia.org.ve/ |date=30. 10. 2014 }} | 4. 10. 2011. |- | [[Datoteka:Flag of New York City.svg|25px]] [[New York]] | [[m:Wikimedia New York City|Wikimedia New York City]] | [//nyc.wikimedia.org/ nyc.wikimedia.org] | 12. 1. 2009. |- | [[Datoteka:Flag of Washington, D.C..svg|25px]] [[Washington, D.C.]] | [[m:Wikimedia District of Columbia|Wikimedia District of Columbia]] | [http://wikimediadc.org/ wikimediadc.org] | 12. 9. 2011. |} == Reference == {{refspisak|30em|refs= <ref name=Morell>Morell (2011), str. 332</ref> <ref name=Konieczny>Konieczny (2009)</ref> <ref name=Fontanills>Fontanills (2012), str. 81</ref> <ref name=Meta>Wikimedia Chapters</ref> }} === Bibliografija === * {{cite book|author=Fuster Morell, Mayo|chapter=The Wikimedia Foundation and the Governance of Wikipedia’s Infrastructure|editors=Geert Lovink, Nathaniel Tkacz|title=Critical Point of View: A Wikipedia Reader|url=https://archive.org/details/criticalpointofv00unse|publisher=Institute of Network Cultures|year=2011|isbn=978-90-78146-13-1}} * {{cite journal|author=Konieczny, P|title=Wikipedia: Community or Social Movement|journal=Interface|date=novembar 2009|volume=1|edition=2|pages=212–232}} * {{cite journal|author=Fontanills, David Gómez|pages=77–87|title=Academic research into Wikipedia|number=14|journal=Digithum|issn=1575-2275|date=maj 2012}} * {{cite web|url=//meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters|title=Wikimedia chapters|author=razni|publisher=Fondacija Wikimedia}} {{Fondacija Wikimedia}} [[Kategorija:Ogranci Wikimedije| ]] 0z9m7mlesow4bbrnpgwsu8rnk5zsm7b Spisak postavljenih kamenova spoticanja 0 389411 3904412 3899984 2026-07-12T00:34:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904412 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} U '''spisku postavljenih kamenova spoticanja''' su prikazane sve općine i gradovi u kojima su postavljeni kamenovi spoticanja, po ideji njemačkog umjetnika [[Gunter Demnig]]a == Austrija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Austriji}} == Belgija== {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Belgiji}} == Njemačka == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Pokrajina ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- |[[Aachen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-16}} | align="right" | 28 | align="right" | 17. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.aachen.de/de/kultur_freizeit/kultur/geschichte/nationalsozialismus/stolpersteine.html |title=''Stolpersteine in Aachen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328233451/http://www.aachen.de/de/kultur_freizeit/kultur/geschichte/nationalsozialismus/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aachen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aachen]] |- | [[Achim (Landkreis Verden)|Achim]] | {{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-23}} | align="right" | 22 | align="right" | 7. novembar 2011<ref>[http://www.weser-kurier.de/region/verden_artikel,-Achim-hat-vier-weitere-Stolpersteine-_arid,178502.html ''Achim hat vier weitere Stolpersteine.''] In: ''[[Weser-Kurier]]'', 7. novembar 2011</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Acholdshausen Ortsteil von Gaukönigshofen; siehe dort --> |- |[[Adelsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-15}} | align="right" | | align="right" | 2. decembar 2014 | align="center" | | align="center" | |- |[[Adendorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-10}} | align="right" | 1 | align="right" | 10. oktobar 2012<ref>[http://schule-adendorf.de/?p=18217 ''Stolpersteinverlegung für Wolfgang Mirosch'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Ahaus]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-23}} | align="right" | 57 | align="right" | 21. septembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.ahaus.de/stolpersteine.0.html |title=ahaus.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731050511/http://www.ahaus.de/stolpersteine.0.html |archive-date=31. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ahaus]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahaus]] |- |[[Ahlen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-06}} | align="right" | 85 | align="right" | 8. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Ahlen/2013/03/Zehnte-Stolperstein-Verlegung-Dem-Vergessen-entrissen |title=Zehnte Stolpersteinverlegung |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102828/http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Ahlen/2013/03/Zehnte-Stolperstein-Verlegung-Dem-Vergessen-entrissen |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ahlen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahlen]] |- |[[Ahrensburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-05}} | align="right" | 2 | align="right" | 26. novembar 2009<ref name="akens">[http://www.akens.org/akens/texte/stolpersteine/Stolpersteineliste.htm Arbeitskreis zur Erforschung des Nationalsozialismus in Schleswig-Holstein e.&nbsp;V. (Akens): ''Liste der verlegten Stolpersteine in Schleswig-Holstein'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahrensburg]] |- |[[Ahrenshoop]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-25}} | align="right" | 2 | align="right" | 25. august 2010<ref name="akens"/> | | <!-- Albaum Teil der Gemeinde Kirchhundem, siehe dort --> |- |[[Alfter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-29}} | align="right" | 9 | align="right" | 29. oktobar 2008 <ref>{{Cite web |url=http://www.general-anzeiger-bonn.de/lokales/region/Stolpersteine-fuer-drei-Familien-in-Alfter-article181442.html |title=„Stolpersteine“ für drei Familien in Alfter |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924070413/http://www.general-anzeiger-bonn.de/lokales/region/Stolpersteine-fuer-drei-Familien-in-Alfter-article181442.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Alfter]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Alfter]] |- |[[Alpen (Niederrhein)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-18}} | align="right" | 14 | align="right" | 18. decembar 2012<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/rheinberg/demnig-verlegt-14-stolpersteine-in-alpen-aid-1.2942310 Demnig verlegt 14 Stolpersteine in Alpen]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Alsfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-24}} | align="right" | 35 | align="right" | 29. maj 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.juedische-geschichte-vogelsberg.de/infos/stolpersteine-leuchten-wieder.html |title=Stolpersteine für Alsfeld |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103211620/http://www.juedische-geschichte-vogelsberg.de/infos/stolpersteine-leuchten-wieder.html |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Altenbeken]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-31}} | align="right" | 11 | align="right" | 31. maj 2007<ref>[http://www.altenbeken.de/eggerundblick012.htm ''Stolpersteine halten Erinnerung wach.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073650/http://www.altenbeken.de/eggerundblick012.htm |date=4. 3. 2016 }} In: Gemeinde-News im »Egge-Rundblick«, 21. juni 2007.</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Altenbeken]] |- |[[Altenburg]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-26}} | align="right" | 28 | align="right" | 6. juni 2010<ref>[http://www.kora-abg.de/aktuelles/15-27-und-28-stolperstein-verlegt Kommunalpolitische Ring Altenburger Land (KORA): ''27. und 28. Stolperstein verlegt.'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Altenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Altenburg]] |- |[[Altlandsberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-05}} | align="right" | 5 | align="right" | 5. juli 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Amberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-21}} | align="right" | 15 | align="right" | 21. mart 2012<ref>[http://www.oberpfalznetz.de/zeitung/3183691-125-erinnerung_an_ehrbare_leben,1,0.html ''Erinnerung an ehrbare Leben.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Amberger Zeitung]]'', 21. mart 2012</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine_in_Amberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Amberg]] |- |[[Andernach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-20}} | align="right" | 18 | align="right" | 29. novembar 2011 <ref>{{Cite web |url=http://hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=10&order=quelle&richtung=ASC&z=1744&id=32961 |title=www.hiergeblieben.de |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208193459/http://hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=10&order=quelle&richtung=ASC&z=1744&id=32961 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Angermünde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-27}} | align="right" | 6 | align="right" | 27. oktobar 2012<ref name="brandenburg">{{Cite web |url=http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/aktionen-positionen/stolpersteine |title=Aktionsbündnis Brandenburg: ''Stolpersteine in Brandenburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104211021/http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/aktionen-positionen/stolpersteine |archive-date=4. 1. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Apolda]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-07}} | align="right" | 48 | align="right" | 8. maj 2013<ref>[http://apolda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Sechs-neue-Stolpersteine-auf-Apoldaer-Fusswegen-1297601728 ''Sechs neue Stolpersteine auf Apoldaer Fußwegen.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730104708/http://apolda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Sechs-neue-Stolpersteine-auf-Apoldaer-Fusswegen-1297601728 |date=30. 7. 2013 }} In: ''[[Thüringer Allgemeine]]'', 8. maj 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Apolda]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Apolda]] |- |[[Arendsee (Altmark)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-03}} | align="right" | 2 | align="right" | 3. Jun 2013<ref name="Volksstimme 2013">Helga Räßler: ''[http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/salzwedel/1086244_Stolpersteine-sollen-erinnern-und-mahnen.html Stolpersteine sollen erinnern und mahnen]'', [[Magdeburger Volksstimme|volksstimme.de]], 4. juni 2013. Abgerufen am 26. juli 2014.</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Arendsee (Altmark)]] |- |[[Armsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02}} | align="right" | 4 | align="right" | <!-- Keine Quelle gefunden --> | | |- |[[Arnsberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-14}} | align="right" data-sort-value="5" | mind. 5 | align="right" | 27. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.lokalkompass.de/arnsberg/politik/3-weitere-stolpersteine-in-arnsberg-verlegt-d22110.html |title=''3 weitere Stolpersteine in Arnsberg verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216011449/http://www.lokalkompass.de/arnsberg/politik/3-weitere-stolpersteine-in-arnsberg-verlegt-d22110.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Arnsberg]] | |- |[[Arnstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-21}} | align="right" | 128 | align="right" | 27. juni 2013<ref>[http://www.arnstadt.de/index.php?structureId=2120 arnstadt.de: ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Arnstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Arnstadt]] |- |[[Aschaffenburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-20}} | align="right" | 82 | align="right" | 13. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.aschaffenburg-stolpersteine.de/stolpersteine/index2.htm |title=Aschaffenburger Stolpersteine – die Opfer |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328180954/http://www.aschaffenburg-stolpersteine.de/stolpersteine/index2.htm |archive-date=28. 3. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine (Aschaffenburg)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aschaffenburg]] |- |[[Ascheberg (Westfalen)|Ascheberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-12-16}} | align="right" | 4 | align="right" | 16. decembar 2013<ref>[: http://www.spd-ascheberg-nrw.de/2013/12/19/verlegung-der-stolpersteinen/ ''Verlegung von Stolpersteinen in Ascheberg'']</ref> | | |- |[[Aschersleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-13}} | align="right" | 20 | align="right" | 19. decembar 2013<ref>[http://www.mz-web.de/aschersleben/zweiter-weltkrieg-in-aschersleben-arbeitskreis-verlegt-neue-stolpersteine,20640874,25682618.html Arbeitskreis verlegt neue Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aschersleben]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aschersleben]] |- |[[Attendorn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-15}} | align="right" | 14 | align="right" | 1. septembar 2008<ref>[http://www.derwesten.de/wr/staedte/nachrichten-aus-attendorn-und-finnentrop/neue-stolpersteine-werden-montag-verlegt-id1005079.html ''Neue „Stolpersteine“ werden Montag verlegt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416113122/http://www.derwesten.de/wr/staedte/nachrichten-aus-attendorn-und-finnentrop/neue-stolpersteine-werden-montag-verlegt-id1005079.html|date=16. 4. 2015}} In: ''[[Westfälische Rundschau]]'', 29. august 2008</ref> | | |- |[[Aub]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-01-25}} | align="right" | 20 | align="right" | 25. Januar 2010 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aub]] |- |[[Augsburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2014-05-26}} | align="right" | 2 | align="right" | 26. maj 2014<ref>[http://www.augsburger-allgemeine.de/augsburg/Die-ersten-Stolpersteine-sind-gesetzt-id29983882.html ''Die ersten Stolpersteine sind gesetzt.''] In: ''[[Augsburger Allgemeine]]'', 27. maj 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Augsburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Augsburg]] |- |[[Aurich]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-08}} | align="right" | 156 | align="right" | 23. decembar 2013 <ref>[http://stolpersteineaurich.wordpress.com/2011/11/15/1-stolpersteinverlegung-osterstrase-30-11-und-8-markstrase-15-norderstrase-8-und-28-2/ 1. Stolpersteinverlegung am 8. novembar 2011 in Aurich]</ref> | | |- |[[Babenhausen (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-18}} | align="right" | 21 | align="right" | 29. maj 2014<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/babenhausen/erinnerung-wachhalten-2964244.html op-online.de „Erinnerung wachhalten“]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Backnang]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-09-17}} | align="right" | 21 | align="right" | 24. novembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-backnang.de/pages/steinverlegungen.php |title=Initiative Stolpersteine Backnang: ''Steinverlegungen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222175752/http://www.stolpersteine-backnang.de/pages/steinverlegungen.php |archive-date=22. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Bentheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-21}} | align="right" | 57 | align="right" | 26. maj 2009 <ref>[http://spurensucheobergrafschaft.wordpress.com/2009/05/26/stolpersteine-in-bad-bentheim/ Stolpersteine in Bad Bentheim]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine_in_Bad_Bentheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Bentheim]] |- |[[Bad Berleburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-02}} | align="right" | 59 | align="right" | 8. decembar 2010<ref>[http://neu.swa-wwa.de/PDF/05.12.2010/SSA.S21-D-X.05.pdf ''Stolpersteine im Edertal.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} In: ''Sonntags-Anzeiger Wittgenstein'', 5. decembar 2010</ref> | | |- |[[Bad Blankenburg]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-01}} | align="right" | 1 | align="right" | 1. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-blankenburg.de/vv/hs/contents/mod/content.php?usid=4e71cf79d8fa31b8e68999d8d80c90b8&eid=1401 |title=„Stolpersteine“ erinnern an jüdische Mitbürger (Stadt Bad Blankenburg) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102101213/http://www.bad-blankenburg.de/vv/hs/contents/mod/content.php?usid=4e71cf79d8fa31b8e68999d8d80c90b8&eid=1401 |archive-date=2. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Blankenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Blankenburg]] |- |[[Bad Camberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 21. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-camberg.info/cms/index.php/wissenswertes/stolpersteine/news/2388-verlegung-der-ersten-stolpersteine-in-bad-camberg |title=Verlegung der ersten Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305003109/http://www.bad-camberg.info/cms/index.php/wissenswertes/stolpersteine/news/2388-verlegung-der-ersten-stolpersteine-in-bad-camberg |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Dürrenberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/saalekreis--es-waren-bittere-tage-,20641044,17510244.html |title=''«Es waren bittere Tage»'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103205914/http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/saalekreis--es-waren-bittere-tage-,20641044,17510244.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Dürrenberg]] |- |[[Bad Ems]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-21}} | align="right" | 19 | align="right" | 5. april 2011 | | |- |[[Bad Freienwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. mart 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bad Hersfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-06}} | align="right" | 43 | align="right" | 29. mart 2011<ref>[http://stolpersteine.hersfeld.hassia-judaica.de/ Stolpersteine für Bad Hersfeld]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Hersfeld]] | |- |[[Bad Honnef]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-28}} | align="right" | 18 | align="right" | 4. juli 2006<ref>[http://www.art-pr.de/pdfs/05_Demnig_Stolpersteine.pdf ''Stolpern über Honnefer Schicksale.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108132002/http://www.art-pr.de/pdfs/05_Demnig_Stolpersteine.pdf |date=8. 1. 2015 }} In: ''Honnefer Sonntagszeitung'', 9. juli 2006</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Honnef]] |- |[[Bad Kissingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-19}} | align="right" | 57 | align="right" | 13. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.badkissingen.de/de/tourismus-kurort-bayern/kultur/veranstaltungen/bad-kissinger-stolpersteine/liste/ |title=badkissingen.de: ''Stolperstein-Liste'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060305/http://www.badkissingen.de/de/tourismus-kurort-bayern/kultur/veranstaltungen/bad-kissinger-stolpersteine/liste/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Kissingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Kissingen]] |- |[[Bad Laasphe]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-15}} | align="right" | 72 | align="right" | 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-laasphe.de/doc.cfm?seite=167&urlDoc=pfaddownloads%2F167downloads%2FDer_Verein.pdf |title=Bad Laaspher Freundeskreis für christlich-jüdische Zusammenarbeit e. V. |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002000/http://www.bad-laasphe.de/doc.cfm?seite=167&urlDoc=pfaddownloads%2F167downloads%2FDer_Verein.pdf |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref><!--Angabe 8. decembar 2010 auf stolpersteine.eu falsch, siehe http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/stolperstein-projekt-wird-id4213359.html--> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Laasphe]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Laasphe]] |- |[[Bad Münstereifel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-05}} | align="right" | 28 | align="right" | 16. decembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-muenstereifel.de/seiten/leben_wohnen/die_stadt/dokumente/Mahnmal.pdf |title=''Mahnmal Bad Münstereifel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923181459/http://www.bad-muenstereifel.de/seiten/leben_wohnen/die_stadt/dokumente/Mahnmal.pdf |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Münstereifel]] | |- |[[Bad Nenndorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-17}} | align="right" | 7 | align="right" | 20. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.badnenndorf.de/Stolpersteine-Verlegung.467.0.html |title=badnenndorf.de: ''Stolpersteine – Verlegungen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100817211825/http://www.badnenndorf.de/Stolpersteine-Verlegung.467.0.html |archive-date=17. 8. 2010 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Bad Neuenahr-Ahrweiler]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-19}} | align="right" | 42 | align="right" | 10. april 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Neuenahr]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Neuenahr-Ahrweiler]] |- |[[Bad Orb]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-02}} | align="right" data-sort-value="22" | mind. 22 | align="right" | 3. decembar 2014<ref>[http://www.gelnhaeuser-tageblatt.de/lokales/majn-kinzig-kreis/bad-orb/sechs-weitere-stolpersteine-fuer-bad-orb_14813859.htm ''Sechs weitere Stolpersteine für Bad Orb'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Oeynhausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-20}} | align="right" | 14 | align="right" | 21. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-badoeynhausen.de/ ''Stolpersteine für Bad Oeynhausen e.&nbsp;V.'']</ref> | | |- |[[Bad Pyrmont]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-01-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. Januar 2005<ref>[http://www.hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=50&order=datum&richtung=DESC&z=575&id=4461 ''„Stolpersteine“ sollen an die Opfer erinnern.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408183512/http://www.hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=50&order=datum&richtung=DESC&z=575&id=4461 |date=8. 4. 2015 }} In: ''Deister- und Weserzeitung'', 20. Januar 2005</ref> | | |- |[[Bad Saarow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-20}} | align="right" | 24 | align="right" | 22. oktobar 2010<ref name="brandenburg" /> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Saarow]] |- |[[Bad Salzuflen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-26}} | align="right" | 21 | align="right" | 8. decembar 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Salzuflen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Stolpersteine in Bad Salzuflen]] |- |[[Bad Salzungen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-11}} | align="right" | 16 | align="right" | {{SortDate|2012-07-31}}<ref>{{Cite web |url=http://www.badsalzungen.de/de/stolpersteine-in-bad-salzungen.html |title=''Stolpersteine in Bad Salzungen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405052838/http://www.badsalzungen.de/de/stolpersteine-in-bad-salzungen.html |archive-date=5. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Schwalbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-23}} | align="right" | 3 | align="right" | 23. Januar 2009<ref>{{Cite web |url=http://stadt.bad-schwalbach.de/index.php?pid=379 |title=stadt.bad-schwalbach.de: ''Stolpersteine gegen das Vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=10. 3. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140310064304/http://stadt.bad-schwalbach.de/index.php?pid=379 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Schwartau]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-19}} | align="right" | 4 | align="right" | august 2004<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Schwartau]] | |- |[[Bad Segeberg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-20}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | 13. februar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.infoarchiv-norderstedt.org/kurzmeldungen/neuer-stolperstein-bad-segeberg.html |title=Acht Stolpersteine in Bad Segeberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131171428/http://www.infoarchiv-norderstedt.org/kurzmeldungen/neuer-stolperstein-bad-segeberg.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bad-segeberg.de/index.phtml?NavID=1824.101&La=1 Stolpersteine in Bad Segeberg]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | |- |[[Bad Urach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-21}} | align="right" | 1 | align="right" | {{SortDate|2019-05-21}} | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Urach]] |- |[[Bad Vilbel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-21}} | align="right" | 25 | align="right" | 18. februar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.kultur-bad-vilbel.de/stadtgeschichte/stolpersteine/ |title=kultur-bad-vilbel.de: ''Stolpersteine für Bad Vilbel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518103322/http://www.kultur-bad-vilbel.de/stadtgeschichte/stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Wildungen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-16}} | align="right" | 77 | align="right" | 20. oktobar 2012<ref>[http://www.bad-wildungen.de/stolpersteine/ bad-wildungen.de: ''„Stolpersteine“ erinnern an Schicksale'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Wildungen]] | |- |[[Bad Zwesten]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | 20 | align="right" | 30. maj 2012 <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/bad_zwesten_synagoge.htm Zur Geschichte der jüdischen Gemeinde in Bad Zwesten]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Zwesten]] | |- |[[Baden-Baden]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-04}} | align="right" | 114 | align="right" | 8. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-baden-baden.de/ |title=''Stolpersteine Baden-Baden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216010338/http://stolpersteine-baden-baden.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Baden-Baden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Baden-Baden]] |- |[[Badenweiler]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-22}} | align="right" | 8 | align="right" | 22. juli 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.denkmalprojekt.org/sonder/badenweiler_stolpersteine_odf_bw.htm |title=Onlineprojekt Gefallenendenkmäler |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923225923/http://www.denkmalprojekt.org/sonder/badenweiler_stolpersteine_odf_bw.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Badenweiler]] | |- |[[Baesweiler]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-03}} | align="right" | 9 | align="right" | 12. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://geschichtsverein-baesweiler.de/14-Stolperstein.pdf |title=Geschichtsverein Baesweiler: ''Erste Stolpersteine in Baesweiler'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216090433/http://geschichtsverein-baesweiler.de/14-Stolperstein.pdf |archive-date=16. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Baiersdorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-22}} | align="right" | 2 | align="right" | 22. mart 2009 <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/images/Images%20349/Baiersdorf%20Gemeinhardt%20Rede%20Kohn.pdf Gedenkrede zur Anbringung der Stolpersteine in Baiersdorf]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Baiersdorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Baiersdorf]] |- |[[Bamberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | 98 | align="right" | 12. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-bamberg.de/ ''Stolpersteine Bamberg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bamberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bamberg]] |- |[[Bargteheide]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-26}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.arabues.de/Erste%20Stolperstein-Verlegung%20in%20Bargteheide.pdf Erster Stolperstein gesetzt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123011416/http://www.arabues.de/Erste%20Stolperstein-Verlegung%20in%20Bargteheide.pdf |date=23. 11. 2015 }} (PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Barnstorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-10}} | align="right" | 7 | align="right" | 9. novembar 2010 | align="center" | | |- |[[Barsinghausen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-08}} | align="right" | 45 | align="right" | 5. decembar 2007<ref>[http://www.barsinghausen.de/bergbau-geschichte/stolpersteine/ barsinghausen.de: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Barßel]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-16}} | align="right" | 1 | align="right" | 16. juli 2009<ref>[http://www.ga-online.de/-news/artikel/17828/Messingplatte-soll-Erinnerung-wachhalten ''Messingplatte soll Erinnerung wachhalten.''] In: ''General-Anzeiger'', 10. juli 2009</ref> | | |- |[[Bassum]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-01}} | align="right" | 4 | align="right" | 1. decembar 2009<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/diepholz/bassum-twistringen/eine-verbeugung-opfern-545760.html ''Eine Verbeugung vor den Opfern.''] In: ''Kreiszeitung'', 2. decembar 2009</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bassum]] |- |[[Bautzen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 26 | align="right" | 22. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bautzen.de/dokumente/Amtsblatt12_2010.pdf |title=Amtsblatt der Stadt Bautzen vom 19. juni 2010 |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116221504/http://www.bautzen.de/dokumente/Amtsblatt12_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bechtolsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-05}} | align="right" | 1 | align="right" | 5. juni 2007<ref>[http://www.bechtolsheim-rheinhessen.de/a_Stolpersteine-auch-in-Bechtolsheim_492.html Stolpersteine auch in Bechtolsheim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227223557/http://www.bechtolsheim-rheinhessen.de/a_Stolpersteine-auch-in-Bechtolsheim_492.html |date=27. 2. 2014 }} vom 1. juni 2007</ref> | | |- |[[Beckedorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-03-14}} | align="right" | 4 | align="right" | 14. mart 2011<ref>[http://www.sn-online.de/Schaumburg/Umland-Stadthagen/Lindhorst/Beckedorf/Stolperstein-fuer-Beckedorf ''Stolperstein für Beckedorf.'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} in: ''Schaumburger Nachrichten'', 11. mart 2011</ref> | | |- |[[Beckum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-13}} | align="right" | 32 | align="right" | 5. juni 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.beckum.de/stolpersteine.html |title=beckum.de ''Aktion Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183213/http://www.beckum.de/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Beckum]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Beckum]] |- |[[Bendorf]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | | align="right" | 21. Januar 2009 | | |- |[[Bergen auf Rügen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-15}} | align="right" | 2 | align="right" | 15. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-bergen-auf-ruegen.de/index.phtml?object=tx%7C1838.1.1&ModID=7&FID=579.969.1&sNavID=1838.86&La=1 |title=stadt-bergen-auf-ruegen.de: ''Projekt „Stolpersteine“ für Demokratie und Toleranz'' |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305090626/http://stadt-bergen-auf-ruegen.de/index.phtml?fid=579.969.1&la=1&modid=7&object=tx%7C1838.1.1&snavid=1838.86 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bergisch Gladbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-09}} | align="right" | 8 | align="right" | 7. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.archive.nrw.de/kommunalarchive/kommunalarchive_a-d/b/BergischGladbach/InformationenUndService/AllgemeineInformationen/Stolpersteine.php |title=Stadtarchiv Bergisch Gladbach: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221133/http://www.archive.nrw.de/kommunalarchive/kommunalarchive_a-d/b/BergischGladbach/InformationenUndService/AllgemeineInformationen/Stolpersteine.php |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bergisch Gladbach]] |- |[[Berlin]] |{{ZID|DE-BE}} | align="right" | {{SortDate|1996}} | align="right" | 5220 | align="right" | 20. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-berlin.de/ ''Stolpersteine in Berlin'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Berlin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Berlin]] |- |[[Bernau bei Berlin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-05}} | align="right" | 5 | align="right" | 5. mart 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bernkastel-Kues]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-27}} | align="right" | 17 | align="right" | 27. oktobar 2008 | | |- |[[Besigheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-17}} | align="right" | 4 | align="right" | 12. februar 2014<ref>[http://www.swp.de/bietigheim/lokales/besigheim/art1188791,2447238 Drei weitere Stolpersteine für Besigheim]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Beverungen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-31}} | align="right" | 7 | align="right" | 31. maj 2007 | | |- |[[Biedenkopf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-01}} | align="right" data-sort-value="3" | mind. 3 | align="right" | 1. septembar 2008<ref>[http://www.terno.de/stolpersteine Stolpersteine in Biedenkopf]</ref> | | |- |[[Bielefeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-10}} | align="right" | 73 | align="right" | 6. decembar 2012<ref>[http://www.stolpersteine-bielefeld.de/ Stolpersteine Bielefeld]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bielefeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bielefeld]] |- |[[Bingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-02-13}} | align="right" | 90 | align="right" | 5. novembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.juedisches-bingen.de/26.0.html |title=juedisches-bingen.de: ''Chronologie der Verlegung der Stolpersteine in Bingen, Bingerbrück, Bingen-Büdesheim und Bingen-Gaulsheim'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=12. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912202605/http://www.juedisches-bingen.de/26.0.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Blankenfelde-Mahlow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-02}} | align="right" | 2 | align="right" | 2. juli 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bleicherode]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-04}} | align="right" | 2 | align="right" | 4. maj 2006 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bleicherode]] |- |[[Bocholt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 44 | align="right" | 24. novembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-bocholt.de/ |title=Stolpersteine Bocholt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=26. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226033955/http://stolpersteine-bocholt.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bocholt]] | |- |[[Bochum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-11-09}} | align="right" | 179 | align="right" | 17. septembar 2013<ref>[http://www.bochum.de/stolpersteine bochum.de: ''Projekt Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bochum]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bochum]] |- |[[Bohmte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. novembar 2008<ref name="radoeyn">[http://www.rad-oeynhausen.de/html/stolpersteine.html Stolpersteine in der Region Oeynhausen]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Bonn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-06-27}} | align="right" | 275 | align="right" | 5. decembar 2014<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/bonn/forschung-und-projekte/bonner-stolpersteine.html |title=Arbeitskreis der NS-Gedenkstätten und -Erinnerungsorte in NRW e. V.: ''Die Bonner Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231190310/http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/bonn/forschung-und-projekte/bonner-stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bonn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bonn]] |- |[[Böchingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-09}} | align="right" | 36 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/boechingen_synagoge.htm Alemannia Judaica: ''Böchingen – Erinnerungsarbeit vor Ort – einzelne Berichte'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Böchingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Böchingen]] |- |[[Bönen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-04}} | align="right" | 8 | align="right" | 29. april 2013<ref>[http://www.wa.de/lokales/boenen/gunter-demnig-setzt-ersten-stolperstein-boenen-1230135.html ''Stolperstein wird in Zechenstraße gelegt'']</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bönen]] <!-- Borghorst Ortsteil von Steinfurt; siehe dort --> |- |[[Borna]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-20}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-08-20}}<ref>{{Cite web |url=https://boncourage.de/projekte/stolpersteinverlegung |title=Verlegung von Stolpersteinen zum Gedenken an Familie Rose |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090929/https://boncourage.de/projekte/stolpersteinverlegung |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bornheim (Rheinland)|Bornheim]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-23}} | align="right" | 49 | align="right" | 12. decembar 2014<ref>[http://www.bornheim.de/aktuelles/news-einzelansicht/article/acht-weitere-stolpersteine-in-merten-und-sechtem-verlegt.html ''Acht weitere Stolpersteine in Merten und Sechtem verlegt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204230248/http://www.bornheim.de/aktuelles/news-einzelansicht/article/acht-weitere-stolpersteine-in-merten-und-sechtem-verlegt.html |date=4. 2. 2016 }} auf bornheim.de</ref> | | |- |[[Bottrop]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-12}} | align="right" | 65 | align="right" | {{SortDate|2011-12-05}}<ref>{{Cite web |url=http://www.meinbottrop.de/2011/11/28/elf-neue-stolpersteine-werden-in-bottrop-gesetzt/ |title=Stolpersteine in Bottrop |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128132636/http://www.meinbottrop.de/2011/11/28/elf-neue-stolpersteine-werden-in-bottrop-gesetzt/ |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bottrop]] |- |[[Bovenau]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-06}} | align="right" | 1 | align="right" | juni 2008<ref>[http://www.shz.de/schleswig-holstein/panorama/aerger-um-den-stolperstein-id851961.html ''Ärger um den Stolperstein'']</ref> | | |- |[[Brandenburg an der Havel]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 19. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rbb-online.de/kultur/beitrag/2013/09/Erste-Stolpersteine-in-Brandenburg-an-der-Havel.html |title=Erste „Stolpersteine“ für Brandenburg an der Havel |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404120714/http://www.rbb-online.de/kultur/beitrag/2013/09/Erste-Stolpersteine-in-Brandenburg-an-der-Havel.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Braunsbedra]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gedenkbuch.halle.de/gbdatensatz.php?num=314 |title=Gedenkbuch Halle – Pinkus Sochaczewski |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040535/http://www.gedenkbuch.halle.de/gbdatensatz.php?num=314 |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Braunsbedra]] |- |[[Braunschweig]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-09}} | align="right" data-sort-value="250" | mind. 250 | align="right" | 3. maj 2013<ref>[http://www.stolpersteine-fuer-braunschweig.de/ Stolpersteine für Braunschweig]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Braunschweig]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Braunschweig]] |- |[[Bremen]] |{{ZID|DE-HB}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-27}} | align="right" | 614 | align="right" | 3. mart 2014<ref>[http://www.stolpersteine-bremen.de/ Stolpersteine in Bremen] <small>In der Datenbank ist zusätzlich ein Stein in Ritterhude-Platjenwerbe (Niedersachsen) registriert.</small></ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bremen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bremen]] |- |[[Bremerhaven]] |{{ZID|DE-HB}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-12}} | align="right" | 78 | align="right" | 8. oktobar 2013<ref>[http://www.bremerhaven.de/buergerservice/aemter-einrichtungen/stadtverwaltung/kulturamt/stolpersteine.13387.html bremerhaven.de: ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bremerhaven]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bremerhaven]] |- |[[Bretten]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-11}} | align="right" | 30 | align="right" | 5. novembar 2008<ref>[http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Bretten Stadtwiki Karlsruhe: ''Stolpersteine in Bretten'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bretten]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bretten|Bretten]] |- |[[Breuberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-18}} | align="right" | 8 | align="right" | 18. mart 2009 <ref>[http://www.breuberg.de/index.php?bereich=2&seite=show.php&id=6628 breuberg.de: ''Zum Jahrestag Gedenktafel und Stolperstein'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Bruchsal]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-19}} | align="right" | 10 | align="right" | 19. april 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-bruchsal.de/aktuelles-termine.html |title=''Stolpersteine in Bruchsal'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208004953/http://www.stolpersteine-bruchsal.de/aktuelles-termine.html |archive-date=8. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Brühl (Baden)|Brühl]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-20}} | align="right" | 3 | align="right" | 20. februar 2014<ref>[http://www.rnz.de/MetropolBruehl/00_20140222060000_110633001-Stolpersteine_fuer_Kopf_und_Herz_in_Bruehl.html ''Stolpersteine für Kopf und Herz in Brühl.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328131055/http://www.rnz.de/MetropolBruehl/00_20140222060000_110633001-Stolpersteine_fuer_Kopf_und_Herz_in_Bruehl.html|date=28. 3. 2014}} In: ''[[Rhein-Neckar-Zeitung]]'', 22. februar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Brühl (Baden)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Brühl (Baden)]] |- |[[Brühl (Rheinland)|Brühl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-07-11}} | align="right" data-sort-value="66" | mind. 66 | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.ksta.de/bruehl/judenverfolgung-stolpersteine-am-gymnasium-vergessen,15189176,25498186.html ''Stolpersteine am Gymnasium vergessen.''] In: ''[[Kölner Stadtanzeiger]]'', 2. decembar 2013</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Brühl]] | |- |[[Bückeburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-21}} | align="right" | 49 | align="right" | 11. mart 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bueckeburg.de/de/Leben-in-B%C3%BCckeburg/Stadtportrait/Stolpersteine- |title=''„Stolpersteine“ in Bückeburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408102714/http://www.bueckeburg.de/de/Leben-in-B%C3%BCckeburg/Stadtportrait/Stolpersteine- |archive-date=8. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Büdingen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-04}} | align="right" data-sort-value="50" | mind. 50 | align="right" | 25. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.jungborn-buedingen.de/index.php?option=com_content&view=article&id=196:verlegung-von-stolpersteinen-in-duedelsheim-und-eckartshausen-&catid=14:geschichte-allgemein&Itemid=14 |title=Verlegung von „Stolpersteinen“ in Düdelsheim und Eckartshausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129191410/http://www.jungborn-buedingen.de/index.php?option=com_content&view=article&id=196:verlegung-von-stolpersteinen-in-duedelsheim-und-eckartshausen-&catid=14:geschichte-allgemein&Itemid=14 |archive-date=29. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bünde]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-07-29}} | align="right" data-sort-value="40" | mind. 40 | align="right" | 12. oktobar 2013<ref name="Chronik2003" /><ref>[https://web.archive.org/web/20060824081626/http://www.gruppe-netzwerk.de/stolpersteine.htm ''Bericht von der 1. Verlegung der Stolpersteine in Bünde'']</ref><ref>[http://www.nw-news.de/owl/kreis_herford/buende/buende/9412247_Steine_gegen_das_Vergessen.html ''Steine gegen das Vergessen.''] In: ''[[Neue Westfälische]]'', 15. oktobar 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bünde]] | |- |[[Burg (bei Magdeburg)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-27}} | align="right" data-sort-value="5" | 5 | align="right" | 28. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-burg.de/cms/nachricht/items/burg-beginnt-mit-der-verlegung-von-stolpersteinen.html |title=Burg beginnt mit der Verlegung von Stolpersteinen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406062836/http://www.stadt-burg.de/cms/nachricht/items/burg-beginnt-mit-der-verlegung-von-stolpersteinen.html |archive-date=6. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Burg (bei Magdeburg)]] <!-- Burg Waldeck (Hunsrück) gehört zur Gemeinde Dommershausen, siehe dort --> |- |[[Burgdorf (Region Hannover)|Burgdorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-17}} | align="right" | 19 | align="right" | 14. septembar 2008<ref>[http://www.burgdorf.de/portal/seiten/burgdorfer-stolpersteine-ein-projekt-des-kuenstlers-gunter-demnig-zum-gedenken-an-juedische-opfer-in-burgdorf-902000038-20500.html ''Burgdorfer Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Burghaun]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10}} | align="right" | 35 | align="right" | 9. novembar 2012<ref>[http://stolpersteine-burghaun.jimdo.com/kunstprojekt-stolpersteine/stolpersteine-in-burghaun/ Stolpersteine in Burghaun]</ref> | align="center" | | <!-- Burgsteinfurt Ortsteil von Steinfurt; siehe dort --> |- |[[Buseck]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-14}} | align="right" | 11 | align="right" | 15. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Buseck/Artikel,-Elf-Stolpersteine-in-Buseck-wider-das-Vergessen-_arid,477668_regid,1_puid,1_pageid,35.html |title=Stolpersteine wider das Vergessen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409142349/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Buseck/Artikel,-Elf-Stolpersteine-in-Buseck-wider-das-Vergessen-_arid,477668_regid,1_puid,1_pageid,35.html |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Busenberg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-21}} | align="right" | 10 | align="right" | 21. novembar 2007<ref name="lagrlp">{{Cite web |url=http://www.lagrlp.de/index.php/projekte/stolpersteine?1c034251ab43be0511d90a9c656e628a=a422c9c61dde87b6cff313327290208d |title=''Stolpersteinverzeichnis Rheinland-Pfalz'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101182825/http://www.lagrlp.de/index.php/projekte/stolpersteine?1c034251ab43be0511d90a9c656e628a=a422c9c61dde87b6cff313327290208d |archive-date=1. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Büttelborn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-03}} | align="right" data-sort-value="6" | mind. 6 | align="right" | 4. juli 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.buettelborn.de/magazin/artikel.php?artikel=2361&menuid=194 |title=Stolpersteine in Büttelborn |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=6. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306012146/http://buettelborn.de/magazin/artikel.php?artikel=2361&menuid=194 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Buttstädt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-15}} | align="right" | 5 | align="right" | 8. maj 2013<ref>[http://soemmerda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Erinnerung-an-juedisches-Paar-das-aus-Buttstaedt-fliehen-musste-573750404 ''Erinnerung an jüdisches Paar, das aus Buttstädt fliehen musste.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Thüringer Allgemeine]]'', 9. maj 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Buttstädt]] | |- |[[Butzbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-13}} | align="right" data-sort-value="56" | mind. 56 | align="right" | 14. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-butzbach.de/879.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=2695&tx_ttnews%5BbackPid%5D=700&cHash=80c116dd99b4c9d03319288eb39309a8 |title=stadt-butzbach.de: ''Gunter Demnig kommt und verlegt „Stolpersteine gegen das Vergessen“'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100312102648/http://www.stadt-butzbach.de/879.html |archive-date=12. 3. 2010 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Butzbach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Butzbach]] <!-- Caputh Ortsteil von Schwielowsee; siehe dort --> |- |[[Calvörde]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-12}} | align="right" data-sort-value="6" | 6 <ref>{{Cite web |url=http://deinreport.de/dr/index.jsf?la=DE&bu=ST&kr=15362&ge=1536202022&ti=0000021879 |title=Stolpersteine am 12. septembar 2009 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809075141/http://deinreport.de/dr/index.jsf?la=DE&bu=ST&kr=15362&ge=1536202022&ti=0000021879 |archive-date=9. 8. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Calvörde]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Calvörde]] |- |[[Castrop-Rauxel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-05}} | align="right" | 46 | align="right" | 11. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/castrop/Gedenktafeln-in-Castrop-Rauxel-Hier-werden-die-neuen-Stolpersteine-verlegt;art934,2557457 |title=''Gedenktafeln in Castrop-Rauxel / Hier werden die neuen Stolpersteine verlegt.'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924125834/http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/castrop/Gedenktafeln-in-Castrop-Rauxel-Hier-werden-die-neuen-Stolpersteine-verlegt;art934,2557457 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Castrop-Rauxel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Castrop-Rauxel]] |- |[[Celle]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-25}} | align="right" | 61 | align="right" | 10. septembar 2009<ref>[http://www.celle.de/Kultur/Stadtarchiv/Synagoge/Stolpersteine-gegen-das-Vergessen celle.de ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Celle]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Celle]] |- |[[Chemnitz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-06}} | align="right" | 82 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Chemnitz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Chemnitz]] |- |[[Cloppenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-08}} | align="right" | 39 | align="right" | 8. novembar 2010<ref>[http://www.nwzonline.de/cloppenburg/kultur/39-stolpersteine-fuer-cloppenburg_a_1,0,813375052.html ''39 Stolpersteine für Cloppenburg.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 24. august 2010</ref> | align="center" | | |- |[[Coburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-14}} | align="right" data-sort-value="28" | mind. 28 | align="right" | 15. juli 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.coburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-922/278_read-7703/usetemplate-Druckansicht/ |title=weitere Stolpersteine in Coburg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=1. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201175113/http://www.coburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-922/278_read-7703/usetemplate-Druckansicht/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Coburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Coburg]] |- |[[Cottbus]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-28}} | align="right" | 70 | align="right" | 26. oktobar 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cottbus]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Cottbus]] |- |[[Crailsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-13}} | align="right" | 9 | align="right" | 14. novembar 2012<ref>[http://weisse-rose-crailsheim.de/index.php?seite=aktionskuenstler-gunter-demnig-verlegt-erste-neun-stolpersteine-in-crailsheim Aktionskünstler verlegt erste neun „Stolpersteine“]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Crimmitschau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | | align="right" | 9 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Crimmitschau]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Crimmitschau]] |- |[[Cuxhaven]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-13}} | align="right" | 22 | align="right" | 30. septembar 2014<ref>[http://www.cuxpedia.de/index.php/Stolperstein Stadtwiki Cuxhaven: ''Stolperstein'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cuxhaven]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Cuxhaven]] |- |[[Dachau]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-09}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[http://www.dachau.de/Stolpersteine.1231.0.html Dachau: Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dachau]] | |- |[[Dahn]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-28}} | align="right" | 23 <ref>{{Cite web |url=http://www.denkmalprojekt.org/sonder/sb_dahn_stolpersteine_rp.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203212443/http://www.denkmalprojekt.org/sonder/sb_dahn_stolpersteine_rp.htm |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 21. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.dahn.de/stolpersteine.htm |title=Dahn: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304083658/http://www.dahn.de/stolpersteine.htm |archive-date=4. 3. 2013 |url-status=dead }}</ref><ref group="F">Vier am 21. novembar 2007 in Dahn verlegte Stolpersteine wurden nach Protesten von Angehörigen wieder entfernt ([http://www.hagalil.com/01/de/Israel.php?itemid=1827 Die Familie von Holocaustopfern protestierte gegen die Verewigung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201074409/http://www.hagalil.com/01/de/Israel.php?itemid=1827 |date=1. 2. 2016 }}).</ref> | | |- |[[Dallgow-Döberitz]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-18}} | align="right" | 1 | align="right" | 18. novembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Darmstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-11}} | align="right" | 45 | align="right" | 18. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.presse-darmstadt.de/index.php?id=einzelansicht0&no_cache=1&tx_ttnews%5Bcat%5D=43&tx_ttnews%5BpS%5D=1230766473&tx_ttnews%5Bpointer%5D=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1590&tx_ttnews%5BbackPid%5D=11 |title=„Stolpersteine“ in Darmstadt: Projekt erinnert an während des Nationalsozialismus deportierte und ermordete Darmstädter Bürger |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 11. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127051128/https://www.presse-darmstadt.de/index.php?id=einzelansicht0&no_cache=1&tx_ttnews%5Bcat%5D=43&tx_ttnews%5BpS%5D=1230766473&tx_ttnews%5Bpointer%5D=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1590&tx_ttnews%5BbackPid%5D=11 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Darmstadt]] | |- |[[Deggendorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-02}} | align="right" | 8 | align="right" | 2. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.pnp.de/region_und_lokal/landkreis_deggendorf/deggendorf/546773_Acht-Stolpersteine-als-Mahnung.html |title=Acht Stolpersteine als Mahnung |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008065237/http://www.pnp.de/region_und_lokal/landkreis_deggendorf/deggendorf/546773_Acht-Stolpersteine-als-Mahnung.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Delitzsch]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-22}} | align="right" | 7 | align="right" | 22. septembar 2006<ref>{{Cite web |url=http://www.delitzsch.de/dz.site,postext,Stolpersteine.html |title=Daten zu Stolpersteinen in Delitzsch |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406074631/http://www.delitzsch.de/dz.site,postext,Stolpersteine.html |archive-date=6. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Delmenhorst]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-31}} | align="right" | 37 | align="right" | 4. august 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Delmenhorst]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Delmenhorst]] |- |[[Dessau-Roßlau]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-19}} | align="right" | 69 | align="right" | 14. maj 2013<ref>[http://www.supersonntag-web.de/wisl_s-cms/_supersonntag/7218/Koethen/18563/Zehn_neue_Stolpersteine_in_Dessau_Rosslau.html Zehn neue Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dessau-Roßlau]] | |- |[[Detmold]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 12. maj 2011<ref>[http://www.lz.de/lippe/detmold/4478556_Gunter-Demnig-setzt-Stolperstein-an-der-Hubertusstrasse-ein.html ''Gunter Demnig setzt „Stolperstein“ an der Hubertusstraße ein'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Detmold]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Detmold]] |- |[[Dieburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-12}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2011-12-08}}<ref>[http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/dieburg/Sie-sind-da-wo-sie-hingehoeren;art1283,499265 Sie sind da, wo sie hingehören]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Verlegung Dieburg</ref> | | |- |[[Dietzenbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 22 | align="right" | 18. februar 2014<ref>[http://www.fr-online.de/kreis-offenbach/dietzenbach-aus-der-heimat-verjagt,1473032,26233672.htm Aus der Heimat verjagt]</ref> | | |- |[[Dillingen/Saar]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-16}} | align="right" | 10 | align="right" | 16. mart 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dillingen/Saar]] | align="center" | |- |[[Dinkelsbühl]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-02}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 2. oktobar 2009 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dinkelsbühl]] | |- |[[Dinslaken]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-07}} | align="right" | 24 | align="right" | 17. april 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-dinslaken.de/?q=node%2F17 |title=Stolpersteine Dinslaken |access-date=20. 1. 2021 |archive-date=30. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830163427/http://stolpersteine-dinslaken.de/?q=node%2F17 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dirmstein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-18}} | align="right" | 10 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.mein-herz-schlaegt-links.de/index.php?option=com_content&view=article&id=182:stolpersteine-qdirmstein-erinnert-sichq&catid=1:aktuelle-nachrichten&Itemid=50 |title=Dirmstein erinnert sich |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208060725/http://www.mein-herz-schlaegt-links.de/index.php?option=com_content&view=article&id=182:stolpersteine-qdirmstein-erinnert-sichq&catid=1:aktuelle-nachrichten&Itemid=50 |archive-date=8. 12. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dirmstein]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dirmstein]] |- |[[Döbeln]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 26. maj 2007<ref>[http://www.judentum-projekt.de/kursaktivitaeten/stolpersteine/ Stolpersteine Döbeln]</ref> | | |- |[[Dommershausen]]<!--Burg Waldeck (Hunsrück--> |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-19}} | align="right" data-sort-value="1" | 1 | align="right" | 19. Januar 2009<ref name="lagrlp" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dommershausen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dommershausen]] |- |[[Dormagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005}} | align="right" | 39 | align="right" | 17. decembar 2011<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/dormagen/stolperstein-stele-erinnert-an-ns-opfer-aid-1.3749215 ''Stolperstein-Stele erinnert an NS-Opfer'']</ref><ref>{{Cite web |url=https://kulturbuerodormagen.wordpress.com/category/stolpersteine/ |title=''Kulturbüro Dormagen: ''Stolpersteine'''' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194938/https://kulturbuerodormagen.wordpress.com/category/stolpersteine/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dorsten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-29}} | align="right" | 38 | align="right" | 30. maj 2008<ref>http://www.stolpersteine-dorsten.de/</ref> | | |- |[[Dortmund]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-19}} | align="right" | 241 | align="right" | 11. decembar 2014<ref>[http://bvb-fanabteilung.de/neuigkeiten/bvb-familie-verlegt-stolpersteine-in-dortmund/ ''BVB-Familie verlegt Stolpersteine in Dortmund.'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dortmund]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dortmund]] |- |[[Dransfeld]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 13. maj 2013<ref>[http://www.hna.de/lokales/hann-muenden/ersten-stolpersteine-dransfeld-sind-verlegt-2903013.html ''Die ersten 13 Stolpersteine in Dransfeld sind verlegt.''] In: ''[[Hessische/Niedersächsische Allgemeine]]'', 13. maj 2013</ref> | align="center" | | |- |[[Dreieich]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 6 | align="right" | 25. Januar 2009<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/dreieich/erinnerung-mahnung-61910.html Erinnerung und Mahnung]</ref> | | |- |[[Drensteinfurt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-10}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.realschule.drensteinfurt.de/index.php?section=16&page=119 |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409005253/http://www.realschule.drensteinfurt.de/index.php?section=16&page=119 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dresden]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-09}} | align="right" | 141 | align="right" | {{SortDate|2015-05-26}}<ref>[http://stolpersteine-dresden.de/ Stolpersteine in Dresden e.&nbsp;V.]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dresden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dresden]] |- |[[Duderstadt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-30}} | align="right" | 26 | align="right" | 26. novembar 2008<ref>[http://www.geschichtswerkstatt-duderstadt.de/stolpersteine.htm Geschichtswerkstatt Duderstadt: ''Stolpersteine in Duderstadt'']</ref> | | |- |[[Dülmen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-19}} | align="right" | 40 | align="right" | 21. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.duelmen.de/1020.html?&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=429&cHash=3e9c025e4c7a50bc99421d1adc00d89d |title=Stolpersteine Nr. 39 und 40 verlegt |access-date=18. 4. 2023 |archive-date=24. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124225217/https://www.duelmen.de/1020.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=429&cHash=3e9c025e4c7a50bc99421d1adc00d89d |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dülmen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dülmen]] |- |[[Düren]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-06-21}} | align="right" | 61 | align="right" | 18. oktobar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.duereninfo.de/stolpersteine/stolper.html |title=Initiative Stolpersteine in Düren |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923220838/http://www.duereninfo.de/stolpersteine/stolper.html |archive-date=23. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Düren]] | |- |[[Düsseldorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-08-28}} | align="right" | 178 | align="right" | 2008<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/projekte/projekt.php?pID=54&eID=6&sID=1&einrichtung=duesseldorf |title=Stolpersteine in Düsseldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216102041/http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/projekte/projekt.php?pID=54&eID=6&sID=1&einrichtung=duesseldorf |archive-date=16. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Düsseldorf]] | |- |[[Duisburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-03-27}} | align="right" data-sort-value="226" | mind. 226 <ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-online.com/neuigkeiten.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109230628/http://www.stolpersteine-online.com/neuigkeiten.htm |archive-date=9. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>http://www.fbw-duisburg.de/development/fabian_duisburg/content/e3/e17/e622/e625/StolpersteineII.pdf{{Mrtav link}} Biografie-Daten zu Stolpersteinen in Duisburg in einem PDF (56 Seiten)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Duisburg]] | |- |[[Eberswalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-10-18}} | align="right" | 7 | align="right" | 18. oktobar 2004<ref name="brandenburg" /> | | <!-- Eckstever Ortsteil von Ottersberg; siehe dort --> |- |[[Egelsbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-15}} | align="right" | 16 | align="right" | 16. septembar 2009<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/egelsbach/erinnerung-verblasst-nicht-494647.htmlStolpersteine Erinnerung verblasst nicht]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Eichstätt]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" |{{SortDate|2015-05-27}} | align="right" | 7 | align="right" |{{SortDate|2015-05-27}}<ref>[http://www.donaukurier.de/lokales/eichstaett/art575,3058119 ''Verbeugung vor den Eichstätter NS-Opfern'']{{Mrtav link}} In: ''[[Donaukurier|Eichstätter Kurier]]'', 29. maj 2015</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eichstätt]] | align="center" | |- |[[Eichstetten]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-08}} | align="right" | 47 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.eichstetten.de/ortsinfo/geschichte/stolpersteine/stolpersteine.htm |title=Stolpersteine in Eichstetten |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202141508/http://www.eichstetten.de/ortsinfo/geschichte/stolpersteine/stolpersteine.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Eilenburg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2014-05-03}} | align="right" | 5 | align="right" | 7. maj 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.eilenburg.de/geschichtliches-im-detail/2014-05-07_kuenstler-verlegt-stolpersteine.html |title=Künstler verlegt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131085612/http://www.eilenburg.de/geschichtliches-im-detail/2014-05-07_kuenstler-verlegt-stolpersteine.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Eisenach]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" |{{SortDate|2009-08-10}} | align="right" | 94 | align="right" |{{SortDate|2014-03-17}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eisenach.de/Stolpersteine.3133.0.html |title=Stolpersteine in Eisenach |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629174737/http://www.eisenach.de/Stolpersteine.3133.0.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eisenach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Eisenach]] |- |[[Eisenhüttenstadt]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-28}} | align="right" | 2 | align="right" | 28. juli 2005<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Eislingen/Fils]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Eitorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-31}} | align="right" | 24 | align="right" | 31. august 2009<ref>[http://www.stolpersteine-eitorf.de/ Stolpersteine Eitorf]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eitorf]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Eitorf]] |- |[[Elmshorn]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-14}} | align="right" | 15 | align="right" | 15. april 2008<ref name="akens" /><ref>[http://www.abendblatt.de/daten/2008/04/16/870009.html Elmshorn: Acht weitere Gedenktafeln wurden gestern eingeweiht]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine_Elmshorn]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Elmshorn]] |- |[[Emden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-15}} | align="right" | 72 | align="right" | 7. oktobar 2013<ref>{{Cite web |url=https://www.emden.de/kultur/stolpersteine/aktuelles-st/ |title=emden.de: ''Stolpersteine in Emden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092416/https://www.emden.de/kultur/stolpersteine/aktuelles-st/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Emlichheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-22}} | align="right" | | align="right" | 22. april 2005 | | |- |[[Emmerich am Rhein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-02-25}} | align="right" | 99<ref>{{Cite web |url=https://www.emmerich.de/C125747B00264310/html/3A0640AB8A7882C5C1257959002AA2B0?opendocument&nid1=15377 |title=Stolpersteine Emmerich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613161103/http://www.emmerich.de/C125747B00264310/html/3A0640AB8A7882C5C1257959002AA2B0?opendocument&nid1=15377 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | {{SortDate|2012-06-27}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/nrz/staedte/emmerich/99-stolpersteine-sind-komplett-id6823531.html |title=99 Stolpersteine sind komplett |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611011825/http://www.derwesten.de/nrz/staedte/emmerich/99-stolpersteine-sind-komplett-id6823531.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Emmerich am Rhein]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Emmerich am Rhein]] |- |[[Eppendorf]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-15}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Eppertshausen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06}} | align="right" | 6 | align="right" | 22. juni 2013<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/eppertshausen/stolpersteine-eppertshausen-verlegt-2968273.html Verlegung erster Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Erftstadt]]<!-- Ortsteil Lechenich --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-15}} | align="right" | 28 | align="right" | <ref>[http://www.kirche-lechenich.de/Stolpersteine.pdf Stolpersteine für Lechenich – wider das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Erftstadt]] | |- |[[Erkelenz]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-07-11}} | align="right" data-sort-value="23" | mind. 23 | align="right" | 15. decembar 2011<ref name="Chronik2003" /><ref name="Stolpersteine verlegt">[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/erkelenz/33-stolpersteine-verlegt-aid-1.2640171 Stolpersteine verlegt]</ref> | | |- |[[Erkner]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-09}} | align="right" | 16 | align="right" | 4. juli 2008<ref>[http://www.erkner.de/fileadmin/templates/majn/pdf/stolpersteine.pdf Aktion „Stolpersteine“ in Erkner]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Erkrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-28}} | align="right" | 6 | align="right" | mart 2013<ref>{{Cite web |url=https://www.erkrath.de/index.phtml?NavID=1630.198&La=1 |title=Stolpersteine in Erkrath |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508164323/https://www.erkrath.de/index.phtml?NavID=1630.198&La=1 |archive-date=8. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Erlangen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-12}} | align="right" | 54 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://hshedenus.de/ProjektSite4/st_steine_a.htm |title=Stolpersteine in Erlangen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419014119/http://hshedenus.de/ProjektSite4/st_steine_a.htm |archive-date=19. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Erlangen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Erlangen]] |- |[[Erlenbach bei Dahn]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-21}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Erndtebrück]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-04}} | align="right" | 10 | align="right" | 4. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/zehn-stolpersteine-mahnen-in-erndtebrueck-aimp-id7802216.html |title=''Zehn Stolpersteine mahnen in Erndtebrück'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924151737/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/zehn-stolpersteine-mahnen-in-erndtebrueck-aimp-id7802216.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Erndtebrück]] |- |[[Eschwege]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-11}} | align="right" | 114 | align="right" | 4. novembar 2013<ref>[http://www.eschwege.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=28&item_id=850668&old_item_id=850669&oldrecord=26137&oldmodul=5&olddesign=0 Stolpersteine zur Erinnerung]</ref> | align="center" | | |- |[[Eschweiler]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-18}} | align="right" | 42 | align="right" | 13. decembar 2014<ref>[http://www.aachener-zeitung.de/lokales/eschweiler/gunter-demnig-verlegt-14-weitere-stolpersteine-1.980409 ''Gunter Demnig verlegt 14 weitere „Stolpersteine“.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929202205/http://www.aachener-zeitung.de/lokales/eschweiler/gunter-demnig-verlegt-14-weitere-stolpersteine-1.980409|date=29. 9. 2015}} In: ''[[Aachener Zeitung]]'' vom 14. decembar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eschweiler]] | |- |[[Essen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" data-sort-value="180" | mind. 180 | align="right" | 2. septembar 2009<ref>[https://www.uni-due.de/de/presse/meldung.php?id=1715 Stolpersteine für NS-Opfer]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Essen]] | |- |[[Esslingen am Neckar]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-25}} | align="right" | 14 | align="right" | 25. septembar 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Esslingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Esslingen am Neckar]] |- |[[Estenfeld]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-23}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>[http://www.hs-estenfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=34 Projekt Stolpersteine der Hauptschule Estenfeld]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Ettlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-11}} | align="right" | 24 | align="right" | <ref>[http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Ettlingen Stolpersteine in Ettlingen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ettlingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ettlingen]] |- |[[Ettenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-07}} | align="right" data-sort-value="3" | mind. 3 | align="right" | <ref>[http://www.ettenheim.de/dynasite.cfm?dsmid=1601&dspaid=73766 Drei weitere Stolpersteine werden verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Euskirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-05-27}} | align="right" data-sort-value="74" | mind. 74 | align="right" | 11. juli 2012<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.ksta.de/euskirchen/stolpersteine-juedisches-internat-an-der-oststrasse,15188884,16605064.html ''Jüdisches Internat an der Oststraße'']</ref> | | |- |[[Falkensee]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-20}} | align="right" | 14 | align="right" | 9. maj 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Fehrbellin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-28}} | align="right" | 1 | align="right" | 28. mart 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379464 |title=''Erster Stolperstein für Fehrbellin'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093117/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379464 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Finnentrop]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-06}} | align="right" | 7 | align="right" | 6. februar 2014<ref name="Stolpersteine Lehnhausen">{{Cite web |url=http://www.heimatbund-finnentrop.de/bilderweb2/seiten/118stolpersteine_lenhausen.htm |title=Stolpersteine Lehnhausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210225151/http://www.heimatbund-finnentrop.de/bilderweb2/seiten/118stolpersteine_lenhausen.htm |archive-date=10. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Finnentrop]] |- |[[Finsterwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-11}} | align="right" | 9 | align="right" | 11. novembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | <!-- Flamersheim Ortsteil von Euskirchen; siehe dort --> |- |[[Flensburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-01}} | align="right" data-sort-value="24" | mind. 24 <!--20 2006, 3 2007, eine Verlegung unbk. Anzahl 2014--> | align="right" | 6. mart 2014<ref>[http://www.kreis-schleswig-flensburg-mobil.de/sehenswertes/stolpersteine-in-flensburg.html ''Stolpersteine in Flensburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Flensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Flensburg]] |- |[[Frankenberg (Eder)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-01}} | align="right" data-sort-value="16" | mind. 16 | align="right" | <ref>[http://www.erinnern-in-hessen.de/01_nicht_LAG/frankenberg_stolpersteine/index_frankenberg.htm Initiativgruppe Stolpersteine Frankenberg]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Frankenthal (Pfalz)|Frankenthal]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-12}} | align="right" | 44 | align="right" | 12. septembar 2013<ref>[http://mrn-news.de/2013/09/12/frankenthal-foerderverein-fuer-juedisches-gedenken-erinnert-mit-vortrag-und-fuehrungen-82195/ Förderverein erinnert]</ref> | align="center" | | |- |[[Frankenwinheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-12}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.frankenwinheim.de/gemeinde/Stolpersteine-2013/ |title=Stolpersteine in Frankenwinheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224142209/http://www.frankenwinheim.de/gemeinde/Stolpersteine-2013/ |archive-date=24. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Frankfurt (Oder)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-08}} | align="right" | 124 | align="right" | 7. maj 2012<ref>[http://www.stolpersteine-ffo.de/ Stolpersteine für Frankfurt (Oder)]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Frankfurt (Oder)]] | |- |[[Frankfurt am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-11}} | align="right" data-sort-value="950" | mind. 950 | align="right" | 28. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-frankfurt.de/ Stolpersteine in Frankfurt am majn]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Frankfurt am majn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Frankfurt am majn]] |- |[[Frechen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-03}} | align="right" | 51 | align="right" | 16. oktobar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.frechener-geschichtsverein.de/cms/index.php/projekte/stolpersteine |title=Stolpersteine für Frechen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924015342/http://www.frechener-geschichtsverein.de/cms/index.php/projekte/stolpersteine |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Frechen]] | |- |[[Freiberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-06}} | align="right" | 8 | align="right" | 6. juli 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.juden-in-mittelsachsen.de/stolpersteine/index.html |title=Stolpersteine in Freiberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216175757/http://juden-in-mittelsachsen.de/stolpersteine/index.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Freiberg]] | |- |[[Freiburg im Breisgau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2002-10-21}} | align="right" | 196 | align="right" | 28. septembar 2007<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.freiburg-im-netz.de/stolpersteine/stolpdoku.php Freiburg im Netz: Stolpersteine – Dokumentation]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Freiburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Freiburg im Breisgau]] |- |[[Freising]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-29}} | align="right" | 13 | align="right" | 9. august 2007<ref>{{Cite web |url=http://alt.stolpersteine-muenchen.de/Archiv/Presse/070809-mm-freising.htm |title=Archiv Münchner Merkur |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=10. 6. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610121653/http://alt.stolpersteine-muenchen.de/Archiv/Presse/070809-mm-freising.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Freren]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-12}} | align="right" | 27 | align="right" | 12. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.freren.de/aktuell/2012/stolpersteine/Bericht%20Stolpersteine.htm |title=freren.de: ''Stolpersteine in Freren'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 3. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140315091138/http://www.freren.de/aktuell/2012/stolpersteine/Bericht%20Stolpersteine.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Friedrichroda]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-09}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichroda]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Friedrichsdorf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Friedrichshafen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013}} | align="right" | 1 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>[http://www.schwaebische.de/region/bodensee/friedrichshafen/stadtnachrichten-friedrichshafen_artikel,-Stolperstein-fuer-Elsa-Hammer-_arid,5496429.html Stolperstein Elsa Hammer]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichshafen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Friedrichshafen]] |- |[[Friedrichstadt]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-02}} | align="right" | 25 | align="right" | <ref>[http://www.akens.org/akens/texte/stolpersteine/Friedrichstadt.pdf Verlegung von Stolpersteinen in Friedrichstadt] (PDF)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichstadt]] | |- |[[Fritzlar]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-07}} | align="right" data-sort-value="53" | mind. 53 | align="right" | 2007<ref>{{Cite web |url=http://kulturvereinfritzlar.de/drupal/?q=node%2F76 |title=Kulturverein Fritzlar |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323131431/http://kulturvereinfritzlar.de/drupal/?q=node%2F76 |archive-date=23. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Fritzlar]] | |- |[[Fröndenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-21}} | align="right" | 26 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/wp/staedte/froendenberg/neue-stolpersteine-sind-verlegt-id2233400.html |title=Neue Stolpersteine sind verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160532/http://www.derwesten.de/wp/staedte/froendenberg/neue-stolpersteine-sind-verlegt-id2233400.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Fürstenwalde/Spree]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-30}} | align="right" | 42 | align="right" | 7. maj 2013<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Fürstenwalde/Spree]] | |- |[[Gaggenau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-07}} | align="right" | 10 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>[http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Gaggenau Stolpersteine in Gaggenau]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gaggenau]] | |- |[[Gartz (Oder)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-08}} | align="right" | 5 | align="right" | 8. august 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Garz/Rügen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-02}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gau-Bickelheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gaukönigshofen]]<!--auch Ortsteil Acholdshausen--> |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-24}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gehrden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-12}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. novembar 2008 | | |- |[[Geilenkirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-05}} | align="right" | 8 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.geilenkirchen.de/aktuelles/details/Erste-Stolpersteine-in-Geilenkirchen-verlegt-865f/ |title=Erste Stolpersteinverlegung in Geilenkirchen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021233/http://www.geilenkirchen.de/aktuelles/details/Erste-Stolpersteine-in-Geilenkirchen-verlegt-865f/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Geldern]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-15}} | align="right" | 39 | align="right" | 17. august 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-fuer-geldern.de/Stolpersteine_in_Geldern.html |title=''Stolpersteine in Geldern'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203090016/http://www.stolpersteine-fuer-geldern.de/Stolpersteine_in_Geldern.html |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Geldern]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Geldern]] |- |[[Gelnhausen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-20}} | align="right" data-sort-value="35" | mind. 35 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteins-gelnhausen.org/index.php/de/ Interessengemeinschaft Gelnhausen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gelnhausen]] | |- |[[Gelsenkirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-07}} | align="right" | 119 | align="right" | 12. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-gelsenkirchen.de/ ''Stolpersteine Gelsenkirchen'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gelsenkirchen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gelsenkirchen]] |- |[[Gemünden am majn]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-28}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-09-28}}<ref>[http://www.majnpost.de/regional/majn-spessart/Sechs-Stolpersteine-in-Gemuenden-verlegt;art768,5307546 ''Sechs Stolpersteine in Gemünden verlegt'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gengenbach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-26}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-05-26}}<ref>{{Cite web |url=http://www.bo.de/lokales/kinzigtal/gengenbach-erhaelt-sechs-denkwuerdige-stolpersteine |title=''Gengenbach erhält sechs denkwürdige »Stolpersteine«'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613081856/http://www.bo.de/lokales/kinzigtal/gengenbach-erhaelt-sechs-denkwuerdige-stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Georgsmarienhütte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-28}} | align="right" | 5 | align="right" | 28. februar 2014<ref>[http://www.georgsmarienhuette.de/internet/page.php?site=14&id=14001238 georgsmarienhuette.de: ''Fünf Stolpersteine im Stadtgebiet verlegt'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gera]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-07}} | align="right" | 51 | align="right" | 9. decembar 2013<ref>[http://gera.otz.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Gera-hat-10-neue-Stolpersteine-Schicksale-im-Strassenpflaster-824716664 Gera hat 10 neue Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gera]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gera]] |- |[[Gerlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-13}} | align="right" | 1 | align="right" | 11. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.gerlingen.de/,Lde/start/Stadtinfo/Stolperstein+Johanna+Schweizer.html |title=Stolperstein Gerlingen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305124444/http://www.gerlingen.de/,Lde/start/Stadtinfo/Stolperstein+Johanna+Schweizer.html |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gernsheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. juni 2013<ref>[http://www.echo-online.de/region/gross-gerau/gernsheim/Stolpersteine-in-Gernsheim-verlegt;art1236,4059852 Stolpersteine in Gernsheim verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gerolzhofen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-01}} | align="right" | 3 | align="right" | 1. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.gerolzhofen.de/Verlegung-von-Stolpersteinen-in-Gerolzhofen-Marktstrasse-7_Veranstaltungen_60990_kkdetail_view_verans.html |title=''Verlegung von Stolpersteinen in Gerolzhofen, Marktstraße 7'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021858/http://www.gerolzhofen.de/Verlegung-von-Stolpersteinen-in-Gerolzhofen-Marktstrasse-7_Veranstaltungen_60990_kkdetail_view_verans.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gladbeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-31}} | align="right" | 70 | align="right" | 11. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.gladbeck.de/Leben_Wohnen/Stadtportrait/Stolpersteine/autostart.asp?highmajn=4&highsub=3&highsubsub=4 |title=Das Projekt „Stolpersteine in Gladbeck“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=7. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307022258/http://www.gladbeck.de/Leben_Wohnen/Stadtportrait/Stolpersteine/autostart.asp?highmajn=4&highsub=3&highsubsub=4 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | <!-- Gleidingen Ortsteil von Laatzen; siehe dort --> |- |[[Glinde]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-06}} | align="right" data-sort-value="1" | 1<ref group="F">Es handelt sich um eine Stolperschwelle (100 x 10&nbsp;cm)</ref> | align="right" | 6. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.glinde.de/index.php?id=92&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1855 |title=glinde.de: ''Stolperschwelle in Glinde erinnert an das Lager Glinde Wiesenfeld'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127150331/http://www.glinde.de/index.php?id=92&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1855 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gießen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-26}} | align="right" | 126 | align="right" | {{SortDate|2013-08-26}}<ref>[http://www.stolpersteine-giessen.de/ Stolpersteine Gießen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gießen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gießen]] |- |[[Goch]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-04}} | align="right" | 43 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://wp.ge-mittelkreis.de/index.html ''20 neue Stolpersteine in Goch'']</ref> | | |- |[[Göppingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-27}} | align="right" data-sort-value="15" | mind. 15 | align="right" | 28. august 2012<ref>[http://www.swp.de/goeppingen/lokales/goeppingen/15-Stolpersteine-in-Goeppingen-verlegt;art5583,1608320 Neue Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Görlitz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-09}} | align="right" | 15 | align="right" | 26. juli 2012<ref>[http://www.stadtwiki-goerlitz.de/index.php?title=Stolpersteine Stadtwiki Görlitz]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Görlitz]] | |- |[[Gotha]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-05}} | align="right" | 44 | align="right" | 8. novembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.gotha.de/rathaus-politik/detail-neues-aus-dem-gothaer-rathaus/article/nacht_der_erinnerung_am_9_novembar.html |title=Nacht der Erinnerung am 9. novembar |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325175358/http://www.gotha.de/rathaus-politik/detail-neues-aus-dem-gothaer-rathaus/article/nacht_der_erinnerung_am_9_novembar.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gotha]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Göttingen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-26}} | align="right" | 5 | align="right" | 26. maj 2012 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Göttingen]] | |- |[[Grafrath]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2015-05-27}} | align="right" | 1 | align="right" | 27. maj 2015 <ref>[http://www.merkur.de/lokales/fuerstenfeldbruck/grafrath/grafrath-bekommt-einen-stolperstein-4975199.html ''Grafrath bekommt einen Stolperstein'']</ref> | | |- |[[Greifswald]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-10}} | align="right" | 13 | align="right" | 23. maj 2013 <ref>{{Cite web |url=http://www.uni-greifswald.de/leben/engagement/stolpersteine-2013.html |title=Stolpersteinweg 2013 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429204100/http://www.uni-greifswald.de/leben/engagement/stolpersteine-2013.html |archive-date=29. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Greifswald]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Greifswald]] |- |[[Greimerath (bei Trier)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}} | align="right" | 5 | align="right" | {{SortDate|2011-09-21}}<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/hochwald/aktuell/Heute-in-der-Hochwald-Zeitung-Stolpern-mit-Kopf-und-Herz;art804,2206116 ''Stolpern mit Kopf und Herz''] Verlegung Greimerath</ref> | | |- |[[Grevenbroich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-10}} | align="right" data-sort-value="40" | ca. 40 | align="right" | 9. decembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-grevenbroich.de/16.html Übersicht Stolpersteine Grevenbroich]</ref><ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/grevenbroich/gunter-demnig-verlegt-neue-stolpersteine-aid-1.3879040 ''Gunter Demnig verlegt neue „Stolpersteine“'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Grevenbroich]] |- |[[Griesheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-04}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | mart 2013<ref>[http://www.ghs-griesheim.eu/index.php/praeventions-und-gesundheitsfoerderung/schule-ohne-rassismus-schule-mit-courage Stolpersteine zum zweiten Mal verlegt]</ref> | align="center" | | |- |[[Grimma]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-20}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>[http://www.ndk-wurzen.de/Aktuelles/Pressespiegel/9--novembar---Mahnwache-und-Stolpersteine-putzen-in-Grimma/448d1569s50/ Stolpersteine putzen in Grimma]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Gröbenzell]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-22}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.merkur-online.de/lokales/fuerstenfeldbruck/landkreis/groebenzell-bekommt-stolperstein-holocaust-opfer-1138830.html Gröbenzell bekommt Stolperstein]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gröbenzell]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gröbenzell]] |- |[[Gronau (Westf.)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-11}} | align="right" | 42 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Borken/Gronau/1815231-Erinnerung-an-Rudi-Steffens-Stolpersteine-verhindern-Vergessen ''Stolpersteine verhindern Vergessen'']</ref> | | |- |[[Groß-Gerau]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-16}} | align="right" | 18 | align="right" | april 2014<ref>[http://www.erinnerung.org/gg/stst.html Stolpersteine für Groß-Gerau]</ref> | | |- |[[Großkarlbach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Grünheide (Mark)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-02}} | align="right" | 8 | align="right" | 2. april 2013<ref name="brandenburg" /><ref>[http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1097841 ''Stolpersteine können in Grünheide verlegt werden .''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306110556/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1097841|date=6. 3. 2016}} In: ''[[Märkische Oderzeitung]]'', 2. februar 2013.</ref> | | |- |[[Guben]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-09}} | align="right" | 23 | align="right" | 21. mart 2011<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Guben]] | |- |[[Gudensberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-11}} | align="right" | 31 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gudensberg.de/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=233 |title=Stolpersteine in Gudensberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305020601/http://gudensberg.de/index.php?id=67&itemid=233&option=com_content&view=article |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Güstrow]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-27}} | align="right" | 17 | align="right" | 4. novembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.guestrow-tourismus.de/stolpersteine-erinnern-g%C3%BCstrower-holocaust-opfer |title=''„Stolpersteine“ erinnern an Güstrower Holocaust- Opfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103215003/http://www.guestrow-tourismus.de/stolpersteine-erinnern-g%C3%BCstrower-holocaust-opfer |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Gütersloh]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-11}} | align="right" | 44 | align="right" | 18. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.guetersloh.de/Z3VldGVyc2xvaGQ0Y21zOjY0NjM2.x4s |title=Stolpersteine zum Gedenken an jüdische Mitbürger |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924024113/http://www.guetersloh.de/Z3VldGVyc2xvaGQ0Y21zOjY0NjM2.x4s |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Guxhagen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Haan]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hachenburg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-09}} | align="right" | 42 | align="right" | 27. august 2013<ref>[http://www.ak-kurier.de/akkurier/www/artikel/23704-auch-in-hachenburg-stolpersteine-verlegt Zweite Verlegeaktion in Hachenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hachenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hachenburg]] |- |[[Hagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-27}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | 17. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-hagen.de/ |title=Förderverein Stolpersteine Hagen e. V. |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218093441/http://stolpersteine-hagen.de/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hagen am Teutoburger Wald]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.hagen-atw.de/magazin/artikel.php?artikel=439&menuid=29 |title=hagen-atw.de: ''Ein Mensch ist erst vergessen, wenn sein Name vergessen ist'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214555/http://www.hagen-atw.de/magazin/artikel.php?artikel=439&menuid=29 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Halberstadt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-08-11}} | align="right" | 1 | align="right" | 11. august 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.halberstadt.de/de/index/stolpersteinlegung-fuer-mary-rosner-20050643.html |title=''Stolpersteinlegung für Mary Rosner'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912150324/http://www.halberstadt.de/de/index/stolpersteinlegung-fuer-mary-rosner-20050643.html |archive-date=12. 9. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Halberstadt]] |- |[[Halle (Saale)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2004-05-06}} | align="right" | 212 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.halle.de/index.asp?MenuID=2126 |title=Stolpersteine für Halle – zum Projekt und zum Künstler |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 10. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101022062419/http://www.halle.de/index.asp?MenuID=2126 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Halle (Saale)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Halle (Saale)]] |- |[[Haltern am See]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-02}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>[http://www.haltern.de/Inhalte/Startseite/Sport_Kultur_Freizeit/Kultur/Stolpersteine/_Kuenstler.asp?seite=angebot&id=15926Das Projekt Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Hamburg]] |{{ZID|DE-HH}} | align="right" | {{SortDate|2002-07-04}} | align="right" | 4575 | align="right" | 10. oktobar 2013<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.stolpersteine-hamburg.de/ ''Stolpersteine in Hamburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hamburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hamburg]] |- |[[Hameln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-26}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. novembar 2013<ref>[http://stolpersteine.geschichte-hameln.de/ Stolpersteine in Hameln]</ref> | align="center" | | |- |[[Hamm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-04}} | align="right" | 67 | align="right" | 16. decembar 2013<ref>[http://www.hammwiki.de/wiki/Stolpersteine Hammwiki]</ref> | | |- |[[Hammersbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-11}} | align="right" | 6 | align="right" | 11. februar 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.hanauer.de/ha_20_110844019-29_Gunter-Demnig-verlegt-erste-Stolpersteine-in-Markoumlbel.html |title=''Gunter Demnig verlegt erste Stolpersteine in Marköbel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402173725/http://www.hanauer.de/ha_20_110844019-29_Gunter-Demnig-verlegt-erste-Stolpersteine-in-Markoumlbel.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Hannover]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-06}} | align="right" | 270 | align="right" | 18. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.hannover.de/Kultur-Freizeit/Architektur-Geschichte/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Liste-der-verlegten-Stolpersteine |title=hannover.de: ''Liste der verlegten Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429053656/http://www.hannover.de/Kultur-Freizeit/Architektur-Geschichte/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Liste-der-verlegten-Stolpersteine |archive-date=29. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hannover]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hannover]] |- |[[Haren (Ems)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-15}} | align="right" | 12 | align="right" | 15. juli 2009<ref>[http://hiebing.de/majn/front_content.php?idcat=77&idart=330 ''Steine gegen das Vergessen.'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019|bot=InternetArchiveBot}} In: ''[[Meppener Tagespost]]'', 17. juli 2009</ref> | align="center" | | <!-- Harmuthsachsen Stadtteil von Waldkappel; siehe dort --> |- |[[Haselünne]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-11-10}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | 4. oktobar 2006 | | |- |[[Hattersheim am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-09}} | align="right" | 78 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hattersheim.de/stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Hattersheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165819/https://www.hattersheim.de/stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Eddersheim]] | |- |[[Hattingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-13}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.archiv.hattingen.de/stolpersteine.php |title=Hattinger Kurzchronik |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20131017175043/http://www.archiv.hattingen.de/stolpersteine.php |archive-date=17. 10. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hattingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hattingen]] |- |[[Hausach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-23}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2009-05-23}}<ref>[http://www.hausach.de/BUeRGERINFO/Geschichte-Hausachs/STOLPERSTEINE-fuer-Hausach ''Stolpersteine für Hausach'']</ref> | | |- |[[Havelberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-10-23}} | align="right" | 4 | align="right" | 23. oktobar 2014 | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Havelberg]] |- |[[Havixbeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-05}} | align="right" | 7 | align="right" | | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Havixbeck]] |- |[[Heide (Holstein)|Heide]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-21}} | align="right" | 7 | align="right" | <ref name="akens" /><ref name="stolpersteine-dithmarschen.tk">{{Cite web |url=http://stolpersteine-dithmarschen.tk/ |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=19. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219230717/http://www.stolpersteine-dithmarschen.tk/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Heidelberg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-12}} | align="right" | | align="right" | 13. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bruchsal.org/story/heidelberg-erste-stolpersteine-verlegt |title=erste Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808055927/http://www.bruchsal.org/story/heidelberg-erste-stolpersteine-verlegt |archive-date=8. 8. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Heidelberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Heidelberg]] |- |[[Heidenheim an der Brenz]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-27}} | align="right" | 12 | align="right" | 10. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.swp.de/heidenheim/lokales/heidenheim/Heidenheim-hat-fuenf-neue-Stolpersteine;art1168893,2194769 |title=Heidenheim hat fünf neue Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 9. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915171428/http://www.swp.de/heidenheim/lokales/heidenheim/Heidenheim-hat-fuenf-neue-Stolpersteine;art1168893,2194769 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Heilbad Heiligenstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Heilbronn]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.stimmt.de/news/webreporter/vorort/2011/april/art2930,19022 |title=weitere Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131022819/http://www.stimmt.de/news/webreporter/vorort/2011/april/art2930,19022 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Heilbronn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Heilbronn]] |- |[[Heiligenhaus]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" | 4 | align="right" | 24. juni 2008<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/ratingen/vierter-stolperstein-wird-verlegt-aid-1.902293 Heiligenhaus – Vierter Stolperstein wird verlegt]</ref> | | |- |[[Helgoland]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-17}} | align="right" | 6 | align="right" | 17. april 2010<ref>[http://www.cn-online.de/lokales/news/stolpersteine-auf-helgoland.html ''Stolpersteine auf Helgoland.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524051317/http://www.cn-online.de/lokales/news/stolpersteine-auf-helgoland.html |date=24. 5. 2010 }} In: ''Cuxhavener Nachrichten'', 16. april 2010</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine auf Helgoland]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Helgoland]] |- |[[Hellenthal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 25. oktobar 2013<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/pruem/aktuell/Heute-in-der-Pruemer-Zeitung-Erste-Stolpersteine-in-Hellenthal-verlegt;art8111,3684155 Erste Stolpersteine in Hellenthal verlegt]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Helmstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-07}} | align="right" | 9 | align="right" | 7. oktobar 2011<ref name="hemlstedtwiki">[http://www.helmstedt-wiki.de/wiki/Stolpersteine Helmstedt-Wiki: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Hemdingen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hemer]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hemsbach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-11}} | align="right" | 22 | align="right" | 24. mart 2009<ref>{{Cite web |url=http://ehemalige-synagoge-hemsbach.de/Stolpersteine-17.html |title=Stolpersteine Hemsbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203190049/http://ehemalige-synagoge-hemsbach.de/Stolpersteine-17.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hennef]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-28}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>[http://www.ksta.de/hennef/denkmal-stolpersteine-gegen-das-vergessen,15189210,22162270.html Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | |- |[[Hennigsdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-11}} | align="right" | 9 | align="right" | 11. maj 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Herborn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-12}} | align="right" | 15 | align="right" | <ref>[http://www.lahn-dill.com/johanneum/joomla/index.php?option=com_content&task=view&id=480&Itemid=60 Webseite des Johanneum Gymnasiums zu Stolpersteinen]</ref> | | |- |[[Herbstein]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Herdecke]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Herford]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-06}} | align="right" | 123 | align="right" | 5. maj 2011<ref>[http://www.herford.de/Freizeit-Kultur/Geschichte/Stolpersteine Stolpersteine in Herford] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150720220304/http://www.herford.de/Freizeit-Kultur/Geschichte/Stolpersteine |date=20. 7. 2015 }}(PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Hermannsburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-03}} | align="right" | 1 | align="right" | 3. novembar 2011 | | |- |[[Hermaringen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-03}} | align="right" | 1 | align="right" | {{SortDate|2009-10-03}}<ref>[http://www.georg-elser-arbeitskreis.de/texts/hnp20091005.htm ''Vor Georg Elser verneigen''] Verlegung Hermaringen</ref> | | |- |[[Hermeskeil]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. oktobar 2006 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hermeskeil]] |- |[[Herzlake]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-28}} | align="right" | 5 | align="right" | 28. august 2011<ref>[http://www.noz.de/lokales/herzlake/artikel/179237/stolpersteine-erinnern-in-herzlake-an-das-schicksal-der-familie-meyer ''„Stolpersteine“ erinnern in Herzlake an das Schicksal der Familie Meyer. ''] In: ''[[Neue Osnabrücker Zeitung]]'', 30. august 2011</ref> | | |- |[[Herzogenrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-18}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Heusenstamm]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hiddensee]]<!--Ortsteil Vitte--> |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-14}} | align="right" | 6 | align="right" | 16. septembar 2011<ref>[http://blog.insel-hiddensee.eu/2011/09/neue-stolpersteine-auf-hiddensee/ Neue Stolpersteine auf Hiddensee]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Insel Hiddensee]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Insel Hiddensee]] |- |[[Hilchenbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-30}} | align="right" | 12 | align="right" | 30. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.hilchenbach.de/standard/page.sys/664.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122121156/http://www.hilchenbach.de/standard/page.sys/664.htm |archive-date=22. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hilchenbach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hilchenbach]] |- |[[Hildburghausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-05}} | align="right" data-sort-value="25" | mind. 25 | align="right" | {{SortDate|2010-05-31}}<ref>[http://www.insuedthueringen.de/lokal/hildburghausen/hildburghausen/Wider-das-Vergessen;art83436,1548048?fCMS=t87orka1hjj1i47sds7garja86 Wider das Vergessen]</ref> | | |- |[[Hilden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004}} | align="right" | 35 | align="right" | 14. juli 2009<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/hilden/elf-neue-stolpersteine-aid-1.913002 neue Stolpersteine in Hilden]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hilden]] | |- |[[Hildesheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-25}} | align="right" | 41 | align="right" | 9. mart 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.hildesheim.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1853&topmenu=404 |title=hildesheim.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030256/http://www.hildesheim.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1853&topmenu=404 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Höchberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-23}} | align="right" | | align="right" | | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Höchberg]] |- |[[Hochheim am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-05}} | align="right" | 43 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hochheim.de/Buergerservice/Leben-in-Hochheim/Kultur-Freizeit/Kunst-Kultur2/Stolpersteine |title=Stolpersteine in Hochheim am majn |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203065343/http://www.hochheim.de/Buergerservice/Leben-in-Hochheim/Kultur-Freizeit/Kunst-Kultur2/Stolpersteine |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Massenheim (Hochheim am majn)]] | |- |[[Hockenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-07}} | align="right" | 17 | align="right" | 14. oktobar 2013<ref>[http://www.morgenweb.de/region/schwetzinger-zeitung-hockenheimer-tageszeitung/hockenheim/den-opfern-wieder-einen-namen-geben-1.1241071 Den Opfern wieder einen Namen geben]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hockenheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hockenheim]] |- |[[Hofheim am Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-22}} | align="right" | 13 | align="right" | 22. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.hofheim.de/Themen/Stadtportrait/Stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Hofheim am Taunus |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121117002050/http://www.hofheim.de/Themen/Stadtportrait/Stolpersteine/ |archive-date=17. 11. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hofheim am Taunus]] | <!-- Hohenlimburg Ortsteil von Hagen; siehe dort --> |- |[[Hohen Neuendorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-30}} | align="right" | 11 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref name="moz.de">{{Cite web |url=http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379771 |title=''Fünf glänzende Gesten der Versöhnung'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531012128/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379771 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Homberg (Efze)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | 6 | align="right" | 2004<ref>[http://www.boelling.de/homberg/bilderbuch/bilder/stolpersteine/stolpersteine_05.htm Stolpersteine in Homberg]</ref> | | |- |[[Horb am Neckar]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 28. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.neckar-chronik.de/Home/nachrichten/nachrichten-horb_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Schicksal-einstiger-juedischer-Mitbuerger-_arid,154805.html |title=Stolpersteine erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209055908/http://www.neckar-chronik.de/Home/nachrichten/nachrichten-horb_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Schicksal-einstiger-juedischer-Mitbuerger-_arid,154805.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Hörlitz Ortsteil von Schipkau; siehe dort --> |- |[[Horstmar]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hötensleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-04-23}} | align="right" | 3 | align="right" | 24. april 2014<ref>[http://www.obere-aller.de/news/1/236426/nachrichten/236426.html Nur der Kopf stolpert]</ref> | | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hötensleben]] |- |[[Höxter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-10}} | align="right" | 50 | align="right" | {{SortDate|2010-03-18}}<ref>[http://www.jacob-pins.de/?article_id=32 Stolpersteine in Höxter]</ref><ref>[http://dorf-ottbergen.de.tl/Stolpersteine-_-Erinnerungen.htm Stolpersteine in Höxter-Ottbergen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Höxter]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Höxter]] |- |[[Hoya]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-20}} | align="right" | 33 | align="right" | 28. maj 2013<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/nienburg/hoya-eystrup/neue-stolpersteine-hoya-2810089.html ''15 neue Stolpersteine in Hoya.''] In: ''[[Kreiszeitung]]'', 20. mart 2013</ref> | | |- |[[Hünfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-23}} | align="right" | 14 | align="right" | 23. oktobar 2009<ref>[http://www.juedspurenhuenfelderland.de/zeichen-der-erinnerung/stolpersteine-in-h%C3%BCnfeld/ ''STOLPERSTEINE in Hünfeld'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hünfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hünfeld]] |- |[[Hungen]]<!--Ortsteil Steinheim--> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-25}} | align="right" | 29 | align="right" | 4. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.michaelgamer.de/page77/index.html |title=''Steinheimer Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813091409/http://www.michaelgamer.de/page77/index.html |archive-date=13. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hürth]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-29}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Igel (Mosel)|Igel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-28}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ihlienworth]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-07-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. juli 2014 | | |- |[[Illingen (Saar)|Illingen]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ilmenau]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-22}} | align="right" | 18 | align="right" | 6. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.ilmenau.de/stolpersteine_2008.htm |title=Neue Stolpersteine in Ilmenau |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611015407/http://www.ilmenau.de/stolpersteine_2008.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ilsenburg (Harz)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-30}} | align="right" | 10 | align="right" |<ref>{{Cite web |url=http://www.dielinke-harz.de/partei/ortsverbaende/ilsenburg/detail/zurueck/ilsenburg/artikel/verlegung-von-stolpersteinen-in-ilsenburg-am-30102010/ |title=Die Linke, Kreisverband Harz. Abgerufen am 5. juni 2014. |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309232432/http://dielinke-harz.de/partei/ortsverbaende/ilsenburg/detail/zurueck/ilsenburg/artikel/verlegung-von-stolpersteinen-in-ilsenburg-am-30102010 |archive-date=9. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ilsenburg]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ilsenburg (Harz)]] |- |[[Ingelbach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-04}} | align="right" | 4 | align="right" | 5. novembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.ingelbach.de/Ereignisse/stolpersteine/stolpersteine.html |title=Stolpersteine in Ingelbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216015436/http://www.ingelbach.de/Ereignisse/stolpersteine/stolpersteine.html |archive-date=16. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ingelbach]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ingelbach]] |- |[[Ingelheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-07}} | align="right" | 24 | align="right" | 30. oktobar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.dif-ingelheim.de/content/view/25/53/ |title=Deutsch-Israelischer Freundeskreis Ingelheim e. V.: Stolpersteine – Verbeugung vor den Opfern |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628113059/http://www.dif-ingelheim.de/content/view/25/53 |archive-date=28. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ingelheim]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ingelheim am Rhein]] |- |[[Irsee]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 2. april 2014<ref name="Stolpersteine Lehnhausen"/> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Irsee]] | align="center" | |- |[[Iserlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-01-19}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteine-iserlohn.de/ Stolpersteine in Iserlohn]</ref> | | |- |[[Issum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-11}} | align="right" | 10 | align="right" | {{SortDate|2011-11-11}}<ref>{{Cite web |url=https://www.issum.de/C12574F3003766B0/html/A1FD8A17F85BD589C12577ED0025E271?opendocument&nid1=71366 |title=''Stolpersteine in Issum |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229164248/http://www.issum.de/C12574F3003766B0/html/A1FD8A17F85BD589C12577ED0025E271?opendocument&nid1=71366 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Itzehoe]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-09}} | align="right" | 11 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Jena]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-23}} | align="right" | 16 | align="right" | 7. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www2.jena.de/stolpersteine/index.htm |title=Stolpersteine in Jena |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109022151/http://www2.jena.de/stolpersteine/index.htm |archive-date=9. 1. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Jena]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Jena]] |- |[[Joachimsthal (Barnim)|Joachimsthal]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-18}} | align="right" | 2 | align="right" | 18. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Joachimsthal (Brandenburg)]] | |- |[[Kaiserslautern]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-03}} | align="right" data-sort-value="57" | 57 | align="right" | 5. februar 2015<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.pinyto.de/sonstige_skripte/02_namen.html |title=Stolpersteine in KL |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417141205/http://stolpersteine.pinyto.de/sonstige_skripte/02_namen.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kaiserslautern]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kaiserslautern]] <!-- Kaldenkirchen Ortsteil von Nettetal; siehe dort --> |- |[[Kall]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-08-31}} | align="right" | 23 | align="right" | 3. septembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://eifeler-presse-agentur.de/2012/09/leben-juedischer-buerger-wieder-sichtbar-gemacht/ |title=Leben jüdischer Bürger wieder sichtbar |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324074908/http://eifeler-presse-agentur.de/2012/09/leben-juedischer-buerger-wieder-sichtbar-gemacht/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Kamen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kamenz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-13}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kamenz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kamenz]] |- |[[Kampen (Sylt)]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /> | align="center" | | |- |[[Kappeln]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-20}} | align="right" | 7 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kappeln]] | |- |[[Karben]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-04}} | align="right" | 56 | align="right" | maj 2012<ref>[http://stolpersteine-in-karben.de/ Stolpersteine in Karben]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Karben]] |- |[[Karlsruhe]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-18}} | align="right" | 244 | align="right" | 31. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-karlsruhe.de/verlegung-2013/ |title=Stolpersteine Karlsruhe |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150523065007/http://www.stolpersteine-karlsruhe.de/verlegung-2013/ |archive-date=23. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Karlsruhe]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Karlsruhe]] |- |[[Kassel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-26}} | align="right" | 65 | align="right" | 14. oktobar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kassel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kassel]] |- |[[Kastellaun]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-22}} | align="right" | 20 | align="right" | {{SortDate|2009-09-22}}<ref>{{Cite web |url=http://www.mehr-hunsrueck.de/reportagen/2009_02/09_22_kastellaun_stolpersteine/index.html |title=''Stolpersteine in Kastellaun'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313202602/http://www.mehr-hunsrueck.de/reportagen/2009_02/09_22_kastellaun_stolpersteine/index.html |archive-date=13. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kehl]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-07-15}} | align="right" | 33 | align="right" | <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/kehl_synagoge.htm Stolpersteine werden verlegt]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kehl]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kehl]] |- |[[Kellinghusen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-14}} | align="right" | | align="right" | | <!-- Keitum Ortsteil der Gemeinde Sylt; siehe dort --> | |- |[[Kempten (Allgäu)]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-15}} | align="right" | 21 | align="right" | 20. juli 2010<ref>[http://www.kreisbote.de/lokales/kempten/unvergessliche-stolpersteine-2570119.html Unvergessliche Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kempten (Allgäu)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kempten (Allgäu)]] |- |[[Kenzingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-27}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kiedrich]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 16. mart 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.kiedrich-geschichte.de/cms/front_content.php?idcatart=67&lang=1&client=1 |title=''Förderkreis Kiedricher Geschichts- und Kulturzeugen e. V.: Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203051916/http://www.kiedrich-geschichte.de/cms/front_content.php?idcatart=67&lang=1&client=1 |archive-date=3. 2. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kiedrich]] | |- |[[Kiel]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-11}} | align="right" | 213 | align="right" | 5. mart 2015 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kiel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kiel]] |- |[[Kippenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-01-13}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kippenheim.de/kultur-bildung/Stolpersteine.php |title=Projekt „Stolpersteine“ nun auch in Kippenheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409044600/http://www.kippenheim.de/kultur-bildung/Stolpersteine.php |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kippenheim]] | |- |[[Kirchen (Sieg)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 11. februar 2015<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/altenkirchen-betzdorf_artikel,-Verbeugung-vor-der-juedischen-Familie-Moses-_arid,1271035.html Verbeugung vor der jüdischen Familie Moses Stolpersteine in Kirchen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kirchen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kirchen]] |- |[[Kirchheim unter Teck]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-10}} | align="right" | 14 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kirchheim-teck.de/de/entdecken/In+und+um+Kirchheim/Stolpersteine#faqAnchor_1 |title=Kirchheimer „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525040436/http://www.kirchheim-teck.de/de/entdecken/In+und+um+Kirchheim/Stolpersteine#faqAnchor_1 |archive-date=25. 5. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kirchheim unter Teck]] | |- |[[Kirchhundem]]<!-- Ortsteil Albaum --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-17}} | align="right" | 3 | align="right" | 17. septembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.albaum.info/index.php?option=com_content&view=article&id=87:bericht-aktion-stolpersteine&catid=48:mitteilungen&Itemid=64 |title=„Bericht Aktion Stolpersteine“ (Albaum) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102102621/http://www.albaum.info/index.php?option=com_content&view=article&id=87:bericht-aktion-stolpersteine&catid=48:mitteilungen&Itemid=64 |archive-date=2. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kirchhundem]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kirchhundem]] |- |[[Kirchlinteln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 16. maj 2011<ref>[http://www.weser-kurier.de/region/verden_artikel,-Stolpersteine-sind-sofort-ein-Blickfang-_arid,239378.html ''Stolpersteine sind sofort ein Blickfang.''] In: ''[[Weser-Kurier]]'', 18. maj 2011</ref> | align="center" | | |- |[[Kirkel]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-18}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2015-04-18}}<ref>{{Cite web |url=http://www.pfaelzischer-merkur.de/lokales/kirkel/kirkel/Kirkel-Kirkel-Hadamar-Nationalsozialisten;art447684,5712371 |title=''Stolpersteine erinnern nun auch in Kirkel an Nazi-Opfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611014803/http://www.pfaelzischer-merkur.de/lokales/kirkel/kirkel/Kirkel-Kirkel-Hadamar-Nationalsozialisten;art447684,5712371 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kitzingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kleinmachnow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-26}} | align="right" | 22 | align="right" | 26. april 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Klingenmünster]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-15}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | {{SortDate|2006-06-27}} | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Klingenmünster]] |- |[[Klostermansfeld]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-21}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>[http://www.synagoge-eisleben.de/start/Tagebuch/Eintrage/2008/11/21_Stolpersteine_fur_die_Familie_Bluhm_in_Klostermansfeld.html Synagoge Eisleben – Stolpersteine für die Familie Blum in Klostermansfeld]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | <!--[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aachen]]--> | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Klostermansfeld]] |- |[[Knüllwald]]<!--Ortsteil Rengshausen--> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Koblenz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-27}} | align="right" | 51 | align="right" | 21. Januar 2009<ref>[http://mahnmal-koblenz.de/index.php/das-mahnmal/stolpersteine-in-koblenz.html „Stolpersteine“ in Koblenz]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Koblenz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Koblenz]] |- |[[Köln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|1995-01-04}} | align="right" | 2.026 | align="right" | 9.-11. mart 2015<ref>[http://www.museenkoeln.de/ns-dokumentationszentrum/pages/1194.aspx?s=1194 NS-Dokumentationszentrum der Stadt Köln: ''Stolpersteine | Erinnerungsmale für die Opfer des Nationalsozialismus'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cologne]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Köln]] |- |[[Kommern]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-04-23}} | align="right" | | align="right" | <ref name="Chronik2003" /> | | |- |[[Königs-Wusterhausen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-06-05}} | align="right" | 18 | align="right" | 11. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Königslutter am Elm]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-02}} | align="right" | 2 | align="right" | 2. august 2011<ref name="hemlstedtwiki" /> | | |- |[[Königstein im Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-18}} | align="right" | 18 | align="right" | 18. novembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-koenigstein.de/ Stolpersteine in Königstein]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Königswinter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-15}} | align="right" | 13 | align="right" | 1. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.brueckenhofmuseum.de/sonderausst/stolpersteine.html |title=Die Aktion Stolpersteine in Königswinter |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629021228/http://www.brueckenhofmuseum.de/sonderausst/stolpersteine.html |archive-date=29. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Königswinter]] | align="center" | |- |[[Konstanz]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-14}} | align="right" data-sort-value="18" | 159 | align="right" | 28. juni 2014<ref>[http://www.stolpersteine-konstanz.de/ VVN-BdA Kreisvereinigung Konstanz: »Projekte«]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bodensee-woche.de/denkmaler-gegen-das-vergessen-verlegung-von-18-weiteren-stolpersteinen-in-konstanz-60804/ |title=18 weitere Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193031/http://www.bodensee-woche.de/denkmaler-gegen-das-vergessen-verlegung-von-18-weiteren-stolpersteinen-in-konstanz-60804/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Konstanz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Konstanz]] |- |[[Konz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-20}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2008-10-28}}<ref>{{Cite web |url=http://www.konz.eu/vg_konz/Leben%20in%20Konz/Kunst%20und%20Kultur/Stolpersteine/ |title='' Stolpersteine in der Konzer Martinstraße'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611012607/http://www.konz.eu/vg_konz/Leben%20in%20Konz/Kunst%20und%20Kultur/Stolpersteine/ |archive-date=11. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Konz]] |- |[[Korschenbroich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Köthen (Anhalt)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. oktobar 2010<ref>[http://www.koethen-anhalt.de/de/aktuelles/dieerstenstolpersteinesindverlegt-104003013273-20013273.html koethen-anhalt.de: ''Die ersten Stolpersteine sind verlegt '']</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Köthen (Anhalt)]] |- |[[Krefeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-20}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.ktginfo.de/Stolpersteine/Startseite |title=Stolpersteine für Krefeld |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808194928/http://www.ktginfo.de/Stolpersteine/Startseite |archive-date=8. 8. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Krefeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Krefeld]] |- |[[Kremmen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-30}} | align="right" | 5 | align="right" | 30. april 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | | align="center" | <!-- Krofdorf-Gleiberg Ortsteil von Wettenberg; siehe dort --> |- |[[Kreuztal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-11}} | align="right" | 12 | align="right" | {{SortDate|2013-03-11}}<ref>{{Cite web |url=http://www.littfeld.de/die-stolpersteine/ |title=''Zwölf Stolpersteine erinnern an das Schicksal von Kreuztaler Juden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617220612/http://www.littfeld.de/die-stolpersteine/ |archive-date=17. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kronberg im Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kronshagen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-24}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kronshagen.de/1074.html |title=Stolpersteine in Kronshagen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404010157/http://www.kronshagen.de/1074.html |archive-date=4. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kronshagen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kronshagen]] |- |[[Külsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-07-10}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | 10. juli 2014<ref>[http://pags-kuelsheim.de/wordpress/?p=1342 ''Geschichte wird lebendig!'']{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Künzelsau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007}} | align="right" | 24 | align="right" | 9. februar 2015<ref>[http://www.kuenzelsau.de/de/leben---verwalten/Presse/Nachricht?id=1238 ''Stolpersteine zur Erinnerung''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209191939/http://www.kuenzelsau.de/de/leben---verwalten/Presse/Nachricht?id=1238 |date=9. 2. 2015 }} auf kuenzelsau.de</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Künzelsau]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Künzelsau]] |- |[[Kuppenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-05}} | align="right" | 10 | align="right" | 2013<ref>[http://realschule-kuppenheim.de/aktuelles-1/ Stolpersteine Kuppenheim]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kuppenheim]] | |- |[[Kusel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-14}} | align="right" | 26 | align="right" | 20. novembar 2007 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kusel]] |- |[[Laatzen]]<!--u.&nbsp;a. Ortsteil Gleidingen--> |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-12}} | align="right" | 16 | align="right" | 6. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.laatzen.de/Stolpersteine.837.0.html |title=laatzen.de: ''Stolpersteine in Laatzen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313033254/http://www.laatzen.de/Stolpersteine.837.0.html |archive-date=13. 3. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ladenburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-05}} | align="right" | 37 | align="right" | 5. mart 2014<ref>[http://www.ladenburg.de/pdf/stadtarchiv/Stolpersteine_in_Ladenburg.pdf ''Stolpersteine in Ladenburg'' (PDF)]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ladenburg]] | |- |[[Lahr/Schwarzwald|Lahr]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-12}} | align="right" | 20 | align="right" | 16. april 2013<ref name="Chronik 2004">[https://web.archive.org/web/20050207182636/http://www.stolpersteine.com/chronik.htm Stolperstein-Chronik 2004]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bo.de/lokales/lahr/stolperstein-gegen-vergessen |title=bo.de ''Stolpersteine gegen das Vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419045850/http://www.bo.de/Lokales/Lahr/Stolperstein-gegen-Vergessen |archive-date=19. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lahr/Schwarzwald]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lahr/Schwarzwald]] |- |[[Lampertheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-23}} | align="right" | 8 | align="right" | 21. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.lampertheimer-zeitung.de/lokales/lampertheim/verbeugung-vor-dem-schicksal_13893897.htm |title=Lampertheim Verbeugung vor dem Schicksal |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130174447/http://www.lampertheimer-zeitung.de/lokales/lampertheim/verbeugung-vor-dem-schicksal_13893897.htm |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lamspringe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-18}} | align="right" | 4 | align="right" | 18. septembar 2013 | | |- |[[Landau in der Pfalz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-05}} | align="right" | 119 | align="right" | 30. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.landau.de/index.phtml?object=tx%7C1815.20.1&ModID=7&FID=1815.2888.1&sNavID=1815.44 |title=Neue »Stolpersteine« im Ostring |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308223134/http://landau.de/index.phtml?fid=1815.2888.1&modid=7&object=tx%7C1815.20.1&snavid=1815.44 |archive-date=8. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Landshut]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10}} | align="right" | 20 | align="right" | 11. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-landshut.de/ Verein Stolpersteine Landshut]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Langen (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Langenfeld (Rheinland)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Langenlonsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2011-08}} | align="right" | 11 | align="right" | 1. septembar 2011<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/bad-kreuznach_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Leid-der-Langenlonsheimer-Juden-_arid,299270.html Stolpersteine erinnern]</ref> | | |- |[[Langenselbold]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-14}} | align="right" | | align="right" | 2. decembar 2014 | | |- |[[Langerwehe]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-12}} | align="right" | 18 | align="right" | {{SortDate|2011-12-12}}<ref>{{Cite web |url=http://st-martin-langerwehe.kibac.de/gruppen-/kfd |title=„Stolpersteine“ für Langerwehe |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409142519/http://st-martin-langerwehe.kibac.de/gruppen-/kfd |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Langerwehe]] |- |[[Langwedel (Weser)|Langwedel]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-16}} | align="right" | | align="right" | 16. maj 2011 | | |- |[[Lathen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-30}} | align="right" | 29 | align="right" | 30. mart 2010<ref>[http://www.lathen.de/cms/front_content.php?client=1&lang=1&parent=653&subid=653&idcat=657&idart=3191 ''In Lathen erinnern „Stolpersteine“ an neun jüdische Familien.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410015210/http://www.lathen.de/cms/front_content.php?client=1&lang=1&parent=653&subid=653&idcat=657&idart=3191|date=10. 4. 2015}} In: ''[[Ems-Zeitung]]'', 1. april 2010.</ref> | | |- |[[Lauenförde]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-12-10}} | align="right" | 5 | align="right" | 10. decembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.lauenfoerde.com/stolpersteine/ |title=''Stolpersteine in Lauenförde'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725104656/http://www.lauenfoerde.com/stolpersteine/ |archive-date=25. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lauterbach (Hessen)|Lauterbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>[http://osthessen-news.de/n1203915/lauterbach-drei-weitere-stolpersteine-zum-gedenken-ermordeter-j-discher-mitb-rger.html Drei weitere Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lauterbach (Hessen)]] | |- |[[Lebach]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-29}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gsglebach.de/unterricht/arbeitsgemeinschaften/stolpersteine.html |title=Verlegung von Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205085132/http://www.gsglebach.de/unterricht/arbeitsgemeinschaften/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | <!-- Lechenich ist ein Ortsteil von Erftstadt; siehe dort --> |- |[[Legden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-11}} | align="right" | 4 | align="right" | 11. decembar 2008<ref>[http://www.gemeinde-legden.de/cgi-bin/baseportal.pl?htx=/aktuell_vkarte&Id==41 Legden gedenkt der früheren jüdischen Mitbürger]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Lehrte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-06}} | align="right" | 21 | align="right" | 6. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.lehrte.de/Rathaus/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Stolpersteine-verlegt.aspx |title=lehrte.de: ''Stolpersteine in der Stadt Lehrte'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203185142/http://www.lehrte.de/Rathaus/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Stolpersteine-verlegt.aspx |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Leipzig]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-03}} | align="right" | 202 | align="right" | Dezember 2013<ref>[https://www.stsg.de/cms/stsg/veranstaltungen/gedenkveranstaltung-verlegung-von-23-neuen-stolp Stolpersteine Leipzig]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Leipzig]] | |- |[[Lemgo]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-03}} | align="right" | 51 | align="right" | 9. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-lemgo.de/www.stolpersteine-lemgo.de/Home.html |title=Stolpersteine in Lemgo |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128141253/http://www.stolpersteine-lemgo.de/www.stolpersteine-lemgo.de/Home.html |archive-date=28. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lemgo]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lemgo]] |- |[[Lengede]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-24}} | align="right" | 1 | align="right" | 24. novembar 2008<ref>[http://rs-lengede.de/presse/items/pn-realschuelerinnen-erinnern-an-leben-und-tod-des-ns-opfers-karl-zobel.html?file=tl_files/presse/2008_11_25_PN.pdf ''Realschülerinnen erinnern an Leben und Tod des NS-Opfers Karl Zobel.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019|bot=InternetArchiveBot}} In: ''[[Peiner Nachrichten]]'', 25. novembar 2008.</ref> | | |- |[[Lengerich (Westfalen)|Lengerich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-16}} | align="right" | | align="right" | | | <!-- Lenhausen Ortsteil von Finnentrop; siehe dort --> |- |[[Lennestadt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-30}} | align="right" | 15 | align="right" | 30. april 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lennestadt]] | align="center" | |- |[[Letschin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 12. juli 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.spd-letschin.de/index.php?mod=content&menu=15&page_id=2048 |title=Erster Stolperstein |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202075905/http://www.spd-letschin.de/index.php?mod=content&menu=15&page_id=2048 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Leubsdorf (am Rhein)|Leubsdorf]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-17}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Leuna]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. oktobar 2011<ref>[http://www.geschichtswerkstatt-merseburg.de/historische-und-erinnerungsorte/stolpersteine.php Stolpersteine in Leuna]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Leuna]] |- |[[Leverkusen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2001-05}} | align="right" data-sort-value="14" | mind. 14 | align="right" | 16. maj 2006<ref name="Chronik2003" /> | align="right" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Leverkusen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Leverkusen]] |- |[[Liebenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-01-23}} | align="right" | 10 | align="right" | 23. Januar 2012<ref>[http://www.klinik-dr-fontheim.de/fileadmin/media/Downloads/Presseartikel/Geschichte_GS-Ztg_04.07.12Stolpersteine_Liebenburg.JPG ''Israelis an den Stolpersteinen.''] In: ''[[Goslarsche Zeitung]]'', 4. juli 2012.</ref> | | |- |[[Liebenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-30}} | align="right" | 8 | align="right" | 30. juni 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lieberose]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-12}} | align="right" | 7 | align="right" | 12. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lilienthal]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-18}} | align="right" | | align="right" | 18. april 2006 | | |- |[[Linden (Hessen)|Linden]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-26}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Lindenberg im Allgäu]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-13}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Lindow (Mark)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. august 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.lindow-mark.de/index.php/stolpersteine |title=lindow-mark.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710221349/http://www.lindow-mark.de/index.php/stolpersteine |archive-date=10. 7. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lindow (Mark)]] | |- |[[Lingen (Ems)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-21}} | align="right" | 38 | align="right" | 18. februar 2011<ref>[http://www.lingen.de/leben_und_wohnen/stadtportraet/sehenswertes/stolpersteine_1.html lingen.de: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[List (Sylt)|List]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 1 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Losheim am See]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}} | align="right" | 4 | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}}<ref>{{Cite web |url=http://www.losheim-stausee.de/gemeinde-losheim/presseinformation/pressemeldung-anzeigen/artikel/1/mit-den-sto.html |title=''Erinnerungsmale für Losheimer jüdische Nazi-Opfer verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20150616073344/http://www.losheim-stausee.de/gemeinde-losheim/presseinformation/pressemeldung-anzeigen/artikel/1/mit-den-sto.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Löningen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. novembar 2011<ref>[http://www.nwzonline.de/cloppenburg/bildung/stolpersteine-erinnern-an-geschwister-steinburg_a_1,0,556640442.html ''„Stolpersteine“ erinnern an Geschwister Steinburg.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 11. novembar 2011</ref> | | |- |[[Lübben (Spreewald)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-03-11}} | align="right" | 8 | align="right" | 10. septembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lübbenau/Spreewald]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-20}} | align="right" | 1 <!-- Verlegung von zweitem Stolperstein für 2015 geplant --> | align="right" | 20. mart 2014<ref>[http://www.lr-online.de/regionen/luebbenau-calau/Erster-Stolperstein-in-Luebbenau-verlegt;art13825,4532470 Erster „Stolperstein“ in Lübbenau verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Lübeck]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-04-01}} | align="right" | 162 | align="right" | 6. maj 2014<ref name="akens" /><ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.stolpersteine-luebeck.de/ Stolpersteine für Lübeck]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lübeck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lübeck]] |- |[[Lübtheen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Luckau]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. septembar 2008<ref>[http://www.lr-online.de/regionen/luckau/Stolpersteine-in-Luckau;art1062,2167329,0 ''Stolpersteine in Luckau.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308033226/http://www.lr-online.de/regionen/luckau/Stolpersteine-in-Luckau;art1062,2167329,0|date=8. 3. 2016}} In: ''[[Lausitzer Rundschau]]'', 11. septembar 2008.</ref> | | |- |[[Luckenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-22}} | align="right" | 12 | align="right" | 13. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lüdinghausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-06-02}} | align="right" | 28 | align="right" | 3. juni 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Coesfeld/Luedinghausen/2009/04/Luedinghausen-Noch-mehr-Stolpersteine-und-ein-Buch |title=Noch mehr Stolpersteine und ein Buch |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140523/http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Coesfeld/Luedinghausen/2009/04/Luedinghausen-Noch-mehr-Stolpersteine-und-ein-Buch |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Ludwigsburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-27}} | align="right" | 50 | align="right" | 21. februar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ludwigsburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ludwigsburg]] |- |[[Ludwigshafen am Rhein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-22}} | align="right" | 145 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.ludwigshafen-setzt-stolpersteine.de/startseite/ |title=Ludwigshafen setzt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627212808/http://www.ludwigshafen-setzt-stolpersteine.de/startseite/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ludwigshafen am Rhein]] | |- |[[Lüneburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-31}} | align="right" | 36 | align="right" | 19. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-lueneburg.de/ |title=''Stolpersteine in Lüneburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813095912/http://www.stolpersteine-lueneburg.de/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lueneburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-3553/ |title=lueneburg.de: ''Stolpersteine im Lüneburger Stadtgebiet'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405071046/http://www.lueneburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-3553/ |archive-date=5. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lünen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-07}} | align="right" | 7 | align="right" | 22. april 2014<ref>[http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/luenen/Erinnerung-an-juedische-Mitbuerger;art928,655786 ''Erinnerung an jüdische Mitbürger.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924130228/http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/luenen/Erinnerung-an-juedische-Mitbuerger;art928,655786|date=24. 9. 2015}} In: ''[[Ruhr-Nachrichten]]'', 31. august 2009.</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lünen]] |- |[[Lutherstadt Eisleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-22}} | align="right" data-sort-value="16" | 16 | align="right" | 26. juli 2010<ref>[http://www.mz-web.de/eisleben/mansfeld-suedharz-drei-stolpersteine-fuer-familie-bratel,20640972,17710084.html 3 Stolpersteine für Familie Bratel]{{Mrtav link}}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lutherstadt_Eisleben]] |- |[[Lutherstadt Wittenberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-19}} | align="right" | 30 | align="right" | 25. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.wittenberg.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1720&topmenu=1076 |title=Lutherstadt Wittenberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222095736/http://www.wittenberg.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1720&topmenu=1076 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lutherstadt_Wittenberg]] |- |[[Magdeburg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-18}} | align="right" | 389 | align="right" | 24. oktobar 2014<ref>[http://www.unser-magdeburg.de/magdeburg-akutell/magdeburg-aktuell/134-18-weitere-stolpersteine-erinnern-an-das-schicksal-magdeburger-opfer-des-nationalsozialismus.html ''18 weitere Stolpersteine erinnern an das Schicksal Magdeburger Opfer des Nationalsozialismus'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | <!-- Mahlow Ortsteil von Blankenfelde-Mahlow; siehe dort --> |- |[[Mainbernheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-12}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 15. februar 2008<ref name="majnPost">[http://www.majnpost.de/regional/kitzingen/Stolpersteine-gegen-das-Vergessen;art773,4347419 Stolpersteine – gegen das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in majnbernheim]] | |- |[[Maintal]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-06}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Mainz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-05}} | align="right" | 15 | align="right" | 23. Januar 2009<ref>[http://www.majn-rheiner.de/region/objekt.php3?artikel_id=3596571 majn-Rheiner vom 20. Januar 2009: Topographie des Gedenkens / Elf neue „Stolpersteine“ in Finthen und Kaiserstraße erinnern an NS-Opfer]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Malsch (Landkreis Karlsruhe)|Malsch]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-11}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.heimatfreunde-malsch.de/stolpersteine.htm |title=Stolpersteine in Malsch |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917031653/http://www.heimatfreunde-malsch.de/stolpersteine.htm |archive-date=17. 9. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Malsch]] | align="center" | |- |[[Mannheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-05}} | align="right" | 91 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mannheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mannheim]] |- |[[Marburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-20}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>[http://www.geschichtswerkstatt-marburg.de/projekte/ststmrkarten.php Stolpersteine Marburg]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Marburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Marburg]] |- |[[Markkleeberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-05}} | align="right" | 4 | align="right" | 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.kompetent-mit-medien.de/Material/Holocaust/Begegnungen/Orte/Orte_Markkleeb/Orte_Markkleeb.html |title=Stolpersteine in Markkleeberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102123119/http://www.kompetent-mit-medien.de/Material/Holocaust/Begegnungen/Orte/Orte_Markkleeb/Orte_Markkleeb.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Marktbreit]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Marl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-07}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>[http://www.lokalkompass.de/marl/politik/stolpersteine-in-der-huelser-fussgaengerzone-erinnern-an-die-reichspogromnacht-am-9-novembar-1938-d367731.html Stolpersteine in Marl Hüls]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Maßbach]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-04}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hauptschule-massbach.de/index.php/aktionen/11-schuljahr-2012-13/19-verlegung-der-stolpersteine |title=Stolpersteinverlegung in Maßbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031215754/http://www.hauptschule-massbach.de/index.php/aktionen/11-schuljahr-2012-13/19-verlegung-der-stolpersteine |archive-date=31. 10. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Mechernich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-19}} | align="right" | 5 | align="right" | 19. septembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.mechernich.de/seiten/aktuelles/2008/09/Stolpersteinaktion_Mechernich.php |title=Erste Stolpersteinaktion in Mechernich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110938/http://mechernich.de/seiten/aktuelles/2008/09/Stolpersteinaktion_Mechernich.php |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Meckenheim (Rheinland)|Meckenheim]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-16}} | align="right" | 25 | align="right" | 16. decembar 2009<ref>[http://www.meckenheim.de/cms117/aktuelles/mitteilungen_rathaus/artikel/18896/ ''Meckenheim erinnert an ermordete jüdische Bürger / Gunter Demnig verlegt „Stolpersteine“'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meckenheim]] | |- |[[Meerbusch]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-10}} | align="right" | 14 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meerbusch]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Osterath]] |- |[[Meinerzhagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-26}} | align="right" | 34 | align="right" | 17. novembar 2014<ref>[http://www.come-on.de/lokales/meinerzhagen/stolpersteine-erinnern-opfer-nazi-terrors-4457204.html]</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meinerzhagen]] |- |[[Meiningen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-31}} | align="right" | 14 | align="right" | 25. septembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.weltkulturwoche.net/index.php/Links/102 |title=Weltkulturwoche.de 2011 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714113230/http://www.weltkulturwoche.net/index.php/Links/102 |archive-date=14. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meiningen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meiningen]] |- |[[Meisenheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-23}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Meißen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-26}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2013-12-05}}<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-meissen.de/6207.html |title=Vier neue Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161016123422/http://www.stadt-meissen.de/6207.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meißen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meißen]] |- |[[Meitingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-12}} | align="right" | 3 | align="right" | 12. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stadtzeitung.de/nachrichten/augsburg-land/Meitingen-Stolpersteine-erinnern-an-Naziopfer;art479,5185 |title=''Meitingen: „Stolpersteine“ erinnern an Naziopfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409172453/http://www.stadtzeitung.de/nachrichten/augsburg-land/Meitingen-Stolpersteine-erinnern-an-Naziopfer;art479,5185 |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meitingen]] | |- |[[Meldorf]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-08-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. august 2008<ref name="stolpersteine-dithmarschen.tk"/><ref>{{Cite web |url=http://de.indymedia.org/2008/08/224193.shtml |title=Stolpersteine in Meldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408234257/http://de.indymedia.org/2008/08/224193.shtml |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Melle]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-19}} | align="right" | 14 | align="right" | 4. juni 2012 | | |- |[[Melsungen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-28}} | align="right" | 42 | align="right" | 26. mart 2014<ref>[http://www.stolpersteine-melsungen.de/ Stolpersteine Melsungen]</ref> | | |- |[[Meppen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-27}} | align="right" | 25 | align="right" | 2008-02-20<ref>{{Cite web |url=http://www.meppen.de/stadtportraetgeschichte/stolpersteine.html |title=Stolpersteine in Meppen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628083140/http://www.meppen.de/stadtportraetgeschichte/stolpersteine.html |archive-date=28. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Merseburg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-15}} | align="right" data-sort-value="8" | 8 | align="right" | <ref name="MZ 14">{{Cite web |url=http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/stolpersteine-etwa-32-000-in-europa-verlegt,20641044,17415872.html |title=Stolpersteine Merseburg Querfurt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117071638/http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/stolpersteine-etwa-32-000-in-europa-verlegt,20641044,17415872.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Merseburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Merseburg]] |- |[[Merzig]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-11}} | align="right" | 20 | align="right" | 25. februar 2014<ref>[http://www.wochenspiegelonline.de/content/nachrichten/gemeindencat/article/kuenstler-verlegt-stolpersteine/ Künstler verlegt „Stolpersteine“]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Meschede]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-31}} | align="right" | 11 | align="right" | Januar 2013<ref>[http://www.meschede.de/freizeit_u_tourismus/sehenswuerdigkeiten/sehenswertes_meschede_kernstadt/geschichte_alte_synagoge/DokuStolpersteine11.pdf Stolpersteine Meschede]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}(PDF)</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meschede]] |- |[[Metelen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Mettmann]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-30}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>[http://www.mettmann.de/denkmaeler/stolpersteine.php Stadt Mettmann Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mettmann]] |- |[[Minden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-21}} | align="right" | 88 | align="right" | 26. novembar 2013<ref>[http://www.mt.de/lokales/minden/9752292_Sieben_neue_Stolpersteine_fuer_ermordete_Sinti_aus_Minden_gesetzt.html Mindener Tageblatt Sieben neue Stolpersteine für ermordete Sinti aus Minden gesetzt]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Minden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Minden]] |- |[[Mittenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-13}} | align="right" | 4 | align="right" | 22. oktobar 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Mittweida]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-16}} | align="right" | 14 | align="right" | 26. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.mittelsachsen-tv.de/default.aspx?ID=1539&showNews=228225 |title=Stolpersteine und der Zug der Erinnerung |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116221532/http://www.mittelsachsen-tv.de/default.aspx?ID=1539&showNews=228225 |archive-date=16. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Moers]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-27}} | align="right" | 11 | align="right" | 29. maj 2013<ref>[http://www.moers.de/C12571D1004756A0/html/D4C3281DF648CDA2C1257B7A0024EBC1?opendocument Stolpersteine erinnern an NS-Opfer]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Moers]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Moers]] |- |[[Mönchengladbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-01-27}} | align="right" | 228 | align="right" | 14. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bz-mg.de/stadtbezirk-west/wanlo/letzter-stolperstein-in-wanlo-verlegt.html |title=Letzter Stolperstein verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195609/http://www.bz-mg.de/stadtbezirk-west/wanlo/letzter-stolperstein-in-wanlo-verlegt.html |archive-date=23. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mönchengladbach]] | |- |[[Montabaur]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-09-07}} | align="right" | 27 | align="right" | 23. august 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.montabaur.de/montabaur/de/AKTUELLES/Pressearchiv/Stolpersteine%20erinnern%20an%20NS-Opfer/ |title=Stolpersteine erinnern an NS-Opfer |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134917/http://www.montabaur.de/montabaur/de/AKTUELLES/Pressearchiv/Stolpersteine%20erinnern%20an%20NS-Opfer/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in der Verbandsgemeinde Montabaur]] |- |[[Mörfelden-Walldorf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-05}} | align="right" | 51 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.moerfelden-walldorf.de/default.asp?action=article&ID=1819 |title=Stolpersteine in Mörfelden-Walldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604134000/http://www.moerfelden-walldorf.de/default.asp?action=article&ID=1819 |archive-date=4. 6. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Moringen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 16 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gedenkstaette-moringen.de/thema/Stolpersteine/HauserStoplersteine/hauserstoplersteine.html |title=Die Stolperstein in Moringen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831214708/http://www.gedenkstaette-moringen.de/thema/Stolpersteine/HauserStoplersteine/hauserstoplersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Monheim am Rhein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-12-03}} | align="right" | 13 | align="right" | 3. decembar 2003<ref>{{Cite web |url=http://www.monheim.de/stadtprofil/historisches/stolpersteine/index.html |title=Monheim am Rhein: Das Projekt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218151349/http://www.monheim.de/stadtprofil/historisches/stolpersteine/index.html |archive-date=18. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Mücheln (Geiseltal)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. maj 2013 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mücheln (Geiseltal)]] |- |[[Mühlacker]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05}} | align="right" | 20 | align="right" | 2011<ref>[http://www.hav-muehlacker.de/de/download/Broschuere_Stolpersteine.pdf Stolpersteine Mühlacker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414175602/http://www.hav-muehlacker.de/de/download/Broschuere_Stolpersteine.pdf |date=14. 4. 2016 }}(PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Mühlhausen/Thüringen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-05}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.muehlhausen.de/de/buerger-stadt/aktuelles/neuigkeiten-aus-der-stadt/ |title=Neuigkeiten aus der Stadt Mühlhausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150517034738/http://www.muehlhausen.de/de/buerger-stadt/aktuelles/neuigkeiten-aus-der-stadt/ |archive-date=17. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.alemannia-judaica.de/muehlhausen_synagoge.htm Stolpersteinverlegung]</ref> | | |- |[[Mülheim an der Ruhr]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-12-18}} | align="right" | 44 | align="right" | 5. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.muelheim-ruhr.de/cms/index.php?fuid=7df41165bae77c676e9de88730f333d3 |title=Das Projekt „Stolpersteine“ in Mülheim an der Ruhr |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122034131/http://www.muelheim-ruhr.de/cms/index.php?fuid=7df41165bae77c676e9de88730f333d3 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mülheim an der Ruhr]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mülheim an der Ruhr]] |- |[[Müllheim (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[München]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05-25}}<ref group="F">Die ersten Steine wurden durch die Stadt München entfernt. Am 1. septembar 2007 wurden erneut Stolpersteine, nun auf Privatgrund, in München verlegt.</ref> | align="right" | 26 | align="right" | 18. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-muenchen.de/stolpersteine/verlegt.php |title=Initiative Stolpersteine für München e. V. |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20120911070422/http://www.stolpersteine-muenchen.de/stolpersteine/verlegt.php |archive-date=11. 9. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in München]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in München]] |- |[[Münsingen (Württemberg)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}} | align="right" | 2 | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}}<ref>[http://www.gea.de/region+reutlingen/ueber+die+alb/verdraengtes+zurueck+in+der+stadt.1546840.htm ''21 Stolpersteine verlegt: ''Verdrängtes zurück in der Stadt'']</ref> | | |- |[[Münster (Westfalen)|Münster]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-26}} | align="right" | 256 <ref>{{Cite web |url=http://www.muenster.org/spurenfinden/vor-die-tuer-gelegt/stolpersteine-in-muenster.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023833/http://www.muenster.org/spurenfinden/vor-die-tuer-gelegt/stolpersteine-in-muenster.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 5. juni 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.villa-ten-hompel.findbuch.net/free.php?ar_id=3647&kind=ve&id=10165 |title=Westfälische Nachrichten vom 5. juni 2008: Schon 192 Stolpersteine in Münster / Schüler erinnern an deportierte Familie |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228122912/http://www.villa-ten-hompel.findbuch.net/free.php?ar_id=3647&kind=ve&id=10165 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.muenster.org/spurenfinden/08_stolpersteine/ |title=Erinnern und Gedenken an die Opfer des Nationalsozialismus im Münsterland e. V.: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221110649/http://www.muenster.org/spurenfinden/08_stolpersteine/ |archive-date=21. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Münster]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Münster]] |- |[[Nabburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-12}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nabburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nabburg]] |- |[[Nauen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 11. juni 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Naumburg (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-12-26}} | align="right" | 48 | align="right" | 17. mart 2014<ref>[http://www.hna.de/lokales/wolfhagen/stolpersteine-gedenken-naumburger-juden-werden-verlegt-3287629.html Stolpersteine Naumburg]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.naumburg.eu/de/aktuelles/newsdetails.html?tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=938&cHash=d86a39c4358af94a377208ec4546fbe0 |title=''Verlegung der Stolpersteine in Naumburg'' |access-date=8. 5. 2022 |archive-date=7. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307052932/http://naumburg.eu/de/aktuelles/newsdetails.html?chash=d86a39c4358af94a377208ec4546fbe0&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=938 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Naumburg (Saale)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-19}} | align="right" | 12 | align="right" | 3. juni 2010<ref>[http://www.myheimat.de/naumburg-saale/politik/stolpersteine-in-naumburg-d512996.html ''Stolpersteine in Naumburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Naumburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Naumburg (Saale)]] |- |[[Netphen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-12}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2012-12-12}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-siegen-kreuztal-netphen-hilchenbach-und-freudenberg/stolpersteine-vor-dem-kapitaenshaus-id7387685.html |title=''Stolpersteine vor dem Kapitänshaus'' Verlegung in Netphen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=20. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620061930/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-siegen-kreuztal-netphen-hilchenbach-und-freudenberg/stolpersteine-vor-dem-kapitaenshaus-id7387685.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nettetal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-11}} | align="right" | 61 | align="right" | 9. novembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ge-nettetal.de/de/aktuelles/nachrichten/presseartikel/gn_stolpersteine_in_hinsbeck_und_kaldenkirchen.xhtml |title=''GN: Stolpersteine in Hinsbeck und Kaldenkirchen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=1. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101162304/http://www.ge-nettetal.de/de/aktuelles/nachrichten/presseartikel/gn_stolpersteine_in_hinsbeck_und_kaldenkirchen.xhtml |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Nettesheim Ortsteil von Rommerskirchen; siehe dort --> |- |[[Neu-Anspach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Neu-Isenburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-18}} | align="right" | 28 | align="right" | 24. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://sdp.fnp.de/lokales/kreise_of_gross-gerau/Stolpersteine-fuer-12-Fluechtlinge;art688,485529 |title=Stolpersteine für 12 Flüchtlinge |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103230356/http://sdp.fnp.de/lokales/kreise_of_gross-gerau/Stolpersteine-fuer-12-Fluechtlinge;art688,485529 |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Neubrandenburg]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-12}} | align="right" | 5 | align="right" | 12. juni 2009<ref>[http://www.links-lang.de/presse/8850.php ''Stolpersteine wecken die Erinnerungen'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neubrandenburg]] | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neubrandenburg]] |- |[[Neuenhaus]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-10}} | align="right" | 18 | align="right" | 10. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.neuenhaus.de/staticsite/staticsite.php?menuid=473&topmenu=10 |title=neuenhaus.de: ''Gedenkstätten'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215020826/http://www.neuenhaus.de/staticsite/staticsite.php?menuid=473&topmenu=10 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Neukirchen-Vluyn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. decembar 2014<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/neukirchen-vluyn/zwei-stolpersteine-fuer-familie-kaufmann-aid-1.4725714 ''Zwei Stolpersteine für Familie Kaufmann'']</ref> | align="center" | | |- |[[Neunkirchen (Saar)]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-19}} | align="right" | 28 | align="right" | 20. april 2015 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neunkirchen]] | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neunkirchen (Saar)]] |- |[[Neumünster]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-22}} | align="right" | 22 | align="right" | 10. oktobar 2006<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neumünster]] | |- |[[Neuruppin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-17}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. oktobar 2004<ref>{{Cite web |url=http://www.gruene-opr.de/stolperstein.htm |title=Stolpersteine in Neuruppin |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719033207/http://www.gruene-opr.de/stolperstein.htm |archive-date=19. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neuruppin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neuruppin]] |- |[[Neuss]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-02-22}} | align="right" | 38 | align="right" | <ref>[http://www.wz-newsline.de/lokales/rhein-kreis-neuss/neuss/neuss-gedenken-100-schueler-verlegen-8222stolpersteine-8220-am-buechel-1.249208 100 Schüler verlegen „Stolpersteine“ am Büchel]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Neustadt am Rübenberge]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-27}} | align="right" | 7 | align="right" | 27. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ak-regionalgeschichte.de/html/erste_stolpersteine_in_neustad.html |title=erste Stolpersteine in Neustadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305145441/http://ak-regionalgeschichte.de/html/erste_stolpersteine_in_neustad.html |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Neustadt an der Weinstraße]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2002-12-15}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=https://www.neustadt.eu/index.php?NavID=1441.324&La=1 |title=Stolpersteine in Neustadt an der Weinstraße |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424163312/http://www.neustadt.eu/index.php?NavID=1441.324&La=1 |archive-date=24. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neustadt an der Weinstraße]] | |- |[[Neuwied]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-20}} | align="right" | 27 | align="right" | <ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Neuwied/Synagoge_und_Stolpersteine GenWiki Neuwied]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Neuwied]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neuwied]] |- |[[Nidda]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-15}} | align="right" | 5 | align="right" | 15. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.kreis-anzeiger.de/lokales/wetteraukreis/nidda/stolpersteine-erinnern-an-emanuel-eckstein_13855438.htm |title=Stolpersteine erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208172814/http://www.kreis-anzeiger.de/lokales/wetteraukreis/nidda/stolpersteine-erinnern-an-emanuel-eckstein_13855438.htm |archive-date=8. 2. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Nidderau]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-04}} | align="right" | 80 | align="right" | 29. juni 2013<ref>[https://www.google.de/search?q=verlegung+stolpersteine+ostheim&ie=utf-8&oe=utf-8&aq=t&rls=org.mozilla:de:official&client=firefox-a&channel=sb&gfe_rd=cr&ei=ImEtU8qbOuml8wfdpYDgCg Nidderauer Stolpersteine im neuen Glanz]</ref> | | |- |[[Niedergörsdorf]] <!-- Ortsteil Altes Lager --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. septembar 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Nienburg/Weser]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-05}} | align="right" | 34 | align="right" | 6. maj 2015<ref>[https://www.nienburg.de/portal/meldungen/acht-weitere-stolpersteine-fuer-nienburg-902004597-21501.html?rubrik=2000001 nienburg.de: ''Weitere 8 Stolpersteine am 6. maj 2015'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Nienburg/Weser]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nienburg/Weser]] |- |[[Nierstein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-22}} | align="right" | 30 | align="right" | 22. juni 2013<ref>[http://www.geschichtsverein-nierstein.de/stolpersteine2013.htm Geschichtsverein Nierstein e.V: ''30 Stolpersteine in Nierstein verlegt'']</ref> | | |- |[[Norden (Ostfriesland)|Norden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-17}} | align="right" | 47 | align="right" | 14. april 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.norden.de/index.phtml?La=1&sNavID=1652.4&mNavID=1652.4&ffsm=1&object=tx%7C512.2170.1&FID=512.2170.1 |title=norden.de: ''Stolpersteine in Norden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305200913/http://www.norden.de/index.phtml?La=1&sNavID=1652.4&mNavID=1652.4&ffsm=1&object=tx%7C512.2170.1&FID=512.2170.1 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Nordenham]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-26}} | align="right" | 24 | align="right" | 26. septembar 2010<ref>[http://www.nwzonline.de/wesermarsch/politik/stolpersteine-erinnern-an-nazi-opfer_a_1,0,796075698.html ''„Stolpersteine“ erinnern an Nazi-Opfer.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 2. septembar 2010</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Norderney]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-22}} | align="right" | 8 | align="right" | 24. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.nomo-online.de/stolpersteine_auf_norderney |title=Stolpersteine auf Norderne |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016100633/http://www.nomo-online.de/stolpersteine_auf_norderney |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Norderney]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Norderney]] |- |[[Nordhausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2004-10}} | align="right" | 22 | align="right" | 2010<ref>[http://www.nordhausen-wiki.de/index.php?title=Stolpersteine Stolpersteine in Nordhausen]</ref> | | |- |[[Nordhorn]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-23}} | align="right" | 44 | align="right" | 12. oktobar 2006<ref>{{Cite web |url=http://www.nordhorn.de/staticsite/staticsite.php?menuid=297&topmenu=1290 |title=nordhorn.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305140921/http://www.nordhorn.de/staticsite/staticsite.php?menuid=297&topmenu=1290 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nördlingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-08}} | align="right" | 52 | align="right" | 26. septembar 2008<ref>[http://www.augsburger-allgemeine.de/noerdlingen/Die-letzten-Stolpersteine-id4216791.html Die letzten Stolpersteine in Nördlingen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nördlingen]] | |- |[[Nordstemmen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-19}} | align="right" | 4 | align="right" | 19. novembar 2009<ref>[http://www.myheimat.de/nordstemmen/gedanken/mahnung-und-erinnerung-stolpersteine-in-roessing-d190504.html ''Mahnung und Erinnerung: „Stolpersteine“ in Rössing'']</ref> | | |- |[[Northeim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 36 | align="right" | 26. novembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.northeim.de/index.php?id=893&tx_ttnews%5Btt_news%5D=785&cHash=b9c4a136bd67add44ed26b22306c69e9 |title=northeim.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205400/http://www.northeim.de/index.php?id=893&tx_ttnews%5Btt_news%5D=785&cHash=b9c4a136bd67add44ed26b22306c69e9 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nottuln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-13}} | align="right" | 6 | align="right" | 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.fi-nottuln.de/HolocaustSeite.htm |title=Erinnerung und Gedenken in Nottuln |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064414/http://www.fi-nottuln.de/HolocaustSeite.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nürnberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | 52 | align="right" | 21. septembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.nordbayern.de/nuernberger-nachrichten/nuernberg/acht-neue-stolpersteine-1.183550 |title=Acht neue Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 9. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100930200152/http://www.nordbayern.de/nuernberger-nachrichten/nuernberg/acht-neue-stolpersteine-1.183550 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nürnberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nürnberg]] |- |[[Nuthetal]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-03}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. mart 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Oberaula]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Oberhausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-29}} | align="right" | 51 | align="right" | 13. Januar 2009<ref>[http://www.oberhausen.de/CC065700325B47AD9C929AA208B530FA.php Stadt Oberhausen: Die Stolpersteine]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Oberhausen]] | |- |[[Oberwesel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}} | align="right" | 21 | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}}<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/startseite_artikel,-21-Stolpersteine-verlegt-Oberweseler-gedenken-ihrer-juedischen-Mitbuerger-_arid,1267070.html ''21 Stolpersteine verlegt: Oberweseler gedenken ihrer jüdischen Mitbürger'']</ref> | | |- |[[Ober-Ramstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-10}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2012-05-14}} <ref>{{Cite web |url=http://www.gcls.de/stolpersteine1.html |title=Verlegen der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150111213531/http://www.gcls.de/stolpersteine1.html |archive-date=11. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ober-Ramstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ober-Ramstadt]] |- |[[Ochtendung]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ochtrup]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-16}} | align="right" data-sort-value="19" | 19 | align="right" | {{SortDate|2008-03-05}}<ref>[https://jugendmalteser.wordpress.com/2014/03/06/malteser-jugend-unterstutzt-woche-der-bruderlichkeit/ Stolpersteine werden geputzt]</ref> | | |- |[[Oedheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-15}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kolping-oedheim.de/Rueckblick/130215_Stolpersteinverlegung.htm |title=Stolpersteinverlegung in Oedheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202144214/http://www.kolping-oedheim.de/Rueckblick/130215_Stolpersteinverlegung.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Offenbach am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 135 | align="right" | {{SortDate|2013-06-19}}<ref>{{Cite web |url=http://www.offenbach.de/offenbach/themen/unterwegs-in-offenbach/stadtinfo/stadtgeschichte/offenbacher-stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Offenbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110627160102/http://www.offenbach.de/offenbach/themen/unterwegs-in-offenbach/stadtinfo/stadtgeschichte/offenbacher-stolpersteine |archive-date=27. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Offenbach am majn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Offenbach am majn]] |- |[[Offenburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2003-03}} | align="right" | 103 | align="right" | <ref>[http://www.offenburg.de/html/liste/offenburgabisz.html?tab=detail&scene=detail&id=3661&m=2044&highlight_text=stolpersteine Stolpersteine Offenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Offenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Offenburg]] |- |[[Oldenburg (Oldenburg)|Oldenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-08}} | align="right" | 4 | align="right" | 8. novembar 2011<ref>[http://www.nwzonline.de/oldenburg/bildung/stolpersteine-erinnern-an-nazi-opfer_a_1,0,556111634.html ''Stolpersteine erinnern an Nazi-Opfer.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 9. novembar 2011</ref> | align="center" | | align="center" | |- |- |[[Oldenburg in Holstein]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. septembar 2010<ref>SPD-Ortsverein Oldenburg in Holstein: [http://www.spd-oldenburg-holstein.de/index.php?nr=2281&menu=1 ''Acht Stolpersteine für Oldenburg'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Oppenheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-02}} | align="right" data-sort-value="22" | mind. 22 | align="right" | 6. oktobar 2012<ref>[http://www.allgemeine-zeitung.de/lokales/oppenheim/oppenheim/22-stolpersteine-in-oppenheim-verlegt_12483606.htmStolpersteine 22 Stolpersteine in Oppenheim verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Oranienburg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 61 | align="right" | 10. juni 2013<ref>[http://www.flickr.com/photos/soerenkohlhuber/sets/72157634044594539/ ''10. juni 2013 Oranienburg – Stolpersteinverlegung'']</ref> | | |- |[[Osnabrück]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-15}} | align="right" | 250 | align="right" | 12. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.osnabrueck.de/ |title=Projekt Stolpersteine der Stadt Osnabrück |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409100705/http://stolpersteine.osnabrueck.de/ |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bszw.de/aktuelles/250-stolpersteine-verlegt/ |title=''250 „Stolpersteine“ im Osnabrück verlegt – und die Schüler der BFS Bautechnik waren (fast) immer dabei!'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410060137/http://www.bszw.de/aktuelles/250-stolpersteine-verlegt/ |archive-date=10. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Osnabrück]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Osnabrück]] |- |[[Ostercappeln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-11}} | align="right" | 6 | align="right" | 11. novembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.ostercappeln.de/magazin/artikel.php?artikel=1126&type=2&menuid=15&topmenu=15 |title=ostercappeln.de: ''Stolpersteine in Ostercappeln'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224231922/http://www.ostercappeln.de/magazin/artikel.php?artikel=1126&type=2&menuid=15&topmenu=15 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ostheim vor der Rhön]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. novembar 2003<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/oberwaldbehrungen_synagoge.htm ''novembar 2003: Die ersten „Stolpersteine“ Unterfrankens werden in Ostheim verlegt'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ostheim vor der Rhön]] |- |[[Ottersberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-18}} | align="right" | 2 | align="right" | 18. februar 2013<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/verden/oyten-ottersberg/wollten-nach-hause-2759999.html ''Sie wollten nur nach Hause.''] In: ''[[Kreiszeitung]]'', 20. februar 2013.</ref> | | |- |[[Ottweiler]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-21}} | align="right" | 10 | align="right" | 4. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://ottweiler-direkt.de/2014/03/04/erste-verlegung-von-stolpersteinen-in-ottweiler-fuer-verfolgte-und-ermordete-juedische-familien/ |title=Erste Verlegung von Stolpersteinen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219042426/http://ottweiler-direkt.de/2014/03/04/erste-verlegung-von-stolpersteinen-in-ottweiler-fuer-verfolgte-und-ermordete-juedische-familien/ |archive-date=19. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Panketal]]<!--Ortsteil Zepernick--> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-13}} | align="right" | 2 | align="right" | 13. maj 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Papenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-16}} | align="right" | 39 | align="right" | 13. april 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.papenburg.de/index.php?m=1&hid=24&bid=1152 |title=papenburg.de: ''Stolpersteine zum Gedenken an Lina und Isaak Polak verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130050427/http://www.papenburg.de/index.php?m=1&hid=24&bid=1152 |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Papenburg]] | |- |[[Parchim]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-17}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Pasewalk]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-01}} | align="right" | 55 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.pasewalk.de/cms/wm-cms,341.html |title=Stolpersteine in Pasewalk |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406140150/http://www.pasewalk.de/cms/wm-cms,341.html |archive-date=6. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Pattensen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-15}} | align="right" | 13 | align="right" | 24. maj 2008<ref>[http://www.erinnerungundzukunft.de/fileadmin/pdf/Stolpersteine/Stolpersteine_Pattensen/Stolpersteine_Chronik.pdf ''Arbeitskreis Stolpersteine [Pattensen], Zahl der Sitzungen und kleine Chronik der wichtigsten Beschlüsse.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417100508/http://www.erinnerungundzukunft.de/fileadmin/pdf/Stolpersteine/Stolpersteine_Pattensen/Stolpersteine_Chronik.pdf |date=17. 4. 2014 }} (PDF)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Pattensen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Pattensen]] |- |[[Peine]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-09}} | align="right" | 49 | align="right" | 2. novembar 2011<ref>[http://peine.vvn-bda.de/4-stolpersteinverlegung-in-peine/ Bund der Antifaschistinnen und Antifaschisten, Kreisvereinigung Peine: ''4. Stolpersteinverlegung in Peine'']</ref> | | |- |[[Perleberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-11}} | align="right" | 4 | align="right" | 11. juni 2009<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Perleberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Perleberg]] |- |[[Petersberg (Saalekreis)|Petersberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. maj 2013 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Petersberg (Saalekreis)]] |- |[[Petershagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-04}} | align="right" | 36 | align="right" | 5. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.synagoge-petershagen.de/Alte_Synagoge_Petershagen/Gans-Familie.html |title=Arbeitskreis Stolpersteine Verlegeaktion 2012 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924112546/http://www.synagoge-petershagen.de/Alte_Synagoge_Petershagen/Gans-Familie.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Petershagen]] |- |[[Petershagen/Eggersdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-19}} | align="right" | 1 | align="right" | 19. mart 2007<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Pirna]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2013-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 6. decembar 2013<ref>[http://www.pirna-tv.de/?p=10253 Pirna erhält ersten Stolperstein]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Pforzheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 13. mart 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.pfenz.de/wiki/Stolpersteine_Pforzheim |title=Stadtwiki Pforzheim-Enz: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128081832/http://www.pfenz.de/wiki/Stolpersteine_Pforzheim |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Pforzheim]] | |- |[[Pfullendorf]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-08}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.suedkurier.de/region/linzgau-zollern-alb/pfullendorf/Stolperstein-in-Pfullendorf;art372570,1478775 Stolpersteine in Pfullendorf]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Pfungstadt]]<!-- Stadtteil Eschollbrücken --> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-10}} | align="right" | 8 | align="right" | 12. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/pfungstadt/Acht-Gedenksteine-fuer-Eschollbruecker-Juden;art1297,3837037 |title=Gedenksteine für Eschollbrücker Juden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 5. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140503170147/http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/pfungstadt/Acht-Gedenksteine-fuer-Eschollbruecker-Juden;art1297,3837037 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Plauen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-08}} | align="right" | 18 | align="right" | {{SortDate|2011-06-18}}<ref>{{Cite web |url=http://www.move-vogtland.de/pressespiegel-details/items/schicksal-der-juden-nicht-vergessen.html |title=''Schicksal der Juden nicht vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614102356/http://www.move-vogtland.de/pressespiegel-details/items/schicksal-der-juden-nicht-vergessen.html |archive-date=14. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Plauen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Plauen]] |- |[[Plettenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-27}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.plettenberg-lexikon.de/a-z/s1.htm |title=Erstmals sechs „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074349/http://www.plettenberg-lexikon.de/a-z/s1.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Pößneck]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-08}} | align="right" | 11 | align="right" | mart 2014<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/poessneck_juedgeschichte.htm Stolpersteine in Pößneck]</ref> | | |- |[[Pohlheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-21}} | align="right" | 20 | align="right" | 27. Januar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Pohlheim/Artikel,-Initiative-Stolpersteine-erinnert-an-den-Holocaust-_arid,235888_regid,1_puid,1_pageid,43.html |title=Initiative erinnert an Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131102534/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Pohlheim/Artikel,-Initiative-Stolpersteine-erinnert-an-den-Holocaust-_arid,235888_regid,1_puid,1_pageid,43.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Pohlheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Pohlheim]] |- |[[Potsdam]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-03}} | align="right" | 25 | align="right" | 5. maj 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10043252/620526/ |title=Stolpersteine in der Landeshauptstadt Potsdam |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129032015/http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10043252/620526/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Potsdam]] | |- |[[Prenzlau]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-06}} | align="right" | 9 | align="right" | 6. maj 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Quakenbrück]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-22}} | align="right" | 39 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.noz.de/lokales/artland/artikel/455501/20-weitere-stolpersteine-in-quakenbruck-verlegt ''20 weitere Stolpersteine in Quakenbrück verlegt.''] In: ''[[Osnabrücker Zeitung]]'', 2. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Querfurt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="MZ 14" /> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Querfurt]] |- |[[Quickborn]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-27}} | align="right" | 5 | align="right" | <ref>[http://www.abendblatt.de/daten/2009/02/14/1048881.html Stolpersteine für Opfer der NS-Diktatur]</ref> | | |- |[[Radebeul]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Radebeul]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Radebeul]] |- |[[Radolfzell am Bodensee]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-06-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. juni 2014 | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Radolfzell]] |- |- |[[Raesfeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-31}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2013-12-11}}<ref>[http://www.spdraesfeld.de/index.php?nr=57535&menu=1 weitere Stolpersteine in Raesfeld]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dorstenerzeitung.de/staedte/raesfeld/Stolpersteine-und-Gedenktafel-am-Judenhaus;art4288,1170492 |title=genehmigte Verlegung 2011 |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923220131/http://www.dorstenerzeitung.de/staedte/raesfeld/Stolpersteine-und-Gedenktafel-am-Judenhaus;art4288,1170492 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Raesfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Raesfeld]] |- |[[Rastatt]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-16}} | align="right" | 13 | align="right" | 16. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rastatt.de/index.php?id=1351 |title=Erste 13 Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131084055/http://www.rastatt.de/index.php?id=1351 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rastatt]] | align="center" | |- |[[Rathenow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-18}} | align="right" | 4 | align="right" | 18. mart 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rathenow]] | |- |[[Ratingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-22}} | align="right" | 9 | align="right" | <ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Ratingen/Stolpersteine GenWiki Ratingen]</ref> | | |- |[[Raunheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011}} | align="right" | 4 | align="right" | 30. august 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.fjgk.de/cms/artikel.351.htm |title=Stolpersteine in Raunheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127180535/http://www.fjgk.de/cms/artikel.351.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ravensburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-13}} | align="right" | 27 | align="right" | 5. oktobar 2007<ref>[http://www.ravensburg.de/5161_5851.htm Stadt Ravensburg: Neue Stolpersteine gegen das Vergessen]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ravensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ravensburg]] |- |[[Recklinghausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-30}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | 19. april 2014<ref>[http://www.hertener-allgemeine.de/lokales/recklinghausen/Gedenken-Weitere-Stolpersteine-kommen;art1000,1279832 Weitere Stolpersteine kommen]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Rees]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-23}} | align="right" | 34 | align="right" | 30. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=https://www.rees-erleben.de/index.asp?Ueb=2&Kategorie=Rees%20erkunden&Linkkennung=1000003896 |title=''Rees setzt Stolpersteine '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130061124/https://www.rees-erleben.de/index.asp?Ueb=2&Kategorie=Rees%20erkunden&Linkkennung=1000003896 |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rees]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rees]] |- |[[Regensburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-12}} | align="right" | 119 | align="right" | 8. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-regensburg.de/ Stolpersteine Regensburg]</ref><ref>[http://www.mittelbayerische.de/region/regensburg/artikel/26-weitere-stolpersteine/959179/26-weitere-stolpersteine.html 26 weitere Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Regensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Regensburg]] <!-- Rehbrücke, siehe Nuthetal --> |- |[[Reinbek]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-09}} | align="right" | 5 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Reinfeld (Holstein)]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.shz.de/lokales/stormarner-tageblatt/verbeugung-vor-den-nazi-opfern-id5939391.html ''Verbeugung vor den Nazi-Opfern.''] In: ''[[Stormarner Tageblatt]]'', 7. mart 2014</ref> | | |- |[[Remagen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-01}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.aw-wiki.de/index.php/Arbeitskreis_%22Stolpersteine%22_Remagen |title=Arbeitskreis „Stolpersteine“ Remagen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408220729/http://www.aw-wiki.de/index.php/Arbeitskreis_%22Stolpersteine%22_Remagen |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Remscheid]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-13}} | align="right" | 161 | align="right" | {{SortDate|2008-10-24}}<ref>https://geoportal.remscheid.de/stolpersteine {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326180704/https://geoportal.remscheid.de/stolpersteine/ |date=26. 3. 2016 }} Liste der Stolpersteine in Remscheid/</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Remscheid]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Remscheid]] |- |[[Rendsburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-11}} | align="right" | 15 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | <!-- Rengshausen Ortsteil von Knüllwald; siehe dort --> |- |[[Rhauderfehn]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-09}} | align="right" | 10 | align="right" | 9. novembar 2011<ref>[http://www.ga-online.de/-bilder/galerie/3381/Stolpersteine-in-Rhauderfehn-verlegt ''Stolpersteine in Rhauderfehn verlegt.''] In: ''[[General-Anzeiger]]'', 9. novembar 2011.</ref> | | |- |[[Rhaunen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-09}} | align="right" | 48 | align="right" | 23. februar 2014<ref>[http://www.rhaunen.de/stolpersteine/die-verlegung-2014/index.html#w2dptab565420a2eb11fad0a Rhaunen: Verlegung Stolpersteine 2014]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rheda-Wiedenbrück]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-28}} | align="right" | 16 | align="right" | 30. maj 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.spd-rheda-wiedenbrueck.de/meldungen/16902/132694/Verlegung-der-Stolpersteine---endlich.html |title=Verlegung der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051010/http://www.spd-rheda-wiedenbrueck.de/meldungen/16902/132694/Verlegung-der-Stolpersteine---endlich.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Rheinberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-31}} | align="right" | 10 | align="right" | 1. novembar 2009<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/rheinberg/zeichen-der-erinnerung-aid-1.1044108 Zeichen der Erinnerung]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rheinberg]] | |- |[[Rheinbrohl]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-01}} | align="right" | | align="right" | 1. septembar 2005<ref name="lagrlp" /> | align="center" | | |- |[[Rheine]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-04-21}} | align="right" | 2 | align="right" | 21. april 2004<ref>{{Cite web |url=http://www.emsland-gymnasium-rheine.de/?page_id=118 |title=Emsland-Gymnasium Rheine: Stolpersteine gegen das Vergessen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813062435/http://www.emsland-gymnasium-rheine.de/?page_id=118 |url-status=dead }}</ref> | | <!-- Ribbeck ist Ortsteil von Nauen, siehe dort --> |- |[[Riedstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-19}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 28. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.fjgk.de/cms/artikel.547.htm |title=An jüdische Bürger erinnert |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305055637/http://www.fjgk.de/cms/artikel.547.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Riegelsberg]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}} | align="right" | 13 | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}}<ref>[https://stolpersteineriegelsberg.wordpress.com/ Stolpersteine für Riegelsberg]</ref> | | |- |[[Rimpar]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-20}} | align="right" | 13 | align="right" | 21. septembar 2008<ref>[http://www.majnpost.de/regional/wuerzburg/Mit-Kopf-und-Herzen-stolpern;art736,4710436 Mit Kopf und Herzen stolpern]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rinteln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-27}} | align="right" | 15 | align="right" | 27. novembar 2013<ref>Gymnasium Ernestinum Rinteln: [http://www.gym-rinteln.de/wordpress/?page_id=2504 ''Stolpersteinprojekt: Erinnerung an Rintelner Opfer des Nationalsozialismus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150911210131/http://www.gym-rinteln.de/wordpress/?page_id=2504 |date=11. 9. 2015 }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rinteln]] | |- |[[Ritterhude]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-10}} | align="right" | 6 | align="right" | 9. maj 2014<ref>Stolpersteine Bramen: [http://www.stolpersteine-bremen.de/detail.php?id=577 ''Leopold Sinasohn, *1877'']</ref><ref>Pressestelle des Senats Freie Hansestadt Bremen: [http://www.senatspressestelle.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen146.c.17634.de&asl=bremen146.c.25714.de ''Projekt „Stolpersteine“ – Ankündigung von Gedenkfeiern (1. novembar 2005)'']</ref><ref>[http://www.weser-kurier.de/region/osterholz_artikel,-Fuenf-Stolpersteine-verlegt-_arid,846206.html 5 Stolpersteine für Ritterhude]</ref> | | |- |[[Rödelsee]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-12}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 15. februar 2008<ref name="majnPost" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rödelsee]] | |- |[[Rodenberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-05}} | align="right" | 1 | align="right" | 5. decembar 2012<ref>Bündnis Rodenberg: [http://www.buero-rodenberg.de/?page_id=207 ''Stolpersteine'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rommerskirchen]]<!--Ortsteil Nettesheim--> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-02}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ronnenberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-09}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. maj 2005<ref>Netzwerk Erinnerung und Zukunft in der Region Hannover, Orte der Erinnerung: [http://www.erinnerungundzukunft.de/index.php?id=45 ''Ronnenberg'']</ref> | | <!-- Rössing Ortsteil von Nordstemmen; siehe dort --> |- |[[Rosendahl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-05}} | align="right" | 42 | align="right" | 25. Januar 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.azonline.de/Rosendahl/1859425-25-Stolpersteine-halten-in-Osterwick-das-Gedenken-an-juedische-Nachbarn-und-Mitbuerger-wach-Die-Erinnerung-geht-nicht-verloren |title=25 Stolpersteine halten in Osterwick das Gedenken an jüdische Nachbarn und Mitbürger wach '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923181247/http://www.azonline.de/Rosendahl/1859425-25-Stolpersteine-halten-in-Osterwick-das-Gedenken-an-juedische-Nachbarn-und-Mitbuerger-wach-Die-Erinnerung-geht-nicht-verloren |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Rotenburg (Wümme)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-03}} | align="right" | 11 | align="right" | 27. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.rotenburg-wuemme.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=11&item_id=0&region_id=165&design_id=0&modul_id=33&record_id=47270&fsize=1&contrast=0&search=Stolpersteine |title=rotenburg-wuemme.de: ''Stolpersteine zum Gedenken der Opfer der Eugenik (13)'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413113902/https://www.rotenburg-wuemme.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=11&item_id=0&region_id=165&design_id=0&modul_id=33&record_id=47270&fsize=1&contrast=0&search=Stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rotenburg (Wümme)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rotenburg (Wümme)]] |- |[[Rotenburg an der Fulda]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-25}} | align="right" | 43 | align="right" | 27. maj 2011<ref>[http://stolpersteine.rotenburg.hassia-judaica.de/ ''Stolpersteine für Rotenburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rotenburg an der Fulda]] | |- |[[Rothenburg ob der Tauber]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-26}} | align="right" | | align="right" | <ref>[http://www.rothenburgtauber-evangelisch.de/tourismus/zeiger.php?action=2&menu_id=11&amenu_id=122&umenu_id=&id=434 Stolpersteine in Rothenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rothenburg ob der Tauber]] | |- |[[Rudolstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-02}} | align="right" | 1 | align="right" | 2. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.rudolstadt.de/cms/website.php?id=%2Fde%2Fstadt_buerger%2Fprojekte%2F100924514069.htm |title=''PROJEKT „STOLPERSTEIN“ in Rudolstadt'' |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131100451/http://www.rudolstadt.de/cms/website.php?id=%2Fde%2Fstadt_buerger%2Fprojekte%2F100924514069.htm |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rudolstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rudolstadt]] |- |[[Rüsselsheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-02}} | align="right" | 32 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteine-ruesselsheim.de/seiten/projekt.php Stolpersteine in Rüsselsheim]</ref> | | |- |[[Saalfeld]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-08}} | align="right" | 3 | align="right" | 8. maj 2008<ref>[http://www.saalfeld.de/files/1163DDDA3BF/Amtsblatt+2007-20.pdf Amtsblatt der Stadt Saalfeld/Saale vom 14. novembar 2007: Aktion „Stolpersteine“ startete mit Friedensgebet]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saalfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Saalfeld]] |- |[[Saarbrücken]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-10}} | align="right" | 32 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.saarbruecken.de/de/kultur/stadtgeschichte/stolpersteine_in_saarbruecken |title=Stolpersteine in Saarbrücken |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093229/http://www.saarbruecken.de/de/kultur/stadtgeschichte/stolpersteine_in_saarbruecken |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saarbrücken]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Saarbrücken]] |- |[[Saarburg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-30}} | align="right" | 32 | align="right" | 1. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.wochenspiegellive.de/trier/staedte-gemeinden/kreis-trier-saarburg/saarburg/nachrichtendetails/obj/2013/09/01/kuenstler-gunter-demnig-verlegt-32-stolpersteine-in-saarburg/ |title=32 Stolpersteine für Saarburg |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906021302/http://www.wochenspiegellive.de/trier/staedte-gemeinden/kreis-trier-saarburg/saarburg/nachrichtendetails/obj/2013/09/01/kuenstler-gunter-demnig-verlegt-32-stolpersteine-in-saarburg/ |archive-date=6. 9. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saarburg]] | align="center" | |- |[[Saffig]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-01}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Salzkotten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-12}} | align="right" | 31 | align="right" | {{SortDate|2011-12-08}}<ref>[http://www.judentum-in-salzkotten.de/Stolpersteine/stolpersteine.html ''Stolpersteine in Salzkotten'']</ref> | | |- |[[Salzwedel]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-26}} | align="right" | 16 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.sachsen-anhalt-wiki.de/index.php/Stolpersteine_in_Salzwedel |title=Sachsen-Anhalt-Wiki |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093449/http://www.sachsen-anhalt-wiki.de/index.php/Stolpersteine_in_Salzwedel |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Salzwedel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Salzwedel]] |- |[[Sandstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Sangerhausen]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-05}} | align="right" | 12 | align="right" | 10. oktobar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.erinnern-und-gedenken.de/stolpersteine.html |title=Sangerhausen hat die ersten Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813202832/http://erinnern-und-gedenken.de/stolpersteine.html |archive-date=13. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Sangerhausen]] |- |[[Sarstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-23}} | align="right" | 14 | align="right" | 23. april 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.sarstedt.de/Bildung_Kultur/Stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Sarstedt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924094340/http://www.sarstedt.de/Bildung_Kultur/Stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Sassnitz]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-17}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.rueganer-anzeiger.de/archiv/artikel/ruegen-vieles-ist-nicht-nur-geschichte/ |title=Stolpersteine in Sassnitz |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201062016/http://www.rueganer-anzeiger.de/archiv/artikel/ruegen-vieles-ist-nicht-nur-geschichte/ |archive-date=1. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Sassnitz]] | |- |[[Scheinfeld]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-23}} | align="right" | 1 | align="right" | 23. septembar 2008 <ref>{{Cite web |url=http://bbz-scheinfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=106&lang=de |title=Mit dem Herzen stolpern (BBZ Scheinfeld) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714171458/http://bbz-scheinfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=106&lang=de |archive-date=14. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Scheinfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Scheinfeld]] |- |[[Schipkau]]<!-- Ortsteil Hörlitz --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 1 | align="right" | 10. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | | |- |[[Schleiden]]<!-- Ortsteil Gemünd --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-01}} | align="right" | 11 | align="right" | 1. juli 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rundschau-online.de/eifelland/verlegung-der-stolpersteine-die-decke-des-schweigens-weggewischt,16064602,23562642,view,asTicker.html |title=Verlegung der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093204/http://www.rundschau-online.de/eifelland/verlegung-der-stolpersteine-die-decke-des-schweigens-weggewischt,16064602,23562642,view,asTicker.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schleiden]] | |- |[[Schleswig]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-02}} | align="right" | 3 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schleswig]] | |- |[[Schmallenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-31}} | align="right" | 36 | align="right" | 31. maj 2012<ref>[http://www.sauerlandkurier.de/vermischtes/stolpersteine-werden-verlegt/ ''Verlegung in Schmallenberg'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Schmelz (Saar)]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-25}} | align="right" | 10 | align="right" | 25. februar 2012<ref>[http://www.adolfbender.de/index.php?id=348 ''Stolpersteine in Schmelz'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schmelz (Saar)]] | align="center" | |- |[[Schmitten (Hochtaunus)|Schmitten]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-13}} | align="right" | 3 | align="right" | 13. Okt 2009<ref>[http://www.fr-online.de/bad-homburg/schmitten-stolpersteine-aengstigen-anwohner,1472864,3001840.html ''Stolpersteine ängstigen Anwohner.''] In: ''[[Frankfurter Rundschau]]'', 13. oktobar 2009</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schmitten (Taunus)]] | |- |[[Schnaittach]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Schneeberg (Erzgebirge)|Schneeberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-16}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref name="zwickau" /> | | |- |[[Schönebeck (Elbe)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-03-16}} | align="right" | 79 | align="right" | 23. april 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.schoenebeck.de/03/index.php?option=com_content&view=article&id=3518:neue-qstolpersteineq-mit-schuelerengagement-verlegt&catid=224:04--2014&Itemid=841 |title=''Neue „Stolpersteine“ mit Schülerengagement verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409153808/http://www.schoenebeck.de/03/index.php?option=com_content&view=article&id=3518:neue-qstolpersteineq-mit-schuelerengagement-verlegt&catid=224:04--2014&Itemid=841 |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Schöneck (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-12}} | align="right" data-sort-value="36" | mind. 36 | align="right" | 2. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.nnp.de/lokales/wetterau/Neue-Stolpersteine-fuer-drei-Buedesheimer-Familien;art677,1158716 |title=''Neue Stolpersteine für drei Büdesheimer Familien'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231185233/http://www.nnp.de/lokales/wetterau/Neue-Stolpersteine-fuer-drei-Buedesheimer-Familien;art677,1158716 |archive-date=31. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Schöneiche bei Berlin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 22 | align="right" | 4. juli 2008<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schöneiche bei Berlin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schöneiche bei Berlin]] |- |[[Schöningen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-21}} | align="right" | 16 | align="right" | 27. novembar 2013<ref name="hemlstedtwiki" /> | | |- |[[Schorfheide]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}} | align="right" | 7 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref>[http://www.grossschoenebeck.de/component/jevents/icalrepeat.detail/2015/03/30/1178/-/verlegung-von-stolpersteinen-fuer-die-ermordete-familie-leiser.html?Itemid=544 Fünf glänzende Gesten der Versöhnung Verlegung von Stolpersteinen für die ermordete Familie Leiser]</ref> | | |- |[[Schorndorf]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-25}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.schopedia.de/wiki/Stolpersteine |title=Stadtwiki Schorndorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203223652/http://www.schopedia.de/wiki/Stolpersteine |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Schriesheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" |{{SortDate|2012-04-11}} | align="right" | 21 | align="right" | 25. juni 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.schriesheim.de/index.php?id=967 |title=Stolpersteine“ in Schriesheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=7. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207040417/http://www.schriesheim.de/index.php?id=967 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schriesheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schriesheim]] |- |[[Schwaan]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" |{{SortDate|2014-03-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.svz.de/lokales/buetzower-zeitung/stolperstein-erinnert-und-mahnt-id5938281.html ''Stolperstein erinnert und mahnt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204151846/http://www.svz.de/lokales/buetzower-zeitung/stolperstein-erinnert-und-mahnt-id5938281.html |date=4. 2. 2016 }} In: ''Bützower Zeitung'', 8. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Schwandorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-24}} | align="right" | 17 | align="right" |<ref>[http://www.mrsstjosef.de/archiv/schuljahr_2012_13/13_apr/24_04_stolpersteine/stolpersteine.htm Stolpersteine gegen das Vergessen]{{Mrtav link}} Mädchenrealschule St. Josef</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schwandorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schwandorf]] |- |[[Schwäbisch Gmünd]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-15}} | align="right" | 17 | align="right" | 9. novembar 2014<ref>[http://remszeitung.de/2014/11/9/den-namen-ein-gesicht-geben-der-arbeitskreis-stolpersteine-erinnerte-an-die-reichspogromnacht/ ''Den Namen ein Gesicht geben: Der Arbeitskreis Stolpersteine erinnerte an die Reichspogromnacht''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228112752/http://remszeitung.de/2014/11/9/den-namen-ein-gesicht-geben-der-arbeitskreis-stolpersteine-erinnerte-an-die-reichspogromnacht/ |date=28. 12. 2014 }} In: ''Rems-Zeitung'', 9. novembar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schwäbisch Gmünd]] | |- |[[Schwäbisch Hall]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-13}} | align="right" | 21 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.schwaebischhall.de/buergerstadt/geschichte/gedenkorte-fuer-ns-opfer/innenstadt.html |title=Gedenkorte in der Innenstadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=20. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320092051/http://www.schwaebischhall.de/buergerstadt/geschichte/gedenkorte-fuer-ns-opfer/innenstadt.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Schwalmstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2004-02}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schwalmstadt]] |- |[[Schwedt/Oder]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-25}} | align="right" | 17 | align="right" | 4. juni 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Schwelm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Schwerin]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-16}} | align="right" | 51 | align="right" | 8. mart 2014<ref>[https://www.svz.de/nachrichten/newsticker-nord/neue-stolpersteine-erinnern-in-schwerin-an-ns-opfer-id5943356.html ''Neue Stolpersteine erinnern in Schwerin an NS-Opfer.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311023611/https://www.svz.de/nachrichten/newsticker-nord/neue-stolpersteine-erinnern-in-schwerin-an-ns-opfer-id5943356.html|date=11. 3. 2014}} In: ''[[Schweriner Volkszeitung]]'', 10. mart 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schwerin]] | |- |[[Schwerte]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-05}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schwerte]] | |- |[[Schwielowsee (Gemeinde)|Schwielowsee]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 1. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/stolperstein/gertrud-feiertag |title=erster Stolperstein Schwielowsee |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602225438/http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/stolperstein/gertrud-feiertag |archive-date=2. 6. 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.blickpunkt-brandenburg.de/nachrichten/potsdam-mittelmark/artikel/11833.html |title=Stolperstein für Marie Goslich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052520/http://www.blickpunkt-brandenburg.de/nachrichten/potsdam-mittelmark/artikel/11833.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Seeheim-Jugenheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-10}} | align="right" data-sort-value="13" | mind. 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.seeheim-jugenheim.de/index.php/rathaus-service/aktuelles/aktuelles-stolpersteine |title=Stolpersteine erinnern in Seeheim-Jugenheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511075200/http://www.seeheim-jugenheim.de/index.php/rathaus-service/aktuelles/aktuelles-stolpersteine |archive-date=11. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Seelow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-08}} | align="right" | 12 | align="right" | 8. august 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Seesen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-25}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.stadtverwaltung-seesen.de/B%C3%BCrgerservice/Stadtinfo/index.php?La=1&NavID=1601.15&object=tx|1601.97.1&sub=0 "Stolpersteine“ – Gegen das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Segnitz]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>[http://www.majnpost.de/regional/kitzingen/Stolpersteine-gesetzt;art773,7438982 Segnitz Stolpersteine gesetzt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Sehnde]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-03}} | align="right" | 9 | align="right" | 3. decembar 2012<ref>[http://www.myheimat.de/sehnde/gedanken/sehnde-stolpersteine-gegen-das-vergessen-d2471743.html Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | |- |[[Selb]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2011-07-02}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>[http://www.selb-live.de/news/984-stolpersteine-erinnern-an-geschichte.html Stolpersteine in Selb]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Selb]] |- |[[Seligenstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-07}} | align="right" | 43 | align="right" | 4. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.seligenstadt.de/index.phtml?sNavID=1803.231&La=1 |title=Stolpersteine in Seligenstadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228131256/http://www.seligenstadt.de/index.phtml?sNavID=1803.231&La=1 |archive-date=28. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolperstein (Seligenstadt)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Seligenstadt]] |- |[[Selm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Senftenberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 13 | align="right" | 27. Januar 2013<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Senftenberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Senftenberg]] |- |[[Siegburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-24}} | align="right" | 77 | align="right" | 13. februar 2014<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.general-anzeiger-bonn.de/region/rhein-sieg-kreis/siegburg/gunter-demnig-verlegt-gedenksteine-fuer-juedische-familie-article1266652.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402164847/http://www.general-anzeiger-bonn.de/region/rhein-sieg-kreis/siegburg/gunter-demnig-verlegt-gedenksteine-fuer-juedische-familie-article1266652.html |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Siegburg]] |- |[[Siegen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-03}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Siegen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Siegen]] |- |[[Singen (Hohentwiel)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-13}} | align="right" data-sort-value="50" | ca. 50 | align="right" | 10. mart 2013<ref>[http://www.suedkurier.de/region/kreis-konstanz/singen/Singen-bekommt-weitere-Stolpersteine;art372458,5935024 ''Singen bekommt weitere Stolpersteine'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Singen (Hohentwiel)]] | |- |[[Soest]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-12}} | align="right" | 36 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Soest]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Soest]] |- |[[Solingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | 107 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www2.solingen.de/C12572F80037DB19/0/A6D009B0515D1757C125751900434EB7?OpenDocument |title=neue Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064527/http://www2.solingen.de/C12572F80037DB19/0/A6D009B0515D1757C125751900434EB7?OpenDocument |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Solingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Solingen]] |- |[[Spangenberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-08}} | align="right" | 29 | align="right" | 13. maj 2012<ref>[http://www.hna.de/lokales/melsungen/anstoss-stolpersteine-2316048.htmlneue Anstoß für 13 neue Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Sprendlingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-28}} | align="right" | 13 | align="right" | 1. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.sprendlingen.de/fhaupt.php?do=xb9e7x |title=Informationen zum Arbeitskreis „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305185114/http://www.sprendlingen.de/fhaupt.php?do=xb9e7x |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Springe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[St. Ingbert]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2014-08-19}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}}<ref>[http://www.wochenspiegelonline.de/content/nachrichten/gemeinden/st-ingbert/article/stolpersteine-werden-verlegt/ ''Stolpersteine werden verlegt'' St. Inbert]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[St. Wendel]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2011-04-09}} | align="right" | 20 | align="right" | 17. novembar 2012<ref>[http://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/stwendel/Gunter-Demnig-St-Wendel-Nohfelden-Stolpersteine;art2799,4515036 Steine wider das Vergessen]</ref> | | |- |[[Stade]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-19}} | align="right" | 21 | align="right" | 21. februar 2011 | | |- |[[Stadtlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-24}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://www.muensterlandzeitung.de/staedte/stadtlohn/Erinnern-an-verfolgte-Familie;art959,1850489Steine Erinnern an verfolgte Familie]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Stadtoldendorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-15}} | align="right" | 11 | align="right" | 15. decembar 2007 | | |- |[[Stahnsdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}} | align="right" | 2 | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}}<ref>[http://www.pnn.de/pm/160991/ ''Entrechtet, ermordet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613024016/http://www.pnn.de/pm/160991/ |date=13. 6. 2015 }} Verlegung Stahnsdorf</ref> | | |- |[[Staßfurt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-14}} | align="right" | 23 | align="right" | 26. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stassfurt.de/index.php?id=131049000191&cid=131049023654 |title=stassfurt.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422205344/https://www.stassfurt.de/index.php?id=131049000191&cid=131049023654 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Staßfurt]] |- |[[Stavenhagen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Stegen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-07}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://geschichtsatlas.de/~gc21/stegen2004.htm |title=Stolpersteine in Stegen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202061217/http://geschichtsatlas.de/~gc21/stegen2004.htm |archive-date=2. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Steinfurt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-19}} | align="right" | 31 | align="right" | 24. juli 2007<ref>[http://www.stolpersteine-steinfurt.de/ Stolperstein-Initiative Steinfurt]</ref><ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Borghorst_%28Steinfurt%29/Stolpersteine GenWiki Borghorst]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Steinfurt]] | <!-- Steinheim Ortsteil von Hungen, siehe dort --> |- |[[Stendal]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-18}} | align="right" | 6 | align="right" | 2./3. august 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stendal]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stendal]] |- |[[Stockach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-04}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>[http://www.suedkurier.de/region/blitzmeldungen/kreis_konstanz/stockach/Am-4-oktobar-werden-Stolpersteine-verlegt;art3818,2781944 Am 4. oktobar werden Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.suedkurier.de/region/kreis-konstanz/stockach/Stolpersteine-vor-vier-Haeusern;art372461,2258875 Stolpersteine vor vier Häusern]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Stralsund]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-25}} | align="right" | 52 | align="right" | 8. novembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.stralsundwiki.de/index.php/Stolpersteine |title=''Stolpersteine'' im Stralsund-Wiki |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630062741/http://www.stralsundwiki.de/index.php/Stolpersteine |archive-date=30. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stralsund]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stralsund]] |- |[[Straubing]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-08-13}} | align="right" data-sort-value="10" | 18 | align="right" | 24. april 2013<ref>[http://www.koetztinger-zeitung.de/anzeigen/archiv/artikel/2013/04/25/stolpern-um-nicht-darueber-hinwegzusehen Stolpern, um nicht darüber hinwegzusehen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Straubing]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Straubing]] |- |[[Strausberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Stuttgart]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2003-10-10}} | align="right" | 787 | align="right" | 28. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-stuttgart.de/ Stolpersteine für Stuttgart]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stuttgart]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stuttgart]] |- |[[Südlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-20}} | align="right" | 21 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.suedlohn.de/index.php?id=181 |title=Aktion Stolpersteine Südlohn |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075036/http://www.suedlohn.de/index.php?id=181 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Süßen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-16}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.suessen.de/stolpersteine-in-suessen.html |title=Stolpersteine in Süßen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705064316/http://www.suessen.de/stolpersteine-in-suessen.html |archive-date=5. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Suhl]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-24}} | align="right" | 30 | align="right" | | | |- |[[Sulingen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-20}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Syke]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-11}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>''„Stolpersteine“ Der Erinnerung einen Namen geben. Informationen zu den achtzehn Syker „Stolpersteinen“, verlegt am 11. juni 2006 und 18. april 2007 von Gunter Demnig. Eine Dokumentation zur Geschichte der jüdischen Gemeinde in Syke von [[Hermann Greve]].'' (Hrsg.: Stadt Syke), Syke 2007</ref> | | |- |[[Sylt (Gemeinde)|Sylt]]<!-- Ortsteile Westerland und Keitum --> |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /><ref>[http://www.stadt-westerland.de/content/view/281/54.html „Stolpersteine" in Westerland]</ref> | | |- |[[Tabarz/Thür. Wald]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. maj 2013<ref>[http://gotha.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Stolperstein-in-Tabarz-verlegt-1927887545 Stolperstein in Tabarz verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Tabarz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Telgte]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Telgte]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Telgte]] |- |[[Teltow]]<!-- inkl. Ortsteile Seehof und Ruhlsdorf --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-07}} | align="right" | 16 | align="right" | 7. decembar 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Teupitz]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-10}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Themar]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-19}} | align="right" | 7 | align="right" | 20. mart 2014<ref>[http://www.insuedthueringen.de/lokal/hildburghausen/hildburghausen/Sieben-Stolpersteine-gegen-das-Vergessen;art83436,3221081 Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | align="center" | | |- |[[Torgelow]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Tornesch]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-19}} | align="right" | 1 | align="right" | 19. april 2010 | | |- |[[Treuenbrietzen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-12}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. decembar 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Trier]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-02-12}} | align="right" | 11<ref>[http://www.fwg-trier.com/nachrichten/stolpersteine-verlegt-fuer-11-juedische-abiturienten-des-fwg-2202-352.html Stolpersteine verlegt für jüdische Abiturienten]</ref> | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-trier.de/ |title=Stolpersteine in Trier |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218073605/http://stolpersteine-trier.de/ |archive-date=18. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Troisdorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-17}} | align="right" | 21 | align="right" | 6. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.taxi-troisdorf.de/ |title=Stolpersteine – Troisdorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925125848/http://stolpersteine.taxi-troisdorf.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Troisdorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Troisdorf]] |- |[[Tübingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-25}} | align="right" | 27 | align="right" | 23. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.tagblatt.de/Home/nachrichten/tuebingen_artikel,-Stolpersteine-geben-Nazi-Opfern-ihre-Namen-zurueck-_arid,154782.html |title=''Stolpersteine geben Nazi-Opfern ihre Namen zurück'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103091122/http://www.tagblatt.de/Home/nachrichten/tuebingen_artikel,-Stolpersteine-geben-Nazi-Opfern-ihre-Namen-zurueck-_arid,154782.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://old.stiftskirche-tuebingen.de/aktuelles.php?mId=11091&cId=146 |title=''„Stolperstein“ für Richard Gölz'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103000000/http://old.stiftskirche-tuebingen.de/aktuelles.php?mId=11091&cId=146 |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Tübingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Tübingen]] |- |[[Überlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-09}} | align="right" data-sort-value="5" | mind. 5 | align="right" | 13. mart 2013<ref>[http://www.suedkurier.de/region/bodenseekreis-oberschwaben/ueberlingen/Nazi-Unrecht-8222-Stolpersteine-8220-erinnern-an-Familie-Levi;art372495,5953758 „Stolpersteine“ erinnern an Familie Levi]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Uedem]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-26}} | align="right" | 38 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.uedem.de/C125722D004DBAC3/html/40F9F36FD64FDCBFC1257BC1002F3D6C?opendocument&nid1=02431 |title=Stolpersteine in Uedem |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 7. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717040810/http://www.uedem.de/C125722D004DBAC3/html/40F9F36FD64FDCBFC1257BC1002F3D6C?opendocument&nid1=02431 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Uetersen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-02}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref>[http://www.spd-uetersen.de/index.php?id=15&sub=2&aktuell=20&PHPSESSID=4n94lfavsda86jip98bu4c6vs0 Drei Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Uetersen]] | |- |[[Ulm]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-05-26}} | align="right" | 14 | align="right" | 26. maj 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.swp.de/ulm/lokales/ulm_neu_ulm/Stolpersteine-erinnern-in-Ulm-an-Holocaust-Opfer;art4329,3233495 |title=''Stolpersteine in Ulm'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528070610/https://www.swp.de/ulm/lokales/ulm_neu_ulm/Stolpersteine-erinnern-in-Ulm-an-Holocaust-Opfer;art4329,3233495 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Unna]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-14}} | align="right" data-sort-value="264" | mind. 264 | align="right" | {{SortDate|2014-06-06}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-unna-kamen-bergkamen-holzwickede-und-boenen/100-stolperstein-erinnert-an-unnaer-juden-id6713925.html |title=WAZ 100. Stolperstein erinnert an Unnaer Juden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153313/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-unna-kamen-bergkamen-holzwickede-und-boenen/100-stolperstein-erinnert-an-unnaer-juden-id6713925.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Unna]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Unna]] |- |[[Uslar]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-23}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.sollingschule-uslar.de/themen/news/stolpersteine/index.html |title=Das Projekt „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731234011/http://www.sollingschule-uslar.de/themen/news/stolpersteine/index.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Uslar]] | |- |[[Vallendar]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-07}} | align="right" | 12 | align="right" | 24. februar 2014<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/koblenz_artikel,-Stolpersteine-in-Vallendar-erinnern-an-juedische-Schicksale-_arid,1114008.html Stolpersteine in Vallendar erinnern an jüdische Schicksale]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Vechta]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-10}} | align="right" | 20 | align="right" | 11. mart 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.vechta.de/Kultur-Bildung/Stolpersteine.aspx |title=Stolpersteine Vechta |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703195330/http://www.vechta.de/Kultur-Bildung/Stolpersteine.aspx |archive-date=3. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Veitshöchheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-29}} | align="right" | 15 | align="right" | 1. oktobar 2009<ref>[http://www.majnpost.de/regional/wuerzburg/15-Stolpersteine-verlegt;art736,5311090 15 Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | |- |[[Velbert]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" data-sort-value="26" | mind. 26 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.wz-newsline.de/lokales/kreis-mettmann/velbert/14-weitere-stolpersteine-erinnern-an-opfer-der-nazis-1.1578199 14 weitere Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Velbert]] | |- |[[Velten]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}} | align="right" | 4 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref name="moz.de"/> | | |- |[[Verden (Aller)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-16}} | align="right" | 85 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Verden (Aller)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Verden]] |- |[[Viernheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-25}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.viernheim.de/unsere-stadt/bildungundkultur/stadtarchiv/stolpersteine.html |title=Erste Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708072848/http://www.viernheim.de/unsere-stadt/bildungundkultur/stadtarchiv/stolpersteine.html |archive-date=8. 7. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Viersen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-02}} | align="right" | 28 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.viersen.de/C125704A004B545A/html/F2B73189383B4936C12571A40039F5DC?opendocument&nid1=24445 |title=„Stolpersteine“ – Erinnerung an die Opfer des NS-Regimes in Viersen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319025407/http://www.viersen.de/C125704A004B545A/html/F2B73189383B4936C12571A40039F5DC?opendocument&nid1=24445 |archive-date=19. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Vilseck]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | 16. juli 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vilseck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Vilseck]] |- |[[Vilshofen an der Donau]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-27}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vilshofen an der Donau]] | <!-- Vitte Ortsteil von Hiddensee; siehe dort --> |- |[[Vlotho]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-10}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.mendel-grundmann-gesellschaft.de/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=61 |title=Stolpersteine in Vlotho |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065548/http://www.mendel-grundmann-gesellschaft.de/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=61 |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vlotho]] | |- |[[Vöhringen (Iller)]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-10}} | align="right" data-sort-value="17" | mind. 17 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.augsburger-allgemeine.de/illertissen/Sichtbare-Zeichen-gegen-das-Vergessen-id26947921.html |title=Stolpersteine erinnern in Vöhringen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210023115/http://www.augsburger-allgemeine.de/illertissen/Sichtbare-Zeichen-gegen-das-Vergessen-id26947921.html |archive-date=10. 12. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Völklingen]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-05}} | align="right" | 13 | align="right" | 18. mart 2013<ref>[http://www.voelklingen-im-wandel.de/vk-stolpersteine.php Die Stolpersteine in Völklingen]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Vreden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-06-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Waldkappel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-01-25}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[http://www.waldkappel.de/w3a/cms/Aktuelles/Verlegung_von_Stolpersteinen.330451.html;jsessionid=87EEE2D9FD5BB570183D62A1B0975F32 Verlegung der ersten Stolpersteine in Harmuthsachsen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Waldrach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-23}} | align="right" | 6 | align="right" | 23. februar 2007<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/trierland/aktuell/Heute-in-der-Zeitung-fuer-Trier-Land-Hier-wohnte-Josef-Meyer;art8128,1301222 Bericht über die Erstverlegung ''Hier wohnte Josef Meyer'' ]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Waldrach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Waldrach]] |- |[[Walldorf (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-02}} | align="right" | 20 | align="right" | 2. maj 2010<ref>[http://www.walldorf.de/2010/?seite=95 Verlegung der Stolpersteine in Walldorf (Baden)]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Walldorf (Baden)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Walldorf (Baden)]] |- |[[Walsrode]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-30}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2011-11-30}}<ref>{{Cite web |url=https://geschichtswerkstatthannover.wordpress.com/2009/11/16/30-11-2009-verlegung-von-stolpersteinen-in-walsrode-14-uhr/ |title=''Stolpersteine in Walsrode'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215515/https://geschichtswerkstatthannover.wordpress.com/2009/11/16/30-11-2009-verlegung-von-stolpersteinen-in-walsrode-14-uhr/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Waltershausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-09}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Waltershausen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Walzbachtal]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-06}} | align="right" | 6 | align="right" | 6. novembar 2008<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/joehlingen_synagoge.htm Jöhlingen (Gemeinde Walzbachtal, Kreis Karlsruhe)]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Walzbachtal]] |- |[[Waren (Müritz)]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-09}} | align="right" | 4 | align="right" | 9. novembar 2008<ref>[http://de.news.yahoo.com/17/20081109/tde-unbekannte-stoeren-gedenkfeier-fuer-08c524b_1.html Unbekannte stören Gedenkfeier für Juden in Waren]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Warendorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-14}} | align="right" data-sort-value="20" | mind. 20 | align="right" | 28. Januar 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Warendorf/Stolperstein-Initiative-Weitere-Stolpersteine-werden-verlegt Weitere Stolpersteine werden verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Warstein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-16}} | align="right" | 12 | align="right" | {{SortDate|2015-03-16}}<ref>{{Cite web |url=http://www.soester-anzeiger.de/lokales/warstein/stolpersteine-erinnern-juedische-mitbuerger-warstein-4825441.html |title=Stolpersteine erinnern an jüdische Mitbürger in Warstein |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530224944/http://www.soester-anzeiger.de/lokales/warstein/stolpersteine-erinnern-juedische-mitbuerger-warstein-4825441.html |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Warstein]] |- |[[Wassenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12}} | align="right" | 10 | align="right" | 15. decembar 2011<ref name="Stolpersteine verlegt"/> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wassenberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wassenberg]] |- |[[Weeze]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-01}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[https://www.weeze.de/C12575FC00360427/html/B10E8A756681997DC12576B80048FF61?opendocument Stolpersteine Weeze]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Weeze]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Weeze]] |- |[[Weilerswist]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-09}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 11. mart 2012<ref>{{Cite web |url=http://energieundgelassenheit.de/artikel/chor-leuchtfeuer/verlegung-stolpersteine-in-weilerswist |title=vierte Stolpersteinverlegung in Weilerswist |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204013552/http://energieundgelassenheit.de/artikel/chor-leuchtfeuer/verlegung-stolpersteine-in-weilerswist |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Weimar]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-23}} | align="right" | 17 | align="right" | 7. novembar 2013<ref>[http://weimar.tlz.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Neue-Spur-des-Erinnerns-17-Stolperstein-in-Weimar-387124665 17. Stolperstein verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Weingarten (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-07}} | align="right" | 15 | align="right" | 7. maj 2007<ref>[http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Weingarten Stadtwiki Karlsruhe: Stolpersteine Weingarten]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Weingarten (Baden)]] | align="center" | |- |[[Weingarten (Württemberg)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-17}} | align="right" | 3 | align="right" | 15. mart 2014<ref>[http://www.schwaebische.de/region/oberschwaben/weingarten/stadtnachrichten-weingarten_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-Nazi-Terror-_arid,5424839.html Stolpersteine erinnern an Nazi-Terror]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Weingarten (Württemberg)]] |- |[[Weinheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-06}} | align="right" | 44 | align="right" | 24. mart 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.weinheim.de/servlet/PB/menu/1279703_l1/index.html?QUERYSTRING=Stolpersteine |title=Weinheim: Die ersten „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409074920/http://www.weinheim.de/servlet/PB/menu/1279703_l1/index.html?QUERYSTRING=Stolpersteine |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Weinheim]] | |- |[[Weisenheim am Berg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Weissach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-01}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Weißenfels]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-15}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Wermelskirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-05-17}} | align="right" | 9 | align="right" | 17. maj 2002<ref name="Chronik2003">[https://web.archive.org/web/20040110192117/http://www.stolpersteine.com/chronik.htm Stolperstein-Chronik vom 21. novembar 2003]</ref> | | |- |[[Werne]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-29}} | align="right" | 40 | align="right" | {{SortDate|2014-01-27}}<ref>[http://www.wa.de/lokales/werne/werne-widmet-holocaust-gedenktag-juedischen-buergern-weitere-stolpersteine-3312030.html Stolpersteine erinnern]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Werne]] | |- |[[Wernigerode]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-14}} | align="right" | 22 | align="right" | 15. april 2009<ref>[http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/wernigerode/653426_22-Taefelchen-aus-Messing-als-Erinnerung-an-juedisches-Leid.html 22 Stolpersteine als Erinnerung]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wernigerode]] | |- |[[Wertheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-29}} | align="right" | 75 | align="right" | <ref>[http://www.fnweb.de/region/majn-tauber/wertheim-freudenberg-kulsheim-kreuzwertheim/eine-wichtige-initiative-gegen-das-vergessen-1.983731 Eine wichtige Initiative gegen das Vergessen]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wertheim]] | |- |[[Wesel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-03}} | align="right" data-sort-value="10" | 84 | align="right" | {{SortDate|2015-04-29}}<ref>{{Cite web |url=https://www.wesel.de/de/aktuelles/rege-beteiligung-an-der-sechsten-stolpersteinverlegung-in-wesel./ |title=Rege Beteiligung an der sechsten Stolpersteinverlegung in Wesel. |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=19. 7. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719220744/https://www.wesel.de/de/aktuelles/rege-beteiligung-an-der-sechsten-stolpersteinverlegung-in-wesel./ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Wesseling]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-13}} | align="right" | 8 | align="right" | 13. decembar 2014<ref>[http://www.wesseling.de/verwaltung/presseservice/pressemitteilungen/106090100000049933.php ''Die ersten „Stolpersteine“ werden verlegt / Erinnerung an jüdische Familien, die von den Nazis ermordet wurden.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Pressemitteilung der Stadt Wesseling</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Westerkappeln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-01}} | align="right" | 8 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Steinfurt/Westerkappeln/Bildhauer-Gunter-Demnig-verlegt-Stolpersteine-Acht-Mahnmale-fuer-Westerkappeln ''Acht Mahnmale für Westerkappeln.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Westfälische Nachrichten]]'', 2. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Westerkappeln]] |- |[[Wettenberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-26}} | align="right" | 8 | align="right" | 3. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Wettenberg/Artikel,-Stolpersteine-gegen-Vergessen-in-Wettenberg-_arid,538417_regid,1_puid,1_pageid,33.html |title=''Stolpersteine gegen Vergessen in Wettenberg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022400/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Wettenberg/Artikel,-Stolpersteine-gegen-Vergessen-in-Wettenberg-_arid,538417_regid,1_puid,1_pageid,33.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wettenberg]] <!-- Westerland Ortsteil der Gemeinde Sylt; siehe dort --> |- |[[Wettin-Löbejün]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. maj 2013<ref name="MZ 2013">Kornelia Privenau: ''[http://www.mz-web.de/halle-saalekreis/holocaust-opfer-stolpersteine-sind-gelegt,20640778,22707830.html Stolpersteine sind gelegt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606231749/http://www.mz-web.de/halle-saalekreis/holocaust-opfer-stolpersteine-sind-gelegt,20640778,22707830.html|date=6. 6. 2013}}'', [[Mitteldeutsche Zeitung]], 7. maj 2013. Abgerufen am 26. juli 2014.</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wettin-Löbejün]] |- |[[Wetzlar]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-22}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.wetzlar.de/showobject.phtml?La=1&object=tx%7C370.8865.1%3F%3D0 |title=Stolpersteine in Wetzlar |access-date=24. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406015717/http://www.wetzlar.de/showobject.phtml?La=1&object=tx%7C370.8865.1%3F%3D0 |archive-date=6. 4. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wetzlar]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wetzlar]] |- |[[Weyhe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. novembar 2011 | | |- |[[Wiesbaden]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-15}} | align="right" | 527 | align="right" | 31. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.am-spiegelgasse.de/willkommen-in-der-spiegelgasse/geschichte-und-erinnerung/stolpersteine/ |title=Aktives Museum Spiegelgasse für Deutsch-Jüdische Geschichte in Wiesbaden e. V.: Stolpersteine in Wiesbaden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092537/http://www.am-spiegelgasse.de/willkommen-in-der-spiegelgasse/geschichte-und-erinnerung/stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wiesbaden]] | |- |[[Wiesloch]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-15}} | align="right" | 15 | align="right" | 16. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.lokalmatador.de/article/f33e6b7c3dd84ab7870fa8b59a72cc34/nachrichten/politik/erste-stolpersteine-in-wiesloch-verlegtErste |title=„Stolpersteine“ in Wiesloch verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408173530/http://www.lokalmatador.de/article/f33e6b7c3dd84ab7870fa8b59a72cc34/nachrichten/politik/erste-stolpersteine-in-wiesloch-verlegtErste |archive-date=8. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wildeshausen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-01}} | align="right" | 12 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.nwzonline.de/oldenburg-kreis/politik/zwoelf-stolpersteine-werden-verlegt_a_13,5,3685788056.html ''Zwölf Stolpersteine werden verlegt.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 22. februar 2014</ref> | align="center" | | |- |[[Willich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-06}} | align="right" data-sort-value="62" | mind. 62 | align="right" | 8. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=https://www.stadt-willich.de/de/kulturundbildung/stolpersteine/%26nid1%3D11226_51447 |title=Stadt Willich: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124160803/https://www.stadt-willich.de/de/kulturundbildung/stolpersteine/%26nid1%3D11226_51447 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wiltingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-24}} | align="right" | 5 | align="right" | 24. februar 2007<ref>[http://www.konz.eu/vg_konz/.../Stolpersteine/TV_Meyer_300807.pdf Zurück zu den Wurzeln]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wiltingen]] |- |[[Windeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-17}} | align="right" | 61 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Windeck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Windeck]] |- |[[Winsen (Luhe)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-26}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Winsen (Luhe)]] | |- |[[Wismar]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-01}} | align="right" | 17 | align="right" | <ref>[http://www.wismar.de/B%C3%BCrger/Kultur-/-Freizeit-/-Sport/Stadtarchiv/Projekte/Stolpersteine Stolpersteine in Wismar]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wissen (Stadt)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-17}} | align="right" | 7 | align="right" | 28. Januar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.wissen.eu/Leben-Wohnen/Historisches/Stolpersteine |title=Stolpersteine in Wissen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415090306/http://wissen.eu/Leben-Wohnen/Historisches/Stolpersteine |archive-date=15. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wissen (Verbandsgemeinde)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in der Verbandsgemeinde Wissen]] |- |[[Witten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-04-04}} | align="right"| 108 | align="right" | 12. novembar 2019 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Witten]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Witten]] |- |[[Wittenberge]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-11}} | align="right" | 24 | align="right" | 9. august 2011<ref>[http://www.wittenberge.de/seite/65112/stolpersteine.html wittenberge.de: ''Stolpersteine in Wittenberge'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wittenberge]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittenberge]] |- |[[Wittenburg]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. mart 2014<ref>[http://www.ndr.de/regional/mecklenburg-vorpommern/stolpersteine181.html Stolpersteine geben Opfern ihre Namen zurück]{{Mrtav link}}</ref> | | align="center" | |- |[[Wittichenau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | <ref>[http://stolpersteine.wittichenauer-pfadfinder.de/stolperstein-verlegungbekommt Stolperstein-Verlegung]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittichenau]] |- |[[Wittlich]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-22}} | align="right" | 2 | align="right" | 22. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.meistermann-gesellschaft.de/html/projekte.html |title=Stolperstein-Initiative für Wittlich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628045340/http://www.meistermann-gesellschaft.de/html/projekte.html |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittlich]] |- |[[Woltersdorf (bei Berlin)|Woltersdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-25}} | align="right" | 2 | align="right" | 25. juli 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Worms]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-06}} | align="right" data-sort-value="76" | mind. 76 | align="right" | 1. oktobar 2008<ref>[http://www.warmajsa.de/index.php?id=5950 Stolpersteine in Worms]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.worms.de/de/tourismus/sehenswertes/listen/stolpersteine.php Übersicht der verlegten Stolpersteine in Worms]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wriezen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-23}} | align="right" | 2 | align="right" | 23. septembar 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Wülfrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" | 1 | align="right" | 28. februar 2008<ref>[http://www.rp-online.de/public/article/mettmann/538430/Ein-Stein-fuer-Johanna-Beyth.html Wülfrath: Ein Stein für Johanna Beyth]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wuppertal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-07}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wuppertal]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wuppertal]] |- |[[Würselen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-12}} | align="right" | 28 | align="right" | 15. decembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.aachener-zeitung.de/lokales/nordkreis/stolperstein-erinnert-an-tragische-geschichte-1.336567 |title=Stolperstein erinnert an tragische Geschichte |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402101155/http://www.aachener-zeitung.de/lokales/nordkreis/stolperstein-erinnert-an-tragische-geschichte-1.336567 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Würzburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-17}} | align="right" | 430 | align="right" | 1. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-wuerzburg.de/ |title=Würzburger Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409145905/http://www.stolpersteine-wuerzburg.de/ |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Würzburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Würzburg]] |- |[[Wurzen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-03}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. septembar 2013<ref>[http://www.ndk-wurzen.de/Aktuelles/Stolpersteine-erinnern-an-Kaufmannsfamilie-Luchtenstein/42d1767s10/ Stolpersteine erinnern an Kaufmannsfamilie]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wyk auf Föhr]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-22}} | align="right" | 1 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Xanten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-12}} | align="right" | 37 | align="right" | 30. novembar 2007<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/xanten/reihe-der-stolpersteine-ist-komplett-aid-1.974986 Reihe der Stolpersteine ist komplett]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Xanten]] | |- |[[Zehdenick]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. septembar 2006<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zehdenick]] | |- |[[Zeitz]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-25}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. novembar 2012 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Zeitz]] <!-- Zepernick Ortsteil von Panketal; siehe dort --> |- |[[Zell (Mosel)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-23}}<ref>{{Cite web |url=http://www.zell-mosel.com/html/seiten_unsere_Stadt/stadtbote/Stadtbote_2015/stadtbote_4.html |title=Zeller Stadtbote 'Stolpersteine wurden in Zell (Mosel) und Zell-Merl verlegt.' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043828/http://www.zell-mosel.com/html/seiten_unsere_Stadt/stadtbote/Stadtbote_2015/stadtbote_4.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" data-sort-value="12" |12 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zell (Mosel)]] | |- |[[Zerbst/Anhalt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-29}} | align="right" | 40 | align="right" | 15. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/zerbst/579545_40-Stolpersteine-erinnern-an-die-Ermordung-Zerbster-Juden.html |title=40 „Stolpersteine“ erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230234953/http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/zerbst/579545_40-Stolpersteine-erinnern-an-die-Ermordung-Zerbster-Juden.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Zittau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-27}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hillerschevilla.de/cms/de/121/Stolpersteine-fuer-Zittau |title=Stolpersteine für Zittau |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613053631/http://www.hillerschevilla.de/cms/de/121/Stolpersteine-fuer-Zittau |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Zossen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-20}} | align="right" | 7 | align="right" | 30. novembar 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zossen]] | |- |[[Zwickau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-16}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | <ref name="zwickau">{{Cite web |url=https://www.zwickau.de/de/aktuelles/pressemitteilungen/2004/06/15725_3.php.php |title=Stolpersteine in Zwickau |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828201120/https://www.zwickau.de/de/aktuelles/pressemitteilungen/2004/06/15725_3.php.php |archive-date=28. 8. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |} == Francuska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Francuskoj}} == Hrvatska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Hrvatskoj}} == Italija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Italiji}} == Luksemburg == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Luksemburgu}} == Holandija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Holandiji}} == Norveška == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Norveškoj}} == Poljska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Poljskoj}} == Rumunija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Rumuniji}} == Russland == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad | '''Oblast''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Kromy (Orjol)|Kromy]] | {{RU-ORL}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-30}} | align="right" | | align="right" | 30. juli 2013 | | |- | [[Orjol]] | {{RU-ORL}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-30}} | align="right" | | align="right" | 30. juli 2013 | | |} == Schweiz == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''Kanton''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- |[[Kreuzlingen]] | {{ZID|CH-TG}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. septembar 2013<ref>[http://www.nzz.ch/aktuell/schweiz/erste-stolpersteine-in-der-schweiz-1.18144848 ''Erste «Stolpersteine» in der Schweiz.''] In: ''[[Neue Zürcher Zeitung]]'', 5. septembar 2013</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kreuzlingen]] |} == Slowakei == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''Kraj''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Banská Bystrica]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-31}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Bratislava]] | [[Bratislavský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-22}} | align="right" | | align="right" | 22. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Brezno (Slovačka)|Brezno]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-31}} | align="right" | | align="right" | 31. oktobar 2012 | align="center" | | |- | [[Častá]] | [[Bratislavský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-22}} | align="right" | | align="right" | 22. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Halič]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-22}} | align="right" | | align="right" | 22. juli 2013 | align="center" | | |- | [[Komárno]] | [[Nitriansky kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-26}} | align="right" | | align="right" | 26. juli 2013 | align="center" | | |- | [[Lučenec]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-18}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Prešov]] | [[Prešovský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-23}} | align="right" | | align="right" | 23. juli 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine (Prešov)]] | |- | [[Ratková]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-18}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |} == Slovenija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Sloveniji}} == Spanien == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Region ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Navàs]] | align="right"|{{ES-CT}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-09}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. april 2015 <ref>{{Cite web |url=http://www.catalangovernment.eu/pres_gov/AppJava/government/news/282268/navas-municipality-spanish-state-commemorate-nazi-victims-stolperstein-plaques.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042604/http://www.catalangovernment.eu/pres_gov/AppJava/government/news/282268/navas-municipality-spanish-state-commemorate-nazi-victims-stolperstein-plaques.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |} == Tschechien == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Regija ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Boršice]] | [[Zlínský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-18}} | | align="right" | 18. juli 2013 | | |- | [[Brno]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2010-06-09}} | | align="right" | 16. juni 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Brno]] | |- | [[České Budějovice]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | <!-- České Budějovice siehe bei Budweis --> |- | [[Český Těšín]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-30}} | | align="right" | 30. oktobar 2012 | | |- | [[Chlum u Třeboně]] | [[Jihočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-17}} | | align="right" | 17. juli 2013 | | <!-- Debř Teil der Stadt Mladá Boleslav, siehe dort --> |- | [[Děčín]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-12}} | | align="right" | 12. septembar 2014 | | |- | [[Doubrava u Orlové]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | | |- | [[Havlíčkův Brod]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Horažďovice]] | [[Plzeňský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | |- | [[Kolín]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2008-10-10}} | | align="right" | 6. novembar 2009 | | |- | [[Kostelec nad Orlicí]] | [[Královéhradecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-29}} | | align="right" | 29. oktobar 2012 | | |- | [[Krnov]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-19}} | | align="right" | 19. septembar 2014 | | |- | [[Kroměříž]] | [[Zlínský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | | |- | [[Mikulov]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-30}} | | align="right" | 30. oktobar 2012 | | |- | [[Milovice nad Labem]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-13}} | | align="right" | 13. septembar 2014 | | |- | [[Mladá Boleslav]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-13}} | | align="right" | 13. septembar 2014 | | |- | [[Olomouc]] | [[Olomoucký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2011-06-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Olomouc]] | |- | [[Ostrava]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2010-06-10}} | | align="right" | 10. juni 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ostrava]] | |- | [[Pacov]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | |- | [[Pilsen]] | [[Plzeňský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-28}} | | align="right" | 28. oktobar 2012 | | |- | [[Prag]] | [[Prag]] | align="right" | {{SortDate|2008-10-08}} | | align="right" | 17. juli 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Prague]] | |- | [[Příbor]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-19}} | | align="right" | 19. juli 2013 | | |- | [[Ratenice]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-29}} | | align="right" | 29. oktobar 2012 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ratenice]] | |- | [[Slavkov u Brna]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Svitavy]] | [[Pardubický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Svitavy]] | |- | [[Teplice]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2011-06-15}} | | align="right" | 17. juli 2013 | | |- | [[Tišnov]] | [[Okres Brno-venkov]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Třebíč]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-18}} | | align="right" | 18. juli 2013 | | |- | [[Žatec]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-12}} | | align="right" | 12. septembar 2014 | | |} == Ukraine == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''[[Liste der Oblaste der Ukraine|Oblast]]''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Perejaslaw-Chmelnyzkyj]] | [[Oblast Kiew]] | align="right" | {{SortDate|2009-07-03}} | align="right" | 4 | align="right" | 3. juli 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/de/05/Meldungen__RK__2009/Stolpersteine__PK.html |title=Deutsche Botschaft Kiew: ''„Stolpersteine“ in der Ukraine '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704114212/http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/de/05/Meldungen__RK__2009/Stolpersteine__PK.html |archive-date=4. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> | | |} == Ungarn == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Regija ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Balatonfüred]] | [[Mitteltransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-24}} | align="right" | 3 | align="right" | 27. august 2007<ref name="macskako">[https://web.archive.org/web/20121018070017/http://www.macskako.net/ ungarische Stolperstein-Projektseite]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Balatonfüred]] | |- | [[Békéscsaba]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2012-09-30}} | align="right" | | align="right" | 30. septembar 2012 | align="center" | | |- | [[Budapest]] | [[Mittelungarn]] | align="right" | {{SortDate|2007-04-27}} | align="right" | | align="right" | 20. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Budapest]] | |- | [[Celldömölk]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-21}} | align="right" | | align="right" | 21. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Kiskunhalas]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-19}} | align="right" | 4 | align="right" | 19. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kiskunhalas]] | |- | [[Kisvárda]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-22}} | align="right" | 1 | align="right" | 22. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Kőszeg]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2010-07-23}} | align="right" | | align="right" | 23. juli 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kőszeg]] | |- | [[Magyarmecske]] | [[Südtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-21}} | align="right" | | align="right" | 21. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Makó]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-20}} | align="right" | 4 | align="right" | 20. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Makó]] | |- | [[Mátészalka]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-22}} | align="right" | 1 | align="right" | 22. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Nagykanizsa]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-28}} | align="right" | 4 | align="right" | 28. august 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nagykanizsa]] | |- | [[Nagykőrös]] | [[Mittelungarn]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-18}} | align="right" | 1 | align="right" | 18. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Pécs]] | [[Südtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-30}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | 21. septembar 2014<ref name="macskako" /> | | |- | [[Sopron]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-23}} | align="right" | | align="right" | 23. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Szeged]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-20}} | align="right" | 5 | align="right" | 20. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szeged]] | |- | [[Szentes]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2012-09-29}} | align="right" | | align="right" | 29. septembar 2012 | align="center" | | |- | [[Szolnok]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szolnok]] | |- | [[Szombathely]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-29}} | align="right" | 4 | align="right" | 29. august 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szombathely]] | |- | [[Újfehértó]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-21}} | align="right" | 1 | align="right" | 21. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Zalaegerszeg]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-28}} | align="right" | 3 | align="right" | 28. august 2007<ref name="macskako" /> | | |} == Fußnoten == <references group="F" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.stolpersteine.eu/chronik/ Chronik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107184455/http://www.stolpersteine.eu/chronik/ |date=7. 11. 2015 }} auf der Projektseite stolpersteine.eu [[Kategorija:Stolpersteine]] 4n2a7b61u1mjwz6qntvbr3k63b7l4k6 Šablon:Franz Beckenbauer Superkup 10 392436 3904524 3526228 2026-07-12T11:40:55Z Bakir123 110053 Bakir123 premjestio je stranicu [[Šablon:DFL-Superkup]] na [[Šablon:Franz Beckenbauer Superkup]]: Novi naziv. 3526228 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = DFL-Superkup | naslov = [[DFL-Superkup]] | podaciklasa = hlist | podaci1 = * [[DFB-Superkup 1987.|1987]] * [[DFB-Superkup 1988.|1988]] * [[DFB-Superkup 1989.|1989]] * [[DFB-Superkup 1990.|1990]] * [[DFB-Superkup 1991.|1991]] * [[DFB-Superkup 1992.|1992]] * [[DFB-Superkup 1993.|1993]] * [[DFB-Superkup 1994.|1994]] * [[DFB-Superkup 1995.|1995]] * [[DFB-Superkup 1996.|1996]] * [[DFL-Superkup 2010.|2010]] * [[DFL-Superkup 2011.|2011]] * [[DFL-Superkup 2012.|2012]] * [[DFL-Superkup 2013.|2013]] * [[DFL-Superkup 2014.|2014]] * [[DFL-Superkup 2015.|2015]] * [[DFL-Superkup 2016.|2016]] * [[DFL-Superkup 2017.|2017]] * [[DFL-Superkup 2018.|2018]] * [[DFL-Superkup 2019.|2019]] * [[DFL-Superkup 2020.|2020.]] }}<noinclude> [[Kategorija:Nogometne navigacijske kutije]] </noinclude> 9k8i6mpzsakfndqhov5uivpvvg9f4yp 3904526 3904524 2026-07-12T11:42:17Z Bakir123 110053 3904526 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = DFL-Superkup | naslov = [[Franz Beckenbauer Superkup]] | podaciklasa = hlist | podaci1 = * [[DFB-Superkup 1987.|1987]] * [[DFB-Superkup 1988.|1988]] * [[DFB-Superkup 1989.|1989]] * [[DFB-Superkup 1990.|1990]] * [[DFB-Superkup 1991.|1991]] * [[DFB-Superkup 1992.|1992]] * [[DFB-Superkup 1993.|1993]] * [[DFB-Superkup 1994.|1994]] * [[DFB-Superkup 1995.|1995]] * [[DFB-Superkup 1996.|1996]] * [[DFL-Superkup 2010.|2010]] * [[DFL-Superkup 2011.|2011]] * [[DFL-Superkup 2012.|2012]] * [[DFL-Superkup 2013.|2013]] * [[DFL-Superkup 2014.|2014]] * [[DFL-Superkup 2015.|2015]] * [[DFL-Superkup 2016.|2016]] * [[DFL-Superkup 2017.|2017]] * [[DFL-Superkup 2018.|2018]] * [[DFL-Superkup 2019.|2019]] * [[DFL-Superkup 2020.|2020.]] * [[DFL-Superkup 2021.|2021.]] * [[DFL-Superkup 2022.|2022.]] * [[DFL-Superkup 2023.|2023.]] * [[DFL-Superkup 2024.|2024.]] * [[Franz Beckenbauer Superkup 2025.|2025.]] * [[Franz Beckenbauer Superkup 2026.|2026.]] }}<noinclude> [[Kategorija:Nogometne navigacijske kutije]] </noinclude> gyhrcjcgoqg1cy4wzr6r7m4nj3er6mf Dejčići 0 395614 3904409 3860025 2026-07-11T23:40:52Z ~2026-39297-26 183538 /* */ 3904409 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Dejčići | vrsta = Naseljeno mjesto <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Kanton Sarajevo|Sarajevo]] | općina = [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo]] <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6873 | dužina_stepeni = 18.3406 | najveća tačka = | najveća tačka metara = <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 160 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 33 | matični broj = 145220<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naselja |work=fzs.ba |access-date=29. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509001936/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 11592 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Dejčići u Bosni i Hercegovini <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Dejčići''' su naseljeno mjesto u općini [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo]], [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina]]. Najjace selo. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Dejčići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 145220 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 29. 9. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 29. 9. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 160 | g2013_bosnjaci = 160 | g1991_ukupno = 217 | g1991_muslimani = 217 | g1981_ukupno = 230 | g1981_muslimani = 228 | g1971_ukupno = 252 | g1971_muslimani = 247 | g1971_srbi = 2 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.trnovo.ba/ Zvanični sajt općine Trnovo] {{Općina Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)}} ilx7eoobzq1qj8b2h7d0khjmgyg859d 3904411 3904409 2026-07-12T00:22:06Z نوفاك اتشمان 16322 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-39297-26|~2026-39297-26]] ([[User talk:~2026-39297-26|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:NeptuneBot|NeptuneBot]] 3860025 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Dejčići | vrsta = Naseljeno mjesto <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Kanton Sarajevo|Sarajevo]] | općina = [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo]] <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6873 | dužina_stepeni = 18.3406 | najveća tačka = | najveća tačka metara = <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 160 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 33 | matični broj = 145220<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naselja |work=fzs.ba |access-date=29. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509001936/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 11592 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Dejčići u Bosni i Hercegovini <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Dejčići''' su naseljeno mjesto u općini [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo]], [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Dejčići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 145220 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 29. 9. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 29. 9. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 160 | g2013_bosnjaci = 160 | g1991_ukupno = 217 | g1991_muslimani = 217 | g1981_ukupno = 230 | g1981_muslimani = 228 | g1971_ukupno = 252 | g1971_muslimani = 247 | g1971_srbi = 2 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.trnovo.ba/ Zvanični sajt općine Trnovo] {{Općina Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)}} 60fwj6yyg3ifdseeos5bwu7lwgh3ofh Sedmi kongres SKJ 0 406694 3904494 3609591 2026-07-12T11:17:32Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Ljubljana]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Ljubljani]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904494 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:VII Kongres SKJ, Ljubljana 1958.jpg|desno|mini|300p|Prizor sa Sedmog kongresa SKJ]] '''Sedmi kongres [[Savez komunista Jugoslavije|Saveza komunista Jugoslavije]]''' održan je od [[22. april|22.]] do [[26. april]]a [[1958]]. godine u [[Ljubljana|Ljubljani]]. Kongresu je prisustvovalo 1.795 delegata, od kojih su njih 124 bili članovi Centralnog komiteta i Centralne revizione komisije. Pored izabranih delegata Kongresu su prisustvovala i 283 gosta - političkih, društvenih i javnih radnika iz čitave [[Jugoslavija|Jugoslavije]], kao i delegacije inostranih komunsitičkih i socijalističkih partija. Na kraju Kongresa je izabran novi [[Centralni komitet]], od 135 članova, Centralna revizona komisija, od 23 člana i Izvršni komitet CK SKJ od 15 članova. Za generalnog sekretara SKJ ponovo je izabran [[Josip Broz Tito]], a za sekretare Centralnog komiteta [[Edvard Kardelj]] i [[Aleksandar Ranković]]. == Članovi CK SKJ == * '''Članovi [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije]], izabrani na Sedmom kongresu''': [[Viktor Avbelj]], [[Rista Antunović Baja|Rista Antunović]], [[Ljupčo Arsov]], [[Vera Aceva]], [[Ljubo Babić (političar)|Ljubo Babić]], [[Spasenija Cana Babović]], [[Filip Bajković]], [[Vladimir Bakarić]], [[Mitar Bakić]], [[Aleš Bebler]], [[Vlajko Begović]], [[Marko Belinić]], [[Anka Berus]], [[Antun Biber]], [[Džemal Bijedić]], [[Jakov Blažević]], [[Ivan Božičević]], [[Marijan Brecelj]], [[Zvonko Brkić]], [[Hasan Brkić]], [[Josip Broz Tito]], [[Krsto Bulajić]], [[Jovan Veselinov]], [[Dobrivoje Vidić]], [[Janez Vipotnik]], [[Veljko Vlahović]], [[Olga Vrabič]], [[Svetozar Vukmanović]], [[Strahil Gigov]], [[Ivan Gošnjak]], [[Pavle Gregorić]], [[Uglješa Danilović]], [[Peko Dapčević]], [[Stevan Doronjski]], [[Ilija Došen]], [[Ratko Dugonjić]], [[Veljko Zeković]], [[Boris Ziherl]], [[Albert Jakopič]], [[Vlado Janić Capo|Vlado Janić]], [[Eduard Jardas]], [[Đurica Jojkić]], [[Blažo Jovanović]], [[Isa Jovanović]], [[Ante Jurjević Baja|Ante Jurjević]], [[Niko Jurinčić]], [[Osman Karabegović]], [[Ivan Karaivanov]], [[Edvard Kardelj]], [[Stane Kavčič]], [[Danilo Kekić]], [[Lazar Koliševski]], [[Slavko Komar]], [[Nikola Kovačević (političar)|Nikola Kovačević]], [[Ivan Stevo Krajačić|Ivan Krajačić]], [[Boris Krajger]], [[Sergej Krajger]], [[Otmar Kreačić]], [[Vladimir Krivic]], [[Vicko Krstulović]], [[Dušan Kveder]], [[Voja Leković]], [[Franc Leskošek]], [[Ivan Maček]], [[Šefket Maglajlić]], [[Pašaga Mandžić]], [[Miha Marinko]], [[Moma Marković]], [[Krste Markovski]], [[Božidar Maslarić]], [[Veljko Mićunović]], [[Cvijetin Mijatović]], [[Milka Minić]], [[Miloš Minić]], [[Nikola Minčev]], [[Lazar Mojsov]], [[Karlo Mrazović]], [[Andrija Mugoša]], [[Kosta Nađ]], [[Naum Naumovski]], [[Radisav Nedeljković Raja|Radisav Nedeljković]], [[Milijan Neoričić]], [[Marko Nikezić]], [[Džavid Nimani]], [[Grujo Novaković]], [[Bogdan Osolnik]], [[Đorđije Đoko Pajković]], [[Radovan Papić]], [[Mišo Pavićević]], [[Slobodan Penezić Krcun]], [[Puniša Perović]], [[Dušan Petrović Šane]], [[Mile Počuča]], [[Krsto Popivoda]], [[Vlado Popović]], [[Koča Popović]], [[Milentije Popović]], [[Jože Potrč]], [[Srđa Prica]], [[Đuro Pucar Stari]], [[Nikola Rački]], [[Dobrivoje Radosavljević Bobi]], [[Aleksandar Ranković]], [[Ivan Regent]], [[Paško Romac]], [[Ivan Rukavina]], [[Đuro Salaj]], [[Nikola Sekulić]], [[Vidoje Smilevski]], [[Petar Stambolić]], [[Dragi Stamenković]], [[Svetislav Stefanović Ćeća|Svetislav Stefanović]], [[Velimir Stojnić]], [[Blagoje Taleski]], [[Borko Temelkovski]], [[Geza Tikvicki]], [[Mijalko Todorović]], [[Vida Tomšič]], [[Miko Tripalo]], [[Mito Hadživasilev]], [[Fadilj Hodža]], [[Janez Hribar Tone]], [[Josip Hrnčević]], [[Avdo Humo]], [[Josip Cazi]], [[Krste Crvenkovski]], [[Marijan Cvetković]], [[Rodoljub Čolaković]], [[Mihailo Švabić]], [[Vlado Šegrt]], [[Lidija Šentjurc]], [[Boško Šiljegović]], [[Pal Šoti]] i [[Mika Špiljak]]. * '''Članovi Centralne revizione komisije, izabrani na Sedmom kongresu''': [[Milutin Baltić]], [[Savo Brković]], [[Tome Bukleski]], [[Vančo Burzevski]], [[Dimitrije Georgijević]], [[Grga Jankes]], [[Stjepan Debeljak Bil|Stjepan Debeljak]], [[Milinko Đurović]], [[Blažo Đuričić]], [[Pavle Jovićević]], [[Hajro Kapetanović]], [[Jovo Kapičić]], [[Kolj Široka]], [[Dušanka Kovačević]], [[Leo Mates]], [[Milosav Milosavljević]], [[Mara Naceva]], [[France Popit]], [[Petar Reljić]], [[Mitja Ribičič]], [[Ante Roje]], [[Janko Rudolf]] i [[Bosa Cvetić]]. * '''Članovi Izvršnog komiteta Centralnog komiteta SKJ, izabrani na Sedmom kongresu''': [[Josip Broz Tito]], [[Vladimir Bakarić]], [[Jovan Veselinov]], [[Veljko Vlahović]], [[Svetozar Vukmanović]], [[Ivan Gošnjak]], [[Blažo Jovanović]], [[Edvard Kardelj]], [[Lazar Koliševski]], [[Franc Leskošek]], [[Miha Marinko]], [[Đuro Pucar Stari]], [[Aleksandar Ranković]], [[Đuro Salaj]] i [[Petar Stambolić]]. == Literatura == {{portal | SFRJ}} * ''- VII - kongres Saveza komunista Jugoslavije' ''. "Kultura" Beograd 1958. godina.'' * '' 'Pregled Povijesti Saveza komunista Jugoslavije' ''. "Institut za izučavanje radničkog pokreta", Beograd 1963. godina''. * '' 'Kronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979' ''. "Institut za suvremenu povijest" Beograd i "Narodna knjiga" Beograd, 1980. godina.'' * '' 'Povijest Saveza komunsita Jugoslavije' ''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga" Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina.'' {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Kongresi KPJ-SKJ|7]] [[Kategorija:Politika SFRJ]] [[Kategorija:1958. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1958. u Sloveniji]] [[Kategorija:Događaji u Ljubljani]] [[Kategorija:Politička historija Slovenije]] iqwtazgkpa1txryni3jhf6leee9bw41 Seattle SuperSonics 0 411755 3904361 3619664 2026-07-11T14:14:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904361 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaški klub | ime = Seattle SuperSonics | boja1 = #FFFFFF | boja2 = #006031 | boja3 = #FFC222 | logo = Logo Seattle SuperSonicsa.svg | trenutna_sezona = | konferencija = [[Zapadna konferencija (NBA)|Zapadna]] | divizija = Zapadna ([[NBA 1967/1968.|1967]]–[[NBA 1969/1970.|1970]])<br>[[Pacifička divizija (NBA)|Pacifička]] ([[NBA 1970/1971.|1970]]–[[NBA 2003/2004.|2004]])<br>[[Sjeverozapadna divizija (NBA)|Sjeverozapadna]] ([[NBA 2004/2005.|2004]]–[[NBA 2007/2008.|2008]]) | osnovan = 1967. | historija = '''Seattle SuperSonics''' (1967–2008)<br>'''[[Oklahoma City Thunder]]''' (2008–trenutno)<ref>{{cite web|title=NBA.com/Stats–Oklahoma City Thunder seasons|url=http://stats.nba.com/team/#!/1610612760/seasons/|publisher=National Basketball Association|date=17. 10. 2015|access-date=2. 5. 2016|archive-date=15. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915143403/http://stats.nba.com/team/#!/1610612760/seasons/|url-status=dead}}</ref> | dvorana = [[KeyArena]] (1967–1978, 1985–1994, 1995–2008)<br>[[Kingdome]] (1978–1985)<br>[[Tacoma Dome]] (1994–1995) | grad = [[Seattle]] | boje = Zelena, žuta, bijela<br>{{color box|#006031}} {{color box|#FFC222}} {{color box|#FFFFFF}} | vlasnik = [[Sam Schulman]] (1967–1983)<br>[[Barry Ackelrey]] (1983–2001)<br>[[Basketball Club of Seattle]] (2001–2006)<br>[[Professional Basketball Club LLC]] (2006–2008) | generalni_menadžer = | trener = | pripojen = | prvaci = '''1''' ([[NBA 1978/1979.|1979]]) | konferencijski_prvaci = '''3''' ([[NBA 1977/1978.|1978]], [[NBA 1978/1979.|1979]], [[NBA 1995/1996.|1996]]) | divizijski_prvaci = '''6''' ([[NBA 1978/1979.|1979]], [[NBA 1993/1994.|1994]], [[NBA 1995/1996.|1996]], [[NBA 1996/1997.|1997]], [[NBA 1997/1998.|1998]], [[NBA 2004/2005.|2005]]) | penzionisani_brojevi = '''6''' ([[Gus Williams (košarka)|1]], [[Nate McMillan|10]], [[Lenny Wilkens|19]], [[Spencer Haywood|24]], [[Fred Brown (košarka)|32]], [[Jack Sikma|43]]) | veb-sajti = | dom_tijelo = FFFFFF | dom_uzorak_t = _greenhorizontal | dom_šorc = FFFFFF | dom_uzorak_š = _greensides | gost_tijelo = 005f30 | gost_uzorak_t = _whitehorizontal | gost_šorc = 005f30 | gost_uzorak_š = _yellowsides | 3_tijelo = ffd321 | 3_uzorak_t = _whitehorizontal | 3_šorc = ffd321 | 3_uzorak_š = _greensides }} '''Seattle SuperSonics''' bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] košarkaški klub baziran u [[Seattle]]u, koji se takmičio u [[NBA]] ligi. Bili su članovi [[Pacifička divizija (NBA)|Pacifičke]] i [[Sjeverozapadna divizija (NBA)|Sjeverozapadne divizije]]. Nakon završetka sezone [[NBA 2007/2008.|2007/08.]] ekipa se [[Preseljenje Seattle SuperSonicsa u Oklahoma City|preselila]] u [[Oklahoma City]], gdje igra pod imenom [[Oklahoma City Thunder]]. Zastave, trofeji i umirovljeni dresovi Sonicsa ostali su u Seattleu. Ime, nadimak, grb i boje dostupne su bilo kojem nadolazećem NBA klubu. Ipak, historija franšize bit će dijeljena sa Oklahomom.<ref>{{cite web|title=Details of settlement between Bennett, Seattle revealed|url=http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=3545175|publisher=ESPN.com|date=20. 8. 2008|access-date=2. 5. 2016}}</ref> ==Historija== ===Osnivanje tima=== Biznismenima iz [[Los Angeles]]a, [[Sam Schulman|Samu Schulmanu]] i [[Eugene V. Klein]]u je 20. decembra 1966. dodijeljen zadatak za formiranje franšize u Seattleu. Schulman je franšizi dao ime po [[Boeing]]ovom [[Nadzvučni putnički avion|SST]] [[Boeing 2707|projektu]], koji je nedugo nakon toga otkazan.<ref>{{cite web|title=Behind The Name – Sonics|url=http://www.nba.com/thunder/news/behind_the_name.html|publisher=National Basketball Association|access-date=2. 5. 2015}}</ref> Predvođeni [[Walter Hazzard|Walterom Hazzardom]] i novajlijama [[Bob Rule|Bobom Ruleom]] i [[Al Tucker|Alom Tuckerom]], prvu sezonu završili su sa omjerom 23–59. ===Wilkensova era (1968–1975)=== Pred početak sezone [[NBA 1968/1969.|1968/69.]] Sonicsi su razmijenili [[Spisak učesnika NBA All-Star utakmica|All-Star igrača]] Hazzarda za [[plejmejker]]a [[Lenny Wilkens|Lennyja Wilkensa]]. Wilkens je odigrao odličnu prvu sezonu u kojoj je bilježio 22,4 poena, 8,2 asistencije i 6,2 skokova. Rule je također imao odličnu sezonu, u kojoj je prosječno bilježio 24 poena i 11,5 skokova. I pored odličnih igara ovog dvojca, Sonicsi su pobijedili samo 30 utakmica, a Wilkens je zamijenio [[Al Bianchi|Bianchija]] na mjestu trenera. Wilkens je bio najbolji asistent tokom sezone [[NBA 1969/1970.|1969/70]]. U junu 1970. vlasnici NBA ekipa glasali su 13–4 u korist spajanja NBA i [[ABA]] lige.<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCJ/is_7_28/ai_74437533 |title=David Friedman, ''ABA Numbers Paint a Very Different Picture'', Basketball Digest, Maj, 2001 |access-date=2. 5. 2016 |archive-date=6. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106172537/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCJ/is_7_28/ai_74437533 |url-status=dead }}</ref><ref>Pluto, Terry, ''Loose Balls: The Short, Wild Life of the American Basketball Association'' (Simon & Schuster, 1990), {{ISBN|978-1-4165-4061-8}}, p.200</ref> Schulman, koji je bio pristalica spajanja, zaprijetio je da će njegov tim napustiti NBA i pridružiti se ABA ligi ukoliko se lige ne spoje. Čak je tvrdio kako će preseliti svoj klub u Los Angeles, kako bi se takmičio sa [[Los Angeles Lakers|Lakersima]]. Tužba [[Oscar Robertson|Oscara Robertsona]] protiv NBA odložila je spajanje, ali su Sonicsi ipak ostali u Seattleu.<ref>Pluto, Terry, ''Loose Balls: The Short, Wild Life of the American Basketball Association'' (Simon & Schuster, 1990), {{ISBN|978-1-4165-4061-8}}, p.186</ref> Početkom sezone [[NBA 1970/1971.|1970/71.]] Bob Rule pokidao je [[Ahilova tetiva|ahilovu tetivu]], zbog koje je propustio ostatak sezone. ====Dolazak Spencera Haywooda==== Nakon duge sudske bitke, Sonicsi su uspjeli dovesti novaliju godine u ABA ligi, [[Spencer Haywood|Spencera Haywooda]]. Već sljedeće sezone su po prvi put imali pozitivan omjer, 47–35. Početkom marta imali su skor 46–27, ali su povrede startera prouzrokovale da tim izgubi 8 od zadnjih 9 utakmica, ispustivši priliku da se plasira u doigravanje. Prije početka sezone [[NBA 1972/1973.|1972/73.]] Wilkens je razmijenjen u [[Cleveland Cavaliers]]e, a bez njega Sonicsi su imali omjer 26–56. Jedina svijetla tačka bio je Haywood, koji je prosječno bilježio 29,2 poena i 12,9 skokova. ===1975–1983=== Legendarni [[Bill Russell]] je 1973. doveden kao trener, a [[NBA 1974/75.|1975.]] vodio je Sonicse do prvog nastupa u doigravanju. U prvom krugu [[NBA doigravanje 1975.|doigravanja]] pobjedili su [[Detroit Pistons]]e 2–1, prije nego što su u drugom krugu u šest utakmica poraženi od budućih prvaka, [[Golden State Warriors]]a. Naredne sezone, razmijenili su Haywooda u [[New York Knicks]]e u pokušaju da pojačaju napad ekipe. [[Bek šuter|Bek]] [[Fred Brown (košarka)|Fred Brown]] je bio 5. najbolji strijelac lige, dok je [[Slick Watts]] vodio ligu u [[Asistencija (košarka)|asistencijama]] i [[Ukradena lopta (košarka)|ukradenim loptama]]. I pored odličnih nastupa Browna (28,5 ppu) i [[Tommy Burleson|Tommyja Burlesona]] (20,8 ppu) u [[NBA doigravanje 1976.|doigravanju]], ispali su od [[Phoenix Suns]]a u 6 utakmica. Russell je napustio ekipu nakon sezone [[NBA 1976/1977.|1976/77]], a zamijenio ga je [[Bob Hopkins]]. Ekipa je pod Hopkinsom igrala očajno, započevši sezonu sa omjerom 5–17, nakon čega je otpušten. Ekipa je pod Wilkensom igrala odlično, pobjedivši 11 od 12 prvih utakmica, izborivši [[NBA doigravanje 1978.|doigravanje]] i osvojivši titulu Zapadne konferencije sa omjerom 47–35. Iako su u [[NBA finale 1978.|finalu]] vodili 3–2 protiv [[Washington Wizards|Washington Bulletsa]], na kraju su poraženi u 7. utakmici. Sastav se nije značajnije mijenjao u predsezoni. Nakon osvajanja divizijske titule, Sonicsi su u 7 utakmica slavili u konferencijskom finalu protiv Phoenixa. U [[NBA finale 1979.|finalu]] ih je ponovo čekala ekipa Bulletsa, ali su ovaj put Sonicsi slavili sa ubjedljivih 4–1, osvojivši svoju prvu i zadnju titulu NBA prvaka. Šampionski tim uključivao je bekove [[Gus Williams|Gusa Williamsa]] i [[Dennis Johnson|Dennisa Johnsona]], [[Centar (košarka)|centra]] [[Jack Sikma|Jacka Sikmu]], [[Krilni bek|krila]] [[John Johnson (košarka)|Johna Johnsona]] i [[Lonnie Shelton|Lonnieja Sheltona]], kao i rezerve Browna i [[Paul Silas|Paula Silasa]]. [[NBA 1979/1980.|Sljedeću sezonu]] završili su sa omjerom 56–26, ali su u konferencijskom finalu poraženi od Lakersa 4–1. Johnson je razmijenjen u Phoenix, a Williams nije igrao zbog nesuglasica oko ugovora. Sonicsi su zabilježili omjer 34–48, najgori u Pacifičkoj diviziji. Sljedeće sezone Williams se vratio. Kroz naredne dvije sezone Sonicsi su zabilježili omjere 52–30 i 48–34. ===1983–1989=== U oktobru 1983. Schulman je franšizu prodao [[Barry Ackerley|Barryju Ackerleyu]], čime je započeo period zastoja i prosječnosti. Fred Brown se povukao naredne sezone. Brownow broj je povučen iz upotrebe 1986. Lenny Wilkens je napustio mjesto trenera 1985, a Jack Sikma, posljednji igrač iz šampionske generacije, razmijenjen je nakon sezone [[NBA 1985/1986.|1985/86]]. Predvođeni trojcem [[Tom Chambers (košarka)|Chambers]], [[Xavier McDaniel|McDaniel]] i [[Dale Ellis|Ellis]] Sonicsi su uspjeli, na iznenađenje svih, dogurati do [[NBA doigravanje 1987.|finala konferencije 1987]]. [[NBA 1987/1988.|Naredne sezone]] sva trojica su prosječno bilježili preko 20 poena. Chambers je otišao u Phoenix prije početka [[NBA 1988/1989.|sezone 1988/89]], ali su i bez njega uspjeli dogurati do [[NBA doigravanje 1989.|2. kruga doigravanja]]. ===Payton–Kemp era (1989–1998)=== [[Datoteka:George Karl.jpg|desno|200px|mini|[[George Karl]] je vodio Sonicse od [[NBA 1992/1993.|1992.]] do [[NBA 1998/1999.|1998.]]]] Sonicsi su na [[NBA draft 1989.|draftu 1989.]] izabrali [[Shawn Kemp|Shawna Kempa]], a [[NBA draft 1990.|naredne godine]] [[Gary Payton|Garyja Paytona]]. McDaniel i Eliss su razmijenjeni tokom [[NBA 1990/1991.|sezone 1990/91]]. [[George Carl]] je doveden na mjesto trenera 1992. U njegovoj prvoj sezoni imali su omjer 55–27 i stigli su do finala konferencije, gdje su u 7 utakmica poraženi od Phoenixa. [[NBA 1993/1994.|Naredne sezone]] Sonicsi su imali omjer 63–19, najbolji u NBA. I pored toga, ispali su već u prvom krugu od [[Denver Nuggets]]a. Sezonu [[NBA 1994/1995.|1994/95.]] igrali su u dvorani [[Tacoma Dome]], zbog rekonstrukcije KeyArene. Završili su na 2. mjestu Zapada sa omjerom 57–25, ali su već u prvom krugu ispali od [[Los Angeles Lakers]]a 4–0. Uspjeli su dogurati do [[NBA finale 1996.|finala 1996]], ali su poraženi od [[Michael Jordan|Jordanovih]] [[Chicago Bulls]]a. Sonicsi su ostali jedna od najjačih ekipa na Zapadu u naredne dvije sezone. Na kraju sezone [[NBA 1997/1998.|1997/98.]] povukao se [[Nate McMillan]], a otišao je, zbog nesporazuma sa rukovodstvom tima, i trener Karl. ===1998–2008=== Odlaskom Karla i McMillana Sonicsi su opet ušli u fazu prosječnosti. U naredne 4 sezone uspjeli su 2 puta izboriti doigravanje, ali nijednom nisu prošli prvi krug. McMillan je preuzeo mjesto trenera u sezoni [[NBA 2000/2001.|2000/01]], nakon otkaza [[Paul Westphal]]u. Tokom sezone [[NBA 2002/2003.|2002/03.]] Payton je razmijenjen u [[Milwaukee Bucks]]e. Sezona [[NBA 2004/2005.|2004/05.]] bila je odlična za Sonicse. Predvođeni [[Ray Allen|Rayom Allenom]] i [[Rashard Lewis|Rashardom Lewisom]] osvojili su 6. divizijsku titulu, prije nego što su u 1. krugu [[NBA doigravanje 2005.|doigravanja]] izbacili [[Sacramento Kings]]e. U 2. krugu izgubili su 4–2 od [[San Antonio Spurs]]a, koji će u [[NBA finale 2005.|finalu]] pobijediti [[Detroit Pistons]]e. To je bio zadnji nastup Sonicsa u doigravanju. Pred početak [[NBA 2005/2006.|sezone 2005/06.]] trener McMillan je prihvatio trenersku ulogu u [[Portland Trail Blazers|Portlandu]]. Sonicsi su završili sezonu sa omjerom 35–47. ====Dolazak Kevina Duranta (2007–2008)==== Sonicsima je dodijeljen 2. izbor na [[NBA draft 2007.|draftu 2007]], kojeg su oni iskoristili da izaberu [[Kevin Durant|Kevina Duranta]] sa [[Univerzitet Teksasa|Univerziteta Teksasa]]. Nekoliko sati nakon drafta razmijenili su Raya Allena i 35. izbora [[Glen Davis (košarka)|Glena Davisa]] u [[Boston Celtics]]e za 5. izbor [[Jeff Green (košarka)|Jeffa Greena]], [[Wally Szczerbiak|Wallyja Szczerbiaka]] i [[Delonte West|Delontea Westa]]. U julu 2007. razmjenili su Lewisa u [[Orlando Magic]] za budući izbor druge runde drafta i 9,5 miliona [[Američki dolar|dolara]]. Pregovori sa gradom Seattleom oko nove dvorane propali su. Iako su u Durantu dobili franšiznog igrača, Sonicsi su loše počeli sezonu. Izgubili su prvih 8 utakmica, a prvi mjesec [[NBA 2007/2008.|sezone]] završili su sa omjerom 3–14. Durant je osvojio [[NBA novajlija godine|nagradu za najboljeg novajliju godine]]. Sonicsi su zadnju sezonu u Seattleu završili sa omjerom 20–62. Nakon što su riješena pravna pitanja, Clay Bennett je dobio dozvolu da preseli franšizu.<ref>{{cite web |url=http://www.sportsecyclopedia.com/nba/seattle/sonics.html |title=Seattle Supersonics (1967-2008) |publisher=Sportsecyclopedia.com |date= |access-date=2. 5. 2016 |archive-date=11. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411003507/http://www.sportsecyclopedia.com/nba/seattle/sonics.html |url-status=dead }}</ref> ==Dvorane== *'''[[KeyArena]]''' (ranije poznata kao '''[[Seattle Center]] Coliseum''') 1967–1978, 1985–1994, 1995–2008 *'''[[Kingdome|The Kingdome]]''' 1978–1985 *'''[[Tacoma Dome]]''' 1994–1995 (Tokom rekonstrukcije KeyArene) ==Rivalstva== Tradicionalni rivali Sonicsa su bili [[Portland Trail Blazers]]i, prije svega zbog blizine. Portland i Seattle udaljeni su 280 kilometara i jedini su veći gradovi na sjeverozapadu Sjedinjenih Američkih Država. Obje franšize su titulu NBA osvojile jedanput. Odigrali su 192 utakmice, a bolji omjer su imali Sonicsi, 98–94.<ref>{{cite news| url=http://www.oregonlive.com/blazers/index.ssf/2012/02/trail_blazers_owner_paul_allen_issues_statement_on.html | work=The Oregonian | title=Trail Blazers owner Paul Allen issues statement on possibility of Seattle getting NBA team | date= 16. 2. 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.realclearsports.com/lists/dead_defunct_rivalries/supersonics_trail_blazers.html|title=RealClearSports - Top 10 Defunct Rivalries - 9. Sonics-Blazers|publisher=|access-date=2. 5. 2016|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234116/http://www.realclearsports.com/lists/dead_defunct_rivalries/supersonics_trail_blazers.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bizjournals.com/portland/blog/2013/01/its-back-on-in-the-nba-portland-vs.html | title=It's back on in the NBA! Portland vs. Seattle}}</ref> U doigravanju su se susreli 4 puta. Oba kluba su pobijedila u 2 navrata, uz omjer 8–8. Rivali Sonicsa bili su i [[Los Angeles Lakers]]i.<ref>{{cite web|url=http://seattletimes.com/html/stevekelley/2011635367_kelley18.html|title=It should be the Sonics playing the Lakers in the first round of the playoffs|work=The Seattle Times|access-date=2. 5. 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sports.yahoo.com/news/nba-seattle-lakers-fans-welcome-old-sonics-rivalry-195400500--nba.html |title=NBA in Seattle: Lakers' Fans Would Welcome Old Sonics' Rivalry at the Expense of Sacramento Kings - Yahoo! Sports<!-- Bot generated title --> |access-date=2. 5. 2016 |archive-date=6. 6. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606200014/http://sports.yahoo.com/news/nba-seattle-lakers-fans-welcome-old-sonics-rivalry-195400500--nba.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/1479589-seattle-supersonics-rivalries-that-will-emerge-from-teams-possible-return|title=Seattle Supersonics|author=Jonathan Irwin|work=Bleacher Report|access-date=2. 5. 2016}}</ref> Sa Lakersima su odigrali 211 utakmica u regularnom dijelu sezone, a bolji omjer imali su Lakersi, 128–83. U doigravanju su se susreli 8 puta, a Lakersi su pobijedili u 6 navrata, uz omjer 21–9. ==Igrači== ===Penzionisani brojevi=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=5 style="background:#006031; color:#FFFFFF;"|Penzionisani brojevi |- ! width=40px style="background:#FFC222; color:#006031;"|Broj ! width=150px style="background:#FFC222; color:#006031;"|Igrač ! width=80px style="background:#FFC222; color:#006031;"|Pozicija ! width=100px style="background:#FFC222; color:#006031;"|Period u ekipi ! width=170px style="background:#FFC222; color:#006031;"|Datum |- | '''1''' || [[Gus Williams (košarka)|Gus Williams]] || [[Plejmejker|P]] || 1977–84 || 26. mart 2004. |- | '''10''' || [[Nate McMillan]] || P/[[Bek šuter|BŠ]] || 1986–98 <sup>1</sup> || 24. mart 1999. |- | '''19''' || [[Lenny Wilkens]] || P || 1968–72 <sup>2</sup> || 19. oktobar 1979. |- | '''24''' || [[Spencer Haywood]] || [[Krilni centar|KC]]/[[Centar (košarka)|C]] || 1971–75 || 26. februar 2007. |- | '''32''' || [[Fred Brown (basketball)|Fred Brown]] || P/BŠ || 1971–84 || 6. novembar 1986. |- | '''43''' || [[Jack Sikma]] || C || 1977–86 || 21. novembar 1992. |- | [[File:Exquisite-microphone.png|40px]] || [[Bob Blackburn (komentator)|Bob Blackburn]] || Najavljivač || 1967–92 || |- |} ;'''Napomene:''' * <sup>1</sup> ''Trener, 2000–05.'' * <sup>2</sup> ''Trener, 1969–72 i 1977–85.'' ===Članovi Košarkaške Kuće slavnih=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! colspan="5" style="background:#006031; color:#FFFFFF;"|Članovi Kuće slavnih |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:#FFC222; color:#006031;"|Igrači |- ! style="width:40px|Broj ! style="width:150px|Ime ! style="width:40px|Pozicija ! style="width:100px|Period u ekipi ! style="width:100px|Primljen |- | 19 || [[Lenny Wilkens]] <sup>1</sup> || [[Plejmejker|P]] || 1968–72 || 1989. |- | 44 || [[David Thompson (košarka)|David Thompson]] || [[Bek šuter|BŠ]] / [[Krilni bek|KB]] || 1982–84 || 1996. |- | 33 || [[Patrick Ewing]] <sup>2</sup> || [[Centar (košarka)|C]] || 2000–01 || 2008. |- | 24 || [[Dennis Johnson]] <sup>3</sup> || P || 1976–80 || 2010. |- | 2<br>20 || [[Gary Payton]] || [[P]] || 1990–2003 || 2013. |- | 30 || [[Šarūnas Marčiulionis]] || BŠ || 1994–95 || 2014. |- | 24 || [[Spencer Haywood]] || [[Krilni centar|KC]]/C || 1970–75 || 2015. |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:#FFC222; color:#006031;"|Treneri |- ! style="width:40px|Broj ! style="width:150px|Ime ! style="width:40px|Pozicija ! style="width:100px|Period u ekipi ! style="width:100px|Primljen |- ||–|| [[Bill Russell]] <sup>4</sup> || Trener || 1973–77 || 1975. |- ||–|| [[K. C. Jones]] <sup>4</sup> || Trener || 1990–92 || 1989. |- ||–|| [[Lenny Wilkens]] <sup>1</sup> || Trener || 1969–72<br>1977–85 || 1998. |} ;'''Napomene:''' * <sup>1</sup> Wilkens je u [[Košarkaška Kuća slavnih|Kuću slavnih]] primljen 3 puta – kao igrač, kao trener i kao član [[Košarkaška reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|reprezentacije Sjedinjenih Američkih Država]] na [[OI 1992.]] * <sup>2</sup> Ewing je u Kuću slavnih primljen 2 puta – kao igrač i kao član reprezentacije Sjedinjenih Američkih Država na OI 1992. * <sup>3</sup> Primljen posthumno. * <sup>4</sup> Primljen kao igrač. Nikad nije igrao za SuperSonicse. ==Treneri== {| class="wikitable" style="text-align:center" | colspan="5" style="background:#006031; color:#FFFFFF;"|'''Trenerska historija''' |- ! style="background:#FFC222; color:#006031;"|Trener ! style="background:#FFC222; color:#006031;"|Period u ekipi |- |[[Al Bianchi]] |1967–69. |- |[[Lenny Wilkens]] |1969–72. |- |[[Tom Nissalke]] |1972–73. |- |[[Bucky Buckwalter]] |1972–73. |- |[[Bill Russell]] |1973–77. |- |[[Bob Hopkins]] |1977. |- |[[Lenny Wilkens]] |1977–85. |- |[[Bernie Bickerstaff]] |1985–90. |- |[[K. C. Jones]] |1990–92. |- |[[Bob Kloppenburg]] |1991. |- |[[George Karl]] |1991–98. |- |[[Paul Westphal]] |1998–2000. |- |[[Nate McMillan]] |2000–05. |- |[[Bob Weiss]] |2005. |- |[[Bob Hill]] |2006–07. |- |[[P. J. Carlesimo]] |2007–08. |} ==Generalni menadžeri== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="5" style="background:#006031; color:#FFFFFF;"|'''Historija generalnih menadžera''' |- ! style="background:#FFC222; color:#006031;"|GM ! style="background:#FFC222; color:#006031;"|Period u ekipi |- |Don Richman |1967–68. |- |[[Dick Vertlieb]] |1968–70. |- |[[Bob Houbregs]] |1970–73. |- |[[Bill Russell]] |1973–77. |- |[[Zollie Volchok]] |1977 (ili 1978)–83. |- |Les Habegger |1983–85. |- |[[Lenny Wilkens]] |1985–86. |- |[[Bob Whitsitt]] |1986–94. |- |[[Wally Walker]] |1994–2001. |- |[[Rick Sund]] |2001–07. |- |[[Sam Presti]] |2007–08. |} ==Reference== {{refspisak|2}} {{Oklahoma City Thunder}} {{NBA}} [[Kategorija:Bivši klubovi NBA lige]] [[Kategorija:Sport u Seattleu]] aini9sjgphnkxwwzkimzth5q7vdsgx1 Šablon:Chelsea FC - ekipa 10 426775 3904478 3766539 2026-07-12T10:45:40Z Bakir123 110053 3904478 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Chelsea FC - ekipa | naslov = [[Chelsea FC|<span style="color:white;">Chelsea FC</span>]] – trenutni sastav | naslovstil = background-color:#034694; color:#ffffff; border: solid 1px #c0c0c0; | podaciklasa = hlist | podaci1 = {{Nogometna ekipa2 igrač|br=1|ime=[[Robert Sánchez|Sánchez]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=3|ime=[[Marc Cucurella|Cucurella]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=4|ime=[[Tosin Adarabioyo|Tosin]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=5|ime=[[Benoît Badiashile|Badiashile]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=6|ime=[[Levi Colwill|Colwill]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=7|ime=[[Pedro Neto|Neto]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=8|ime=[[Enzo Fernández|Enzo]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=9|ime=[[Liam Delap|Delap]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=10|ime=[[Cole Palmer|Palmer]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=11|ime=[[Jamie Gittens|Gittens]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=12|ime=[[Filip Jörgensen|Jörgensen]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=14|ime=[[Dário Essugo|Essugo]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=17|ime=[[Andrey Santos|Andrey]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=20|ime=[[João Pedro (nogometaš, rođen 2001)|João Pedro]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=21|ime=[[Jorrel Hato|Hato]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=23|ime=[[Trevoh Chalobah|Chalobah]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=24|ime=[[Reece James|James]] {{kapiten}}}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=25|ime=[[Moisés Caicedo|Caicedo]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=27|ime=[[Malo Gusto|Gusto]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=29|ime=[[Wesley Fofana (nogometaš)|Fofana]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=32|ime=[[Tyrique George|George]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=34|ime=[[Josh Acheampong|Acheampong]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=38|ime=[[Marc Guiu|Guiu]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=40|ime=[[Facundo Buonanotte|Buonanotte]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=41|ime=[[Estêvão Willian|Estêvão]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=44|ime=[[Gabriel Slonina|Slonina]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=45|ime=[[Roméo Lavia|Lavia]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=49|ime=[[Alejandro Garnacho|Garnacho]]}} {{Nogometna ekipa2 igrač|br=–|ime=[[Mykhailo Mudryk|Mudryk]]}} {{Nogometna ekipa trener|ime=[[Xabi Alonso|Alonso]]}} }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni Chelseaja FC| ]] [[Kategorija:Navigacijske kutije nogometnog kluba|Chelsea]] </noinclude> s1ycsz7jahyeingo3gaozjheye8f0ae Spisak osvajača Grand Slam turnira po državama – pojedinačno 0 429650 3904382 3897745 2026-07-11T20:10:50Z KWiki 9400 3904382 wikitext text/x-wiki Ovo je spisak osvajača [[Grand Slam]] turnira u pojedinačnoj konkurenciji po državama (u zagradama je ukupan broj tih titula). ''Napomena: navedena je samo prva titula svakog igrača / svake igračice.'' {{TOC}} == {{ZID|Argentina}} == # [[Guillermo Vilas]] – (4) Roland Garros 1977. # [[Gabriela Sabatini]] – (1) US Open 1990. # [[Gastón Gaudio]] – (1) Roland Garros 2004. # [[Juan Martín del Potro]] – (1) US Open 2009. == {{ZID|Australija}} == {{div col}} # [[Norman Brookes]] – (3) Wimbledon 1907. # [[Gerald Patterson]] – (3) Wimbledon 1919. # [[Margaret Molesworth]] – (2) Australian Championships 1922. # [[Sylvia Lance Harper|Sylvia Lance]] – (1) Australian Championships 1924. # [[Daphne Akhurst]] – (5) Australian Championships 1925. # [[Esna Boyd Robertson|Esna Boyd]] – (1) Australian Championships 1927. # [[Jack Crawford (teniser)|Jack Crawford]] – (5) Australian Championships 1931. # [[Coral Buttsworth|Coral McInnes]] – (2) Australian Championships 1931. # [[Joan Hartigan Bathurst|Joan Hartigan]] – (3) Australian Championships 1933. # [[Nancye Wynne Bolton|Nancye Wynne]] – (6) Australian Championships 1937. # [[Emily Hood Westacott|Emily Hood]] – (1) Australian Championships 1939. # [[Frank Sedgman]] – (5) Australian Championships 1949. # [[Thelma Coyne Long|Thelma Coyne]] – (2) Australian Championships 1952. # [[Ken Rosewall]] – (8) Australian Championships 1953. # [[Beryl Penrose Collier|Beryl Penrose]] – (1) Australian Championships 1955. # [[Lew Hoad]] – (4) Australian Championships 1956. # [[Mary Carter Reitano|Mary Carter]] – (2) Australian Championships 1956. # [[Ashley Cooper (teniser)|Ashley Cooper]] – (4) Australian Championships 1957. # [[Neale Fraser]] – (3) US Championships 1959. # [[Margaret Court]] – (24) Australian Championships 1960. # [[Rodney Laver]] – (11) Australian Championships 1960. # [[Roy Emerson]] – (12) Australian Championships 1961. # [[Lesley Turner Bowrey|Lesley Turner]] – (2) French Championships 1963. # [[Fred Stolle]] – (2) Roland Garros 1965. # [[John Newcombe]] – (7) Wimbledon 1967. # [[Evonne Goolagong]] – (7) Roland Garros 1971. # [[Mark Edmondson]] – (1) Australian Open 1976. # [[Kerry Melville Reid|Kerry Melville]] – (1) Australian Open 1977. # [[Christine O'Neil (teniserka)|Christine O'Neil]] – (1) Australian Open 1978. # [[Pat Cash]] – (1) Wimbledon 1987. # [[Patrick Rafter]] – (2) US Open 1997. # [[Lleyton Hewitt]] – (2) US Open 2001. # [[Samantha Stosur]] – (1) US Open 2011. # [[Ashleigh Barty]] – (3) Roland Garros 2019. {{div col end}} == {{ZID|Austrija}} == # [[Thomas Muster]] – (1) Roland Garros 1995. # [[Dominic Thiem]] – (1) US Open 2020. == {{ZID|Belgija}} == # [[Justine Henin]] – (7) Roland Garros 2003. # [[Kim Clijsters]] – (4) US Open 2005. == {{ZID|Bjelorusija}}{{efn|[[Arina Sabaljenka]] ima četiri titule, ali ih je osvojila nakon početka [[Invazija Rusije na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]], tj. za vrijeme zabrane nastupanja pod bjeloruskom zastavom.}} == # [[Viktorija Azarenka]] – (2) Australian Open 2012. == {{ZID|Brazil}} == # [[Maria Bueno]] – (7) Wimbledon 1959. # [[Gustavo Kuerten]] – (3) Roland Garros 1997. == {{ZID|Čehoslovačka}} == # [[Jan Kodeš]] – (3) Roland Garros 1970. # [[Hana Mandlíková]] – (4) Australian Open 1980. # [[Ivan Lendl]] – (8) Roland Garros 1984. == {{ZID|Češka}} == # [[Petr Korda]] – (1) Australian Open 1998. # [[Jana Novotná]] – (1) Wimbledon 1998. # [[Petra Kvitová]] – (2) Wimbledon 2011. # [[Barbora Krejčíková]] – (2) Roland Garros 2021. # [[Markéta Vondroušová]] – (1) Wimbledon 2023. # [[Linda Nosková]] – (1) Wimbledon 2026. == {{ZID|Čile}} == # [[Anita Lizana]] – (1) US Championships 1937. == {{ZID|Danska}} == # [[Caroline Wozniacki]] – (1) Australian Open 2018. == {{ZID|Egipat}} == # [[Jaroslav Drobný]] – (3) French Championships 1951. == {{ZID|Ekvador}} == # [[Andrés Gómez]] – (1) Roland Garros 1990. == {{ZID|Francuska}} == {{div col}} # [[Suzanne Lenglen]] – (8) Wimbledon 1919. # [[Henri Cochet]] – (7) French Championships 1926. # [[Jean Borotra]] – (4) Wimbledon 1924. # [[René Lacoste]] – (8) French Championships 1925. # [[Simonne Mathieu]] – (2) French Championships 1938. # [[Yvon Petra]] – (1) Wimbledon 1946. # [[Nelly Landry]] – (1) French Championships 1948. # [[Françoise Dürr]] – (1) French Championships 1967. # [[Yannick Noah]] – (1) Roland Garros 1983. # [[Mary Pierce]] – (2) Australian Open 1995. # [[Amélie Mauresmo]] – (2) Australian Open 2006. # [[Marion Bartoli]] – (1) Wimbledon 2013. {{div col end}} == {{ZID|Hrvatska}} == # [[Iva Majoli]] – (1) Roland Garros 1997. # [[Goran Ivanišević]] – (1) Wimbledon 2001. # [[Marin Čilić]] – (1) US Open 2014. == {{ZID|Italija}} == # [[Nicola Pietrangeli]] – (2) French Championships 1959. # [[Adriano Panatta]] – (1) Roland Garros 1976. # [[Francesca Schiavone]] – (1) Roland Garros 2010. # [[Flavia Pennetta]] – (1) US Open 2015. # [[Jannik Sinner]] – (4) Australian Open 2024. == {{ZID|Japan}} == # [[Naomi Osaka]] – (4) US Open 2018. == {{ZID|Jugoslavija}} == # [[Mima Jaušovec]] – (1) Roland Garros 1977. # [[Monika Seleš]] – (8) Roland Garros 1990. == {{ZID|Južnoafrička Republika}} == # [[Johan Kriek]] – (2) Australian Open 1981. == {{ZID|Kanada}} == # [[Bianca Andreescu]] – (1) US Open 2019. == {{ZID|Kazahstan}} == # [[Jelena Ribakina]] – (2) Wimbledon 2022. == {{ZID|Kina}} == # [[Li Na]] – (2) Roland Garros 2011. == {{ZID|Latvija}} == # [[Jeļena Ostapenko]] – (1) Roland Garros 2017. == {{ZID|Mađarska}} == # [[József Asbóth]] – (1) French Championships 1947. # [[Zsuzsa Körmöczy]] – (1) French Championships 1958. == {{ZID|Meksiko}} == # [[Rafael Osuna]] – (1) US Championships 1963. == {{ZID|Nizozemska}} == # [[Kornelia Bouman]] – (1) French Championships 1927. # [[Richard Krajicek]] – (1) Wimbledon 1996. == {{ZID|Novi Zeland}} == # [[Anthony Wilding]] (6) Australian Championships 1906. == {{ZID|Njemačka}} == {{div col}} # [[Cilly Aussem]] – (2) French Championships 1931. # [[Gottfried von Cramm]] – (2) French Championships 1934. # [[Hilde Krahwinkel Sperling]] – (3) French Championships 1935. # [[Henner Henkel]] – (1) French Championships 1937. # [[Boris Becker]] – (6) Wimbledon 1985. # [[Steffi Graf]] – (22) Roland Garros 1987. # [[Michael Stich]] – (1) Wimbledon 1991. # [[Angelique Kerber]] – (3) Australian Open 2016. # [[Aleksandar Zverev (teniser, 1997)|Aleksandar Zverev]] – (1) Roland Garros 2026. {{div col end}} == {{ZID|Poljska}} == # [[Iga Świątek]] – (6) Roland Garros 2020. == {{ZID|Rumunija}} == # [[Ilie Năstase]] – (2) US Open 1972. # [[Virginia Ruzici]] – (1) Roland Garros 1978. # [[Simona Halep]] – (2) Roland Garros 2018. == {{ZID|Rusija}}{{efn|[[Mira Andrejeva]] ima jednu titulu, ali ju je osvojila nakon početka [[Invazija Rusije na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]], tj. za vrijeme zabrane nastupanja pod ruskom zastavom.}} == # [[Jevgenij Kafeljnikov]] – (2) Roland Garros 1996. # [[Marat Safin]] – (2) US Open 2000. # [[Anastasija Miskina]] – (1) Roland Garros 2004. # [[Marija Šarapova]] – (5) Wimbledon 2004. # [[Svjetlana Kuznjecova]] – (2) US Open 2004. # [[Danil Medvedev]] – (1) US Open 2021. == {{ZID|SAD}} == {{div col}} # [[Richard Sears (teniser)|Richard Sears]] – (7) US Championships 1881. # [[Ellen Hansell]] – (1) US Championships 1887. # [[Henry Slocum (teniser)|Henry Slocum]] – (2) US Championships 1888. # [[Bertha Townsend]] – (2) US Championships 1888. # [[Oliver Campbell]] – (3) US Championships 1890. # [[Ellen Roosevelt]] – (1) US Championships 1890. # [[Aline Terry]] – (1) US Championships 1893. # [[Robert Wrenn]] – (4) US Championships 1893. # [[Helen Hellwig]] – (1) US Championships 1894. # [[Juliette Atkinson]] – (3) US Championships 1895. # [[Frederick Hovey]] – (1) US Championships 1895. # [[Elisabeth Moore]] – (4) US Championships 1896. # [[Malcolm Whitman]] – (3) US Championships 1898. # [[Marion Jones (teniserka)|Marion Jones]] – (2) US Championships 1899. # [[Myrtle McAteer]] – (1) US Championships 1900. # [[William Larned]] – (7) US Championships 1901. # [[May Sutton Bundy|May Sutton]] – (3) US Championships 1904. # [[Holcombe Ward]] – (1) US Championships 1904. # [[Beals Wright]] – (1) US Championships 1905. # [[William Clothier]] – (1) US Championships 1906. # [[Helen Homans]] – (1) US Championships 1906. # [[Evelyn Sears]] – (1) US Championships 1907. # [[Fred Alexander]] – (1) Australian Championships 1908. # [[Maud Barger-Wallach|Maud Barger]] – (1) US Championships 1908. # [[Hazel Hotchkiss Wightman|Hazel Hotchkiss]] – (4) US Championships 1909. # [[Mary Browne]] – (3) US Championships 1912. # [[Maurice McLoughlin]] – (2) US Championships 1912. # [[R. Norris Williams|Richard Williams]] – (2) US Championships 1914. # [[Bill Johnston (teniser)|William Johnston]] – (3) US Championships 1915. # [[Molla Bjurstedt]] – (8) US Championships 1915. # [[Robert Lindley Murray|Robert Murray]] – (2) US Championships 1916. # [[Bill Tilden|William Tilden]] – (10) Wimbledon 1920. # [[Helen Wills]] – (19) US Championships 1923. # [[John Doeg]] – (1) US Championships 1930. # [[Sidney Wood]] – (1) Wimbledon 1931. # [[Ellsworth Vines]] – (3) US Championships 1931. # [[Wilmer Allison]] – (1) US Championships 1935. # [[Donald Budge]] – (6) Wimbledon 1937. # [[Don McNeill (teniser)|Donald McNeill]] – (2) French Championships 1939. # [[Bobby Riggs|Robert Riggs]] – (2) Wimbledon 1939. # [[Ted Schroeder|Frederick Schroeder]] – (2) US Championships 1942. # [[Joseph Hunt]] – (1) US Championships 1943. # [[Frank Parker]] – (4) US Championships 1944. # [[Margaret Osborne duPont]] – (6) French Championships 1946. # [[Jack Kramer]] – (3) US Championships 1946. # [[Patricia Canning Todd]] – (1) French Championships 1947. # [[Bob Falkenburg|Robert Falkenburg]] – (1) Wimbledon 1948. # [[Pancho Gonzales|Ricardo Gonzales]] – (2) US Championships 1948. # [[Doris Hart]] – (6) Australian Championships 1949. # [[Budge Patty|John Patty]] – (2) French Championships 1950. # [[Arthur Larsen]] – (1) US Championships 1950. # [[Richard Savitt]] – (2) Wimbledon 1951. # [[Shirley Fry]] – (4) French Championships 1951. # [[Maureen Connolly]] – (9) US Championships 1951. # [[Vic Seixas]] – (2) Wimbledon 1953. # [[Tony Trabert|Anthony Trabert]] – (5) US Championships 1953. # [[Althea Gibson]] – (5) French Championships 1956. # [[Alex Olmedo|Alejandro Olmedo]] – (2) Australian Championships 1959. # [[Darlene Hard]] – (3) French Championships 1960. # [[Chuck McKinley|Charles McKinley]] – (1) Wimbledon 1963. # [[Billie Jean King]] – (12) Wimbledon 1966. # [[Nancy Richey]] – (2) Australian Championships 1967. # [[Arthur Ashe]] – (3) US Open 1968. # [[Stan Smith|Stanley Smith]] – (2) US Open 1971. # [[Jimmy Connors|James Connors]] – (8) Australian Open 1974. # [[Chris Evert]] – (18) Roland Garros 1974. # [[Roscoe Tanner]] – (1) Australian Open 1977<sup>(januar)</sup> # [[Vitas Gerulaitis]] – (1) Australian Open 1977<sup>(decembar)</sup> # [[Tracy Austin]] – (2) US Open 1979. # [[John McEnroe]] – (7) US Open 1979. # [[Brian Teacher]] – (1) Australian Open 1980. # [[Martina Navratilova]] – (18) Roland Garros 1982. # [[Michael Chang]] – (1) Roland Garros 1989. # [[Pete Sampras]] – (14) US Open 1990. # [[Jim Courier|James Courier]] – (4) Roland Garros 1991. # [[Andre Agassi]] – (8) Wimbledon 1992. # [[Monika Seleš]] – (1) Australian Open 1996. # [[Lindsay Davenport]] – (3) US Open 1998. # [[Serena Williams]] – (23) US Open 1999. # [[Venus Williams]] – (7) Wimbledon 2000. # [[Jennifer Capriati]] – (3) Australian Open 2001. # [[Andy Roddick]] – (1) US Open 2003. # [[Sloane Stephens]] – (1) US Open 2017. # [[Sofia Kenin]] – (1) Australian Open 2020. # [[Coco Gauff]] – (2) US Open 2023. # [[Madison Keys]] – (1) Australian Open 2025. {{div col end}} == {{ZID|Srbija}} == # [[Novak Đoković]] – (24) Australian Open 2008. # [[Ana Ivanović]] – (1) Roland Garros 2008. == {{ZID|Španija}} == {{div col}} # [[Manuel Santana]] – (4) French Championships 1961. # [[Andrés Gimeno]] – (1) Roland Garros 1972. # [[Manuel Orantes]] – (1) US Open 1975. # [[Arantxa Sánchez Vicario]] – (4) Roland Garros 1989. # [[Sergi Bruguera]] – (2) Roland Garros 1993. # [[Conchita Martínez]] – (1) Wimbledon 1994. # [[Carlos Moyá]] – (1) Roland Garros 1998. # [[Albert Costa]] – (1) Roland Garros 2002. # [[Juan Carlos Ferrero]] – (1) Roland Garros 2003. # [[Rafael Nadal]] – (22) Roland Garros 2005. # [[Garbiñe Muguruza]] – (2) Roland Garros 2016. # [[Carlos Alcaraz]] – (7) US Open 2022. {{div col end}} == {{ZID|Švedska}} == # [[Sven Davidson]] – (1) French Championship 1957. # [[Björn Borg]] – (11) Roland Garros 1974. # [[Mats Wilander]] – (7) Roland Garros 1982. # [[Stefan Edberg]] – (6) Australian Open 1985. # [[Thomas Johansson]] – (1) Australian Open 2002. == {{ZID|Švicarska}} == # [[Martina Hingis]] – (5) Australian Open 1997. # [[Roger Federer]] – (20) Wimbledon 2003. # [[Stanislas Wawrinka]] – (3) Australian Open 2014. == {{ZID|Velika Britanija}} == {{div col}} # [[Spencer Gore (sportist)|Spencer Gore]] – (1) Wimbledon 1877. # [[Frank Hadow]] – (1) Wimbledon 1878. # [[John Hartley (teniser)|John Hartley]] – (2) Wimbledon 1879. # [[William Renshaw]] – (7) Wimbledon 1881. # [[Maud Watson]] – (2) Wimbledon 1884. # [[Blanche Bingley Hillyard|Blanche Bingley]] – (6) Wimbledon 1886. # [[Lottie Dod|Charlotte Dod]] – (5) Wimbledon 1887. # [[Herbert Lawford]] – (1) Wimbledon 1887. # [[Ernest Renshaw]] – (1) Wimbledon 1888. # [[Willoughby Hamilton]] – (1) Wimbledon 1890. # [[Helen Rice]] – (1) Wimbledon 1890. # [[Wilfred Baddeley]] – (3) Wimbledon 1891. # [[Mabel Cahill]] – (2) US Championships 1891. # [[Joshua Pim]] – (2) Wimbledon 1893. # [[Charlotte Cooper Sterry|Charlotte Cooper]] – (5) Wimbledon 1895. # [[Harold Mahony]] – (1) Wimbledon 1896. # [[Reginald Doherty]] – (4) Wimbledon 1897. # [[Arthur Gore (teniser)|Arthur Gore]] – (3) Wimbledon 1901. # [[Laurence Doherty]] – (6) Wimbledon 1902. # [[Muriel Robb]] – (1) Wimbledon 1902. # [[Dorothea Douglass Lambert Chambers|Dorothea Douglass]] – (7) Wimbledon 1903. # [[Dora Boothby]] – (1) Wimbledon 1907. # [[Ethel Thomson Larcombe]] – (1) Wimbledon 1912. # [[Kathleen McKane Godfree|Kathleen McKane]] – (2) Wimbledon 1924. # [[Betty Nuthall Shoemaker|Betty Nuthall]] – (1) US Championships 1930. # [[Margaret Scriven]] – (2) French Championships 1933. # [[Fred Perry]] – (8) French Championships 1933. # [[Dorothy Round Little|Dorothy Round]] – (3) Wimbledon 1934. # [[Angela Mortimer]] – (3) French Championships 1955. # [[Shirley Brasher|Shirley Bloomer]] – (1) French Championships 1957. # [[Christine Truman]] – (1) French Championships 1959. # [[Ann Haydon-Jones|Ann Haydon]] – (3) French Championships 1961. # [[Virginia Wade]] – (3) US Open 1968. # [[Sue Barker|Susan Barker]] – (1) Roland Garros 1976. # [[Andy Murray]] – (3) US Open 2012. # [[Emma Raducanu]] – (1) US Open 2021. {{div col end}} == Također pogledajte == * [[Spisak osvajača Grand Slam turnira po državama]] == Napomene == {{notelist}} {{Teniski rekordi i statistike}} [[Kategorija:Spiskovi osvajača Grand Slam turnira|*]] s8ldaphjy6ka21szzl5ecy55z3r0lsj SpVgg Unterhaching 0 437018 3904394 3883517 2026-07-11T21:24:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904394 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #FF0000 | Ime kluba = '''SpVgg Unterhaching''' | Puno ime = Spielvereinigung Unterhaching e.V. | Grb = SpVgg Unterhaching logo.svg | Nadimak = ''Haching'' | Osnovan = [[1925.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Unterhaching]]<br/>[[Bavarska]]<br/>[[Njemačka]] | Boje = {{colorbox|RED}} {{colorbox|white}} | Federacija = | Konfederacija = | Liga = [[3. Liga]] | Stadion = [[Sportpark Unterhaching|Sportpark]]<ref>{{Cite web|url=http://germanfootballgrounds.com/clubs/unterhaching/|title=Sportpark Unterhaching|work=germanfootballgrounds.com|access-date=15. 11. 2017|archive-date=28. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128094316/http://germanfootballgrounds.com/clubs/unterhaching/|url-status=dead}}</ref> | Kapacitet = 15.053 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Manfred Schwabl | Menadžer = {{ZD|NJE}} [[Claus Schromm]] | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 9. mjesto | Prethodna sezona = [[3. Liga 2017/2018.|2017/18.]] | Webstranica = [http://www.spvggunterhaching.de/ spvggunterhaching.de] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _whiteshoulders | uzorak_t1 = | uzorak_dr1 = _whiteshoulders | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = dd0000 | tijelo1 = dd0000 | desna ruka1 = dd0000 | šorc1 = 0000FF | čarape1 = 0000FF | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF }} '''SpVgg Unterhaching''' je [[Njemačka|njemački]] nogometni klub iz [[Unterhaching]]a, [[Bavarska]]. Takmiči se u [[3. Liga|3. Ligi]], trećem rangu njemačkog nogometa. ==Historija== Klub je osnovan 1925. godine. Do 1970-ih godina ''SpVgg Unterhaching'' je bio lokalni amaterski klub bez značajnih uspjeha. 1976. godine ostvaruje promociju iz ''B-Klasse'' u ''A-Klasse'', da bi godinu dana kasnije postao član ''Bezirksliga''. Ubrzo prelazi u ''Landesliga Bayern-Süd'', te 1981. godine ostvaruje plasman u ''Oberliga Bayern''. Član 2. Bundeslige postaje 1989. godine. ==Uspjesi== *'''[[2. Bundesliga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 1999 *'''[[Regionalliga Süd]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 1995, 2003 *'''[[Bayernliga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (4)''': 1983, 1988, 1989, 1992 *'''[[Regionalliga Bayern]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2017 *'''[[Kup Bavarske u nogometu|Bavarski kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (3)''': 2008, 2012, 2015 ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.spvggunterhaching.de/ Službena stranica] {{3. Fußball-Liga}} [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1925.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Njemačkoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bavarskoj]] [[Kategorija:SpVgg Unterhaching]] 1enhut2gmpw20lt12v6c0ykw5i3uf16 Sportfreunde Lotte 0 437106 3904417 3883522 2026-07-12T01:30:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904417 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #0000FF | Ime kluba = '''Sportfreunde Lotte''' | Puno ime = Verein für Laufspiele Sportfreunde Lotte e.V. von 1929 | Grb = | Nadimak = ''Blau-Weiß'' | Osnovan = [[1929.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Lotte (Njemačka)|Lotte]]<br/>[[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]<br/>[[Njemačka]] | Boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|white}} | Federacija = | Konfederacija = | Liga = [[3. Liga]] | Stadion = [[Frimo Stadion]]<ref>{{Cite web|url=http://germanfootballgrounds.com/clubs/lotte/|title=Frimo Stadion|work=germanfootballgrounds.com|access-date=17. 11. 2017|archive-date=18. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918104652/http://germanfootballgrounds.com/clubs/lotte/|url-status=dead}}</ref> | Kapacitet = 10.059 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Hans-Ulrich Saatkamp | Menadžer = {{ZD|NJE}} [[Marc Fascher]] | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 16. mjesto | Prethodna sezona = [[3. Liga 2017/2018.|2017/18.]] | Webstranica = [http://www.sf-lotte.de/ sf-lotte.de] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _whitelines | uzorak_t1 = | uzorak_dr1 = _whitelines | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = 0000FF | tijelo1 = 0000FF | desna ruka1 = 0000FF | šorc1 = 0000FF | čarape1 = 0000FF | uzorak_lr2 = _bluelines | uzorak_t2 = | uzorak_dr2 = _bluelines | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF }} '''Sportfreunde Lotte''' je [[Njemačka|njemački]] nogometni klub iz [[Lotte (Njemačka)|Lottea]], [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]. Takmiči se u [[3. Liga|3. Ligi]], trećem rangu njemačkog nogometa. ==Historija== Klub je osnovan 1929. godine kao gimnastički klub ''Turnverein Lotte''. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] je ponovo uspostavljen, te mijenja ime u ''VfL Sportfreunde Lotte'' 9. februara 1946. godine. Te godine uvode se dvije nove selekcije, nogometna i rukometna. ''Lotte'' osvaja Verbandsliga Westfalen (peti rang takmičenja) 1996. godine. Potom ostvaruje plasman u ''Oberliga Westfalen'', te kasnije u ''Regionalliga West''. Promociju u 3. Ligu ostvaruje u sezoni 2013-14. pobjedom u baražu nad ekipom [[SV Waldhof Mannheim|Waldhof Mannheim]]. ==Uspjesi== *'''[[Regionalliga West]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 2013, 2016 *'''[[Verbandsliga Westfalen]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2004 *'''[[Landesliga Westfalen]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1996 *'''[[Bezirksliga Westfalen]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1989 ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.sf-lotte.de/ Službena stranica] {{3. Fußball-Liga}} [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1929.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Njemačkoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Sjevernoj Rajni-Vestfaliji]] [[Kategorija:Sportfreunde Lotte]] 9u7utigprlzwg68rt7yfwap93xlk8dw Spahovića kula u Bihovu 0 438616 3904395 3803504 2026-07-11T21:27:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904395 wikitext text/x-wiki '''Spahovića kula''' , (stara kuća Dživar), je stambeno-fortifikacijski objekat iz [[Osmanlijsko carstvo|osmanlijskog]] perioda u naselju [[Bihovo]], općina Trebinje, [[Bosna i Hercegovina]]. Proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Kula">{{Cite web |url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Disp%20Spahovica_kula_BOS.pdf |title= Spahovića kula |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date= 9. 2. 2017 |archive-date= 29. 5. 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230529122515/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Disp%20Spahovica_kula_BOS.pdf |url-status= dead }}</ref> == Lokacija == Selo Bihovo se nalazi u Dživarskom polju, 5&nbsp;km južno od Trebinja, na putu [[Trebinje]] - [[Dubrovnik]]. Značenje arapske riječi «dživar» jeste: susjedstvo, neposredna blizina, okolina. == Historija == Dživar je kraj u istočnoj Hercegovini koji se nalazi južno od Trebinja i u kojem su za vrijeme osmanske vlasti živjeli muslimani (Alijagići, Budalice, Busuladžići, Hadžovići i Spahovići), koji su 1684. godine protjerani iz Risna i 1687. godine iz [[Herceg Novi|Herceg Novog]]. U to vrijeme u Dživaru i okolini izgrađeno je više objekata. Tako je u [[Donje Čičevo|Donjem Čičevu]] u XVII vijeku sagrađena [[džamija]], zgrada [[mekteb]]a, čatrnja i prostrano groblje. O vremenu izgradnje kule nema podataka, ali prema građevinskim detaljima izgrađena je krajem XVIII vijeka. Danas je u lošem stanju, nije u funkciji, a od objekata su ostali zidovi kule, konak, ekonomski objekat, zidovi mutvaka i zidovi dvorišta.<ref name="Kule"/> == Opis == Kompleks sačinjavaju prostori za stanovanje i prostori za vođenje domaćinstva. Prostori za stanovanje su: kula koja je centralna građevina i konak ili gostinjska kuća, koja se nalazi nešto sjevernije od kule. Prostori za vođenje domaćinstva su: ekonomska zgrada koja se nalazi u prednjem dvorištu, zatim ljetna kuhinja i staja. Objekat staje je bio prizemni, sa kamenim zidovima i dvovodnim krovom. Ostaci zidova ovog objekta se nalaze se na sjeverozapadnom dijelu kompleksa, na samom njegovom kraju..<ref name="Kule">{{Cite web|url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1954/6-1954.pdf|title= Hamdija Kreševljaković, KULE I ODŽACI U BOSNI I HERCEGOVINI|work= Hamdija Kreševljaković, Izabrana djela I, Veselin Masleša, 1991|access-date= 9. 2. 2016|archive-date= 17. 4. 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160417080351/http://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1954/6-1954.pdf|url-status= dead}}</ref> <ref name="Kule"/> Kompleks Spahovića kula sa dvorima je građevinski u lošem stanju. Objekti već duže vremena nisu u funkciji, napušteni su. == Literatura == * Salih Rajković, Kule i odžaci u Hercegovini Stambeno-fortifikacioni objekti, Naučno-istraživački rad, Sarajevo, 1982. * Hivzija Hasandedić, Muslimanska baština u istočnoj Hercegovini, El-Kalem, Sarajevo, 1990. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Trebinju]] [[Kategorija:Kule]] 4ufl3qk8l5ogpzaykd3td6gqj1butyk Nekropola žrtvama fašizma u Novom Travniku 0 444488 3904421 3634969 2026-07-12T02:48:04Z Bosancica by MK 173186 Dodana infokutija i napravljene druge izmjene (značajke - karakteristike) 3904421 wikitext text/x-wiki {{Infokutija spomenik | naziv = Nekropola žrtvama fašizma u Novom Travniku | nativno_ime = Nekropola Smrike | slika = Necropolis to the Victims of Fascism, Novi Travnik (Smrike).jpg | tekst = | lokacija = [[Novi Travnik]], [[Bosna i Hercegovina]] | dizajner = [[Bogdan Bogdanović]] | tip = Spomen-park / nekropola | materijal = [[Bihaćit]] (kamene skulpture) i beton (postolja) | dužina = | širina = 140 cm (pojedinačna skulptura i postolje) | visina = 280 cm (skulptura 200 cm + postolje 80 cm) | početak = 1972. | završetak = 1975. | otvoreno_za = 1975. | posvećeno = Žrtvama fašističkog terora (oko 700 civila ubijenih augusta 1941) | slika_mape = | map_text = | map_width = | relief = 1 | coordinates = | latd = | longd = | lat = 44.19639 | long = 17.69111 | veb-sajt = | dodaci = Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine (od 2012) }} [[Datoteka:Necropolis to the victims of Fascism Novi Travnik.jpg|mini|desno|300px|Spomenik žrtvama fašizma u Novom Travniku]] '''Nekropola žrtvama fašizma''' podignut je 1975. u spomen na 700 žrtava [[Fašizam|fašističkog]] terora iz 1941. Proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Spomenik">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3383 |title= Nekropola žrtvama fašizma |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date= 12. 9. 2017 |archive-date= 3. 1. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170103093909/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3383 |url-status= dead }}</ref> == Lokacija == Nalazi se 3&nbsp;km zračne linije od centra [[Novi Travnik|Novog Travnika]] na lokalitetu Ćamića brdo. == Historija == U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] u okolini Travnika, a i za sam grad vođeno je više borbi jer su u njemu Nijemci, ustaše i domobrani stalno držali jake snage. Spomenik Nekropola žrtvama fašizma u Novom Travniku podignut je 1975. u spomen na 700 žrtava fašističkog terora iz 1941. Spomenik je izveden prema projektu arhitekte [[Bogdan Bogdanović|Bogdana Bogdanovića]], jednoga od najvećih regionalnih graditelja memorijalne arhitekture.<ref name="Lawler">{{Cite web |url=http://www.academia.edu/5227153/The_Memorial_works_of_Bogdan_Bogdanovi%C4%87_Their_condition_and_situation_as_of_2012 |title= Andrew Lawler: Memorijalni radovi Bogdana Bogdanovića |work=Academia.edu |access-date=12. 9. 2017}}</ref> Većina njegovih spomenika posvećena je žrtvama fašističke ideologije, a oblikovna izražajnost i ukupan umjetnički izraz memorijala koje je projektovao imaju univerzalnu vrijednost. Osnovna karakteristika arhitekture Bogdana Bogdanovića jeste transponiranje fragmenata [[Arhitektura|arhitekture]] i drevnih simbola u snažno i originalno razvijene prostorne kompozicije. Izgrađen je u periodu obnove i rekonstrukcije koja je nastupila nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref name="Spomenik"/> == Opis == Elementi Nekropole žrtvama [[Fašizam|fašizma]] u Novom Travniku su: pristupna staza u vidu terasastog stubišta širine 2,60 metara od kamena (stube) i tucanika (terase), brežuljak sa krajolikom i grupa od dvanaest skulptura izgrađenih od [[bihacit]]a. Skulpture su postavljene u parovima u dva nepravilna niza. Razdaljine između parova skulptura su nepravilne i kreću se između 2 m i 3 m. Dimenzije skulpture: visina je 200&nbsp;cm, širina 140&nbsp;cm, a dubina 75&nbsp;cm. Dimenzije postolja visina 80&nbsp;cm, širina 140&nbsp;cm i dubina 140&nbsp;cm. Predstavljaju dvanaest vojnika - stražara koji zauvjek trebaju ostati na tom mjestu, širom otvorenih očiju. Oni su čuvari nedužnih, na straži sa zadatkom da spriječe stradanje. ==Reference== {{Refspisak}} {{Commonscat|Necropolis for the victims of Fascism (Novi Travnik)}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Novom Travniku]] [[Kategorija:Spomenici narodnooslobodilačke borbe u Bosni i Hercegovini]] 2mr7rbhuull3eheq8mmmu6ikvv1kzu6 Massimiliano Allegri 0 448342 3904492 3904159 2026-07-12T11:16:32Z Bakir123 110053 3904492 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Massimiliano Allegri | nadimak = Max | slika = Incontro con le squadre finaliste della Coppa Italia di calcio Frecciarossa Atalanta - Juventus 01 - Massimiliano Allegri (cropped).jpg | opis = Allegri 2024. | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1967|08|11}} | rodnigrad = [[Livorno]] | rodnadržava = [[Italija]] | datumsmrti = | državasmrti = | gradsmrt = | pozicija = [[Vezni igrač]] | visina = 183 cm | trenutniklub = [[SSC Napoli|Napoli]] (trener) | godine1 = 1984–1985. <br> 1985–1988. <br> 1988–1989. <br> 1989–1990. <br> 1990–1991. <br> 1991–1993. <br> 1993–1995. <br> 1995–1997. <br> 1997. <br> 1997–1998. <br> 1998–2000. <br> 2000–2001. <br> 2001–2003. | klubovi1 = [[Unione Calcio Cuoiopelli|Cuoiopelli]] <br> [[US Livorno 1915|Livorno]] <br> [[Pisa SC|Pisa]] <br> [[US Livorno 1915|Livorno]] <br> [[AC Pavia 1911 SSD|Pavia]] <br> [[Delfino Pescara 1936|Pescara]] <br> [[Cagliari Calcio|Cagliari]] <br> [[AC Perugia Calcio|Perugia]] <br> [[Calcio Padova|Padova]] <br> [[SSC Napoli|Napoli]] <br> [[Delfino Pescara 1936|Pescara]] <br> [[FC Pistoiese SSD|Pistoiese]] <br> [[Aglianese Calcio 1923|Aglianese]] | nastupi(golovi)1 = 7 (0) <br> 29 (0) <br> 2 (0) <br> 32 (8) <br> 29 (5) <br> 64 (16) <br> 46 (4) <br> 41 (10) <br> 21 (0) <br> 7 (0) <br> 46 (4) <br> 18 (1) <br> 32 (8) | trenergodine = 2003–2004. <br/> 2004–2005. <br/> 2005–2006. <br> 2006–2007. <br/> 2007–2008. <br/> 2008–2010. <br/> 2010–2014. <br/> 2014–2019. <br/> 2021–2024. <br/> 2025–2026. <br/> 2026– | trenerklubovi = [[Aglianese Calcio 1923|Aglianese]] <br/> [[SPAL]] <br/> [[US Grosseto 1912|Grosseto]] <br/> [[US Grosseto 1912|Grosseto]] <br/> [[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]] <br/> [[Cagliari Calcio|Cagliari]] <br/> [[AC Milan|Milan]] <br/> [[Juventus FC|Juventus]] <br/> [[Juventus FC|Juventus]] <br/> [[AC Milan|Milan]] <br/> [[SSC Napoli|Napoli]] }} '''Massimiliano "Max" Allegri''' (rođen 11. augusta 1967) [[italija]]nski je [[nogomet]]ni trener i bivši nogometaš. Trenutno je trener [[SSC Napoli|Napolija]]. Bio je [[Vezni igrač|veznjak]], koji je proveo karijeru u raznim italijanskim klubovima. Nakon početka trenerske karijere od 2003. vodio je nekoliko manjih italijanskih klubova. Odigrao je ključne uloge u usponu [[US Sassuolo Calcio|Sassuola]] kroz niže italijanske divizije, a potom je doveo [[Cagliari Calcio|Cagliari]] do najboljeg mjesta u [[Serie A]] nakon 15 godina; tada je osvojio nagradu [[Panchina d'Oro]] za najboljeg trenera [[Serie A]] 2009. Zbog njegovih uspjeha na mjestu glavnog trenera Cagliarija, 2010. dobio je poziv da preuzme [[AC Milan|Milan]]. Tu je ostao do januara 2014; u sezoni [[Serie A 2010/2011.|2010/11.]] pomogao je Milanu da osvoji prvu titulu prvaka još od sezone [[Serie A 2003/2004.|2003/04.]] Nakon prelaska u Juventus 2014. osvojio je pet uzastopnih domaćih titula između 2015. i 2019. te je jedini trener koji je postigao ovaj uspjeh u pet najjačih evropskih liga. == Nogometna karijera == Nakon što je proveo svoje prve nogometne dane u nižoj ligi (uključujući i klub iz njegovog rodnog grada, Livorno), pridružio se Pescari 1991. Kao talentiran i kreativan igrač, bio je na mjestu veznog igrača. Uprkos tome što je njegov tim završio na posljednjem mjestu, nije bilo nedostatka golova, a Allegri je postigao impresivnih 12 golova sa sredine terena. Prešao je u Cagliari, a zatim u Perugiu i [[SSC Napoli|Napoli]] prije nego što se vratio u Pescaru. Također je igrao za Pistoiese i Aglianese prije penzionisanja 2003. Dobio je suspenziju 2001. s još šest italijanskih nogometaša zbog namještanja neriješenog rezultata u [[Italijanski kup|Italijanskom kupu]] 2000. ==Trenerska statistika== ''Ažurirano: 24. maja 2026.'' {|class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan=2|Ekipa !rowspan=2|Od !rowspan=2|Do !colspan=8|Omjer |- !{{Tooltip|U|Broj utakmica na klupi}} !{{Tooltip|P|Pobjede}} !{{Tooltip|N|Neriješene}} !{{Tooltip|I|Izgubljene}} !{{Tooltip|DG|Dati golovi}} !{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} !{{Tooltip|GD|Gol-razlika}} !{{Tooltip|Pob %|Postotak pobjeda}} |- |[[Aglianese Calcio 1923|Aglianese]] |1. 7. 2003. |30. 6. 2004. {{WDL|38|10|13|15|for=30|against=35|diff=yes}} |- |[[SPAL]] |1. 7. 2004. |30. 5. 2005. {{WDL|40|13|15|12|for=47|against=41|diff=yes}} |- |[[US Grosseto FC|Grosseto]] |19. 7. 2005. |26. 10. 2005. {{WDL|20|6|9|5|for=21|against=18|diff=yes}} |- |[[US Grosseto FC|Grosseto]] |17. 4. 2006. |29. 10. 2006. {{WDL|10|1|6|3|for=12|against=15|diff=yes}} |- |[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]] |17. 7. 2007. |28. 5. 2008. {{WDL|42|23|6|13|for=56|against=43|diff=yes}} |- |[[Cagliari Calcio|Cagliari]] |29. 5. 2008. |13. 4. 2010. {{WDL|74|27|15|32|for=100|against=106|diff=yes}} |- |[[AC Milan|Milan]] |25. 6. 2010. |13. 1. 2014. {{WDL|178|91|49|38|for=303|against=178|diff=yes}} |- |[[Juventus FC|Juventus]] |16. 7. 2014. |26. 5. 2019. {{WDL|271|191|43|37|for=511|against=195|diff=yes}} |- |[[Juventus FC|Juventus]] |1. 7. 2021. |17. 5. 2024. {{WDL|149|80|34|35|for=221|against=138|diff=yes}} |- |[[AC Milan|Milan]] |30. 5. 2025. |25. 5. 2026. {{WDL|42|22|10|10|for=58|against=38|diff=yes}} |- |[[SSC Napoli|Napoli]] |3. 7. 2026. |trenutno {{WDL|0|0|0|0|for=0|against=0|diff=yes}} |- !colspan=3|Sveukupno {{WDLtot|864|464|200|200|for=1359|against=807|diff=yes}} |} ==Nagrade i priznanja== ===Trenerske=== '''Sassuolo''' *Serie C1: [[Serie C1 2007/2008.|2007/08.]] '''Milan'''<ref name=soccerway.com>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/coaches/massimiliano-allegri/110817/|title=M. Allegri |publisher= Soccerway |access-date= 1. 12. 2015}}</ref> *[[Serie A]]: [[Serie A 2010/2011.|2010/11.]] *[[Italijanski superkup]]: [[Italijanski kup 2011.|2011.]] '''Juventus''' *Serie A: [[Serie A 2014/2015.|2014/15]], [[Serie A 2015/2016.|2015/16]], [[Serie A 2016/2017.|2016/17]], [[Serie A 2017/2018.|2017/18]], [[Serie A 2018/2019.|2018/19.]] *[[Italijanski kup]]: [[Italijanski kup 2014/2015.|2014/15]], [[Italijanski kup 2015/2016.|2015/16]], [[Italijanski kup 2016/2017.|2016/17]], [[Italijanski kup 2017/2018.|2017/18]], [[Italijanski kup 2023/2024.|2023/24.]] *Italijanski superkup: [[Italijanski superkup 2015.|2015]], [[Italijanski superkup 2018.|2018.]] '''Individualne''' *Panchina d'Oro – Prima Divisione: 2007/08. *Panchina d'Oro: 2008/09, 2014/15, 2016/17, 2017/18. *Trener godine u Seriji A: 2011, 2015, 2016, 2018. *Nagrada "Enzo Bearzot" (1): 2015. *IFFHS Najbolji trener godine: 2015 (3. mjesto), 2017 (2. mjesto) *FIFA-in najbolji muški trener godine: 2017 (3. mjesto) *[[Kuća slavnih italijanskog nogometa]]: 2018. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://www.transfermarkt.it/it/-/profil/trainer/7671 Massimiliano Allegri] na ''transfermarkt.it'' {{Treneri Cagliarija}} {{Treneri AC Milana}} {{Treneri Juventusa}} {{Treneri Napolija}} {{Trener godine u Seriji A}} {{Kuća slavnih italijanskog nogometa}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Allegri, Massimiliano}} [[Kategorija:Rođeni 1967.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Livorno]] [[Kategorija:Italijanski nogometaši]] [[Kategorija:Italijanski nogometni treneri]] [[Kategorija:Nogometaši Cagliarija]] [[Kategorija:Nogometaši Napolija]] [[Kategorija:Nogometaši Pescare]] [[Kategorija:Nogometaši Padove]] [[Kategorija:Nogometaši AC Perugie]] [[Kategorija:Nogometaši Livorna]] [[Kategorija:Nogometaši AC Pise]] [[Kategorija:Nogometaši AC Milana]] [[Kategorija:Treneri Grosseta]] [[Kategorija:Treneri Sassuola]] [[Kategorija:Treneri AC Milana]] [[Kategorija:Treneri Juventusa]] [[Kategorija:Treneri Cagliarija]] [[Kategorija:Treneri Napolija]] cczcfaf6rfocm898qtu5d4bky9fnvb7 Delfino Pescara 1936 0 448829 3904489 3870491 2026-07-12T11:10:14Z Bakir123 110053 3904489 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #1E90FF | Ime kluba = '''Pescara''' | Puno ime = Delfino Pescara 1936 | Grb = Pescara Calcio (grb).png | Nadimak = ''Delfini'' | Osnovan = [[1936.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Pescara]]<br>[[Abruzzo]]<br>[[Italija]] | Boje = {{colorbox|#1E90FF}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Italije|FIGC]] | Konfederacija = | Liga = [[Serie C]] | Stadion = [[Stadio Adriatico|Adriatico]]<ref>{{Cite web |url=http://www.stadiumguide.com/stadio-adriatico/ |title=Stadio Renzo Barbera |work=stadiumguide.com|access-date= 23. 9. 2018}}</ref> | Kapacitet = 20.476 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Trener = [[Giorgio Gorgone]] | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 20. mjesto ([[Serie B]]) | Prethodna sezona = [[Serie B 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://www.pescaracalcio.com/ pescaracalcio.com] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _pescara1617H | uzorak_t1 = _pescara1617H | uzorak_dr1 = _pescara1617H | uzorak_š1 = _pescara1617H | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = | tijelo1 = | desna ruka1 = | šorc1 = | čarape1 = | uzorak_lr2 = _pescara1617A | uzorak_t2 = _pescara1617A | uzorak_dr2 = _pescara1617A | uzorak_š2 = _pescara1617A | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = | tijelo2 = | desna ruka2 = | šorc2 = | čarape2 = }} '''Delfino Pescara 1936''' je profesionalni [[italija]]nski [[nogomet]]ni klub iz [[Pescara|Pescare]], regija [[Abruzzo]]. Takmiči se u [[Serie C]], trećem rangu italijanskog nogometa. == Historija == Klub je osnovan 1936. godine. Do 1974. godine Pescara nije zabilježila zapažene rezultate. Te godine ostvaruje promociju u Serie B. Tri godine kasnije postaje član Serie A. U to vrijeme za klub su igrali Giorgio Repetto i Bruno Nobili. Međutim, naredne sezone se vraćaju u niži rang. Član Serie A su bili još nekoliko puta. Pescara je dva puta bila osvajač Serie B. == Uspjesi == *'''[[Serie B]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2):''' 1986/87, 2011/12. *'''[[Serie C]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1):''' 1973/74. ==Bosanskohercegovački nogometaši== *[[Blaž Slišković]] ''(1987-89, 1992-93)'' == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20140209074841/http://www.pescaracalcio.com/ Službena stranica] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Italiji]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1936.]] j9qxh831p63wylx24ihgjuse1cfsc9h Serie C 0 448831 3904487 3321452 2026-07-12T11:08:22Z Bakir123 110053 3904487 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometna liga | logo = Serie C sky wifi 2025-2026.png | piksela = | država = {{ZD|ITA}} [[Italija]] | konfederacija = [[UEFA]] | osnovana = [[1935.]] | ekipe = 59 | ispadanje = [[Serie D]] | nivoi = 3 | domaći_kup = [[Italijanski nogometni kup|Kup Italije]] | konfederalni_kup = | najuspješniji_klub = [[US Cremonese|Cremonese]] (6) | šampioni = [[AS Livorno Calcio|Livorno]] (Grupa A)<br/>[[Calcio Padova|Padova]] (Grupa B)<br/>[[US Lecce|Lecce]] (Grupa C)<ref>{{Cite news|url=https://www.transfermarkt.co.uk/serie-c-girone-a/tabelle/wettbewerb/IT3A?saison_id=2017|title=Serie C 2017/18.|access-date=23. 9. 2018}}</ref> | sezona = [[Serie C 2017/2018.|2017/18]]. | internet_stranica = [http://www.lega-pro.com/ lega-pro.com] | trenutno = [[Serie C 2018/2019.|Serie C 2018/19.]] }} '''Serie C''' je profesionalna [[italija]]nska nogometna liga, i predstavlja treći najviši rang u italijanskom nogometu. Osnovana je 1934. godine. Od 2014. do 2017. godine je bila poznata keo ''Lega Pro''. Sa šest osvojenih titula [[US Cremonese|Cremonese]] je najuspješniji tim lige. == Format == Serie C je podijeljena u tri zasebne lige. Ukupno se u ovoj diviziji takmiči 59 klubova: Grupa A (20), Grupa B (20) i Grupa C (19). Pobjednici grupa ostvaruju plasman u [[Serie B]]. == Klubovi u sezoni 2018/19. == {| cellspacing="0" cellpadding="0" class="references-small" style="background:transparent; width:100%;" | width="25%" align="left" valign="top" | === Grupa A === *[[Albissola 2010|Albissola]] *[[US Alessandria Calcio 1912|Alessandria]] *[[US Arezzo|Arezzo]] *[[Arzachena Costa Smeralda|Arzachena]] *[[Carrarese Calcio|Carrarese]] *[[Cuneo Calcio|Cuneo]] *[[ASDC Gozzano|Gozzano]] *[[Juventus FC U-23|Juventus U23]] *[[AS Lucchese Libertas 1905|Lucchese]] *[[Novara Calcio|Novara]] *[[Olbia Calcio 1905|Olbia]] *[[Piacenza Calcio 1919|Piacenza]] *[[Pisa Calcio|Pisa]] *[[US Pistoiese 1921|Pistoiese]] *[[US Città di Pontedera|Pontedera]] *[[Pro Patria Calcio|Pro Patria]] *[[AS Pro Piacenza 1919|Pro Piacenza]] *[[FC Pro Vercelli 1892|Pro Vercelli]] *[[Robur Siena]] *[[Virtus Entella]] | width="25%" align="left" valign="top" | === Grupa B === *[[UC AlbinoLeffe|Albinoleffe]] *[[Fano Calcio|AJ Fano]] *[[FeralpiSalò|Feralpisalò]] *[[Fermana Calcio|Fermana]] *[[AS Giana Erminio|Giana Erminio]] *[[Gubbio Calcio|Gubbio]] *[[Imolese Calcio 1919|Imolese]] *[[SS Monza 1912|Monza]] *[[Pordenone Calcio|Pordenone]] *[[Ravenna Calcio|Ravenna]] *[[AC Renate|Renate]] *[[Rimini Calcio|Rimini]] *[[Sambenedettese Calcio|Sambenedettese]] *[[FC Südtirol|Südtirol]] *[[Teramo Calcio|Teramo]] *[[Ternana Calcio|Ternana]] *[[Triestina Calcio|Triestina]] *[[LR Vicenza Virtus|L.R. Vicenza]] *[[Virtus Verona]] *[[SSD Vis Pesaro 1898|Vis Pesaro]] | width="25%" align="left" valign="top" | === Grupa C === *[[Bisceglie Calcio|Bisceglie]] *[[Casertana Calcio|Casertana]] *[[Calcio Catania|Catania]] *[[Catanzaro Calcio|Catanzaro]] *[[Cavese 1919|Cavese]] *[[SS Juve Stabia|Juve Stabia]] *[[Matera Calcio|Matera]] *[[SS Monopoli 1966|Monopoli]] *[[Paganese Calcio|Paganese]] *[[Potenza Calcio|Potenza]] *[[Reggina Calcio|Reggina]] *[[Rende Calcio|Rende]] *[[FC Rieti|Rieti]] *[[ASD Sicula Leonzio|Sicula Leonzio]] *[[Siracusa Calcio|Siracusa]] *[[Trapani Calcio|Trapani]] *[[US Vibonese Calcio|Vibonese]] *[[Virtus Francavilla Calcio|Virtus Francavilla]] *[[AS Viterbese Castrense|Viterbese Castrense]] |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.lega-pro.com/ Službena stranica] {{Nogomet u Italiji}} [[Kategorija:Serie C|*]] [[Kategorija:Nogometna takmičenja u Italiji]] [[Kategorija:Osnivanja u 1932.]] 1kg5clpz2ye9uck6ui26oesa182kcbt AC Perugia Calcio 0 448913 3904490 3870510 2026-07-12T11:11:44Z Bakir123 110053 3904490 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #E41B17 | Ime kluba = '''Perugia''' | Puno ime = AC Perugia Calcio Srl | Grb = | Nadimak = ''Grifoni'' | Osnovan = [[1905.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Perugia]]<br>[[Umbrija]]<br>[[Italija]] | Boje = {{colorbox|#E41B17}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Italije|FIGC]] | Konfederacija = | Liga = [[Serie C]] | Stadion = [[Stadio Renato Curi|Renato Curi]]<ref>{{Cite web |url=http://stadiumdb.com/stadiums/ita/stadio_renato_curi |title=Stadio Renato Curi |work=stadiumdb.com|access-date= 29. 9. 2018}}</ref> | Kapacitet = 28.000 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Menadžer = | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 14. mjesto (Serie C Grupa B) | Prethodna sezona = 2025/25. | Webstranica = [http://www.acperugiacalcio.com/ acperugiacalcio.com] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = E41B17 | tijelo1 = E41B17 | desna ruka1 = E41B17 | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = E41B17 | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = E41B17 | čarape2 = FFFFFF }} '''AC Perugia Calcio Srl''' je profesionalni [[italija]]nski [[nogomet]]ni klub iz [[Perugia|Perugie]], regija [[Umbrija]]. Takmiči se u [[Serie C]], trećem rangu talijanskog nogometa. == Historija == Klub je osnovan 9. juna 1905. godine kao ''US Fortebraccio and Libertas''. 1966. godine ostvaruje promociju u Serie B, da bi se 1975. godine plasirao u [[Serie A]]. U sezoni 1978/79. godine osvaja drugo mjesto u najvišem rangu italijanskog nogometa. 2003. godine osvaja [[UEFA Intertoto kup]]. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadio Renato Curi|Renato Curi]]. == Uspjesi == *'''[[Serie A]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1):''' 1978/79. *'''[[Serie B]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1):''' 1974/75. *'''[[Serie D]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2):''' 1929/30, 2010/11. *'''[[UEFA Intertoto kup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1):''' 2003. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.acperugiacalcio.com/ Službena stranica] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Italiji]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1905.]] 4zp52nzacnvbiegkdxfg2rk3dvv6tdn Prvi (osnivački) kongres SRPJ(k) 0 449725 3904496 3671002 2026-07-12T11:19:27Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Beograda]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Beogradu]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904496 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Delegati Prvog kongresa SRPJ(k).JPG|mini|desno|300px|Delegati Prvog kongresa SRPJ (k) ispred zgrade nekadašnjeg hotela Slavija u [[Beograd]]u 1919. godina.]] '''Prvi (osnivački) kongres [[Socijalistička radnička stranka Jugoslavije (komunista)|Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista)]]''' ({{jez-mk|Првииот конгрес на Социјалистичка работничка партија на Југославија (комунисти)}}, {{jez-sl|Prvi kongres Socialistične delavske partije Jugoslavije (komunisti)}}) održan je od [[20. april|20]]-[[23. april]]a [[1919.]] u [[Beograd]]u. Kongres je poznat i kao ''"Kongres ujedinjenja"'', zbog toga što se više predratnih socijaldemokratskih partija i organizacija, sa područja ujedinjene [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]] ujedinilo u partiju komunističke provinijencije. == Prilike prije Kongresa == Pod utjecajem [[Oktobarska revolucije|Oktobarske revolucije]] i [[Mađarska Sovjetska Republika|Mađarske Sovjetske Republike]] ([[21. mart]]a - [[2. august]]a 1919.) osnivane su ilegalne komunističke ćelije koje su za cilj imale pripremiti uvjete za sličnu socijalističku revoluciju, koja se dogodila u Mađarskoj. Prije i nakon završetka [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], postupno su se organizirala i glasila revolucionarnog radničkog pokreta, poput "[[Radničke novine (Split)|Radničkih novina]]" (kasnije "Oslobođenje") u [[Split]]u 1919,<ref>{{Cite web |url=http://www.gkmm.hr/frano_baras-splitski_listovi_20_stoljeca.html |title=Kaleidoskop Gradske knjižnice Splita |access-date=4. 11. 2018 |archive-date=4. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004022311/http://www.gkmm.hr/frano_baras-splitski_listovi_20_stoljeca.html |url-status=dead }}</ref> "[[Glas slobode|Glasa slobode]]" 1909. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]],<ref>[http://www.sdp.ba/glas-slobode/ Prilog o novinama Glas slobode na portalu sdp.ba]</ref> "[[Radničke novine (Beograd)|Radničkih novina]]" (1897.) u [[Beograd]]u, "[[Narodna volja|Narodne volje]]" u [[Požega (Hrvatska)|Požegi]] 1919.<ref>[https://hrcak.srce.hr/file/142079 Povijest novinarstva u Požegi]</ref>, "[[Radnička straža|Radničke straže]]" 1919. u [[Vukovar]]u.<ref>[[Vlado Horvat]], ''Revolucionar Stjepan Supanc'', Komitet općinske konferencije SKH, Vukovar, Vukovar, 1980, str. 21. i [[fusnota]] 22 na str. 21.</ref><ref>[[Lidija Barišić|Barišić, Lidija]]. ''Vukovarski tjednik »Trnje« (1920.)'' // ''Studia lexicographica'', sv. 4, br. 1(6), (2011.), str. 61.-90., {{Hrčak|id=162817}}, str. 62.</ref> == Inicijativa == Inicijativu za ujedinjenje radničkog pokreta (stranaka i sindikata) na platformi klasne borbe dala su u januaru 1919. godine rukovodstva [[Socijaldemokratska partija Srbije|Socijaldemokratske partije Srbije]] (SDPS) i [[Socijaldemokratska stranka Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske stranke Bosne i Hercegovine]]. Prihvativši mandat da sazove kongres za stvaranje ''Jugoslavenske socijalne demokracije'', uprava SDPS objavila je početkom februara 1919. godine da na kongresu mogu sudjelovati samo one organizacije i pojedinci koji su za klasnu borbu, odnosno oni koji su za napuštanje klasične suradnje s buržoazijom. Akciji su se pridružili i [[Jugoslovenski komunistički revolucionarni savez Pelagić]] (''Pelagićevci''). Za ujedinjenje na platformi klasne borbe izjasnili su se i lijeva grupa u [[Socijaldemokratska partija Hrvatske i Slavonije|Socijaldemokratskoj partija Hrvatske i Slavonije]], zatim dalmatinski socijalisti na pokrajinskoj konferenciji krajem marta, socijaldemokratske organizacije u [[Primorska|Slovenskom primorju]] pod italijanskom okupacijom od početka aprila, do tada formirane ili obnovljene socijaldemokratske organizacije u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] i Makedoniji, socijaldemokratske organizacije [[Banat]]a, [[Bačka|Bačke]] i [[Baranja|Baranje]] na kongresu u [[Subotica|Subotici]] 24. marta i socijaldemokrati iz redova Srba i [[Bunjevci|Bunjevaca]] na Kongresu Srpsko-bunjevačkog agitacionog odbora 13. aprila u [[Novi Sad|Novom Sadu]]. Za ujedinjenje su se izjasnili i Sindikati Srbije, Bosni i Hercegovine, Vojvodine, Dalmacije i sindikalne organizacije u Crnoj Gori i Makedoniji. Dogovoreno je da se kongres ujedinjenja sindikata mora održati istovremeno sa partijskim kongresom. == Rad kongresa == [[Datoteka:Spomen ploca Prvom kongresu SRPJ(k)-Beograd.jpg|desno|mini|300px|Memorijalna ploča na mjestu prvog kongresa SRPJ (k) u [[Beograd]]u]] Kongres ujedinjenja održan je u Beogradu od 20-23. aprila 1919. godine. Na Kongresu su sudjelovala 432 delegata, koji su zastupali oko 130.000 organiziranih pripadnika radničkog pokreta iz svih krajeva Jugoslavije osim [[Slovenija|Slovenije]], gdje je vodstvo slovenske [[Jugoslavenske socijalne demokratske stranke]] ({{jez-sl|Jugoslovanska socijalna demokratska stranka}}, unatoč kritici ministerijalizma koja se javljala u njenim redovima, uspjelo spriječiti sudjelovanje slovenskih predstavnika.<ref name="PromNaz">{{cite web |url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=75642 |title=Promjena naziva Komunističke partije Jugoslavije u Savez komunista Jugoslavije |publisher=Domagoj Štefančić |date=1. 10. 2007 |access-date=8. 11. 2018| language = }}</ref> Predstavnici Kongresa bili su i predstavnici reformističke struje socijaldemokratskog pokreta, koji je prethodno prosvjedovao protiv ministarstava. Kongres je protekao u znaku oprečnih stavova i rasprave o koncepcijama revolucionarnih i reformističkih struja. Usvojena je "Podloga ujedinjenja" u kojoj je ocijenjeno da je kapitalizam ušao u završnu fazu i da se stvaraju uslovi za skoro uspostavljanje ''komunističke privrede''. Takođe je istaknuto da se uspostavljanje komunističkog društva može ostvariti samo pomoću ''osvajanja političke vlasti od strane [[proletarijat]]a, razaranja starih organa vlasti i uspostavljanja vlasti [[radnička klasa|radničke klase]]''. Politička strategija nove partije, koja je dobila naziv Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista), zasnivala se na opredeljenju za klasnu borbu i jugoslovensku socijalističku revoluciju. U "Podlozi" je konstatovano da [[Druga internacionala]] nije dorasla zahtevima istorijske situacije. Odlučeno je da novoosnovana Partija pristupi [[Kominterna|Komunističkoj internacionali]]. Smatrajući da je 1918. nacionalno pitanje u državnopravnom smislu riješeno, SRPJ(k) izjasnila se za jedinstvenu državu republikanskog oblika s lokalnom samoupravom oblasti, okruga i opština. ''"Rezolucija o agrarnom pitanju"'' ograničavala se uglavnom na zahtjev za podjelu zemljoposeda feudalnog porijekla bezemljašima i za ukidanje feudalnih odnosa. Bila je usvojena orijentacija na klasni front industrijskog i agrarnog proletarijata, a ne na široko zasnovan savez radnika i seljaka. Kongres je donijeo i rezoluciju kojom se protestuje protiv ukidanja građanskih sloboda i suzbijanja revolucionarnog radničkog pokreta u Jugoslaviji, kao i protiv kontrarevolucionarne uloge jugoslovenskih vlasti u odnosu prema sovjetskim republikama u [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Rusiji]] i Mađarskoj i njenih priprema da se pridruži vojnoj intervenciji protiv Mađarske Sovjetske Republike. Vlada [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]] bila je pozvana da odmah i bezuslovno prizna i uspostavi prijateljske odnose sa sovjetskim republikama u Rusiji, Mađarskoj i [[Bavarska Sovjetska Republika|Bavarskoj Sovjetskoj Republici]]. Prema Statutu usvojenom na Kongresu, SRPJ(k) bila je organizovana kao jedinstvena partija, a ne kao savez partija. Najviše rukovodeće organe činili su Kongres i Partijsko vijeće, kojem su bili potčinjeni svi ostali organi (Centralni i pokrajinski izvršni odbori, parlamentarna grupa, partijska štampa). Tajnim glasanjem bilo je izabrano Partijsko vijeće od 31 člana i Centralni izvršni odbor od devet članova. Članovi Partijskog vijeća bili su: [[Vladimir Ćopić]],<ref name="VĆ"/> (...) Za sekretare su bili izabrani [[Filip Filipović]] i [[Živko Topalović]], a za organizacionog sekretara [[Vladimir Ćopić]].<ref name="VĆ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4242 |title=Vladimir Ćopić - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 5. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180512181821/http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4242 |url-status=dead }}</ref> == Reakcije == Inicijativu za ujedinjenje radničkog pokreta pod zastavom Treće internacionale nisu prihvatila rukovodstva Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slavonije, disidentska grupa u rukovodstvu Socijaldemokratske stranke Bosne i Hercegovine (tzv. zvonaši) i slovenska Jugoslovenska socijalna demokratska stranka. Ova struja stvorila je u aprilu 1920. godine [[Socijalistička partija Jugoslavije|Socijaldemokratsku stranku Jugoslavije]], koja je vodila reformističku politiku klasnog mira. [[Slovenci]] i [[Hrvati]] u slovenskom primorju, [[Istra|Istri]] i [[Trst]]u su 6. aprila 1919. osnovali samostalnu Socijalističku partiju. Ova partija se u septembru 1919. godine uključila u [[Italijanska socijalistička partija|Socijalističku partiju Italije]]. == Literatura == * [[Vitomir Korać]]. ''Povijest radničkog pokreta u Hrvatskoj i Slavoniji'' (knjiga prva). „Radnički sindikati“, Zagreb 1930. godina. * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. „Komunist“, „Narodna knjiga“, „Rad“, Beograd 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_01.html Komunist: Istorija SKJ(1): Počeci radničkog pokreta i stvaranje SRPJ(k)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Kongresi KPJ-SKJ|1]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1919. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Socijalistička radnička stranka Jugoslavije]] [[Kategorija:1919. u Srbiji]] [[Kategorija:Događaji u Beogradu]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] 0qmgvcyc6hd0ot63nmckos8q8n48dop Drugi kongres KPJ 0 449738 3904497 3901808 2026-07-12T11:20:19Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Vukovar]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Vukovaru]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904497 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Vukovarski-kongres.jpg|desno|mini|250px|Delegati na Drugom kongresu SRPJ(k) u Vukovaru]] [[Datoteka:Radnički dom u Vukovaru.JPG|desno|mini|250px|Zgrada „Radničkog doma“ u [[Vukovar]]u, u kojoj je održan Drugi kongres KPJ.]] '''Drugi kongres [[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)|Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista)]]''' ({{jez-mk|Вториот конгрес на Социјалистичка работничка партија на Југославија (комунисти)}}; {{jez-sl|Drugi kongres Socialistične delavske partije Jugoslavije (komunisti)}}) održan je od [[20. juni|20.]] do [[25. juni|25. juna]] [[1920.]] godine u [[Vukovar]]u.<ref name="PromNaz">{{cite web |url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=75642 |title=Promjena naziva Komunističke partije Jugoslavije u Savez komunista Jugoslavije |publisher=Domagoj Štefančić |date=1. 10. 2007 |access-date=8. 11. 2018| language = }}</ref> Na ovom Kongresu je došlo do sukoba između dviju frakcija unutar Partije — ''revolucionarne'' i ''reformističke''. Pošto je revolucionarna frakcija odnijela pobjedu, usvojen je novi Program partije i promijenjen naziv u [[Savez komunista Jugoslavije|Komunistička partija Jugoslavije]] ({{jez-mk|Комунистичка партија на Југославија}}; {{jez-sl|Komunistična partija Jugoslavije}}). Ovaj kongres se često naziva i '''Vukovarski kongres'''. Za predsjednike Centralnog partijskog vijeća su izabrani [[Pavle Pavlović]] i [[Jakov Lastrić]], a za sekretare [[Sima Marković]] i [[Filip Filipović]]. == Sukob dviju frakcija == Tokom 1919. i 1920. godine došlo je do podjele u vrhu Partije i sindikata na dvije osnovne struje - ''revolucionarnu'' i ''reformističku'' (nazivane još i ''radikalna'' i ''oportunistička''). Idejna pozicija reformista izražavala se u stavovima da je [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] zaostala zemlja, sa nerazvijenom radničkom klasom i da u njoj ne postoje uslovi za [[Revolucija|revoluciju]] i da predstoji dug period društveno-ekonomskog razvitka na osnovama kapitalističkih društvenih odnosa, u kojem se radnička klasa mora boriti za poboljšanje svog položaja putem reformi. Polazeći od takvog stava reformisti su istupili protiv revolucionarnih koncepcija u politici Partije, protiv svih akcija koje vode zaoštravanju klasne borbe i revolucionarnim sukobima, protiv pristupanja Partije [[Kominterna|Komunističkoj internacionali]] i protiv podrške [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|Sovjetskoj Rusiji]]. Za reformistička shvatanja zalagali su se najvećim delom predratni sindikalni i partijski kadrovi formirani na vladajućim [[Socijaldemokratija|socijaldemokratskim]] shvatanjima [[Druga internacionala|Druge internacionale]]. Komunisti su branili revolucionarnu orijentaciju Partije sa pozicija [[Marksizam|marksizma]], koristeći se iskustvom [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]] i [[Vladimir Lenjin|Lenjinovim]] učenjem o [[Imperijalizam|imperijalizmu]] kao umirućem stadijumu kapitalizma. U proljeće 1920. godine idejni sukobi izbili su svom oštrinom i diskusije između komunista i reformista počele su puniti stupce partijske i sindikalne štampe. Pošto je pobjedu na Kongresu odnijela revolucionarna frakcija, dio članova reformističke stuje, posebno iz Hrvatske, je odmah napustio Partiju, dok je drugi dio iz Srbije i Bosne, nastavio da djeluju unutar Partije. Poslije objavljivanja ''Manifesta opozicije KPJ'', septembra 1920. godine, preostali deo reformističke frakcije je isključen iz Partije. Pobjeda revolucionarne frakcije je imala velikog uticaja, ne samo na članstvo Partije, već i na [[Radnički pokret]] u cijelini, što su pokazali rezultati [[Lokalni izbori Kraljevine SHS 1920.|općinskih izbora]] u augustu 1920. i [[Izbori za Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS 1920.|parlamentarni izbori]], 28. novembra 1920. godine, kada su komunisti po broju mandata bili treći sa osvojenih 58 poslaničkih mandata.<ref>{{Cite web |url=http://www.znaci.net/00001/138_15.pdf |title=&#91;&#91;Branko Petranović&#93;&#93;, &#91;&#91;Momčilo Zečević&#93;&#93;, ''Jugoslavija 1918-1988. Tematska zbirka dokumenata'', p. 158 |access-date=6. 11. 2018 |archive-date=30. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930092637/http://www.znaci.net/00001/138_15.pdf |url-status=dead }}</ref> Pobјeda revolucionarne frakcije je takođe uticala na vlasti [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca]] da donesu zakonsku odluku nazvanom [[Obznana]], kojom je zabranjen dalji rad Komunističkoj partiji. == Centralno partijsko vijeće == Na Drugom kongresu izabrano je novo [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralno partijsko vijeće]], koje je imalo 16 članova. Za predsjednike Centralnog partijskog vijeća su izabrani [[Pavle Pavlović]] i [[Jakov Lastrić]], a za sekretare [[Sima Marković]] i [[Filip Filipović]]. Članovi Centralnog partijskog vijeća, izabrani na Drugom kongresu KPJ bili su: [[Ivo Baljkas]], [[Lazar Vukičević]], [[Gojko Vuković]], [[Đuro Đaković]],<ref name="ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Jovo Jakšić]], [[Lovro Klemenčič]], [[Vlada Marković]], [[Sima Marković]], [[Pavle Pavlović]], [[Laza Stefanović (političar)|Laza Stefanović]], [[Živko Topalović]], [[Mitar Trifunović Učo]], [[Dušan Cekić]], [[Filip Filipović]], [[Đuro Cvijić]]<ref name="ĐC">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |title=Đuro Cvijić - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312220437/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |url-status=dead }}</ref> i [[Vladimir Ćopić]].<ref name="VĆ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4242 |title=Vladimir Ćopić - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 5. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180512181821/http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4242 |url-status=dead }}</ref> == Literatura == * ''Pregled Istorije Saveza komunsta Jugoslavije''. "Institut za izučavanje radničkog pokreta", Beograd 1963. godina. * ''Hronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979''. "Institut za savremenu istoriju" Beograd i "Narodna knjiga", Beograd, 1980. godina. * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_01.html Komunist: Istorija SKJ(1): Počeci radničkog pokreta i stvaranje SRPJ(k)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Kongresi KPJ-SKJ|2]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1920. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1920. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Događaji u Vukovaru]] [[Kategorija:Historija Srijema]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] cx59dap3cr2bolmevubsymemhdpmp62 Prva zemaljska konferencija KPJ 0 449801 3904498 3873190 2026-07-12T11:20:46Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Beča]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Beču]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904498 wikitext text/x-wiki '''Prva zemaljska konferencija [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' održana je od [[3. juli|3.]] do [[17. juli|17. jula]] [[1922.]] godine u [[Beč]]u u [[Austrija|Austrija]]. Ovo je zapravo bio prošireni sastanak 22 člana Zamjeničkog izvršnog odbora i Izvršnog odbora KPJ u emigraciji, kasnije nazvan Prvom zemaljskom konferencijom, a koji je Izvršni odbor [[Kominterna|Kominterne]] priznao kao kompetentno predstavništvo KPJ. == Rad Konferencije == Nakon zabrane djelovanja KPJ u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] i prelaska u ilegalu, jedan dio članstva smatrao je da u uslovima ilegale treba djelovati unutar legalne političke stranke. Tok Konferencije pokazao je da su se u rukovodstvu KPJ počela oblikovati dva suprotstavljena shvatanja o idejnoj i organizacionoj izgradnji ilegalne revolucionarne partije i njenoj politici. Došlo je do sukoba oko toga treba li da se raspravlja o uzrocima poraza koji je KPJ pretrpjela, kao i povodom izbora novog rukovodstva. Ispoljile su se i razlike u ocjeni političke situacije u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] i u programskim stavovima koji bi iz toga proizlazili. [[Kosta Novaković (političar)|Kosta Novaković]], [[Pavle Pavlović]] i još neki delegati tražili su da Konferencija ispita uzroke koji su doveli do razbijanja KPJ, smatrajući da ona može da se obnovi samo ako se sagledaju uzroci njenog poraza i promjeni politika. Takođe su zahtjevali da partijsko rukovodstvo bude u Jugoslaviji, a ne u inostranstvu. Kosta Novaković je u duhu [[Treći kongres Kominterne|Trećeg kongresa Kominterne]] smatrao da evropski kapitalizam proživljava opštu krizu, te da KPJ mora iskoristiti sva socijalna i nacionalna nezadovoljstva u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] za formiranje ''jedinstvenog fronta'' protiv režima. S druge strane, [[Sima Marković]] je smatrao da je KPJ imala ispravnu politiku i da nije razbijena pod udarcima klasnog neprijatelja, nego se ''u redu povukla''. Polazio je od ocjene da se ne može očekivati brza promjena vlasti u Jugoslaviji, da je revolucija privremeno odložena, te da KPJ treba svoje parole i zahtjeve ograničiti na ustavne promjene, kojima bi se ukinula najreakcionarnija obilježja političkog sistema, što bi ubrzalo proces unutrašnje klasne diferencijacije i stvaralo uslove za razmah klasne borbe. Ocjene i pogledi Sime Markovića dobili su podršku većine učesnika Konferencije pri usvajanju rezolucija i izboru novog rukovodstva KPJ. Na Konferenciji su u [[Centralni komitet SKJ|Centralno partijsko vijeće]] bili izabrani [[Sima Marković]], [[Ljuba Radovanović]], [[Laza Stefanović (političar)|Lazar Stefanović]], [[Mihailo Todorović]], [[Đuro Đaković]],[[Đuro Đaković]],<ref name=ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Lovro Klemenčič]], [[Slavko Kaurić]], [[Milorad Barajević]] i [[Dragutin Bukvić]]. Izvršni komitet Kominterne potvrdio je odluke Konferencije, uz neke izmjene u sastavu partijskog vođstva (umjesto Klemenčiča i Kaurića, koji su bili protiv osnivanja ilegalnih partijskih organizacija, u rukovostvo je bio imenovan [[Triša Kaclerović]]). == Posljedice == Neslaganja o bitnim pitanjima razvitka jugoslovenskog komunističkog pokreta pokazala su se i u radu Centralnog partijskog vijeća. Na osnovu izvještaja većine i manjine u rukovodstvu KPJ i pisma Centralne uprave [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|SKOJ]]-a o tim idejnim razlikama raspravljala je i posebna komisija [[Četvrti kongres Kominterne|Četvrtog kongresa Kominterne]] u novembru 1922, koji je donio posebnu rezoluciju o ''jugoslavenskom pitanju''. Opredjeljujući se prema glavnom sporu na Prvoj zemaljskoj konferenciji KPJ (o uzrocima poraza KPJ), Kongres je ocijenio da ''uništenje KPJ'' treba ipak u velikoj mjeri pripisati njenoj ''unutrašnjoj slabosti'', koju je video u ozbiljnim greškama i propustima partijskog vođstva, poput pasivnosti revolucionarne inicijative, odsutnosti ilegalne partijske organizacije, nesposobnosti odbrane od [[Bijeli teror|bijelog terora]] i ostalo. ''Rascjep vodećih drugova'' na Konferenciji bio je, po ocjeni Kominterne, izazvan isključivo uzrocima ličnog karaktera. U odnosu prema dokumentima Konfenrecije nisu uočavana bitna razmimoilaženja između partijske većine i manjine, te je zaključeno da ''nema nikakvih razloga da se jugoslovenska partija razbija na frakcije koje bi s nazivale većinom i manjinom'' i zahtjevalo se, da se to jedinstvo sačuva i ubuduće. == Literatura == * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Konferencije KPJ-SKJ|1]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1922. u Austriji]] [[Kategorija:1922. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Politička historija Austrije]] spdtliz1h5x653et0lqe80e2nfbbq47 3904514 3904498 2026-07-12T11:33:06Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Austrija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904514 wikitext text/x-wiki '''Prva zemaljska konferencija [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' održana je od [[3. juli|3.]] do [[17. juli|17. jula]] [[1922.]] godine u [[Beč]]u u [[Austrija|Austrija]]. Ovo je zapravo bio prošireni sastanak 22 člana Zamjeničkog izvršnog odbora i Izvršnog odbora KPJ u emigraciji, kasnije nazvan Prvom zemaljskom konferencijom, a koji je Izvršni odbor [[Kominterna|Kominterne]] priznao kao kompetentno predstavništvo KPJ. == Rad Konferencije == Nakon zabrane djelovanja KPJ u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] i prelaska u ilegalu, jedan dio članstva smatrao je da u uslovima ilegale treba djelovati unutar legalne političke stranke. Tok Konferencije pokazao je da su se u rukovodstvu KPJ počela oblikovati dva suprotstavljena shvatanja o idejnoj i organizacionoj izgradnji ilegalne revolucionarne partije i njenoj politici. Došlo je do sukoba oko toga treba li da se raspravlja o uzrocima poraza koji je KPJ pretrpjela, kao i povodom izbora novog rukovodstva. Ispoljile su se i razlike u ocjeni političke situacije u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] i u programskim stavovima koji bi iz toga proizlazili. [[Kosta Novaković (političar)|Kosta Novaković]], [[Pavle Pavlović]] i još neki delegati tražili su da Konferencija ispita uzroke koji su doveli do razbijanja KPJ, smatrajući da ona može da se obnovi samo ako se sagledaju uzroci njenog poraza i promjeni politika. Takođe su zahtjevali da partijsko rukovodstvo bude u Jugoslaviji, a ne u inostranstvu. Kosta Novaković je u duhu [[Treći kongres Kominterne|Trećeg kongresa Kominterne]] smatrao da evropski kapitalizam proživljava opštu krizu, te da KPJ mora iskoristiti sva socijalna i nacionalna nezadovoljstva u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] za formiranje ''jedinstvenog fronta'' protiv režima. S druge strane, [[Sima Marković]] je smatrao da je KPJ imala ispravnu politiku i da nije razbijena pod udarcima klasnog neprijatelja, nego se ''u redu povukla''. Polazio je od ocjene da se ne može očekivati brza promjena vlasti u Jugoslaviji, da je revolucija privremeno odložena, te da KPJ treba svoje parole i zahtjeve ograničiti na ustavne promjene, kojima bi se ukinula najreakcionarnija obilježja političkog sistema, što bi ubrzalo proces unutrašnje klasne diferencijacije i stvaralo uslove za razmah klasne borbe. Ocjene i pogledi Sime Markovića dobili su podršku većine učesnika Konferencije pri usvajanju rezolucija i izboru novog rukovodstva KPJ. Na Konferenciji su u [[Centralni komitet SKJ|Centralno partijsko vijeće]] bili izabrani [[Sima Marković]], [[Ljuba Radovanović]], [[Laza Stefanović (političar)|Lazar Stefanović]], [[Mihailo Todorović]], [[Đuro Đaković]],[[Đuro Đaković]],<ref name=ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Lovro Klemenčič]], [[Slavko Kaurić]], [[Milorad Barajević]] i [[Dragutin Bukvić]]. Izvršni komitet Kominterne potvrdio je odluke Konferencije, uz neke izmjene u sastavu partijskog vođstva (umjesto Klemenčiča i Kaurića, koji su bili protiv osnivanja ilegalnih partijskih organizacija, u rukovostvo je bio imenovan [[Triša Kaclerović]]). == Posljedice == Neslaganja o bitnim pitanjima razvitka jugoslovenskog komunističkog pokreta pokazala su se i u radu Centralnog partijskog vijeća. Na osnovu izvještaja većine i manjine u rukovodstvu KPJ i pisma Centralne uprave [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|SKOJ]]-a o tim idejnim razlikama raspravljala je i posebna komisija [[Četvrti kongres Kominterne|Četvrtog kongresa Kominterne]] u novembru 1922, koji je donio posebnu rezoluciju o ''jugoslavenskom pitanju''. Opredjeljujući se prema glavnom sporu na Prvoj zemaljskoj konferenciji KPJ (o uzrocima poraza KPJ), Kongres je ocijenio da ''uništenje KPJ'' treba ipak u velikoj mjeri pripisati njenoj ''unutrašnjoj slabosti'', koju je video u ozbiljnim greškama i propustima partijskog vođstva, poput pasivnosti revolucionarne inicijative, odsutnosti ilegalne partijske organizacije, nesposobnosti odbrane od [[Bijeli teror|bijelog terora]] i ostalo. ''Rascjep vodećih drugova'' na Konferenciji bio je, po ocjeni Kominterne, izazvan isključivo uzrocima ličnog karaktera. U odnosu prema dokumentima Konfenrecije nisu uočavana bitna razmimoilaženja između partijske većine i manjine, te je zaključeno da ''nema nikakvih razloga da se jugoslovenska partija razbija na frakcije koje bi s nazivale većinom i manjinom'' i zahtjevalo se, da se to jedinstvo sačuva i ubuduće. == Literatura == * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Konferencije KPJ-SKJ|1]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1922. u Austriji]] [[Kategorija:1922. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Politička historija Austrije]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Austrija]] gg5m21zpsgryn1okkzty53oafwh6q0v 3904516 3904514 2026-07-12T11:34:50Z نوفاك اتشمان 16322 fix 3904516 wikitext text/x-wiki '''Prva zemaljska konferencija [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' održana je od [[3. juli|3.]] do [[17. juli|17. jula]] [[1922.]] godine u [[Beč]]u u [[Austrija|Austriji]]. Ovo je zapravo bio prošireni sastanak 22 člana Zamjeničkog izvršnog odbora i Izvršnog odbora KPJ u emigraciji, kasnije nazvan Prvom zemaljskom konferencijom, a koji je Izvršni odbor [[Kominterna|Kominterne]] priznao kao kompetentno predstavništvo KPJ. == Rad Konferencije == Nakon zabrane djelovanja KPJ u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] i prelaska u ilegalu, jedan dio članstva smatrao je da u uslovima ilegale treba djelovati unutar legalne političke stranke. Tok Konferencije pokazao je da su se u rukovodstvu KPJ počela oblikovati dva suprotstavljena shvatanja o idejnoj i organizacionoj izgradnji ilegalne revolucionarne partije i njenoj politici. Došlo je do sukoba oko toga treba li da se raspravlja o uzrocima poraza koji je KPJ pretrpjela, kao i povodom izbora novog rukovodstva. Ispoljile su se i razlike u ocjeni političke situacije u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] i u programskim stavovima koji bi iz toga proizlazili. [[Kosta Novaković (političar)|Kosta Novaković]], [[Pavle Pavlović]] i još neki delegati tražili su da Konferencija ispita uzroke koji su doveli do razbijanja KPJ, smatrajući da ona može da se obnovi samo ako se sagledaju uzroci njenog poraza i promjeni politika. Takođe su zahtjevali da partijsko rukovodstvo bude u Jugoslaviji, a ne u inostranstvu. Kosta Novaković je u duhu [[Treći kongres Kominterne|Trećeg kongresa Kominterne]] smatrao da evropski kapitalizam proživljava opštu krizu, te da KPJ mora iskoristiti sva socijalna i nacionalna nezadovoljstva u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] za formiranje ''jedinstvenog fronta'' protiv režima. S druge strane, [[Sima Marković]] je smatrao da je KPJ imala ispravnu politiku i da nije razbijena pod udarcima klasnog neprijatelja, nego se ''u redu povukla''. Polazio je od ocjene da se ne može očekivati brza promjena vlasti u Jugoslaviji, da je revolucija privremeno odložena, te da KPJ treba svoje parole i zahtjeve ograničiti na ustavne promjene, kojima bi se ukinula najreakcionarnija obilježja političkog sistema, što bi ubrzalo proces unutrašnje klasne diferencijacije i stvaralo uslove za razmah klasne borbe. Ocjene i pogledi Sime Markovića dobili su podršku većine učesnika Konferencije pri usvajanju rezolucija i izboru novog rukovodstva KPJ. Na Konferenciji su u [[Centralni komitet SKJ|Centralno partijsko vijeće]] bili izabrani [[Sima Marković]], [[Ljuba Radovanović]], [[Laza Stefanović (političar)|Lazar Stefanović]], [[Mihailo Todorović]], [[Đuro Đaković]],[[Đuro Đaković]],<ref name=ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Lovro Klemenčič]], [[Slavko Kaurić]], [[Milorad Barajević]] i [[Dragutin Bukvić]]. Izvršni komitet Kominterne potvrdio je odluke Konferencije, uz neke izmjene u sastavu partijskog vođstva (umjesto Klemenčiča i Kaurića, koji su bili protiv osnivanja ilegalnih partijskih organizacija, u rukovostvo je bio imenovan [[Triša Kaclerović]]). == Posljedice == Neslaganja o bitnim pitanjima razvitka jugoslovenskog komunističkog pokreta pokazala su se i u radu Centralnog partijskog vijeća. Na osnovu izvještaja većine i manjine u rukovodstvu KPJ i pisma Centralne uprave [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|SKOJ]]-a o tim idejnim razlikama raspravljala je i posebna komisija [[Četvrti kongres Kominterne|Četvrtog kongresa Kominterne]] u novembru 1922, koji je donio posebnu rezoluciju o ''jugoslavenskom pitanju''. Opredjeljujući se prema glavnom sporu na Prvoj zemaljskoj konferenciji KPJ (o uzrocima poraza KPJ), Kongres je ocijenio da ''uništenje KPJ'' treba ipak u velikoj mjeri pripisati njenoj ''unutrašnjoj slabosti'', koju je video u ozbiljnim greškama i propustima partijskog vođstva, poput pasivnosti revolucionarne inicijative, odsutnosti ilegalne partijske organizacije, nesposobnosti odbrane od [[Bijeli teror|bijelog terora]] i ostalo. ''Rascjep vodećih drugova'' na Konferenciji bio je, po ocjeni Kominterne, izazvan isključivo uzrocima ličnog karaktera. U odnosu prema dokumentima Konfenrecije nisu uočavana bitna razmimoilaženja između partijske većine i manjine, te je zaključeno da ''nema nikakvih razloga da se jugoslovenska partija razbija na frakcije koje bi s nazivale većinom i manjinom'' i zahtjevalo se, da se to jedinstvo sačuva i ubuduće. == Literatura == * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Konferencije KPJ-SKJ|1]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1922. u Austriji]] [[Kategorija:1922. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Politička historija Austrije]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Austrija]] kgr03ufwgiap6nmrqwzgok7nql2azd6 Druga zemaljska konferencija KPJ 0 449803 3904501 3901807 2026-07-12T11:23:35Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Beča]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Beču]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904501 wikitext text/x-wiki '''Druga zemaljska konferencija [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' održana je od [[9. maj|9.]] do [[12. maj]]a [[1923]]. godine u [[Beč]]u u [[Austrija|Austriji]]. == Rad Konferencije == Konferencija je protekla u duhu oštre rasprave o uzrocima sukobljavanja između većine u partijskom rukovodstvu na čelu sa [[Sima Marković|Simom Markovićem]] i partijske manjine, koja je glavnu smetnju za organizaciono jačanje KPJ vidjela u oportunizmu rukovodstva. U analizi dotadašnjeg razvoja jugoslovenskog komunističkog pokreta polazilo se od ocjena [[Četvrti kongres Kominterne|Četvrtog kongresa]] [[Kominterna|Kominterne]] i na toj osnovi pokrenuti su idejni problemi i bitna pitanja sadržaja i strategije KPJ. Bio je potvrđen stav o potrebi izgradnje ilegalne partije, zaključeno je da u unutrašnjoj organizaciji KPJ, a i svih drugih radničkih organizacija, mora da bude primenjen princip [[demokratski centralizam|demokratskog centralizma]], da se formira sposoban partijski aparat sa školovanim kadrovima, te uvođenje novih metoda rada. Odlučeno je i da se rukovodstvo KPJ mora nalaziti u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini SHS]], a ne u inostranstvu. Na Konferenciji je prevladalo ubjeđenje da su uzroci nacionalnih sukoba u Kraljevini SHS državni [[centralizam]] i hegemonija srpske buržoazije, konkurentska borba nacionalnih buržoazija u ekonomskoj sferi, te nezadovoljstvo svih društvenih klasa svojim ekonomskim i socijalnim položajem. Kao i na [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prvoj zemaljskoj konferenciji]], u osnovu partijske politike postavljena je borba protiv hegemonije srpske buržoazije i državnog centralizma. Odbacujući mogućnost rješavanja nacionalnog pitanja u okviru buržoaskog poretka, Konferencija se nije bavila pitanjima akcionog programa u toj oblasti, osim što je, u duhu stavova [[Treći kongres Kominterne|Trećeg]] i [[Četvrti kongres Kominterne|Četvrtog kongresa]] Kominterne o spajanju oslobodilačke borbe nacionalno ugnjetenih i klasno eksploatisanih, istaknut zahtev da Komunistička partija preuzme rukovodeću ulogu u toj oslobodilačkoj borbi. Na Konferenciji je ocjenjeno da je zanemaren rad na selu i zaključeno da se pripremi agrarni program KPJ i upute za rad komunista na selu polazeći od zahtjeva za radikalno rješenje agrarnog pitanja u korist seljaka bezemljaša. Zaključeno je da se provede odluka [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prve zemaljske konferencije KPJ]] o stvaranju komunističkih frakcija (aktiva) u [[sindikat]]ima, da se osnuju klasna radnička kulturna i sportska društva, proširuje uticaj u svim radničkim organizacijama i ostalo. Na Konferenciji su u [[Centralni komitet SKJ|Centralno partijsko vijeće]] bili izabrani [[Triša Kaclerović]], [[Vasilije Srzentić]], [[Đuro Đaković]],[[Đuro Đaković]],<ref name=ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Đuro Cvijić]],<ref name="hbl">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |title=Đuro Cvijić - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312220437/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |url-status=dead }}</ref> [[Jakob Žorga]], [[Sima Miljuš]] i [[Jožef Hermal]]. == Posljedice == Poslije Druge zemaljske konferencije KPJ, još su se jasnije očitovali različiti pogledi na ključna pitanja politike KPJ, organizaciono, seljačko i sindikalno. Razmimoilaženja su se produbila do tog stepena da se jasno ocrtala granica između ''lijeve'' i ''desne'' frakcije u KPJ. == Literatura == * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Konferencije KPJ-SKJ|2]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1923. u Austriji]] [[Kategorija:1923. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Politička historija Austrije]] tl91ft74soamf4p8243ogtm4mllmgah 3904513 3904501 2026-07-12T11:32:45Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Austrija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904513 wikitext text/x-wiki '''Druga zemaljska konferencija [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' održana je od [[9. maj|9.]] do [[12. maj]]a [[1923]]. godine u [[Beč]]u u [[Austrija|Austriji]]. == Rad Konferencije == Konferencija je protekla u duhu oštre rasprave o uzrocima sukobljavanja između većine u partijskom rukovodstvu na čelu sa [[Sima Marković|Simom Markovićem]] i partijske manjine, koja je glavnu smetnju za organizaciono jačanje KPJ vidjela u oportunizmu rukovodstva. U analizi dotadašnjeg razvoja jugoslovenskog komunističkog pokreta polazilo se od ocjena [[Četvrti kongres Kominterne|Četvrtog kongresa]] [[Kominterna|Kominterne]] i na toj osnovi pokrenuti su idejni problemi i bitna pitanja sadržaja i strategije KPJ. Bio je potvrđen stav o potrebi izgradnje ilegalne partije, zaključeno je da u unutrašnjoj organizaciji KPJ, a i svih drugih radničkih organizacija, mora da bude primenjen princip [[demokratski centralizam|demokratskog centralizma]], da se formira sposoban partijski aparat sa školovanim kadrovima, te uvođenje novih metoda rada. Odlučeno je i da se rukovodstvo KPJ mora nalaziti u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini SHS]], a ne u inostranstvu. Na Konferenciji je prevladalo ubjeđenje da su uzroci nacionalnih sukoba u Kraljevini SHS državni [[centralizam]] i hegemonija srpske buržoazije, konkurentska borba nacionalnih buržoazija u ekonomskoj sferi, te nezadovoljstvo svih društvenih klasa svojim ekonomskim i socijalnim položajem. Kao i na [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prvoj zemaljskoj konferenciji]], u osnovu partijske politike postavljena je borba protiv hegemonije srpske buržoazije i državnog centralizma. Odbacujući mogućnost rješavanja nacionalnog pitanja u okviru buržoaskog poretka, Konferencija se nije bavila pitanjima akcionog programa u toj oblasti, osim što je, u duhu stavova [[Treći kongres Kominterne|Trećeg]] i [[Četvrti kongres Kominterne|Četvrtog kongresa]] Kominterne o spajanju oslobodilačke borbe nacionalno ugnjetenih i klasno eksploatisanih, istaknut zahtev da Komunistička partija preuzme rukovodeću ulogu u toj oslobodilačkoj borbi. Na Konferenciji je ocjenjeno da je zanemaren rad na selu i zaključeno da se pripremi agrarni program KPJ i upute za rad komunista na selu polazeći od zahtjeva za radikalno rješenje agrarnog pitanja u korist seljaka bezemljaša. Zaključeno je da se provede odluka [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prve zemaljske konferencije KPJ]] o stvaranju komunističkih frakcija (aktiva) u [[sindikat]]ima, da se osnuju klasna radnička kulturna i sportska društva, proširuje uticaj u svim radničkim organizacijama i ostalo. Na Konferenciji su u [[Centralni komitet SKJ|Centralno partijsko vijeće]] bili izabrani [[Triša Kaclerović]], [[Vasilije Srzentić]], [[Đuro Đaković]],[[Đuro Đaković]],<ref name=ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Đuro Cvijić]],<ref name="hbl">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |title=Đuro Cvijić - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312220437/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |url-status=dead }}</ref> [[Jakob Žorga]], [[Sima Miljuš]] i [[Jožef Hermal]]. == Posljedice == Poslije Druge zemaljske konferencije KPJ, još su se jasnije očitovali različiti pogledi na ključna pitanja politike KPJ, organizaciono, seljačko i sindikalno. Razmimoilaženja su se produbila do tog stepena da se jasno ocrtala granica između ''lijeve'' i ''desne'' frakcije u KPJ. == Literatura == * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Konferencije KPJ-SKJ|2]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1923. u Austriji]] [[Kategorija:1923. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Politička historija Austrije]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Austrija]] baqwu1y84x8zwxtvawg1cv8ibh9oo4h Treća zemaljska konferencija KPJ 0 449813 3904519 3873220 2026-07-12T11:36:09Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Beograda]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Beogradu]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904519 wikitext text/x-wiki '''Treća zemaljska konferencija [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' održana je od [[1. januar|1.]] do [[4. januar]]a [[1924]]. godine u [[Beograd]]u, uz učestvovanje 35 delegata. Konferencija se bavila svim osnovnim pitanjima strategije KPJ i njene organizacione izgradnje. Stavovi o tim pitanjima bili su formulisani u posebnim rezolucijama. == Rad Konferencije == U rezoluciji o nacionalnom pitanju polazilo se od uvjerenja da ''ujedinjenje srpskog, hrvatskog i slovenskog naroda u zajedničku državu leži u pravcu historijskog progresa i interesa klasne borbe [[proletarijat]]a''. U Rezoluciji je ocjenjeno da je ujedinjenje jugoslavenskih naroda značilo ''stvaranje objektivnih uslova za proces formiranja jedne nacije iz triju srodnih nacija'', ali da je taj proces usljed klasnog interesa cjelokupne [[buržoazija|buržoazije]] i nametanja monarhije zaustavljen već na početku. U Rezoluciji je potvrđeno ranije stajalište KPJ da osnovni uzrok produbljivanja nacionalnih suprotnosti ''leži na strani srpske buržoazije'', koja provodi nacionalnu hegemoniju protiv hrvatskog i slovenskog naroda i njihove ekonomski jače razvijene buržoazije, ''uništava autonomiju [[Crna Gora|Crne Gore]]'', ''asimilacijom [[srbizacija|srbizuje]] Makedoniju'' i potiskuje nacionalne manjine. Ponovno je istaknuto ukidanje hegemonije srpske buržoazije u oslobodilačkoj borbi i udruživanje nacija i klasa radi stvaranja ''federativne radničko-seljačke republike u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]], na [[Balkan]]u i u [[Podunavlje|Podunavlju]]''. Bila je usvojena i posebna rezolucija o ''makedonskom i trakijskom pitanju'', u kojoj se polazilo od stava da je makedonsko stanovništvo etnografski izmješano, da su u Makedoniji zastupljene sve narodnosti koje postoje u susjednim zemljama, ''ali u takvoj srazmjeri da nijedna od njih nema apsolutnu većinu'' te da vladavina bilo koje balkanske države nad Makedonijom znači nacionalno porobljivanje makedonskog stanovništva. Zbog toga se rješenje makedonskog pitanja vidjelo u stvaranju autonomne i jedinstvene makedonske republike u okviru [[Balkanska federacija|Balkanske federacije]]. U odlukama Konferencije bili su izraženi zahtjevi partijske ''ljevice'' u pogledu [[boljševizacija|boljševizacije]] partije. Zaključeno je da se organizacija ilegalne kadrovske partije izgrađuje osnivanjem ćelija po preduzećima. Rezolucije Treće konferencije usvojene su jednoglasno, a prihvatila ih je i velika većina partijskog članstva na referendumu koji je, prema odluci Konferencije, neposredno po njenom svršetku bio proveden. Ta dokumenta podržala je i Centralna uprava [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|SKOJ]]-a. Na Konferenciji su u [[Centralni komitet|Centralno partijsko vijeće]] bili izabrani većinom pripadnici ''ljevice'', [[Triša Kaclerović]], [[Filip Filipović]], [[Sima Miljuš]], [[Kosta Novaković (političar)|Kosta Novaković]], [[Vladimir Ćopić|Vladimir Čopić]],<ref name="VĆ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4242 |title=Vladimir Ćopić - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 5. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180512181821/http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4242 |url-status=dead }}</ref> [[Laza Stefanović (političar)|Laza Stefanović]] i [[Jakob Žorga]]. == Literatura == * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Konferencije KPJ-SKJ|3]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1924. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1924. u Srbiji]] [[Kategorija:Događaji u Beogradu]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] doyj3s39j6wwfcup8vcqdik0qsovsq9 Treći kongres KPJ 0 449814 3904502 3671089 2026-07-12T11:24:16Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Beča]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Beču]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904502 wikitext text/x-wiki '''Treći kongres [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' ({{jez-mk|Трето конгрес на Комунистичката партија на Југославија}}; {{jez-sl|Tretji kongres Komunistične partije Jugoslavije}}) održan je od [[14. maj|14.]] do [[22. maj]]a [[1926]]. godine u [[Beč]]u u Austriji. Ovo je bio prvi Kongres partije od kako je bila zabranjena i prešla u ilegalu, zbog čega je i održan u Beču. == Rad Kongresa == Kongresu je prisustvovalo 48 delegata — 36 sa rješavajućim i 12 sa savjetodavnim pravom glasa. Kongres je osudio greške desnice na osnovu odluka Izvršnog komiteta Komunističke inernacionale od aprila 1925. godine i dalje insistirao na ''vlasti radnika i seljaka, komunista i ugnjetenih nacija.'' Na Kongresu je izabran novi Statut sa novom strukturom partije, prema kome su partijske ćelije u preduzećima osnova, a partijske ćelije u naseljima se vezuju uz fabričke. Da bi se otklonio problem frakcionaštva odlučeno je da se u novi Centralni komitet izaberu predstavnici obje frakcije i nekoliko mlađih članova, koji nisu pripadali ni jednoj frakciji. Na kongresu se vodila oštra borba između lijeve frakcije [[Đuka Cvijić|Đuke Cvijića]] i desne [[Sima Marković|Sime Markovića]].<ref name="otpadnik">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=87165 Ivan Očak: Dr. Ante Ciliga – otpadnik komunizma i staljinske čistke]</ref> Na ishod su uticale promjene do kojih je došlo u [[SSSR]]-u, tj. dolazak u vodstvo Kominterne [[Nikolaj Buharin]]a umjesto [[Grigorij Zinovjev]], koji je pao u nemilost. Prisustvo na kongresu KPJ Buharinova izaslanika [[Georgi Dimitrov|Georgija Dimitrova]] koji je podržavao frakciju Sime Markovića, omogućila je Markoviću dolazak na čelo Partije.<ref name="otpadnik"/> Treći kongres je donijeo posebnu rezoluciju o nacionalnom pitanju, u kojoj stoji da je jugoslavenska država zasnovana na politici nacionalnog ugnjetavanja i ekonomskog iscrpljivanja nesrpskih nacija, koja se sprovodi preko privilegovanog položaja Srba u vojnom i birokratskom aparatu, zabranom upotrebe maternjih jezika i ukidanjem nacionalnih škola, [[Kolonizacija Kosova|nasilnom kolonizacijom]] i prekomjernim poreskim opterećivanjem nesrpskih oblasti.<ref name="Požar-Ciliga">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 293-301), Beograd, 1989.</ref> == Članovi Centralnog komiteta == Na Trećem kongresu izabran je novi [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralni komitet]], koji je imao 16 članova. Za političkog sekretara izabran je [[Sima Marković]], a za organizacionog sekretara [[Radomir Vujović]]. Članovi Političkog biroa Centralnog komiteta, izabrani na Trećem kongresu KPJ bili su: [[Đuro Đaković]],[[Đuro Đaković]],<ref name="ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Jakob Žorga]], [[Rajko Jovanović]], [[Sima Marković]], [[Đuro Salaj]], [[Laza Stefanović (političar)|Laza Stefanović]], [[Radomir Vujović]]. == Posljedice == {{Glavni|Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ}} I pored prividnog jedinstva ispoljenog na Trećem kongresu KPJ, frakcijska borba između ljevice i desnice je nastavljena. Već na na Plenumu CK KPJ u novembru iste godine [[Đuro Cvijić]] je izabran za političkog sekretara CK KPJ.<ref name="hbl">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |title=Đuro Cvijić - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312220437/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |url-status=dead }}</ref> Izvršni komitet Kominterne je 1928. uputio [[Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ|Otvoreno pismo članovima KPJ]] u kojem ih poziva da učine kraj frakcijskim borbama i formiraju radničko rukovodstvo partije.<ref>{{Cite web |url=http://www.mltranslations.org/serbcroat/pryugo.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812142335/http://www.mltranslations.org/serbcroat/pryugo.htm |url-status=dead }}</ref> == Literatura == * ''Pregled Istorije Saveza komunsta Jugoslavije''. "Institut za izučavanje radničkog pokreta", Beograd 1963. godina. * ''Hronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979''. "Institut za savremenu istoriju" Beograd i "Narodna knjiga", Beograd, 1980. godina. * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Kongresi KPJ-SKJ|3]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1926. u Austriji]] [[Kategorija:1926. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Politička historija Austrije]] 9p69pkaqaplyngt83odxtjqur04nvwx 3904515 3904502 2026-07-12T11:33:16Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Austrija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904515 wikitext text/x-wiki '''Treći kongres [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' ({{jez-mk|Трето конгрес на Комунистичката партија на Југославија}}; {{jez-sl|Tretji kongres Komunistične partije Jugoslavije}}) održan je od [[14. maj|14.]] do [[22. maj]]a [[1926]]. godine u [[Beč]]u u Austriji. Ovo je bio prvi Kongres partije od kako je bila zabranjena i prešla u ilegalu, zbog čega je i održan u Beču. == Rad Kongresa == Kongresu je prisustvovalo 48 delegata — 36 sa rješavajućim i 12 sa savjetodavnim pravom glasa. Kongres je osudio greške desnice na osnovu odluka Izvršnog komiteta Komunističke inernacionale od aprila 1925. godine i dalje insistirao na ''vlasti radnika i seljaka, komunista i ugnjetenih nacija.'' Na Kongresu je izabran novi Statut sa novom strukturom partije, prema kome su partijske ćelije u preduzećima osnova, a partijske ćelije u naseljima se vezuju uz fabričke. Da bi se otklonio problem frakcionaštva odlučeno je da se u novi Centralni komitet izaberu predstavnici obje frakcije i nekoliko mlađih članova, koji nisu pripadali ni jednoj frakciji. Na kongresu se vodila oštra borba između lijeve frakcije [[Đuka Cvijić|Đuke Cvijića]] i desne [[Sima Marković|Sime Markovića]].<ref name="otpadnik">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=87165 Ivan Očak: Dr. Ante Ciliga – otpadnik komunizma i staljinske čistke]</ref> Na ishod su uticale promjene do kojih je došlo u [[SSSR]]-u, tj. dolazak u vodstvo Kominterne [[Nikolaj Buharin]]a umjesto [[Grigorij Zinovjev]], koji je pao u nemilost. Prisustvo na kongresu KPJ Buharinova izaslanika [[Georgi Dimitrov|Georgija Dimitrova]] koji je podržavao frakciju Sime Markovića, omogućila je Markoviću dolazak na čelo Partije.<ref name="otpadnik"/> Treći kongres je donijeo posebnu rezoluciju o nacionalnom pitanju, u kojoj stoji da je jugoslavenska država zasnovana na politici nacionalnog ugnjetavanja i ekonomskog iscrpljivanja nesrpskih nacija, koja se sprovodi preko privilegovanog položaja Srba u vojnom i birokratskom aparatu, zabranom upotrebe maternjih jezika i ukidanjem nacionalnih škola, [[Kolonizacija Kosova|nasilnom kolonizacijom]] i prekomjernim poreskim opterećivanjem nesrpskih oblasti.<ref name="Požar-Ciliga">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 293-301), Beograd, 1989.</ref> == Članovi Centralnog komiteta == Na Trećem kongresu izabran je novi [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralni komitet]], koji je imao 16 članova. Za političkog sekretara izabran je [[Sima Marković]], a za organizacionog sekretara [[Radomir Vujović]]. Članovi Političkog biroa Centralnog komiteta, izabrani na Trećem kongresu KPJ bili su: [[Đuro Đaković]],[[Đuro Đaković]],<ref name="ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Jakob Žorga]], [[Rajko Jovanović]], [[Sima Marković]], [[Đuro Salaj]], [[Laza Stefanović (političar)|Laza Stefanović]], [[Radomir Vujović]]. == Posljedice == {{Glavni|Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ}} I pored prividnog jedinstva ispoljenog na Trećem kongresu KPJ, frakcijska borba između ljevice i desnice je nastavljena. Već na na Plenumu CK KPJ u novembru iste godine [[Đuro Cvijić]] je izabran za političkog sekretara CK KPJ.<ref name="hbl">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |title=Đuro Cvijić - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312220437/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |url-status=dead }}</ref> Izvršni komitet Kominterne je 1928. uputio [[Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ|Otvoreno pismo članovima KPJ]] u kojem ih poziva da učine kraj frakcijskim borbama i formiraju radničko rukovodstvo partije.<ref>{{Cite web |url=http://www.mltranslations.org/serbcroat/pryugo.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812142335/http://www.mltranslations.org/serbcroat/pryugo.htm |url-status=dead }}</ref> == Literatura == * ''Pregled Istorije Saveza komunsta Jugoslavije''. "Institut za izučavanje radničkog pokreta", Beograd 1963. godina. * ''Hronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979''. "Institut za savremenu istoriju" Beograd i "Narodna knjiga", Beograd, 1980. godina. * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Kongresi KPJ-SKJ|3]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1926. u Austriji]] [[Kategorija:1926. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Politička historija Austrije]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Austrija]] 6zgen6ochx3rxig5f7q93zrhy3b9jmh 3904518 3904515 2026-07-12T11:35:24Z نوفاك اتشمان 16322 fix 3904518 wikitext text/x-wiki '''Treći kongres [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' ({{jez-mk|Трето конгрес на Комунистичката партија на Југославија}}; {{jez-sl|Tretji kongres Komunistične partije Jugoslavije}}) održan je od [[14. maj|14.]] do [[22. maj]]a [[1926]]. godine u [[Beč]]u u [[Austrija|Austriji]]. Ovo je bio prvi Kongres partije od kako je bila zabranjena i prešla u ilegalu, zbog čega je i održan u Beču. == Rad Kongresa == Kongresu je prisustvovalo 48 delegata — 36 sa rješavajućim i 12 sa savjetodavnim pravom glasa. Kongres je osudio greške desnice na osnovu odluka Izvršnog komiteta Komunističke inernacionale od aprila 1925. godine i dalje insistirao na ''vlasti radnika i seljaka, komunista i ugnjetenih nacija.'' Na Kongresu je izabran novi Statut sa novom strukturom partije, prema kome su partijske ćelije u preduzećima osnova, a partijske ćelije u naseljima se vezuju uz fabričke. Da bi se otklonio problem frakcionaštva odlučeno je da se u novi Centralni komitet izaberu predstavnici obje frakcije i nekoliko mlađih članova, koji nisu pripadali ni jednoj frakciji. Na kongresu se vodila oštra borba između lijeve frakcije [[Đuka Cvijić|Đuke Cvijića]] i desne [[Sima Marković|Sime Markovića]].<ref name="otpadnik">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=87165 Ivan Očak: Dr. Ante Ciliga – otpadnik komunizma i staljinske čistke]</ref> Na ishod su uticale promjene do kojih je došlo u [[SSSR]]-u, tj. dolazak u vodstvo Kominterne [[Nikolaj Buharin]]a umjesto [[Grigorij Zinovjev]], koji je pao u nemilost. Prisustvo na kongresu KPJ Buharinova izaslanika [[Georgi Dimitrov|Georgija Dimitrova]] koji je podržavao frakciju Sime Markovića, omogućila je Markoviću dolazak na čelo Partije.<ref name="otpadnik"/> Treći kongres je donijeo posebnu rezoluciju o nacionalnom pitanju, u kojoj stoji da je jugoslavenska država zasnovana na politici nacionalnog ugnjetavanja i ekonomskog iscrpljivanja nesrpskih nacija, koja se sprovodi preko privilegovanog položaja Srba u vojnom i birokratskom aparatu, zabranom upotrebe maternjih jezika i ukidanjem nacionalnih škola, [[Kolonizacija Kosova|nasilnom kolonizacijom]] i prekomjernim poreskim opterećivanjem nesrpskih oblasti.<ref name="Požar-Ciliga">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 293-301), Beograd, 1989.</ref> == Članovi Centralnog komiteta == Na Trećem kongresu izabran je novi [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralni komitet]], koji je imao 16 članova. Za političkog sekretara izabran je [[Sima Marković]], a za organizacionog sekretara [[Radomir Vujović]]. Članovi Političkog biroa Centralnog komiteta, izabrani na Trećem kongresu KPJ bili su: [[Đuro Đaković]],[[Đuro Đaković]],<ref name="ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Jakob Žorga]], [[Rajko Jovanović]], [[Sima Marković]], [[Đuro Salaj]], [[Laza Stefanović (političar)|Laza Stefanović]], [[Radomir Vujović]]. == Posljedice == {{Glavni|Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ}} I pored prividnog jedinstva ispoljenog na Trećem kongresu KPJ, frakcijska borba između ljevice i desnice je nastavljena. Već na na Plenumu CK KPJ u novembru iste godine [[Đuro Cvijić]] je izabran za političkog sekretara CK KPJ.<ref name="hbl">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |title=Đuro Cvijić - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312220437/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |url-status=dead }}</ref> Izvršni komitet Kominterne je 1928. uputio [[Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ|Otvoreno pismo članovima KPJ]] u kojem ih poziva da učine kraj frakcijskim borbama i formiraju radničko rukovodstvo partije.<ref>{{Cite web |url=http://www.mltranslations.org/serbcroat/pryugo.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812142335/http://www.mltranslations.org/serbcroat/pryugo.htm |url-status=dead }}</ref> == Literatura == * ''Pregled Istorije Saveza komunsta Jugoslavije''. "Institut za izučavanje radničkog pokreta", Beograd 1963. godina. * ''Hronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979''. "Institut za savremenu istoriju" Beograd i "Narodna knjiga", Beograd, 1980. godina. * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Kongresi KPJ-SKJ|3]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1926. u Austriji]] [[Kategorija:1926. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Politička historija Austrije]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Austrija]] mm2lj5eo5ykhkjzs8gz8n1ybolhutrx Četvrti kongres KPJ 0 449980 3904521 3670599 2026-07-12T11:37:12Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Dresden]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Dresdenu]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904521 wikitext text/x-wiki '''Četvrti kongres [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' ({{jez-mk|Четврт конгрес на Комунистичката партија на Југославија}}; {{jez-sl|Četrti kongres Komunistične partije Jugoslavije}}) održan je od [[3. novembar|3.]] do [[15. novembar|15. novembra]] [[1928.]] godine u [[Dresden]]u u [[Vajmarska republika|Vajmarskoj republici]] (danas [[Njemačka]]). == Rad Kongresa == Kongresu je prisustvovalo 25 delegata i jedan delegat [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|Saveza komunističke omladine Jugoslavije]] (SKOJ). Kongresu su prisustvovali [[Palmiro Togliatti]] i [[Dmitrij Manuiljski]], u ime [[Kominterna|Kominterne]] i [[Milan Gorkić]] u ime [[Komunistička omladinska internacionala|Komunističke omladinske internacionale]]. [[Filip Filipović]] je podnijeo referat Kongresu na "političku situaciju i partijske zadatke". Na Kongresu je osuđena i desničarska frakcija, predvođena [[Sima Marković|Simom Markovićem]]. Glavna rasprava na Kongresu je vođena oko ocijene političke situacije, likvidacije frakcionaških borbi i perspektive borbe. Na kongresu je zaključeno da se [[Kraljevina Jugoslavija]] nalazi pred revolucijom, što se ispostavilo kao netačno. Kongresje potvrdio prethodno već ustanovljenu politiku koja je pozivala na otcepljenje "ugnjetenih naroda" na [[pravo na samoopredjeljenje|samoopredjeljenje]] i donijeo odluku o stvaranju nezavisnih država - Hrvatske, Crne Gore, Makedonije i Slovenije, dok bi mađarski i albanski narod imali pravo da se odvoje, jer je zaključeno da je njihovu zemlju anektirala srpska buržoazija<ref>[http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_pogovor.html Projekat Rastko Gracanica, Dimitrije Bogdanović: Knjiga o Kosovu (Pogovor)]</ref><ref> ''Istorija SKJ'', 104-107. str.</ref> Eventualna prava srpskog naroda na spornim teritorijama nisu pominjana, već se srpskim radnicima i seljacima nalaže da podrže pravo na otcjepljenje "ugnjetenih naroda". ''Srušiti imperijalističku tvorevinu, Jugoslaviju'' "- glasila je odluka Kongresa. Parola o ujedinjenoj Albaniji je značila da se ne ruši samo kapitalistička [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]], nego i [[Grčka]]. Parola o ujedinjenju Makedonije rušila je i [[Bugarska|Bugarsku]], Jugoslaviju i Grčku. Umesto postojećih zemalja planirano je bilo da se ustanovi komunistička [[Balkanska federacija|Balkanska federacija]], ali se i nalagalo komunistima da se to ne smije postavljati kao uslov, za uspostavljanje nezavisnih država.<ref> Istorijski arhiv KPJ - tom II Kongresi i zemaljske konferencije KPJ 1919-1937 </ref> Na Kongresu je donijeta i Rezolucija "o ženskom pitanju" u kojoj je konstatovano povećano zapošljavanje žena, jer one predstavljaju jeftinu radnu snagu; političko neupravičavanje žena i nejednakost pred zakonom; veće učešće žena u štrajkovima i političkim akcijama KPJ. Kongres je takođe zaključio da je Partija u dotadašnjem radu potcjenjivala rad među ženama, da nije pružala dovoljnu pomoć aktivnim ženskim partijskim kadrovima i da se iskustva iz rada u pojedinim pokrajinama nisu koristila. U rezoluciji je naglašeno da je potrebno pojačati rad među ženama, organizovati ilegalni rad po kružocima, posvetiti posebnu pažnju uključivanju žena u sindikat i početi sa političkim radom među ženama na selu. == Članovi Centralnog komiteta == Na Četvrtom kongresu izabran je novi [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralni komitet]] i Politbiro. U sekretarijat Politbiroa su izabrani: [[Đuro Đaković]], [[Đuro Salaj]] i [[Žika Pecarski]], za političkog sekretara izabran je [[Jovan Mališić]], a za organizacionog sekretara [[Đuro Đaković]]. Članovi Političkog biroa Centralnog komiteta, izabrani na Četvrtom Kongresu KPJ bili su: [[Božo Vidas Vuk]], [[Gojko Vuković]], [[Milan Gorkić]], [[Đuro Đaković]],<ref name=ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=17. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Jakob Žorga]], [[Marko Mašanović]], [[Jovan Mališić]], [[Petar Radovanović]], [[Đuro Salaj]], [[Laza Stefanović (političar) Laza Stefanović]] i [[Filip Filipović]]. == Posljedice == === Oružani otpor === {{Glavni|Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi}} {{Citat|Jedini izlaz iz ove krize za radničku klasu i seljaštvo jeste oružana borba, građanski rat protiv vladavine hegemonističke srbijanske buržoazije. Nikakve parlamentarne i demokratske kombinacije, nikakve vlade, njihovi izbori i pacifističko očekivanje nisu u mogućnosti da udovolje ma i jednom od osnovnih zahteva radničke klase, seljaštva i ugnjetenih naroda. Za radni narod osim oružane borbe drugog izlaza nema... Protiv generalske vlade, za vladu radnika i seljaka, za samoopredjeljenje sviju naroda Jugoslavije.<ref>[http://books.google.rs/books?id=jS69IRtTA3gC&pg=PA60&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 61), Cornell University Press, 1988.]</ref><ref name="Požar-Mališić"/>|Poziv KPJ na oružani otpor diktaturi iz januara 1929.}} [[Datoteka:Sekretari Skoja.jpg|thumb|Policijski snimak ubijenih [[Sedam sekretara SKOJ-a|sekretara SKOJ-a]] Janka Mišića i Mije Oreškog koji su pali u sukobu sa policijom 27. jula 1929. u Samoboru.]] Nakon kongresa, veći dio rukovodstva KPJ odlazi na rad u zemlju. Među njima je i novi vođa KPJ Mališić, koji održava ilegalne sastanke rukovodstva u Zagrebu, i širom zemlje.<ref name="Požar-Mališić"/> Kada su novi rukovodioci stigli u zemlju, dočekala ih je [[Šestojanuarska diktatura|otvorena diktatura]] proglašena 6. januara 1929, što je izgledalo kao potvrda teze o blizini revolucije. [[Komunistička partija Jugoslavije]] je dočekala zavođenje diktature kao signal za akciju i pozvala narod na oružani ustanak.<ref>[http://books.google.rs/books?id=ipnGTe89lC8C&pg=PA328&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CHQQ6AEwDw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivan T. Berend, Decades of Crisis: Central and Eastern Europe Before World War II (str. 328)]</ref> Ilegalci su poslati u razne krajeve zemlje da prikupljaju oružje i organizuju napade na policiju. Prva polovina 1929. godine obilježena je serijom oružanih okršaja između komunista i policije.<ref name=Swain131 /> Malobrojni komunisti su uzalud pokušavali da pokrenu mase na "oružani ustanak" putem izolovanih uličnih borbi.<ref name=Swain131 /> Međutim, stanovništvo nije slijedilo primjer avangarde, a odgovor jugoslaovenske policije je bio brutalan. Uslijedile su bezobzirne policijske odmazde, tokom kojih su ubijene i uhapšene mnoge komunističke vođe.<ref name=Swain131>Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), ''In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period.'' Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.</ref> U prvih nekoliko mjeseci su ubijeni mnogi visoki rukovodioci KPJ, SKOJ-a i Crvene pomoći, uključujući i organizacionog sekretara KPJ [[Đuro Đaković|Đuru Đakovića]]. Krajem 1929. godine vođstvo KPJ je bilo meta žestoke kritike Kominterne, zbog tendencije razvoja podzemne jugoslovenske partije ka [[puč]]izmu, a na štetu radničkog organizovanja.<ref name=Swain131>Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), ''In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period.'' Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.</ref> Jula 1930. godine Kominterna je saopštila da je slogan o "oružanom ustanku" bio potpuno pogrešno shvaćen u Jugoslaviji. Fokus je stavljen na organizaciju ilegalnih sindikata, dok su oni koji zahtjevaju trenutni oružani ustanak proglašeni teroristima u partijskoj štampi.<ref>Swain, "Wreckage or Recovery," pp. 133-134.</ref> === Smjena rukovodstva === U narednom periodu, Kominterna neprestano mijenja sastav najužeg partijskog rukovodstva KPJ. Neko su vrijeme djelovala dva rukovodstva — jedno u zemlji, a drugo u [[Beč]]u, dok je koordinator bio [[Jovan Mališić]]. Tako je formiran Polirtbiro u sastavu — Jovan Mališić, [[Viktor Koleša]], [[Žika Pecarski]], [[Blagoje Nikolić]] i [[Marko Mašanović]], sa zadatkom da djeluje u zemlji, a u Politbiro su postavljeni: [[Filip Filipović]], [[Đuro Salaj]] i kao koordinator [[Jovan Mališić]].<ref name="Požar-Mališić">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 145-151), Beograd, 1989.</ref> U januaru 1930. godine Kominterna je u Politbiro uključila [[Petko Miletić|Petka Miletića]] i [[Rista Samardžić|Ristu Samardžića]], a ubrzo zatim u zajedničko rukovodstvo kooptirani su i [[Antun Mavrak]], [[Akif Šeremet]], [[Nikola Kovačević]] i [[Karlo Hudomal]]. Samo nekoliko dana kasnije smijenjen je s funkcije sekretara Jovan Mališić, a obrazloženje — "sukob s cjelokupnim rukovodstvom".<ref name="Požar-Mališić"/> == Literatura == * ''Pregled Istorije Saveza komunista Jugoslavije''. "Institut za izučavanje radničkog pokreta", Beograd 1963. godina. * ''Hronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979''. "Institut za savremenu istoriju" Beograd i "Narodna knjiga", Beograd, 1980. godina. * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Kongresi KPJ-SKJ|4]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1928. u Njemačkoj]] [[Kategorija:1928. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Dresdenu]] [[Kategorija:Politička historija Njemačke]] f5087mqkdww6wfstf89hc8t4pm67nvq 3904522 3904521 2026-07-12T11:37:31Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Njemačka]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904522 wikitext text/x-wiki '''Četvrti kongres [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' ({{jez-mk|Четврт конгрес на Комунистичката партија на Југославија}}; {{jez-sl|Četrti kongres Komunistične partije Jugoslavije}}) održan je od [[3. novembar|3.]] do [[15. novembar|15. novembra]] [[1928.]] godine u [[Dresden]]u u [[Vajmarska republika|Vajmarskoj republici]] (danas [[Njemačka]]). == Rad Kongresa == Kongresu je prisustvovalo 25 delegata i jedan delegat [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|Saveza komunističke omladine Jugoslavije]] (SKOJ). Kongresu su prisustvovali [[Palmiro Togliatti]] i [[Dmitrij Manuiljski]], u ime [[Kominterna|Kominterne]] i [[Milan Gorkić]] u ime [[Komunistička omladinska internacionala|Komunističke omladinske internacionale]]. [[Filip Filipović]] je podnijeo referat Kongresu na "političku situaciju i partijske zadatke". Na Kongresu je osuđena i desničarska frakcija, predvođena [[Sima Marković|Simom Markovićem]]. Glavna rasprava na Kongresu je vođena oko ocijene političke situacije, likvidacije frakcionaških borbi i perspektive borbe. Na kongresu je zaključeno da se [[Kraljevina Jugoslavija]] nalazi pred revolucijom, što se ispostavilo kao netačno. Kongresje potvrdio prethodno već ustanovljenu politiku koja je pozivala na otcepljenje "ugnjetenih naroda" na [[pravo na samoopredjeljenje|samoopredjeljenje]] i donijeo odluku o stvaranju nezavisnih država - Hrvatske, Crne Gore, Makedonije i Slovenije, dok bi mađarski i albanski narod imali pravo da se odvoje, jer je zaključeno da je njihovu zemlju anektirala srpska buržoazija<ref>[http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_pogovor.html Projekat Rastko Gracanica, Dimitrije Bogdanović: Knjiga o Kosovu (Pogovor)]</ref><ref> ''Istorija SKJ'', 104-107. str.</ref> Eventualna prava srpskog naroda na spornim teritorijama nisu pominjana, već se srpskim radnicima i seljacima nalaže da podrže pravo na otcjepljenje "ugnjetenih naroda". ''Srušiti imperijalističku tvorevinu, Jugoslaviju'' "- glasila je odluka Kongresa. Parola o ujedinjenoj Albaniji je značila da se ne ruši samo kapitalistička [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]], nego i [[Grčka]]. Parola o ujedinjenju Makedonije rušila je i [[Bugarska|Bugarsku]], Jugoslaviju i Grčku. Umesto postojećih zemalja planirano je bilo da se ustanovi komunistička [[Balkanska federacija|Balkanska federacija]], ali se i nalagalo komunistima da se to ne smije postavljati kao uslov, za uspostavljanje nezavisnih država.<ref> Istorijski arhiv KPJ - tom II Kongresi i zemaljske konferencije KPJ 1919-1937 </ref> Na Kongresu je donijeta i Rezolucija "o ženskom pitanju" u kojoj je konstatovano povećano zapošljavanje žena, jer one predstavljaju jeftinu radnu snagu; političko neupravičavanje žena i nejednakost pred zakonom; veće učešće žena u štrajkovima i političkim akcijama KPJ. Kongres je takođe zaključio da je Partija u dotadašnjem radu potcjenjivala rad među ženama, da nije pružala dovoljnu pomoć aktivnim ženskim partijskim kadrovima i da se iskustva iz rada u pojedinim pokrajinama nisu koristila. U rezoluciji je naglašeno da je potrebno pojačati rad među ženama, organizovati ilegalni rad po kružocima, posvetiti posebnu pažnju uključivanju žena u sindikat i početi sa političkim radom među ženama na selu. == Članovi Centralnog komiteta == Na Četvrtom kongresu izabran je novi [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralni komitet]] i Politbiro. U sekretarijat Politbiroa su izabrani: [[Đuro Đaković]], [[Đuro Salaj]] i [[Žika Pecarski]], za političkog sekretara izabran je [[Jovan Mališić]], a za organizacionog sekretara [[Đuro Đaković]]. Članovi Političkog biroa Centralnog komiteta, izabrani na Četvrtom Kongresu KPJ bili su: [[Božo Vidas Vuk]], [[Gojko Vuković]], [[Milan Gorkić]], [[Đuro Đaković]],<ref name=ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=17. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Jakob Žorga]], [[Marko Mašanović]], [[Jovan Mališić]], [[Petar Radovanović]], [[Đuro Salaj]], [[Laza Stefanović (političar) Laza Stefanović]] i [[Filip Filipović]]. == Posljedice == === Oružani otpor === {{Glavni|Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi}} {{Citat|Jedini izlaz iz ove krize za radničku klasu i seljaštvo jeste oružana borba, građanski rat protiv vladavine hegemonističke srbijanske buržoazije. Nikakve parlamentarne i demokratske kombinacije, nikakve vlade, njihovi izbori i pacifističko očekivanje nisu u mogućnosti da udovolje ma i jednom od osnovnih zahteva radničke klase, seljaštva i ugnjetenih naroda. Za radni narod osim oružane borbe drugog izlaza nema... Protiv generalske vlade, za vladu radnika i seljaka, za samoopredjeljenje sviju naroda Jugoslavije.<ref>[http://books.google.rs/books?id=jS69IRtTA3gC&pg=PA60&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 61), Cornell University Press, 1988.]</ref><ref name="Požar-Mališić"/>|Poziv KPJ na oružani otpor diktaturi iz januara 1929.}} [[Datoteka:Sekretari Skoja.jpg|thumb|Policijski snimak ubijenih [[Sedam sekretara SKOJ-a|sekretara SKOJ-a]] Janka Mišića i Mije Oreškog koji su pali u sukobu sa policijom 27. jula 1929. u Samoboru.]] Nakon kongresa, veći dio rukovodstva KPJ odlazi na rad u zemlju. Među njima je i novi vođa KPJ Mališić, koji održava ilegalne sastanke rukovodstva u Zagrebu, i širom zemlje.<ref name="Požar-Mališić"/> Kada su novi rukovodioci stigli u zemlju, dočekala ih je [[Šestojanuarska diktatura|otvorena diktatura]] proglašena 6. januara 1929, što je izgledalo kao potvrda teze o blizini revolucije. [[Komunistička partija Jugoslavije]] je dočekala zavođenje diktature kao signal za akciju i pozvala narod na oružani ustanak.<ref>[http://books.google.rs/books?id=ipnGTe89lC8C&pg=PA328&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CHQQ6AEwDw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivan T. Berend, Decades of Crisis: Central and Eastern Europe Before World War II (str. 328)]</ref> Ilegalci su poslati u razne krajeve zemlje da prikupljaju oružje i organizuju napade na policiju. Prva polovina 1929. godine obilježena je serijom oružanih okršaja između komunista i policije.<ref name=Swain131 /> Malobrojni komunisti su uzalud pokušavali da pokrenu mase na "oružani ustanak" putem izolovanih uličnih borbi.<ref name=Swain131 /> Međutim, stanovništvo nije slijedilo primjer avangarde, a odgovor jugoslaovenske policije je bio brutalan. Uslijedile su bezobzirne policijske odmazde, tokom kojih su ubijene i uhapšene mnoge komunističke vođe.<ref name=Swain131>Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), ''In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period.'' Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.</ref> U prvih nekoliko mjeseci su ubijeni mnogi visoki rukovodioci KPJ, SKOJ-a i Crvene pomoći, uključujući i organizacionog sekretara KPJ [[Đuro Đaković|Đuru Đakovića]]. Krajem 1929. godine vođstvo KPJ je bilo meta žestoke kritike Kominterne, zbog tendencije razvoja podzemne jugoslovenske partije ka [[puč]]izmu, a na štetu radničkog organizovanja.<ref name=Swain131>Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), ''In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period.'' Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.</ref> Jula 1930. godine Kominterna je saopštila da je slogan o "oružanom ustanku" bio potpuno pogrešno shvaćen u Jugoslaviji. Fokus je stavljen na organizaciju ilegalnih sindikata, dok su oni koji zahtjevaju trenutni oružani ustanak proglašeni teroristima u partijskoj štampi.<ref>Swain, "Wreckage or Recovery," pp. 133-134.</ref> === Smjena rukovodstva === U narednom periodu, Kominterna neprestano mijenja sastav najužeg partijskog rukovodstva KPJ. Neko su vrijeme djelovala dva rukovodstva — jedno u zemlji, a drugo u [[Beč]]u, dok je koordinator bio [[Jovan Mališić]]. Tako je formiran Polirtbiro u sastavu — Jovan Mališić, [[Viktor Koleša]], [[Žika Pecarski]], [[Blagoje Nikolić]] i [[Marko Mašanović]], sa zadatkom da djeluje u zemlji, a u Politbiro su postavljeni: [[Filip Filipović]], [[Đuro Salaj]] i kao koordinator [[Jovan Mališić]].<ref name="Požar-Mališić">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 145-151), Beograd, 1989.</ref> U januaru 1930. godine Kominterna je u Politbiro uključila [[Petko Miletić|Petka Miletića]] i [[Rista Samardžić|Ristu Samardžića]], a ubrzo zatim u zajedničko rukovodstvo kooptirani su i [[Antun Mavrak]], [[Akif Šeremet]], [[Nikola Kovačević]] i [[Karlo Hudomal]]. Samo nekoliko dana kasnije smijenjen je s funkcije sekretara Jovan Mališić, a obrazloženje — "sukob s cjelokupnim rukovodstvom".<ref name="Požar-Mališić"/> == Literatura == * ''Pregled Istorije Saveza komunista Jugoslavije''. "Institut za izučavanje radničkog pokreta", Beograd 1963. godina. * ''Hronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979''. "Institut za savremenu istoriju" Beograd i "Narodna knjiga", Beograd, 1980. godina. * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Kongresi KPJ-SKJ|4]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1928. u Njemačkoj]] [[Kategorija:1928. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Dresdenu]] [[Kategorija:Politička historija Njemačke]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Njemačka]] 8q3bwpy4nwcsdc8lsvfjnhia3g5t561 3904523 3904522 2026-07-12T11:38:38Z نوفاك اتشمان 16322 fix 3904523 wikitext text/x-wiki '''Četvrti kongres [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' ({{jez-mk|Четврт конгрес на Комунистичката партија на Југославија}}; {{jez-sl|Četrti kongres Komunistične partije Jugoslavije}}) održan je od [[3. novembar|3.]] do [[15. novembar|15. novembra]] [[1928.]] godine u [[Dresden]]u u [[Vajmarska Republika|Vajmarskoj Republici]] (danas [[Njemačka]]). == Rad Kongresa == Kongresu je prisustvovalo 25 delegata i jedan delegat [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|Saveza komunističke omladine Jugoslavije]] (SKOJ). Kongresu su prisustvovali [[Palmiro Togliatti]] i [[Dmitrij Manuiljski]], u ime [[Kominterna|Kominterne]] i [[Milan Gorkić]] u ime [[Komunistička omladinska internacionala|Komunističke omladinske internacionale]]. [[Filip Filipović]] je podnijeo referat Kongresu na "političku situaciju i partijske zadatke". Na Kongresu je osuđena i desničarska frakcija, predvođena [[Sima Marković|Simom Markovićem]]. Glavna rasprava na Kongresu je vođena oko ocijene političke situacije, likvidacije frakcionaških borbi i perspektive borbe. Na kongresu je zaključeno da se [[Kraljevina Jugoslavija]] nalazi pred revolucijom, što se ispostavilo kao netačno. Kongresje potvrdio prethodno već ustanovljenu politiku koja je pozivala na otcepljenje "ugnjetenih naroda" na [[pravo na samoopredjeljenje|samoopredjeljenje]] i donijeo odluku o stvaranju nezavisnih država - Hrvatske, Crne Gore, Makedonije i Slovenije, dok bi mađarski i albanski narod imali pravo da se odvoje, jer je zaključeno da je njihovu zemlju anektirala srpska buržoazija<ref>[http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_pogovor.html Projekat Rastko Gracanica, Dimitrije Bogdanović: Knjiga o Kosovu (Pogovor)]</ref><ref> ''Istorija SKJ'', 104-107. str.</ref> Eventualna prava srpskog naroda na spornim teritorijama nisu pominjana, već se srpskim radnicima i seljacima nalaže da podrže pravo na otcjepljenje "ugnjetenih naroda". ''Srušiti imperijalističku tvorevinu, Jugoslaviju'' "- glasila je odluka Kongresa. Parola o ujedinjenoj Albaniji je značila da se ne ruši samo kapitalistička [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]], nego i [[Grčka]]. Parola o ujedinjenju Makedonije rušila je i [[Bugarska|Bugarsku]], Jugoslaviju i Grčku. Umesto postojećih zemalja planirano je bilo da se ustanovi komunistička [[Balkanska federacija|Balkanska federacija]], ali se i nalagalo komunistima da se to ne smije postavljati kao uslov, za uspostavljanje nezavisnih država.<ref> Istorijski arhiv KPJ - tom II Kongresi i zemaljske konferencije KPJ 1919-1937 </ref> Na Kongresu je donijeta i Rezolucija "o ženskom pitanju" u kojoj je konstatovano povećano zapošljavanje žena, jer one predstavljaju jeftinu radnu snagu; političko neupravičavanje žena i nejednakost pred zakonom; veće učešće žena u štrajkovima i političkim akcijama KPJ. Kongres je takođe zaključio da je Partija u dotadašnjem radu potcjenjivala rad među ženama, da nije pružala dovoljnu pomoć aktivnim ženskim partijskim kadrovima i da se iskustva iz rada u pojedinim pokrajinama nisu koristila. U rezoluciji je naglašeno da je potrebno pojačati rad među ženama, organizovati ilegalni rad po kružocima, posvetiti posebnu pažnju uključivanju žena u sindikat i početi sa političkim radom među ženama na selu. == Članovi Centralnog komiteta == Na Četvrtom kongresu izabran je novi [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralni komitet]] i Politbiro. U sekretarijat Politbiroa su izabrani: [[Đuro Đaković]], [[Đuro Salaj]] i [[Žika Pecarski]], za političkog sekretara izabran je [[Jovan Mališić]], a za organizacionog sekretara [[Đuro Đaković]]. Članovi Političkog biroa Centralnog komiteta, izabrani na Četvrtom Kongresu KPJ bili su: [[Božo Vidas Vuk]], [[Gojko Vuković]], [[Milan Gorkić]], [[Đuro Đaković]],<ref name=ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=17. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Jakob Žorga]], [[Marko Mašanović]], [[Jovan Mališić]], [[Petar Radovanović]], [[Đuro Salaj]], [[Laza Stefanović (političar) Laza Stefanović]] i [[Filip Filipović]]. == Posljedice == === Oružani otpor === {{Glavni|Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi}} {{Citat|Jedini izlaz iz ove krize za radničku klasu i seljaštvo jeste oružana borba, građanski rat protiv vladavine hegemonističke srbijanske buržoazije. Nikakve parlamentarne i demokratske kombinacije, nikakve vlade, njihovi izbori i pacifističko očekivanje nisu u mogućnosti da udovolje ma i jednom od osnovnih zahteva radničke klase, seljaštva i ugnjetenih naroda. Za radni narod osim oružane borbe drugog izlaza nema... Protiv generalske vlade, za vladu radnika i seljaka, za samoopredjeljenje sviju naroda Jugoslavije.<ref>[http://books.google.rs/books?id=jS69IRtTA3gC&pg=PA60&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 61), Cornell University Press, 1988.]</ref><ref name="Požar-Mališić"/>|Poziv KPJ na oružani otpor diktaturi iz januara 1929.}} [[Datoteka:Sekretari Skoja.jpg|thumb|Policijski snimak ubijenih [[Sedam sekretara SKOJ-a|sekretara SKOJ-a]] Janka Mišića i Mije Oreškog koji su pali u sukobu sa policijom 27. jula 1929. u Samoboru.]] Nakon kongresa, veći dio rukovodstva KPJ odlazi na rad u zemlju. Među njima je i novi vođa KPJ Mališić, koji održava ilegalne sastanke rukovodstva u Zagrebu, i širom zemlje.<ref name="Požar-Mališić"/> Kada su novi rukovodioci stigli u zemlju, dočekala ih je [[Šestojanuarska diktatura|otvorena diktatura]] proglašena 6. januara 1929, što je izgledalo kao potvrda teze o blizini revolucije. [[Komunistička partija Jugoslavije]] je dočekala zavođenje diktature kao signal za akciju i pozvala narod na oružani ustanak.<ref>[http://books.google.rs/books?id=ipnGTe89lC8C&pg=PA328&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CHQQ6AEwDw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivan T. Berend, Decades of Crisis: Central and Eastern Europe Before World War II (str. 328)]</ref> Ilegalci su poslati u razne krajeve zemlje da prikupljaju oružje i organizuju napade na policiju. Prva polovina 1929. godine obilježena je serijom oružanih okršaja između komunista i policije.<ref name=Swain131 /> Malobrojni komunisti su uzalud pokušavali da pokrenu mase na "oružani ustanak" putem izolovanih uličnih borbi.<ref name=Swain131 /> Međutim, stanovništvo nije slijedilo primjer avangarde, a odgovor jugoslaovenske policije je bio brutalan. Uslijedile su bezobzirne policijske odmazde, tokom kojih su ubijene i uhapšene mnoge komunističke vođe.<ref name=Swain131>Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), ''In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period.'' Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.</ref> U prvih nekoliko mjeseci su ubijeni mnogi visoki rukovodioci KPJ, SKOJ-a i Crvene pomoći, uključujući i organizacionog sekretara KPJ [[Đuro Đaković|Đuru Đakovića]]. Krajem 1929. godine vođstvo KPJ je bilo meta žestoke kritike Kominterne, zbog tendencije razvoja podzemne jugoslovenske partije ka [[puč]]izmu, a na štetu radničkog organizovanja.<ref name=Swain131>Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), ''In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period.'' Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.</ref> Jula 1930. godine Kominterna je saopštila da je slogan o "oružanom ustanku" bio potpuno pogrešno shvaćen u Jugoslaviji. Fokus je stavljen na organizaciju ilegalnih sindikata, dok su oni koji zahtjevaju trenutni oružani ustanak proglašeni teroristima u partijskoj štampi.<ref>Swain, "Wreckage or Recovery," pp. 133-134.</ref> === Smjena rukovodstva === U narednom periodu, Kominterna neprestano mijenja sastav najužeg partijskog rukovodstva KPJ. Neko su vrijeme djelovala dva rukovodstva — jedno u zemlji, a drugo u [[Beč]]u, dok je koordinator bio [[Jovan Mališić]]. Tako je formiran Polirtbiro u sastavu — Jovan Mališić, [[Viktor Koleša]], [[Žika Pecarski]], [[Blagoje Nikolić]] i [[Marko Mašanović]], sa zadatkom da djeluje u zemlji, a u Politbiro su postavljeni: [[Filip Filipović]], [[Đuro Salaj]] i kao koordinator [[Jovan Mališić]].<ref name="Požar-Mališić">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 145-151), Beograd, 1989.</ref> U januaru 1930. godine Kominterna je u Politbiro uključila [[Petko Miletić|Petka Miletića]] i [[Rista Samardžić|Ristu Samardžića]], a ubrzo zatim u zajedničko rukovodstvo kooptirani su i [[Antun Mavrak]], [[Akif Šeremet]], [[Nikola Kovačević]] i [[Karlo Hudomal]]. Samo nekoliko dana kasnije smijenjen je s funkcije sekretara Jovan Mališić, a obrazloženje — "sukob s cjelokupnim rukovodstvom".<ref name="Požar-Mališić"/> == Literatura == * ''Pregled Istorije Saveza komunista Jugoslavije''. "Institut za izučavanje radničkog pokreta", Beograd 1963. godina. * ''Hronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979''. "Institut za savremenu istoriju" Beograd i "Narodna knjiga", Beograd, 1980. godina. * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Kongresi KPJ-SKJ|4]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1928. u Njemačkoj]] [[Kategorija:1928. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Dresdenu]] [[Kategorija:Politička historija Njemačke]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Njemačka]] 944nu9nyuvnzm6ehmie1onqgkw2uliq Sovjetski ratni zločini 0 451389 3904393 3835543 2026-07-11T21:21:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904393 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Katyń, ekshumacja ofiar.jpg|mini|desno|250px|Posmrtni ostaci poljskih oficira likvidiranih u [[Katinjski masakr|Katinjskom masakru]] prilikom ekshumacije 1943. godine]] '''Sovjetski ratni zločini''' jest izraz, kojim se u najširem smislu označavaju masovne [[fizička likvidacija|likvidacije]], [[mučenje|mučenja]], fizička zlostavljanja, [[silovanje]], [[pljačka|pljačke]], [[deportacija|deportacije]] i druge aktivnosti koje odgovaraju savremenim definicijama [[ratni zločin|ratnih zločina,]] koje su nad [[ratni zarobljenici|ratnim zarobljenicima]] ili civilnim stanovništvom za vrijeme [[rat|oružanih sukoba]] izveli pripadnici [[oružane snaga|oružanih snaga]] [[Sovjetska Rusija|Sovjetske Rusije]] i drugih sovjetskih republika, odnosno [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]]. Iako su takve aktivnosti zabilježene i prije, prvenstveno u vrijeme [[Ruski građanski rat|građanskog rata]], te u daleko manjoj mjeri, kasnije, u užem smislu se pod time prije svega smatraju zločini koje su počinili pripadnici [[Crvena armija|Crvene armije]] i sovjetskih [[paravojne formacije|paravojnih formacija]] za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. U još užem smislu se pod time podrazumijevaju zločini počinjeni nad pripadnicima [[Nijemci|njemačke]] nacionalnosti u [[Istočna Evropa|Istočnoj Evropi]], odnosno [[Sovjetska okupacija Njemačke|nad područjima Njemačke pod sovjetskom okupacijom]] neposredno na samom kraju rata. Iako postoji veliki broj dokumentiranih slučajeva sovjetskih ratnih zločina, njihove razmjere je prilično teško utvrditi. Za to postoji niz razloga - od službenog odbijanja sovjetskih vlasti da prizna njihovo postojanje (što je u određenoj mjeri nakon [[Raspad SSSR|raspada SSSR]] preuzela i [[Rusija]] pod [[Vladimir Putin|Vladimirom Putinom]]), preko činjenice da su se jedini svjedoci i dokazi nalazili nad područjima pod sovjetskom vlašću gdje su tokom decenija uklonjeni, nepristupačnosti sovjetskih državnih arhiva, ali i haotičnih prilika, pogotovo u pozadini osovinskog [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|fronta]] gdje je bilo teško razlučiti aktivnosti [[sovjetski partizani|sovjetskih partizana]] od drugih paravojnih formacija. Usprkos toga, sovjetski ratni zločini, koji uz nekoliko prilično rijetkih izuzetaka (kao što je slučaj [[Vasilij Kononov|Vasilija Kononova]] u [[Latvija|Latviji]]) nikada nisu krivično procesuirani ili osuđeni, te, dijelom i zbog toga, predstavljaju jedan od stalnih izvora [[rusofobija|antiruskog raspoloženja]] u javnosti mnogih istočnoevropskih [[post-komunizam|postkomunističkih]] i [[post-sovjetske države|post-sovjetskih država]]. == Pozadina == [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika]] nije priznao potpisivanje [[Haaške konvencije (1899. i 1907)]] [[Rusko Carstvo|Ruskog Carstva]], te je odbio potvrditi taj dokument [[međunarodno pravo|međunarodnog prava]] sve do 1955.{{Sfn|Hannikainen|Hanski|Rosas|1992|loc=str. 46}} To je uticalo na ponašanje vodstva i vojnika tokom prve polovine postojanja ove države. Prilikom pravnog utvrđivanja definicije [[genocid]]a 1948. Staljinovi izaslanici izričito su zabranili termin da je ubijanje političkih zarobljenika kao oblik tog zločina. To je stvorilo situaciju u kojoj bi ratni zločini sovjetskih oružanih snaga mogli eventualno biti racionalizirani. Sovjetsko odbijanje da prizna Haške konvencije dalo je nacističkoj Njemačkoj i razlog za neljudsko postupanje prema zarobljenim sovjetskim vojnim osobama.{{Sfn|Andreopoulos|1997|loc=str. 28}} == Hronologija == === Poljsko–sovjetski rat === {{Glavni|Poljsko-sovjetski rat}} Sovjetsko-poljski rat je bio oružani sukob koji se od proljeća 1919. do jeseni 1920. vodio između obnovljene [[Poljska|poljske]] države (tzv. [[Druga poljska republika|Druga republika]]) na jednoj, te [[boljševici|boljševičkih]] država na čelu sa [[Sovjetska Rusija|Sovjetskom Rusijom]] na drugoj strani. Uzrok je bila borba za kontrolu zapadnih dijelova nekadašnjeg [[Rusko Carstvo|Ruskog Carstva]], koje se raspalo nakon [[Ruska revolucija|revolucije]] 1917. godine, odnosno krajnjih sjeveroistočnih dijelova [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] koja se raspala nakon poraza u [[prvi svjetski rat|prvom svjetskom ratu]]. Poljaci su 1920. pokrenuli veliku ofanzivu sa ciljem stvaranja pro-poljske ukrajinske države koja bi se priključila federaciji tzv. [[Međumorje|Međumorja]], dok su Sovjeti htjeli pretvoriti Poljsku u novu članicu SSSR-a. U ratu je sudjelovao [[Josif Staljin]]. Usprkos ratnim zločinima i brojčanoj nadmoći, Sovjeti su izgubili rat a Poljska je osigurala granice na istoku. Procjenjuje se da je oko 60.000 ljudi poginulo na poljskoj strani.{{Sfn|Rummel|loc=str. 55}} === Invazija Crvene armije na Gruziju === {{Glavni|Invazija Crvene armije na Gruziju}} [[Crvena armija]] [[Ruska SFSR|Ruske SFSR]] htjela je 1921. godine svrgnuti socijalističko-demokratsku vladu [[menjševici|menjševika]] u [[Demokratska Republika Gruzija|Gruziji]], koja je proglasila nezavisnost, te uspostaviti [[Boljševici|boljševički režim]]. Staljin i [[Grigorij Ordžonikidze]] organizirali su oružani ustanak iz [[Azerbajdžan]]a i [[Armenija|Armenije]] na graničnim područjima Gruzije. Na proteste gruzijske vlade, sovjetski ambasador je rekao da su ti incidenti "spontani ustanci armenskih komunista". Boljševici su u naselju Shulaveri osnovali svoj Gruzijski revolucionarni sovjet, koji je postao konkurentska vlada onoj u [[Tbilisi]]ju. Sovjetski ambasador je formalno pozvao Crvenu armiju u pomoć, na što se ona odazvala i izvršila invaziju Gruzije, koju je pripojila SSSR-u. === Sovjetsko–kineski sukob 1929. === {{Glavni|Sovjetsko-kineski sukob 1929.}} Manji sukob između SSSR-a i [[Kina|Kine]] izbio je 1929. godine kada su kineske snage zauzele [[Kineska istočna pruga|Kinesku istočnu prugu]]. Nakon sovjetske intervencije, Kina je opet prihvatila zajedničku upravu pruge. Prema procjenama, ubijeno je 3.000 osoba na kineskoj, i 200 na sovjetskoj strani.<ref>{{cite web |url=http://necrometrics.com/warstat7.htm#Sino-Soviet |title=Sino-Soviet War 1929 |publisher=Twentieth Century Atlas - Death Tolls |access-date=25. 1. 2019 |language=engleski}}</ref> === Njemačko–sovjetska invazija Poljske 1939. === [[Datoteka:Spotkanie Sojuszników.jpg|desno|mini|250px|Nacisti i Sovjeti se susreću na granici nakon što su zajedno napali i podijelili Poljsku]] {{Glavni|Invazija na Poljsku|Njemačko-sovjetska parada u Brestu|Sovjetska invazija Poljske}} Nakon što je [[Adolf Hitler]], kancelar [[Treći Reich|Trećeg Reicha]], ponudio Staljinu [[Pakt Ribbentrop-Molotov]], a ovaj ga prihvatio, njemačke i sovjetske snage su 1939. zajedno izvršile invaziju na Poljsku, te između sebe podijelile njen teritorij. Ta se invazija smatra okidačem [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Sovjetski Savez je zauzeo 52% poljskog teritorija (200.000&nbsp;km<sup>2</sup>) na kojem je živjelo 13,7 miliona ljudi. Kako bi se poljski građani podčinili i suzbio svaki otpor priključenju Sovjetskom Savezu, Staljin je provodio razne deportacije, zatvaranja, ubistva i teror protiv poljskih građana. Procjenjuje se da je tokom 1939-1941. uhićeno 500.000 Poljaka, uglavnom "neprijatelja naroda" kao što su svećenici, patrioti ili intelektualci, od kojih je 65.000 smaknuto. Poljska baština i blago su pljačkani.{{Sfn|Montefiore|2004|loc=str. 312}} Zabilježeni su i drugi razni zločini, primjerice egzekucija 42 pacijenata i doktora u poljskoj vojnoj bolnici nakon [[bitka za Šack|bitke za Šack]] 28. septembra 1939. Ipak, najvećim zločinom smatra se [[Katinjski masakr|masakr u Katinskoj šumi]] 1940. godine, kada je NKVD na izričitu Staljinovu naredbu uhitio najmanje 21.768 poljskih intelektualaca, filozofa i drugih pripadnika poljskog identiteta, odveo ih u Rusiju te ih tamo smaknuo na nekoliko lokacija.{{Sfn|Blacker|Etkind|Fedor|2013|loc=str. 151}} Ovaj zločin se danas smatra činom [[genocid]]a.{{Sfn|Horvitz|Catherwood|2009|loc=str. 261}}{{Sfn|Kaczorowska|2006|loc=str. 4}} SSSR je dugo vremena krivnju za Katyn prebacivao na naciste, te je tek [[Mihail Gorbačov]] 1990. priznao istinu kada je objavio tajne sovjetske dokumente javnosti.<ref>{{cite web |title=Russian parliament admits guilt over Polish massacre |publisher=Guardian |url=http://www.theguardian.com/world/2010/nov/26/russian-parliament-guilt-katyn-massacre |date=26. 10. 2010 |language=engleski |access-date=25. 1. 2019}}</ref> Nakon premještanja granice prema zapadu, Poljska je izgubila dio istočnog teritorija na račun [[Bjeloruska Sovjetska Socijalistička Republika|sovjetske Bjelorusije]], [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Ukrajine]] i Litvanije, te je 1.240.000 Poljaka, koji su živjeli istočno od [[rijeka Bug|rijeke Bug]], sporazumom preseljeno sa tih područja od 1944. do 1953.{{sfn|Vijeće Europe|2006|loc=str. 158}} === Finska === [[Datoteka:DeadFinnishcivilians1942.jpg|mini|desno|250px|Finska djeca ubijena od sovjetskih snaga]] {{Glavni|Zimski rat}} Sovjetske snage su 1939. godine [[bombardiranje Mainile|bombardirale Mainilu]] te optužili Fince za taj čin. Ta [[operacija pod lažnom zastavom]] došla je kao izgovor da Staljin naredi invaziju [[Finska|Finske]], kako bi velik dio ili cijelu državu uključio u sastav SSSR-a. Iako je izgubila dio teritorija na jugu i istoku, Finska se zahvaljujući žilavom otporu uspijela obraniti. Tokom 1941-1944, sovjetski partizani ulazili su duboko u finski teritorij i napadali sela i gradova. Oko 3.500 finskih ratnih zarobljenika zarobljeno je od Crvene armije. Njihova smrtnost procjenjuje se na 40%. Većina smrti pripisuje se gladi, hladnoći i nasilnim prijevozom zarobljenika.{{Sfn|Malmi|2005|loc=str. 1022-1032}} Nakon aneksije dijela finske [[Karelija|Karelije]], oko 420.000 Finaca protjerano je sa tih područja.{{sfn|Vijeće Europe|2006|loc=str. 158}} Zbog ove invazije, SSSR je simbolično izbačen iz [[Liga naroda|Lige naroda]] 1939.<ref>{{cite web |url=http://www.histdoc.net/history/league2.html |language=engleski |title=RESOLUTION ADOPTED BY THE COUNCIL OF THE LEAGUE OF NATIONS, DATED DECEMBER 14th, 1939. |date=1939 |publisher=histdoc.net |access-date=25. 1. 2019}}</ref> === Sovjetska aneksija baltičkih država === [[Datoteka:Ribbentrop-Molotov.svg|desno|mini|250px|Planirana podjela država između SSSR-a i Trećeg Reicha prema Paktu Ribbentrop-Molotov]] {{Glavni|Sovjetska okupacija baltičkih država|NKVD-ovi masakri zarobljenika}} Prema Paktu Ribbentrop-Molotov, SSSR-u su ostavljene [[Baltik|Baltičke države]] [[Estonija]], [[Litvanija]] i [[Latvija]]. Iako je [[Moskva]] uvjeravala te države da poštuje njihovu neozavisnost, 1940. godine je izvršila invaziju kojom je anketirala ta područja. Kao i kod Poljske, i ovdje je SSSR provodio politiku represije stanovnika kako bi spriječio bilo kakav otpor sovjetskoj vlasti. Estonci, Litvanci i Latvijci su uhićeni, deportirani u [[gulag]]e ili raseljeni prema [[Sibir]]u, a katkad i smaknuti bez ikakvog suđenja. Samo u martu 1949, deportirano je 90.000 baltičkih državljana.<ref name="heinrihs">{{cite journal |last=Strods |first=Heinrihs |authorlink= |coauthors=Kott, Matthew |year=2002 |title=The File on Operation 'Priboi': A Re-Assessment of the Mass Deportations of 1949 |journal=Journal of Baltic Studies |volume=33 |issue=1 |pages=1–36 |url=http://taylorandfrancis.metapress.com/link.asp?id=v39u012674tmk1jj |access-date=25. 3. 2008 |doi=10.1080/01629770100000191 |archive-date=29. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200529132128/https://metapress.com/?id=v39u012674tmk1jj |url-status=dead }} {{cite journal |title=Erratum |journal=Journal of Baltic Studies |volume=33 |issue=2 |pages=241 |url=http://www.informaworld.com/openurl?genre=article&issn=0162-9778&volume=33&issue=2&spage=241 |access-date=25. 3. 2008 |doi=10.1080/01629770200000071 |year=2002 }}</ref> Prisilno raseljeno osoba iz Latvije je 1940. gdoine bilo 42.000, uglavnom farmera koji su se bunili protiv kolektivizacije. Cijele porodice su raseljene u [[Amur]], [[Irkutsk]], [[Omsk]], [[Tomsk]] i [[Novosibirsk]] doživotno.<ref name="Vijeće Europe"/> Neke porodice su odvedene i do 9.000&nbsp;km daleko od svoje domovine. To je činilo 2 % ukupnog stanovništva te republike. Od toga je bilo 10.990 djece mlađe od 16 godina. Žene i djeca su činili 73 % deportiranih.<ref name="Vijeće Europe">[[#Vijeće Europe|Vijeće Europe (2006)]], str. 157</ref> Iste godine, 22.326 osoba prisilno je raseljeno iz Estonije, što je predstavljalo 2,5 % stanovništva te republike, a 29.923 iz Litvanije u Sibir. Prema službenim podacima, najmanje 120.000 ljudi deportirano je iz Litvanije.<ref name="Vijeće Europe"/> === Sovjetska aneksija Besarabije i Sjeverne Bukovine === {{Glavni|Sovjetska aneksija Besarabije i Sjeverne Bukovine|Sovjetske deportacije iz Besarabije i Sjeverne Bukovine}} Prema Paktu, Sovjetski Savez je imao na raspolaganju invaziju [[Besarabija|Besarabije]] i [[Bukovina|Bukovine]], što je i učinio. [[Rumunija|Rumunska]] vlada povukla je vojsku usred invazije Crvene armije, čime se područje površine 50.762&nbsp;km<sup>2</sup>, na kojem je živjelo 3.776.309 stanovnika, priključilo SSSR-u.{{sfn|Bulei|2005|loc=str. 143}} Kao i kod Poljske i Baltika, i na ovom teritoriju provođena su masovna uhićenja, teror i deportacije kako bi se suzbio bilo kakav otpor priključenju SSSR-u. Prema nekim procjenama, smaknuto je i do 90.000 osoba ove regije.{{Sfn|King|2000|loc=str. 91-93}} === Njemačka === [[Datoteka:Germans killed by Soviet army.jpg|mini|desno|250px|Dvije njemačke žene i troje djece ubijeno od sovjetskih snaga]] {{Glavni|Progon Nijemaca nakon Drugog svjetskog rata|Silovanja tokom okupacije Njemačke}} Treći Reich je 1941. izvršio [[Operacija Barbarossa|invaziju na SSSR]] te izvršio masovne ratne zločine. Prilikom reorganiziranja, sovjetske snage su krenule u protivnapad i zauzele istočni dio Njemačke, te ujedno oslobađale evropske države od njemačke vlasti, ali su ih zamijenili sovjetskim satelitskim državama. Nakon završetka rata, sovjetske snage izvršile su nekoliko ratnih zločina protiv njemačkih civila. Njemački grad [[Königsberg]] etnički je očišćen od 300.000 Nijemaca te preimenovan u [[Kalinjingrad]] i pripojen [[Rusija|Rusiji]].<ref>{{cite web |title=Remembering Königsberg, East Prussia |url=http://canitz.org/ |publisher=canitz.org |language=engleski |access-date=25. 1. 2019}}</ref> Pri tome desili su se razni ratni zločini, kao što je [[pokolj u Nemmersdorfu]] u kojem je ubijeno na desetke njemačkih civila, među njima i žena.<ref>{{cite web |title=Was geschah beim Massaker in Nemmersdorf? | publisher=Die Welt | url=http://www.welt.de/geschichte/zweiter-weltkrieg/article116582306/Was-geschah-beim-Massaker-in-Nemmersdorf.html| language=njemački |author=Sven Felix Kellerhoff |access-date=25. 1. 2019}}</ref> Grad [[Demmin]], sa svojom historijskom jezgrom je zapaljen, a sovjetske snage dopustile su mještanima da ga ugase tek nakon što je gorio nekoliko uzastopnih dana.{{Sfn|Berger|2013|loc=str. 144}} Dana 30. januara 1945, prilikom evakuacije njemačkih civila i ranjenih s baltičke luke [[Gdynia]], sovjetska ratna mornarica je uz pomoć torpeda potopila brod ''Wilhelm Gustloff'' te je tako 9.343 osoba, uključujući i hiljade djece izgubilo živote.<ref>{{cite web |title=A Memorial to the Wilhelm Gustloff |author=Jason Pipes |url=http://www.feldgrau.com/wilhelmgustloff.html |publisher=feldgrau.com |access-date=25. 1. 2019 |archive-date=15. 2. 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040215082659/http://www.feldgrau.com/wilhelmgustloff.html |url-status=dead }}</ref> Nakon [[bitka za Berlin|bitke za Berlin]], sovjetske snage izvršile su masovnu pljačku trgovina, domova, ureda te krađu [[umjetnina]] i kulturnih djela. Prema nekim procjenama, i do milion umjetnina ukradeno je do 1948.{{Sfn|Sandholtz|2007|loc=str. 160}} Vršila su se i masovna [[silovanje|silovanja]]: prema procjenama, samo u Berlinu silovano je između 95.000 i 130.000 žena, u rasponu starosti od 8 do 80 godina. U nekim slučajevima, i po deset sovjetskih vojnika izmjenjivalo se u silovanju jedne žene.<ref>{{cite web |title='They raped every German female from eight to 80' |publisher=Guardian|url=http://www.theguardian.com/books/2002/may/01/news.features11 |date=1. 5. 2002 |author=Anthony Beevor |access-date=25. 1. 2019}}</ref> === Jugoslavija === Iako sovjetske snage nisu izvršile invaziju [[Jugoslavija|Jugoslavije]], došli su na poziv kako bi pomogli [[Tito]]vim [[partizani]]ma u rubnim oslobodilačkim akcijama u Srbiji, poglavito u [[Beogradska operacija|bitci za Beograd]]. Ipak, sovjetske snage vršile su pljačke i silovanja: zabilježen je 121 slučaj silovanja, od kojih je 111 uključivao i ubistvo, te 1.204 slučajeva pljačke mještana.{{Sfn|Naimark|1995|loc=str. 70-71}} === Kina === SSSR je 1945. godine objavio rat Japanu i izvršio invaziju marionetske države [[Mandžukuo]]. Pri tome zabilježeni su slučajevi silovanja i pljačke mještana.{{Sfn|Pakula|2009|loc=str. 530}} Sovjetske snage zauzele su i južni [[Sahalin]], koji je do tada bio dio Japana, te provodile [[rusifikacija|rusifikaciju]] područja. === Mađarska === [[Datoteka:Soviet tank in Budapest 1956.jpg|desno|mini|250px|Sovjetski tenk na ulicama Budimpešte]] {{Glavni|Mađarska revolucija 1956.}} Premijer [[Mađarska|Mađarske]] [[Mátyás Rákosi]], sovjetska marioneta, je od 1948. primjenjivao bezobzirne staljinističke metode terora protiv vlastitih sunarodnjaka u partiji, te provodio masovne progone, hapšenja i ubijanja, pa i komunista.{{Sfn|Krleža (IV)|1969|loc=str. 168-170}} Ipak, nakon Staljinove smrti, položaj čela države 1953. preuzeo je umjereniji [[Imre Nagy]], ali je pod pritiskom staljinista dvije godine kasnije morao odstupiti. Iako je tokom ljeta 1956. Rákosi smijenjen s položaja generalnog sekretara, njegova brutalna vladavina ostavila je veliko nezadovoljstvo među narodom, koje je doseglo kritičnu tačku 23. oktobra 1956. kada su izbile velike demonstracije u [[Budimpešta|Budimpešti]]. Nagy tako opet postaje premijer i sastavlja vladu, objavljuje da država napušta [[Varšavski pakt]], proglašava neutralnost, traži zaštitu UN-a, te započinje političke reforme.{{Sfn|Krleža (IV)|1969|loc=str. 168-170}} Sovjetske snage nakon toga kreću u napad na Budimpeštu te nakon višednevne borbe guši otpor ustanika. Borbe vode do brojnih ljudskih žrtava, teškog razaranja zgrada i domova (materijalna šteta od 22 milijarde [[Forinta|forinti]]) dok su vođe pobune, među njima i Nagy, osuđeni na smrt.{{Sfn|Krleža (IV)|1969|loc=str. 168-170}} Oko 111.000 ljudi pobjeglo je iz države u Austriju.{{Sfn|Gantzel|Schwinghammer|2000|loc=str. 475}} === Čehoslovačka === {{Glavni|Sovjetska invazija Čehoslovačke}} [[Alexander Dubček]], glavni tajnik Komunističke partije [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]], tražio je reforme države kako bi uveo "socijalizam sa ljudskim licem", pokret koji je 1968. prerastao u "[[Praško proljeće]]". Uvodio je reforme pravnog sistema, garanciju slobode ljudskih prava i novi sistem ekonomskog planiranja. Nijedan njegov cilj nije tražio kraj komunizma u državi, ali je sovjetski vođa [[Leonid Brežnjev]] svejedno negativno gledao na te reforme te ih smatrao prijetnjom sovjetskom sistemu u Istočnom bloku, te naredio invaziju Čehoslovačke. Varšavski pakt napao je Čehoslovačku sa svih strana, nakon čega su reforme poništene, a Dubček 1969. smijenjen.<ref>{{cite web |title=Alexander Dubcek, Hero of 'Prague Spring,' Dies : Czechoslovakia: He espoused 'socialism with a human face' in 1968, and he remained beloved |author=Charles T. Powers |date=8. 11. 1992 |url=http://articles.latimes.com/1992-11-08/news/mn-552_1_alexander-dubcek |publisher=[[Los Angeles Times]] |language=engleski}}</ref> Oko 92.000 izbjeglica pobjeglo je iz Čehoslovačke do 31. oktobra 1968, od čega je oko 8.000 otišlo u [[SAD]], [[Kanada|Kanadu]] ili [[Australija|Australiju]].{{sfn|Selm-Thorburn|1998|loc=str. 199}} Vojni obruč i zaoštravanje sloboda pogubno je uticalo i na češku kulturu, te prekinuo kreativni zamah češke i slovačke kinematografije koja je 1960-ih postigla uspjeh u svjetskim kinima ([[Vera Chytilova]], [[Štefan Uher]], [[Jiří Menzel]], [[Miloš Forman]] i drugi). === Afganistan === [[Datoteka:RIAN archive 644460 First stage in the Soviet troop withdrawal from Afghanistan.jpg|mini|desno|250px|Sovjetski tenkovi prije povlačenja iz Afganistana]] {{Glavni|Sovjetsko-afganistanski rat}} Sovjetsko-afganistanski rat bio je devetogodišnji rat između Sovjetskog Saveza i anti-sovjetskih snaga koje su se borile protiv afganistanske marksističke vlade. Sovjetski Savez podržavao je vladu dok su pobunjenici dobijali pomoć iz mnogih zemalja, uključujući i Sjedinjene Američke Države i [[Pakistan]], koji su se bojali da bi SSSR mogao izbiti do [[Perzijski zaliv|Perzijskog zaliva]]. Zbog velikog otpora mudžahedina, koji su se žilavo borili protiv sovjetske invazije, rat u Afganistanu odužio se godinama te doveo do smrti najmanje milion mjesnog stanovništva te do pet miliona raseljenih ili izbjeglica.{{Sfn|Human Rights Watch|2005|loc=str. 12}} Najkontroverznije djelovanje sovjetskih snaga bila je upotreba mina [[PFM-1]] koje su zbog svog oblika igračaka navodno privlačile afganistansku djecu koja su zbog toga masovno stradavala ili bi eksplozijske naprave dovele do gubitaka ruku ili nogu. Glasine da je mina dizajnirana upravo iz tih razloga savremeni stručnjaci odbacuju, s obzirom da se njen dizajn ne razlikuje od američke mine [[BLU-43]] i bio je uvjetovan [[Aerodinamika|aerodinamikom]].{{sfn|McGarth|1998|loc=str. 39-40}} Do kraja rata, zabilježeno je 1,2 miliona afganistanskih [[invalid]]a.{{Sfn|Hilali|2005|loc=str. 198}} Sovjetsko masovno bombardiranje uništilo je sisteme [[Navodnjavanje|navodnjavanja]], ključnih za afganistansku poljoprivredu u toj pustinjskoj klimi. Preko polovine zemljoradnika doživjelo je do 1985. bombardiranje svojih usijeva na poljima, a preko četvrtine njihovih sistema navodnjavanja je uništeno dok su [[Stoka|stoku]] strijeljali ili sovjetske ili vladine snage.{{Sfn|Kaplan|2008|loc=str. 11}} Nakon rata, država je ostala prekrivena [[Nagazna mina|nagaznim minama]], čiji se broj procjenjuje na između 10 i 16 miliona.<ref>{{cite web |publisher=New York Times |url=http://www.nytimes.com/1988/08/14/world/mines-put-afghans-in-peril-on-return.html |date=14. 8. 1988 |title=Mines put Afghans in peril on return |author=Robert Pear}}</ref> Sociolog [[Helen Fein]] navodi da su sovjetski zločini "depopulacija, masakr, namjernog ozljeđivanja i raseljavanja afganistanske djece, [[prima facie]] za optužbu zločina genocida",{{Sfn|Jones|2006|loc=str. 47-48}} iako oko ovog slučaja nema dogovora historičara. Naučnici Mohammad Kakar, W. Michael Reisman i Charles Norchi vjeruju da je Sovjetski Savez kriv za genocid u Afganistanu.<ref name=":0" /><ref name=":223">{{Cite web|url=http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|title=Genocide and the Soviet Occupation of Afghanistan|last=Reisman|first=W. Michael|last2=Norchi|first2=Charles H.|date=|website=|publisher=|access-date=7. 1. 2017|quote=According to widely reported accounts, substantial programmes of depopulation have been conducted in these Afghan provinces: Ghazni, Nagarhar, Lagham, Qandahar, Zabul, Badakhshan, Lowgar, Paktia, Paktika and Kunar...There is considerable evidence that genocide has been committed against the Afghan people by the combined forces of the Democratic Republic of Afghanistan and the Soviet Union.|archive-date=26. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|url-status=dead}}</ref> Vojska Sovjetskog Saveza ubila je veliki broj Afganistanaca kako bi suzbila njihov otpor.<ref name=":0">{{Cite book|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|title=The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979-1982|last=Kakar|first=Mohammed|publisher=University of California Press|year=|isbn=9780520208933|location=|pages=|quote=The Afghans are among the latest victims of genocide by a superpower. Large numbers of Afghans were killed to suppress resistance to the army of the Soviet Union, which wished to vindicate its client regime and realize its goal in Afghanistan.|via=|access-date=27. 1. 2019|archive-date=6. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|url-status=dead}}</ref> Sovjetske snage i njihovi punomoćnici ubili su do 2 miliona Afganistanaca.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=I2chrSJCW54C&pg=PA129&dq=2+million+afghans+killed+soviet#v=onepage&q=2%20million%20afghans%20killed%20soviet&f=false|title=The Widening Circle of Genocide|last=Klass |first=Rosanne|publisher=Transaction Publishers|year=1994|isbn=9781412839655|location=|pages=129|quote=During the intervening fourteen years of Communist rule, an estimated 1.5 to 2 million Afghan civilians were killed by Soviet forces and their proxies- the four Communist regimes in Kabul, and the East Germans, Bulgarians, Czechs, Cubans, Palestinians, Indians and others who assisted them. These were not battle casualties or the unavoidable civilian victims of warfare. Soviet and local Communist forces seldom attacked the scattered guerilla bands of the Afghan Resistance except, in a few strategic locales like the Panjsher valley. Instead they deliberately targeted the civilian population, primarily in the rural areas.|via=}}</ref> U jednom značajnom incidentu, sovjetska vojska izvršila je masovna ubistva civila u ljeto 1980.<ref name=":5">{{Cite book|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h&chunk.id=d0e5195&toc.depth=1&toc.id=d0e5195&brand=ucpress|title=The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979-1982|last=Kakar|first=Mohammed|publisher=University of California Press|year=|isbn=9780520208933|location=|pages=|quote=Incidents of the mass killing of noncombatant civilians were observed in the summer of 1980...the Soviets felt it necessary to suppress defenseless civilians by killing them indiscriminately, by compelling them to flee abroad, and by destroying their crops and means of irrigation, the basis of their livelihood. The dropping of booby traps from the air, the planting of mines, and the use of chemical substances, though not on a wide scale, were also meant to serve the same purpose...they undertook military operations in an effort to ensure speedy submission: hence the wide use of aerial weapons, in particular helicopter gunships or the kind of inaccurate weapons that cannot discriminate between combatants and noncombatants.|via=}}</ref> Da bi odvojili mudžahedine od lokalnog stanovništva i eliminisali njihovu podršku, sovjetska vojska ubila je i odvezla civile i koristila taktiku "spaljene zemlje" kako bi spriječila njihov povratak. Koristili su zamke, mine i hemijske supstance širom zemlje.<ref name=":5" /> Sovjetska vojska je bezobzirno ubijala borce i civile.<ref name=":5" /> Provincije Nangarhar, Ghazni, Lagham, Kunar, Zabul, Qandahar, Badakhshan, Lowgar, Paktia i Paktika bile su svjedoci opsežnih programa depopulacije od strane sovjetskih snaga.<ref name=":223" /> Sovjetske snage su otimale afganistanske žene, te se u novembru 1980. dogodio veliki broj takvih incidenata u različitim dijelovima zemlje, uglavnom u regijama Laghman i Kama. Sovjetski vojnici, kao i agenti KhAD-a, otimali su mlade žene iz grada [[Kabul]]a i područja Darula Amana i Khair Khane, u blizini sovjetskih garnizona, uglavnom da ih siluju.<ref>{{Cite book|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h&brand=ucpress|title=The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979-1982|last=Kakar|first=M. Hassan|publisher=University of California Press|year=1995|isbn=9780520208933|location=|pages=|quote=While military operations in the country were going on, women were abducted. While flying in the country in search of mujahideen, helicopters would land in fields where women were spotted. While Afghan women do mainly domestic chores, they also work in fields assisting their husbands or performing tasks by themselves. The women were now exposed to the Russians, who kidnapped them with helicopters. By November 1980 a number of such incidents had taken place in various parts of the country, including Laghman and Kama. In the city of Kabul, too, the Russians kidnapped women, taking them away in tanks and other vehicles, especially after dark. Such incidents happened mainly in the areas of Darul Aman and Khair Khana, near the Soviet garrisons. At times such acts were committed even during the day. KhAD agents also did the same. Small groups of them would pick up young women in the streets, apparently to question them but in reality to satisfy their lust: in the name of security, they had the power to commit excesses.|via=}}</ref> Žene koje su odvedene i silovane od strane ruskih vojnika, njihove porodice su ih smatrale "obespravljenim" ako bi se vratile kući.<ref>{{Cite book|title=The War Chronicles: From Flintlocks to Machine Guns|last=|first=|publisher=Fair Winds|year=|isbn=9781616734046|location=|pages=393|quote=A final weapon of terror the Soviets used against the mujahideen was the abduction of Afghan women. Soldiers flying in helicopters would scan for women working in the fields in the absence of their men, land, and take the women captive. Russian soldiers in the city of Kabul would also steal young women. The object was rape, although sometimes the women were killed, as well. The women who returned home were often considered dishonored for life.|via=}}</ref> Dezerteri iz sovjetske vojske 1984. također su potvrdili zločine sovjetskih trupa nad afganistanskim ženama i djecom, navodeći da su žene u Afganistanu silovane.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1984/08/03/world/4-soviet-deserters-tell-of-cruel-afghanistan-war.html|title=4 Soviet Deserters Tell Of Cruel Afghanistan War|last=Sciolino|first=Elaine|date=3. 8. 1984|work=The New York Times|quote='I can't hide the fact that women and children have been killed,' Nikolay Movchan, 20, a Ukrainian who was a sergeant and headed a grenade-launching team, said in an interview later. 'And I've heard of Afghan women being raped.'|access-date=6. 1. 2017|via=}}</ref> Silovanja afganistanskih žena sovjetskim trupama bilo je uobičajeno i 11,8 posto sovjetskih ratnih zločinaca u Afganistanu osuđeno je za krivično djelo silovanja.<ref>{{cite book|author=Carol Harrington|title=Politicization of Sexual Violence: From Abolitionism to Peacekeeping|url=https://books.google.com/books?id=QbsFDAAAQBAJ&pg=PA104|date=22. 4. 2016 |publisher=Routledge|isbn=978-1-317-07861-6|pages=104–}}</ref> U Sovjetskom Savezu došlo je do protivljenja medijima za prikazivanje ruskih "ratnih heroja" kao "ubica", "agresora", "silovatelja" i "narkomana".<ref>{{cite book|author=Rodric Braithwaite|title=Afgantsy: The Russians in Afghanistan 1979-89|url=https://books.google.com/books?id=13cTDAAAQBAJ|date=11. 9. 2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-932248-0|pages=323–324}}</ref> === Azerbejdžan === [[Datoteka:RedArmy Paratroops Baku 1990.jpg|mini|desno|250px|[[Crvena armija]] u [[Baku]]u]] {{Glavni|Crni januar}} Crni januar ({{jez-az|Qara Yanvar}}), takođe poznat kao "Crna subota" ili "Januarski masakr", bio je nasilni napad u Bakuu 19. i 20. januara 1990. godine od strane Crvene armije, u skladu sa [[Izvanredno stanje|vanrednim stanjem]] tokom [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]]. U rezoluciji od 22. januara 1990. godine, Skupština Azerbejdžanske SSR-a izjavila je da je dekret Predsjedništva SSSR-a od 19. januara, kojim se nameće vanredna vladavina u Bakuu i vojnom raspoređivanju, čin agresije.<ref>Kushen, Neier, p. 45</ref> Crni januar je povezan sa ponovnim rođenjem Azerbejdžanske Republike. To je bila jedna od prilika u doba "[[glasnost]]i" i "[[Perestrojka|perestrojke]]" u kojoj je SSSR koristio silu protiv [[Disident|disidenata]]. == Broj žrtava == {| class="wikitable" |- ! Događaj/država !! Godina !! Broj poginulih !! Broj poginulih Sovjeta |- | Sovjetsko-poljski rat ||1919–1920.|| 60.000{{Sfn|Rummel|loc=str. 55}} || 40.000 |- | Invazija Gruzije || 1921. || 7.000|| 5.500 |- | Sovjetsko-kineski sukob || 1929. || 3.000 || 200 |- | Njemačko-sovjetska invazija Poljske || 1939. || 3.000-7.000{{Sfn|Topolewski|Polak|2005|loc=str. 92}} || 1.475 |- | Sovjetska okupacija Poljske || 1939–1945. || 350.000<ref>{{cite web |url=http://www.projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |title=Poland - World War II Casualties |publisher=Project InPosterum |author=Tadeusz Piotrowski |year=2005 |access-date=27. 1. 2019 |archive-date=14. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114152931/http://www.projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |url-status=dead }}</ref> || nepoznato |- | Sovjetska invazija Finske || 1939–1941. || 25.904{{Sfn|Kurenmaa|Lentilä|2005|loc=str. 1152}} || 126.875 {{Sfn|Krivosheev|1997|loc=str. 77}} |- | Sovjetska aneksija i represija Baltika || 1940, 1944–1953. || 30.000<ref name="litva">{{cite web |title=Lithuania 1944- 1953: Europe’s bloodiest guerrilla war |url=http://vilnews.com/2011-01-lithuanian-partisan-war |date=8. 1. 2011 |publisher=vilnews.com |author=Aage Myhre }}</ref> || 100.000<ref name="litva"/> |- | Sovjetska aneksija Besarbije i Bukovine || 1940. || 90.000{{Sfn|King|2000|loc=str. 91-93}} || nepoznato |- | Strijeljanje dezertera tokom 2. svjetskog rata || 1941–1945. || – || 158.000<ref>{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/04/AR2006040401908.html |author=Andrew Nagorski |date=5. 4. 2005|publisher=[[Washington Post]] |title=Recording a Hidden History}}</ref> |- | Ubijanje njemačkih ratnih zarobljenika || 1941–1946. || 474.967{{Sfn|Denzler|2010|loc=str. 118}}|| nepoznato |- | Sovjetska invazija Mađarske || 1953. || 32.000{{Sfn|Gantzel|Schwinghammer|2000|loc=str. 475}} || 722 |- | Invazija Varšavskog pakta na Čehoslovačku || 1968. || 100<ref>{{cite web |url=http://www.radio.cz/en/section/special/the-1968-invasion-of-czechoslovakia-through-the-eyes-of-soviet-troops |publisher=Radio Prague |title=The 1968 invasion of Czechoslovakia through the eyes of Soviet troops |date=21. 8. 2010 |author=Jan Richter}}</ref> || 100 |- | Sovjetska invazija Afganistana || 1979–1989. || 1.000.000{{Sfn|Human Rights Watch|2005|loc=str. 12}} || 15.000<ref>{{cite web |author=BBC News |publisher=bbc.co.uk |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7933337.stm |title=Afghanistan's Soviet remnants |date=9. 3. 2009}}</ref> |- | '''Ukupno''' || '''1919–1989.'''|| '''2.075.971''' || '''447.872''' |} == U popularnoj kulturi == === Film === * ''[[Žena u Berlinu (film)|Žena u Berlinu]]'' (2008) ({{jez-de|Anonyma - Eine Frau in Berlin}}) opisuje masovne seksualne napade koje su počinili sovjetski vojnici u sovjetskoj zoni okupirane Njemačke. Film se zasniva na dnevniku ({{jez-de|Eine Frau in Berlin}}) [[Marta Hillers|Marte Hillers]].<ref>{{cite web |url=https://www.welt.de/kultur/article2609714/Die-ungeheure-sexuelle-Gewalt-der-Roten-Armee.html?page=4#article_readcomments |title=Die ungeheure sexuelle Gewalt der Roten Armee |work=welt.de |date=22. 10. 2008 |access-date= 27. 1. 2019 |language=njemački}}</ref> * ''[[Admiral (film)|Admiral]]'' (2008), film opisuje [[ruski građanski rat]], "Crvene vojnike" i mornare koji su počinili brojne masakre bivših pripadnika korpusa carske ruske mornarice. * ''[[Zvijer rata (film)|Zvijer rata]]'' (1988) ({{jez-en|The Beast of War}}), film prikazuje sovjetsko-afganistanski rat, opisuje ratne zločine Crvene armije protiv civilnog stanovništva i potragu [[Paštuni|Paštuna]] za osvetom. * ''[[Rat Charlieja Wilsona (film)|Rat Charlieja Wilsona]]'' (2007), ({{jez-en|Charlie Wilson's War}}), film prikazuje sovjetsko-afganistanski rat, optužuje Sovjetsku državu za sistematski genocid nad afganistanskim civilima. Sovjetske snage ne ostavljaju nikoga živog, čak ubijaju i stoku kako bi izgladnjeli afganistanski narod. * ''[[Katyń (film)|Katyń]]'' (2007), film opisuje [[Katinjski masakr|masakr u Katinju]] očima njegovih žrtava i decenijsku borbu njihovih porodica da nauče istinu. === Književna djela === * ''[[Pruske noći]]'' (1974), pjesma [[Aleksandar Solženjicin|Aleksandra Solženjicina]].<ref>Davies, Norman (1982) ''God's Playground. A History of Poland'', Columbia University Press, Vol. II, {{ISBN|0-231-12819-3}}</ref> === Umjetnost === * Jerzy Bohdan Szumczyk, tadašnji 26-godišnji student poljske umjetnosti, 12. oktobra 2013. podigao je pokretnu statuu pored sovjetskog spomenika iz Drugog svjetskog rata u poljskom gradu [[Gdańsk]]u. Kip je prikazivao sovjetskog vojnika koji pokušava silovati trudnu ženu; vučući joj kosu jednom rukom dok joj drugom rukom gura pištolj u usta. Poljske vlasti su uklonile umjetničko djelo jer je podignuto bez službene dozvole. Ovaj čin Szumczyka izazvao je ljutu reakciju ruskog ambasadora u Poljskoj.<ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2013/10/16/polish-artist-in-hot-water-over-soviet-rapist-sculpture/ |title=Polish artist in hot water over Soviet rapist sculpture |publisher= |language=engleski |access-date=27. 1. 2019 |archive-date=21. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021172610/http://www.rawstory.com/rs/2013/10/16/polish-artist-in-hot-water-over-soviet-rapist-sculpture/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.news.net/article/572837/Technology/ |title=Poland will not charge artist over Soviet rapist sculpture - news.net |date=20. 10. 2013 |publisher= |deadurl=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020102443/http://www.news.net/article/572837/Technology/ |archive-date=20. 10. 2013 |df= |access-date=27. 1. 2019 |language=engleski}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.spiegel.de/politik/ausland/skulptur-einer-vergewaltigung-in-polen-schockiert-russischen-botschafter-a-928457.html |title=Skulptur einer Vergewaltigung in Polen schockiert russischen Botschafter |author=SPIEGEL ONLINE, Hamburg, Germany |date=17. 10. 2013 |language=njemački |work=SPIEGEL ONLINE |access-date=27. 1. 2019}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ruski ratni zločini]] * [[Masakr u Nemmersdorfu]] * [[NKVD-ovi masakri zarobljenika]] * [[Prisilno raseljavanje u Sovjetskom Savezu]] * [[Crveni teror (Rusija)|Crveni teror]] * [[Velika čistka]] * [[Waffen SS]] == Reference == {{refspisak|2}} == Literatura == === Knjige === {{Refbegin|2}} * {{cite book|title=Genocide: Conceptual and Historical Dimensions|first=George J. |last=Andreopoulos|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=1997|isbn= 9780812216165|ref=harv}} * {{cite book|title=Baedeker Reiseführer Mecklenburg-Vorpommern|first=Christine |last=Berger|publisher=Mairdumont|year=2013|isbn=9783829714235|ref=harv}} * {{cite book|last=Bulei| first=Ion|title=A short history of Romania|publisher= Meronia Publishers|year= 2005|isbn= 9789738200739|ref=harv}} * {{cite book|title=Memory and Theory in Eastern Europe|first1=Uilleam |last1=Blacker|first2= Alexander|last2= Etkind|first3= Julie |last3=Fedor|publisher=Palgrave Macmillan|year= 2013|isbn=9781137322067|ref=harv}} * {{cite book|title=Challenge of Japan Before World War II: Opseg 6 |first=Nazli |last=Choucri|publisher=Routledge|year= 2013|isbn= 9781136130205|ref=harv}} * {{cite book|title=Crossroads Crimea 1939-1989|first=Albert A. |last=Denzler|publisher=Lulu|year=2010|isbn=9781445766010|ref=harv}} * {{cite book|title=Warfare Since the Second World War|url=https://archive.org/details/warfaresinceseco0000gant|first1=Klaus Jürgen |last1=Gantzel|first2= Torsten |last2=Schwinghammer|publisher=Transaction Publishers|year=2000|isbn=9781560004134|ref=harv}} * {{cite book|first1=Lauri|last1= Hannikainen|first2=Raijka |last2=Hanski|first3=Allan |last3=Rosas|title=Implementing Humanitarian Law Applicable in Armed Conflicts: The Case of Finland|url=https://archive.org/details/implementinghuma0000hann|year=1992|isbn=9780792316114|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|ref=harv}} * {{cite book|title=US-Pakistan Relationship: Soviet Invasion of Afghanistan|url=https://archive.org/details/uspakistanrelati0000hila|first=A. Z. |last=Hilali|publisher=Ashgate|year=2005| isbn=9780754642206|ref=harv}} * {{cite book|title=Encyclopedia of War Crimes and Genocide|first1=Leslie Alan |last1=Horvitz|first2= Christopher |last2=Catherwood|publisher=Infobase Publishing|year=2009|isbn=9781438110295|ref=harv}} * {{cite book|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|url=https://archive.org/details/genocidecomprehe0000jone|first=Adam |last=Jones|publisher=Routledge|year= 2006 |isbn=9781134259816|ref=harv}} * {{cite book|title=Children of the Katyn Massacre: Accounts of Life After the 1940 Soviet Murder of Polish POWs|first=Teresa |last=Kaczorowska|publisher=McFarland|year=2006|isbn=9780786483761|ref=harv}} * {{cite book|title=Soldiers of God: With Islamic Warriors in Afghanistan and Pakistan|first=Robert D. |last=Kaplan|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|year=2008|isbn=9780307546982|ref=harv}} * {{cite book|title=The Moldovans: Romania, Russia, and the Politics of Culture|last=King|first=Charles|year=2000|isbn=9780817997922|publisher=Hoover Press|ref=harv|url=https://archive.org/details/moldovansromania00king_0}} * {{cite book|title=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century|first=G. F. |last=Krivosheev|publisher=Greenhill Books|year= 1997|ref=harv}} * {{cite book|last=Krleža (IV)|first=Miroslav|title=Enciklopedija Leksikografskog Zavoda (III. svezak - Laghouat-Oživljavanje)|location=Zagreb|year=1969|publisher=Jugoslavenski leksikografski zavod|ref=harv}} * {{cite book|last1=Kurenmaa|first1= Pekka|last2= Lentilä|first2= Riitta |year=2005|title=Sodan tappiot|ref=harv}} * {{cite book |last=Malmi | first=Timo |editor1-first=Jari |editor1-last=Leskinen |editor2-first=Antti |editor2-last=Juutilainen |title=Jatkosodan pikkujättiläinen |edition=1st |publisher=Werner Söderström Osakeyhtiö |year=2005 |chapter=Jatkosodan suomalaiset sotavangit |language=Finnish |isbn=951-0-28690-7|ref=harv}} * {{cite book|last=McGarth|first=Rae|title=Landmines: Legacy of Conflict: A Manual for Development Workers|year=1998|isbn=0-7881-3280-6|ref=harv}} * {{cite book|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba|first=Simon Sebag |last=Montefiore|publisher=Phoenix|year =2004|isbn=9780753817667|ref=harv}} * {{cite book|title=The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation|url=https://archive.org/details/russiansingerman0000naim|first=Norman M.|last=Naimark|location=Cambridge|publisher= Belknap|year= 1995|isbn=0-674-78405-7|ref=harv}} * {{cite book|last= Pakula|title=The Last Empress: Madame Chiang Kai-shek and the Birth of Modern China|url= https://archive.org/details/lastempressmadam00paku|first=Hannah|publisher=Simon and Schuster|year= 2009|isbn=9781439154236|ref=harv}} * {{cite book|title=Lethal Politics: Soviet Genocides and Mass Murders Since 1917|first=R. J. |last=Rummel|publisher=Transaction Publishers|isbn=9781412827508|ref=harv}} * {{cite book|title=Prohibiting Plunder : How Norms Change: How Norms Change|url=https://archive.org/details/prohibitingplund0000sand|first=Irvine Wayne |last=Sandholtz |publisher=[[Oxford University Press]]|year= 2007|isbn=9780199725472|ref=harv}} * {{citation| first=Joanne Van |last=Selm-Thorburn|title=Refugee Protection in Europe: Lessons of the Yugoslav Crisis| |publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year= 1998|isbn=9789041104823|ref=harv}} * {{Cite book |url=http://www.dzp.wojsko.pl/dzial/wydawnictwa/zwarte/pdf/EHW_1_2005.pdf |format=pdf |last1=Topolewski |first1=Stanisław |last2=Polak |first2=Andrzej |title=60. rocznica zakończenia II wojny światowej |trans-title=60th anniversary of the end of World War II |9= |publisher=Dom wydawniczy Wojska Polskiego (Publishing House of the Polish Army) |volume=1 |year=2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929020932/http://www.dzp.wojsko.pl/dzial/wydawnictwa/zwarte/pdf/EHW_1_2005.pdf |archive-date=29. 9. 2007 |issn=1734-6584 |ref=harv |access-date=27. 1. 2019 |url-status=dead }} * {{cite web|url=http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/afghanistan0605.pdf|title=Blood-Stained Hands - Past Atrocities in Kabul and Afghanistan’s Legacy of Impunity|year=2005|access-date=29. 7. 2012|last=Human Rights Watch|ref=harv}} * {{cite book | ref=Vijeće Europe|publisher=Vijeće Europe| url= http://books.google.hr/books?id=sE67dG7WJWUC&pg=PA157&dq=soviet+deported+000+baltic&hl=hr&sa=X&ei=Y7ufUPiDI5CZhQe8n4DQCA&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false |year=2006 |title=Parliamentary Assembly, Working Papers: Ordinary Session|isbn=9789287160270}} * {{cite book | ref=OESS|url=http://books.google.hr/books?id=I7mRqtLWcsAC&dq=soviet+deported+000+baltic&hl=hr&source=gbs_navlinks_s| title=Reviews of National Policies for Education Reviews of National Policies for Education: Latvia 2001| location=Pariz| publisher=Organizacija za ekonomsku suradnju i razvoj | isbn=9789264192478}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|War crimes committed by the Soviet Union}} {{Sovjetski ratni zločini}} [[Kategorija:Sovjetski ratni zločini|*]] [[Kategorija:Oružane snage Sovjetskog Saveza|Zločini]] [[Kategorija:Zločini protiv čovječnosti]] [[Kategorija:Ratni zločini]] [[Kategorija:Ratni zločini po državama počiniocima|SSSR]] [[Kategorija:Historija Sovjetskog Saveza]] [[Kategorija:Historija Rusije]] [[Kategorija:Posljedice Drugog svjetskog rata u Sovjetskom Savezu]] [[Kategorija:Masarki u Sovjetskom Savezu]] [[Kategorija:Progon muslimana]] [[Kategorija:Progon kršćana]] pp319wbd11wmkzdz8cfhqgyalp1qu65 Četvrta zemaljska konferencija KPJ 0 451650 3904493 3873199 2026-07-12T11:16:54Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Ljubljane]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Ljubljani]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904493 wikitext text/x-wiki '''Četvrta zemaljska konferencija [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' održana je [[24. decembar|24]]. i [[25. decembar|25. decembra]] [[1934]]. godine u [[Ljubljana|Ljubljani]] u Trdinovoj ulici br. 8, u stanu Ane Ziherl, majke [[Boris Ziherl|Borisa Ziherla]]. Konferenciji je prisustvovalo osam delegata partijskih organizacija sa područja današnje [[Srbija|Srbije]], [[Hrvatska|Hrvatske]], [[Slovenija|Slovenije]] ([[Ivan Maček]] i [[Boris Kidrič]])<ref name="znaci"/>, [[Dalmacija|Dalmacije]], [[Crna Gora|Crne Gore]] i tri delegata u ime [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralnog komiteta KPJ]] ([[Kamilo Horvatin]], [[Blagoje Parović]] i [[Karl Hudomal]]).<ref name="znaci"/> == Održavanje == Odluka o o državanju Četvrte zemaljske konferencije je donijeta juna 1934. Na njenim pripremama radili su [[Blagoje Parović]] i Josip Broz. Prethodno su održane pokrajinske konferencije KPJ.<ref name="znaci">{{Cite web |url=http://www.znaci.net/00001/138_27.pdf |title=Četvrta zemaljska konferencije - Odluka o izvještaju CK i zadaćama partije. |access-date=9. 2. 2019 |archive-date=4. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404125450/http://znaci.net/00001/138_27.pdf |url-status=dead }}</ref> == Rad Konferencije == Na Konferenciji su razmatrana osnovna pitanja partijske politike i delatnosti, posebno iskustva iz partijskog rada i borbe nakon upostavljanja [[Šestojanuarska diktatura|Šestojanuarske diktature]] 1929, izvršena kritička analiza aktivnosti KPJ, političkih grešaka i sektaških previranja između 1929. i 1931, kao i grešaka i slabosti Privremenog rukovodstva i Centralnog komiteta KPJ. Bile su usvojene rezolucije o radu u sindikatima, na selu, među nacionalno obespravljenim masama, s omladinom, o partijskoj štampi i literaturi i o borbi protiv ''imperijalističkog rata''. Ocјenivši da se kriza Šestojanuarskog režima sve više produbljuje i da se među građanskim krugovima očituje težnja da izlaz iz krize potraže u oslanjanju na fašističke države, na konferenciji je bio istaknut zahtјev za odlučniju borbu KPJ protiv [[fašizam|fašizma]] i, mada ne sasvim jasno, postavljen zadatak formiranja [[antifašizam|antifašističkog]] fronta, shvaćenog u biti kao ''jedinstveni front radnika, seljaka i nacionalno ugnjetenih masa''. Držeći se i dalje koncepcije o dvijema etapama revolucije, rješenje nacionalnog pitanja u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]] povezivalo se sa stvaranjem, u revolucionarnoj borbi, nezavisnih nacionalnih država, premda je izostalo podsjećanje na viziju balkanske federacije sovjetskih socijalističkih republika. === Ocjena prethodnih neuspjeha === Konferencija je uzroke neuspjeha u periodu [[šestojanuarska diktatura|Šestojanuarske diktature]] pronašla u slijedećim greškama: # U vodstvo je pored najboljih radnika, kao [[Đuro Đaković]], izabran niz drugih slabo ili nikako povezanih sa Partijom, koji nisu izrasli u samoj Partiji nego su vaspitavani van nje. # Vodstvo je počelo (u znatnoj mjeri baš zbog takvog svog sastava) da se opire u prvom redu na ilegalne drugove nepovezane sa masom partijskog članstva ni sa radničkim masama u preduzećima, a takvi elementi koji su nerazdvojno bili vezani sa radničkim masama potiskivani su u pozadinu. CK nije osigurao uslove za stapanje aktiva koji se razvijao u školama i aktiva koji se razvijao na radu u zemlji. # Mjesto konsolidacije Partije i pridobijanje najboljih i najzdravijih elemenata i dotada postojeće ''lijeve'' i desne frakcije... rukovodstvo je pošlo u stvari na stvaranje ''treće grupe'' na put sporazuma s desnom frakcijom... # Znatan dio delegata [[Četvrti kongres KPJ|Četvrtog kongresa KPJ]] nije se vratio u svoje organizacije.<ref name="Požar-Mališić">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 145-151), Beograd, 1989.</ref> === Odluke === Na osnovi sugestije [[Kominterna|Kominterne]], da se u organizacionom ustrojstvu KPJ uzme u obzir ''nacionalni momenat'', na Konferenciji je donesena odluka da se u okviru KPJ stvore komunističke partije [[Savez komunista Hrvatske|Hrvatske]] i [[Savez komunista Slovenije|Slovenije]],{{sfn|Pirjevec - I dio|2013|p=45-48}}{{sfn|Goldstein|2018|p=76-83}} ''u najbližoj budućnosti i Makedonije''. U obrazloženju takve odluke isticalo se da je to u interesu jačanja borbe protiv [[nacionalizam|nacionalističkih]] uticaja, ''podizanja privlačnosti partije za radne mase potalčenih naroda'' i ostalo. === Centralni komitet === Na konferenciji je bio izabran [[Centralni komitet]] od dvanaest članova:[[Miha Marinko]], [[Josip Broz]], [[Franjo Kralj]], [[Franc Leskošek]], [[Vicko Jelaska]], [[Ivan Gržetić]], [[Blagoje Parović]], [[Adolf Muk]], [[Kamilo Horvatin]], [[Karlo Hudomal]], [[Milan Gorkić]] i [[Vladimir Ćopić]] i devet kandidata. U [[Politbiro]] CK KPJ bili su izabrani [[Milan Gorkić]], [[Josip Broz Tito]], [[Blagoje Parović]], [[Kamilo Horvatin]] i [[Adolf Muk]]. == Posljedice == Četvrtom zemaljskom konferencijom bio je priveden kraju proces organizacione obnove KPJ, potresene Šestojanuarskom diktaturom. Samo održavanje Konferencije u Jugoslaviji, a ne u inostranstvu pokazalo je da se KPJ uglavnom oporavila od progona za vrijeme diktature. Uprkos tome, progoni komunista u zemlji su još uvijek trajali, ali s manjim intenzitetom. Nova politička platofrma KPJ na Konferenciji nije bila u potpunosti oblikovana. Usvojena koncepcija organizovanja antifašističkog fronta još je bila uska i nedosledna, zadržan je stav o nacionalnom pitanju čije se rešenje vezivalo za razbijanje Jugoslavije i stvaranje nezavisnih nacionalnih država. Iako su uočene mnoge negativne posledice izbivanja užeg partijskog rukovostva izvan Jugoslavije, Konferencija se nije odlučnije izjasnila za njegov povratak u zemlju. == Literatura == * ''Pregled Istorije Saveza komunista Jugoslavije''. "Institut za izučavanje radničkog pokreta", Beograd 1963. godina. * ''Hronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979''. "Institut za savremenu istoriju" Beograd i "Narodna knjiga", Beograd, 1980. godina. * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. * {{cite book |ref=harv|last1= Goldstein|first1= Slavko|author-link1=Slavko Goldstein|last2= Goldstein| first2=Ivo|author-link2=Ivo Goldstein |date= 2018|title= Tito|url= |location= Novi Sad|publisher= Akademska knjiga|isbn=978-86-6263-218-0 |access-date= }} * {{cite book |ref=harv|last= Pirjevec|first= Jože|author-link=Jože Pirjevec |date= 2013|title= Tito i drugovi - I deo|url= |location= Beograd|publisher= Laguna|isbn=978-86-521-1409-2 |access-date= }} * {{cite book |ref=harv|last= Pirjevec|first= Jože|author-link=Jože Pirjevec |date= 2013|title= Tito i drugovi - II deo|url=https://archive.org/details/isbn_9788652114108|location= Beograd|publisher= Laguna|isbn=978-86-521-1410-8 |access-date= }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_03.html Komunist: Istorija SKJ(3): Pod šestojanuarskom diktaturom (1929—1934)] {{portal | SFRJ}} {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Konferencije KPJ-SKJ|4]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1934. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1934. u Sloveniji]] [[Kategorija:Događaji u Ljubljani]] [[Kategorija:Politička historija Slovenije]] 1g0e93lgpkrxkuyyzqj5ipy3gmmtn8u Brionska deklaracija 0 457671 3904491 3883793 2026-07-12T11:13:32Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Sporazumi Jugoslavije]] uklonjena; [[Kategorija:Sporazumi SFRJ]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904491 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Brionska deklaracija | puno_ime = | slika = Slovenia Croatia and Yugoslavia location map.svg | veličina_slike = 300px | opis_slike = Slovenija (zeleno), Hrvatska (crveno) i ostatak Jugoslavije (blijedo žuta) u vrijeme potpisivanja Brionske deklaracije | datum_izrade = 5. juli 1991. | datum_potpis = 7. juli 1991. | mjesto_potpis = [[Brioni]] | medijatori = [[Hans van den Broek]], [[João de Deus Pinheiro]], [[Jacques Poos]] | potpisnici = [[Milan Kučan]], [[Franjo Tuđman]], [[Ante Marković]], [[Budimir Lončar]], [[Petar Gračanin]], [[Stane Brovet]], [[Bogić Bogićević]], [[Janez Drnovšek]], [[Branko Kostić]], [[Stjepan Mesić]] i [[Vasil Tupurkovski]] | strane = * {{ZID|Hrvatska}} * {{ZID|Slovenija}} * {{ZID|Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija}} | jezici = * [[Hrvatski jezik|hrvatski]] * [[Slovenski jezik|slovenski]] | wikizvor1 = [[:s:hr:Brijunska deklaracija|hr:Brijunska deklaracija]] | wikizvor2 = [[:s:sl:Brionska deklaracija|sl:Brionska deklaracija]] }} '''Brionska deklaracija''' je dokument koji su potpisali predstavnici [[Slovenija|Republike Slovenije]], [[Hrvatska|Republike Hrvatske]] i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] (SFRJ) poslije proglašenja odvajanja Slovenije i Hrvatske od SFRJ i kratkotrajnih oružanih sukoba [[Teritorijalna odbrana Slovenije|Teritorijalne odbrane Slovenije]] (TOS) protiv [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA). Mirovni sporazum je potpisan pod političkim pokroviteljstvom [[Evropska ekonomska zajednica|Evropske zajednice]] (EZ), trojice ministara iz država Evropske zajednice, na [[Brioni]]ma 7. jula 1991. godine. Sporazumom je nastojano da stvori okruženje u kome bi mogli da se održe daljnji pregovori o budućnosti Jugoslavije. Brionskom deklaracijom predviđeno je da pripadnici [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Slovenije|MUP-a Slovenije]] kontrolišu granicu, ali prema zakonima SFRJ, a da se JNA povuče u kasarne i zaustave sukobi. Sporazum je predvidio tromjesečno "zamrzavanje" odluka Slovenije i Hrvatske da se izdvajaju iz SFRJ. Istovremeno je dogovoreno da se hitno izabere predstavnik Republike Hrvatske ([[Stipe Mesić]]) na mjesto predsjednika [[Predsjedništvo SFRJ|Predsedništva SFRJ]].{{sfn|Jugoslavija. Predsedništvo|2012|p=97-103, 129-135}}{{sfn|Šušić|2003|p=33-34}} Međutim, na kraju se predsjednik [[Savezno izvršno vijeće|Saveznog izvršnog vijeća]] [[Ante Marković]] izolovao u nadi da će sačuvati Jugoslaviju i potpuno prekinuo bilo koji oblik uticaja Federacije na Sloveniju. To je značilo da se [[Jugoslavenska narodna armija]] fokusirala na borbu u Hrvatskoj, stvarajući presedan prepravljanja međunarodnih granica i stavljajući na kocku interes EZ za rješenje jugoslovenske krize. Sporazumom su prekinuta neprijateljstva između JNA i Teritorijalne odbrane Slovenije tokom [[Rat u Sloveniji|Desetodnevnog rata]]. Slovenija i Hrvatska su se složili da suspenduju djelatnosti koje proizilaze iz njihovih deklaracija o nezavisnosti od 25. juna na tri mjeseca. Dokumentom je riješeno pitanje granične i carinske kontrole slovenske granice, kontrola nad vazdušnim saobraćajem i odobrena razmjena zarobljenika. Brionska deklaracija je takođe bila osnova za posmatračku misiju koja će pratiti sprovođenje sporazuma u Sloveniji. Jedanaest dana nakon potpisivanja deklaracije, Savezno izvršno vijeće je povuklo JNA iz Slovenije. Deklaracija nije imala uticaj na borbe u Hrvatskoj. == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * {{Cite book |ref= harv|last=Šušić|first= Slavoljub B.|title= Od Briona do Dejtona : hronologija krize na prostoru Jugoslavije : 1990-1995|year=2003|publisher= Vojnoizdavački zavod|location= Beograd|isbn=86-335-0130-9}} * {{Cite book |ref= harv|last= Jugoslavija. Predsedništvo |first= |title= Dokumenta Predsedništva SFRJ 1991. Tom 2, (jun - jul 1991) : rat u Sloveniji)|year=2012|publisher= Institut za savremenu istoriju : Fond za humanitarno pravo |url=http://www.academia.edu/34959754/Rat_u_Sloveniji|location= Beograd}} == Vanjski linkovi == {{portal|SFRJ}} * [http://www.rts.rs/page/stories/ci/story/3/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD/914408/%D0%94%D0%B2%D0%B5+%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B5+%D0%BE%D0%B4+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0+%D0%A1%D0%A4%D0%A0%D0%88.html RTS: Dve decenije od raspada SFRJ, 25. jun 2011.] [[Kategorija:Rat u Sloveniji]] [[Kategorija:Rat u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1991. u Sloveniji]] [[Kategorija:1991. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1991. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Politika SFRJ]] [[Kategorija:Politička historija Slovenije]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Istra]] [[Kategorija:Sporazumi SFRJ]] [[Kategorija:Sporazumi Hrvatske]] [[Kategorija:Sporazumi Slovenije]] [[Kategorija:Historijski dokumenti]] 9cmsdboh0xg8o043wx7rsuw3imtbzx8 Zemljotres u Ljubljani 1895. 0 462309 3904495 3874039 2026-07-12T11:18:06Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Ljubljana]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Ljubljani]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904495 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zemljotres|naslov=Zemljotres u Ljubljani 1895.|intenzitet=|afteršokovi=|klizište=|cunami=|šteta=|pogođene države=|vrsta=|lokacija={{coord|46.05|N|14.50|E|display =inline,title|type:event}}|karta=|dubina=16 km|jačina=6,1 [[Skala momentne magnitude|M<sub>W</sub>]]|trajanje=|vrijeme nastanka=20:17 ([[Srednjoevropsko vrijeme|CET]])|datum={{Start date|1895|04|14|df=yes}}|tekst=|karta2={{Lokacijska karta | Slovenija | label= | lat=46.05 | long=14.50 | mark=Bullseye1.svg | marksize=40 | position=top | width= 260 | float=right | caption= | relief=yes}}|žrtve=7 poginulih}} '''Zemljotres u Ljubljani 1895.''' magnitude 6,1 dogodio se 14. aprila u 20:17 s epicentrom na dubini od 16&nbsp;km. Najveći učinak je imao na području [[Ljubljana|Ljubljane]], [[Ljubljanske bare|Ljubljanskih bara]] i [[Vodice (Slovenija)|Vodica]] na sjeveru. Zemljotres je zahvatio veliko područje s polumjerom od približno 350&nbsp;km. Njegovu moć dokazuju podaci da su zemljotres osjetili stanovnici [[Beč]]a, [[Split]]a i italijanskih mjesta [[Assisi]], [[Firenca]] i [[Alessandria]]. Većina stanovnika je tokom prvog potresa spavala, ali zbog glasnih zvukova i podrhtavanja, mnogi ljudi su počeli izlaziti iz svojih domova. Svi ljubljanski parkovi i trgovi bili su puni zato što se ljudi nisu mogli vratiti u svoje domove. Nakon prvog i najvećeg potresa bilo je još više od 100 manjih potresa.<ref>{{Cite web|url=http://www.arso.gov.si/potresi/potresna%20aktivnost/potres1895.html|title=Potres leta 1895 v Ljubljani|website=www.arso.gov.si|access-date=7. 4. 2020|archive-date=22. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222193027/http://www.arso.gov.si/potresi/potresna%20aktivnost/potres1895.html|url-status=dead}}</ref> == Šteta == [[Datoteka:Wolf street, Ljubljana, in 1895.jpg|mini|Wolfova ulica nakon potresta]] Najveća ostećenja su nastala u prečniku od 18&nbsp;km, od [[Ig (Slovenija)|Iga]] do [[Vodice (Slovenija)|Vodica]]. Manja oštećenja su nastala u prečniku od 50&nbsp;km. Potres je oštetio oko 10% zgrada, koje su kasnije većinom srušili. Pod ruševinama je umrlo 7 ljudi. Smrtne povrede su u većini slučajeva uzrokovali srušeni dimnjaci i crijepovi. Potres je napravio ogromnu materijalnu štetu, koja se procjenjuje na približno 7 miliona guldena. == Nakon zemljotresa == U gradu su zatvorili sve škole i zaustavili rad nekih tvornica. Nekoliko dana nakon potresa u grad su došle vojne jedinice, koje su počele praviti prebivališta za beskućnike. U kratkom vremenu su na različitim krajevima grada izgradili 11 kasarni. Dosta Ljubljančana je napustilo grad i otišlo ka rođacima na selo. Pomanjkanje hrane se je brzo osjetilo, zato su organizirali pet kuhinja u kojima su besplatno ili po niskoj cijeni podijelili nekoliko hiljada toplih obroka na dan. Nakon potresa [[Ljubljana]] je postala živahno gradilište. Raširila se je najviše prema sjeveru do kolodvora. Za 15 godina su od 1895. do 1910. izgradili 436 objekata, novih mostova, spomenika, parkova i novu kanalizaciju. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Zemljotresi u 1895.]] [[Kategorija:Događaji u Ljubljani]] [[Kategorija:Zemljotresi u Sloveniji]] 5vl7ct0appkp0vtpdh6kij2djb5o56h Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini 14 464888 3904464 3197386 2026-07-12T09:07:23Z نوفاك اتشمان 16322 sitno 3904464 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Nacionalizam u Bosni i Hercegovini|Hrvatski]] [[Kategorija:Hrvatski iredentizam|Bosna i Hercegovina]] 8m7ivw92qzgftr7u0zvkucjy8a2cify Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini 14 464890 3904466 3197398 2026-07-12T09:14:16Z نوفاك اتشمان 16322 sitno 3904466 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Srpski nacionalizam|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Nacionalizam u Bosni i Hercegovini|Srpski]] [[Kategorija:Srpski iredentizam|Bosna i Hercegovina]] 90bxmsxuo1rqvi23tl1aru12tenabwf Sattlerov sloj 0 468807 3904358 3885039 2026-07-11T13:24:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904358 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Sattlerov sloj | Latinski = ''Lamina vasculosa'' | Image =LDHvsICG.jpg | Caption =Krvni kapilari sudovnjače | Width =300px | Image2 = | Caption2 = | System = | Precursor = }} '''Sattlerov sloj''', imenovan po [[Hubert Sattler|Hubertu Sattlru]], austrijskom [[oftalmologija|oftalmologu]], jedan je od pet (ili šest, jer neki autori smatraju vaskularnu regiju sudovnjače kao dva odvojena sloja, Sattlerov i Hallerov sloj,<ref name="Sattler">{{cite journal|last1=Sattler|first1=Hubert|title=Ueber den Feineren Bau der Chorioidea des Menschen nebst Beitraegen zur Pathologischen und Vergleichenden Anatomie der Aderhaut|journal=Abrech von Graefe's Archiv für Ophthalmologie|date=1876|volume=22|issue=2|pages=1–100|url=https://www.abaa.org/book/171779139|access-date=7. 1. 2017|doi=10.1007/bf01705015|archive-date=4. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304035649/https://www.abaa.org/book/171779139|url-status=dead}}</ref> a neki miske da je ''lamina fusca'' [[bionjača|bionjačnog]] ili [[rožnjača|rožnjačnog]] porijekla.) slojeva [[krvni sud|krvnih sudova]] srednjeg promjera u ržnjačnom sloju [[oko|oka]]. Nalazi se između [[Bruchova membrana|Bruchove membrane]], [[horiocapilaris]]a i [[Hallerov sloj|Hallerovog sloja]] odozdo, odnosno [[Nadrožnjačna lamina|nadrožnjačnog sloja]] gore.<ref name="ncbi2">{{cite journal |title=The Multifunctional Choroid |journal=Progress in Retinal and Eye Research |year=2010 |last=L. Nickla |first=Debora |last2=Wallman |first2=Josh |volume=29 |issue=2 |pages=144–168 |doi=10.1016/j.preteyeres.2009.12.002 |pmc=2913695 |pmid=20044062}}</ref> Čini se da je porijeklo povezano s kontinuiranom diferencijacijom tokom rasta tkiva, pa čak i daljom diferencijacijom tokom odrasle dobi.<ref>{{Cite book|title=International Symposium on Fluorescein Angiography Ghent 28 March—1 April 1976|volume = 9|last=Heimann|first=K.|date=1. 1. 1976|publisher=Springer Netherlands|isbn=9789061931492|editor-last=Laey|editor-first=J. J. De|series=Documenta Ophthalmologica Proceedings Series|pages=181–186|language=en|doi=10.1007/978-94-010-1573-8_31|chapter = The Development of the Choroidal Vascular System}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Howard|first=Harvey|date=1. 1. 1917|title=A Case Showing Multiple Congenital Abnormalities of the Eye; the Origin of the Vitreous Indicated by One of Them|journal=Transactions of the American Ophthalmological Society|volume=15|pages=244–301|issn=0065-9533|pmc=1318126|pmid=16692420}}</ref> == Metodi mjerenja i klinički utjecaj == Nakon ekscizije, [[rožnjača]] djelimično kolabira, a histološki pripravci također mijenjaju lokalni pritisak i sadržaj tekućine u različitim dijelovima tkiva, pa su potrebni preparati s gumenim rastvorom ili drugi, koji mogu očuvati vaskularni status živog tkiva. Novi dijagnostički metodi, posebno [[optička koherentna tomografija]] proširile su razumijevanje stvarnog vremena, statusa ''[[in vivo]]'' različitih slojeva.<ref>{{Cite journal|last=Považay|first=Boris|last2=Bizheva|first2=K.|last3=Hermann|first3=B.|last4=Unterhuber|first4=A.|last5=Sattmann|first5=H.|last6=Fercher|first6=A.|last7=Drexler|first7=W.|last8=Schubert|first8=C.|last9=Ahnelt|first9=P.|date=25. 8. 2003|title=Enhanced visualization of choroidal vessels using ultrahigh resolution ophthalmic OCT at 1050 nm|journal=Optics Express|volume=11|issue=17|pages=1980–1986|issn=1094-4087|pmid=19466083|doi=10.1364/oe.11.001980|url=http://orca.cf.ac.uk/871/1/POVAZAY__Orca871.pdf}}</ref> Nekoliko radova pokazalo je vezu između debljine rožnjačinog, Sattlerovog i Hallerovog sloja zdravih osoba i kod ljudi sa [[makulska degeneracija|dobna povezanost]] (AMD).<ref name="ncbi1">{{cite journal |title=Choroid, Haller's, and Sattler's layer thickness in intermediate age-related macular degeneration with and without fellow neovascular eyes. |journal=Investigative Ophthalmology & Visual Science |date=22. 7. 2014 |last=Esmaeelpour |first=M. |last2=Ansari-Shahrezaei |first2=S. |last3=Glittenberg |first3=C. |last4=Nemetz |first4=S. |last5=Kraus |first5=M.F. |volume=55 |issue=8 |pmid=25052997 |pmc=4132555 |doi=10.1167/iovs.14-14646 |pages=5074–80}}</ref> Studije su pokazale značajno smanjenje debljine sloja u odnosu na progresiju AMD-a, što može biti važno za razumijevanje horiopatije u patofiziologiji AMD-a. Međutim, također jake varijacije čak i tokom dnevnog ciklusa,<ref>{{Cite journal|last=Brown|first=Jamin S.|last2=Flitcroft|first2=D. Ian|last3=Ying|first3=Gui-shuang|last4=Francis|first4=Ellie L.|last5=Schmid|first5=Gregor F.|last6=Quinn|first6=Graham E.|last7=Stone|first7=Richard A.|date=1. 1. 2009|title=In Vivo Human Choroidal Thickness Measurements: Evidence for Diurnal Fluctuations|url=http://www.iovs.org/cgi/content/abstract/50/1/5|journal=Investigative Ophthalmology & Visual Science|volume=50|issue=1|pages=5–12|doi=10.1167/iovs.08-1779|issn=1552-5783|pmc=4112498|pmid=18719079}}</ref> kao i uticaj optičkih podražaja tokom rasta oka<ref>{{Cite journal|last=Lam|first=Carly Siu Yin|last2=Tang|first2=Wing Chun|last3=Tse|first3=Dennis Yan-Yin|last4=Tang|first4=Ying Yung|last5=To|first5=Chi Ho|date=1. 1. 2014|title=Defocus Incorporated Soft Contact (DISC) lens slows myopia progression in Hong Kong Chinese schoolchildren: a 2-year randomised clinical trial|url=http://bjo.bmj.com/content/98/1/40|journal=British Journal of Ophthalmology|language=en|volume=98|issue=1|pages=40–45|doi=10.1136/bjophthalmol-2013-303914|issn=1468-2079|pmc=3888618|pmid=24169657}}</ref> ukazuju na to da kompleksna funkcija ovog tkiva nije u potpunosti shvaćena i da bi mogao biti jedan od razloga često nađenih razlika između vaskularne veličine Halerovog i Sattlerovog sloja. == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{anatomija oka}} {{DEFAULTSORT:Sattler's Layer}} [[Kategorija:Oko]] [[Kategorija:Čula]] [[Kategorija:Oftalmologija]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] 4z2db858msjl1ml7y27i656ks6zht20 Teroristički napad u Beču 2020. 0 469774 3904512 3651642 2026-07-12T11:31:34Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Beča]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Beču]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904512 wikitext text/x-wiki {{Infokutija napad na civile | naziv = Teroristički napad u Beču 2020. | ranjenih = 23 | branitelji = | saučesnici = | broj_saučesnika = | oružja = [[Zastava M70]], pištolj i mačeta | osumnjičenik = | osumnjičenici = | počinitelj = Kujtim Fejzullai | počinitelji = | mrtvih = 5 (uključujući počinioca) | slika = Stadttempel Vienna September 2006 013.jpg | tip = | vremenska_zona = | vrijeme = 20:00–20:10 ([[UTC+1]]) | datum = 2. novembar 2020. | koordinate = | meta = civili | lokacija = [[Beč]], [[Austrija]] | opis_slike = Ulica u kojoj se napad desio | branitelj = }} '''Teroristički napad u Beču 2020.''' dogodio se 2. novembra 2020. u [[Beč|glavnom gradu]] [[Austrija|Austrije]]. Tokom samog napada četvero ljudi izgubilo je život, sedmero je u teškom stanju (uključujući jednog policajca), a 23 ljudi je povrijeđeno. Pucnji su se prvi put začuli u Seitenstettengasse, u blizini sinagoge kod [[Schwedenplatz]]a, u središnjem okrugu [[Innere Stadt (Beč)|Innere Stadt]]. Policijski službenici likvidirali su počinioca koji je identificiran kao simpatizer [[Islamska Država|Islamske Države]],<ref>{{Cite news|title=Terrorist Shooting in Capital of Austria|url=https://www.nytimes.com/2020/11/02/world/europe/vienna-shooting.html|newspaper=The New York Times|date=2. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|issn=0362-4331|language=en-US|first=Christopher F.|last=Schuetze|first2=Melissa|last2=Eddy|first3=Katrin|last3=Bennhold|first4=Christoph|last4=Koettl}}</ref> a lokalne vlasti okarakterizirale su napad kao incident islamskog terorizma.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/vienna-terror-attack-islamist-motive-suspected-in-deadly-shootings/a-55478882|title=Vienna terror attack: 'Islamist' motive suspected in deadly shootings {{!}} DW {{!}} 03.11.2020|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=en-GB|access-date=14. 11. 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Vienna Shooting Kills Four, Injures Several in Terrorist Act|url=https://www.wsj.com/articles/three-injured-in-armed-attack-on-vienna-synagogue-11604348986|newspaper=Wall Street Journal|date=3. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|issn=0099-9660|language=en-US|first=Bojan Pancevski, Ruth Bender and William|last=Boston}}</ref> == Napad == Napad je započeo 2. novembra 2020. oko 20 sati u [[Beč]]u, u centru grada. Napadač je bio naoružan puškom, pištoljem i mačetom,<ref name="independent.co.uk">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/vienna-terror-attack-isis-austria-kujtim-fejzulai-prison-b1564941.html|title=Isis claims responsibility for Vienna terror attack|date=3. 11. 2020|website=The Independent|language=en|access-date=14. 11. 2020}}</ref><ref name="bbc.com">{{Cite news|title=Vienna shooting: Gunman hunted after deadly 'terror' attack|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54786952|newspaper=BBC News|date=3. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|language=en-GB}}</ref> te je bio opasan lažnim eksplozivnim prslukom.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/11/02/europe/vienna-shooting-intl/index.html|title=Vienna on high alert as police raid gunman's house with explosives after terror attack|last=CNN|first=Denise Hruby, Frederik Pleitgen, Simon Cullen, Eliza Mackintosh, Jessie Yeung and Helen Regan|website=CNN|access-date=14. 11. 2020}}</ref> Počinilac je otvorio vatru na šest lokacija: Seitenstettengasse, Morzinplatz, Salzgries, Fleischmarkt, Bauernmarkt i Graben.<ref name=":0">{{Cite news|title=Vienna shooting: Austria hunts suspects after 'Islamist terror' attack|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54788613|newspaper=BBC News|date=3. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|language=en-GB}}</ref> Napad je okončan ubistvom počinioca u 20:09 sati kod crkve svetog Ruperta ({{Jez-de|Ruprechtskirche}}).<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-11-02/austrian-official-several-injured-possibly-dead-in-attack|title=5 dead, including one gunman, in Vienna terror attack, authorities say|last=Facebook|last2=Twitter|date=2. 11. 2020|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=14. 11. 2020|last3=options|first3=Show more sharing|last4=Facebook|last5=Twitter|last6=LinkedIn|last7=Email|last8=URLCopied!|first8=Copy Link|last9=Print}}</ref> Pucnjava je započela četiri sata prije početka [[lockdown]]a kojeg su lokalne vlasti prethodno najavile nakon uvođenja novih preventivnih mjera u cilju suzbijanja [[COVID-19]], koje uključuju i ograničenje kretanja od 20 do 6 sati.<ref>{{Cite web|url=https://www.nzherald.co.nz/world/2-dead-15-wounded-in-vienna-terror-attack-authorities-say/OXNLLL655Q2GBW2EZ7FSW4ZFQE/|title=2 dead, 15 wounded in Vienna terror attack, authorities say|website=NZ Herald|language=en-NZ|access-date=14. 11. 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=How the Vienna shooting unfolded: final hours of freedom punctured by terror|url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/03/how-the-vienna-shooting-unfolded-final-hours-of-freedom-punctured-by-terror|newspaper=The Guardian|date=3. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Ben Doherty Helen|last=Sullivan|first2=Philip|last2=Oltermann}}</ref><ref>{{Cite news|title=Gunmen on loose in Vienna after 'repulsive terror attack'|url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/02/several-people-injured-as-shots-fired-in-centre-of-vienna|newspaper=The Guardian|date=3. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Philip|last=Oltermann}}</ref> Grupe ljudi u kafićima i restoranima uživale su u posljednjoj večeri vani prije lockdowna. == Žrtve == Napadač je usmrtio četiri civila: 39-godišnjeg Austrijanca, 24-godišnju Njemicu, 44-godišnju Austrijanku, te 21-godišnjeg Austrijanca porijeklom iz Sjeverne Makedonije.<ref>{{Cite web|url=https://www.stol.it/artikel/chronik/anschlag-in-wien-2-oesterreicher-eine-deutsche-und-ein-mazedonier-getoetet|title=Anschlag in Wien: 2 Österreicher, eine Deutsche und ein Mazedonier getötet|website=stol.it|language=de|access-date=14. 11. 2020|archive-date=21. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121221016/https://www.stol.it/artikel/chronik/anschlag-in-wien-2-oesterreicher-eine-deutsche-und-ein-mazedonier-getoetet|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Vienna shooting: The night my safe city lost its innocence|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54838016|newspaper=BBC News|date=7. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|language=en-GB}}</ref> Ranjeno je 23 ljudi; 13 austrijskih državljana, četiri državljana Njemačke, dva iz Slovačke, te po jedan državljanin Afganistana, Bosne i Hercegovine, Kine i Luksemburga.<ref>{{Cite web|url=https://www.vienna.at/zwei-auslaender-unter-den-todesopfern-bei-anschlag-in-wien/6797544|title=Todesopfern bei Anschlag in Wien: Drei Österreicher|website=vienna.at|access-date=14. 11. 2020}}</ref> Sedam žrtava pretrpjelo je povrede opasne po život. Među povrijeđenim bio je i 28-godišnji policijski službenik koji je ranjen na licu mjesta pokušavajući odgovoriti na napad. Ranjenog policajca i stariju ženu spasili su Palestinac i dvojica Austrijanaca turskog porijekla sklanjajući ih na sigurno, a potom ih je vozilo hitne pomoći odvezlo do ambulante. Nakon pomoći policajcu, jedan od Austrijanaca ranjen je u nogu. Troje ljudi je odlikovano za svoju hrabrost. == Istraga == Nakon pucnjave pojavili su se videozapisi očevidaca koji su snimali iz susjednih zgrada. Na jednom od njih snimljen je napadač koji je izdaleka pucao u civila puškom, a potom koristio pištolj iz neposredne udaljenosti. Policija je tražila da svjedoci videozapise ne objavljuju po društvenim mrežama, već da ih isključivo predaju vlastima. Kao rezultat toga, policija je zaprimila veliki broj videozapisa, a istražni tim ih je pregledao u potrazi za dokazima.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/11/02/europe/vienna-shooting-intl/index.html|title=Vienna on high alert as police raid gunman's house with explosives after terror attack|last=CNN|first=Denise Hruby, Frederik Pleitgen, Simon Cullen, Eliza Mackintosh, Jessie Yeung and Helen Regan|website=CNN|access-date=14. 11. 2020}}</ref> U jutarnjim satima 3. novembra izvršen je pretres stana u kojem je počinilac boravio, a u istom su pronašli zalihe municije.<ref>{{Cite news|title=Vienna Reels From a Rare Terrorist Attack|url=https://www.nytimes.com/2020/11/03/world/europe/vienna-attack-shooter.html|newspaper=The New York Times|date=3. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|issn=0362-4331|language=en-US|first=Katrin|last=Bennhold|first2=Melissa|last2=Eddy|first3=Christopher F.|last3=Schuetze}}</ref> Austrijske vlasti izjavile su da je barem jedan naoružani počinilac u bijegu, ali je tog popodneva ministar unutrašnjih poslova [[Karl Nehammer]] saopćio da nema naznaka učešća neke druge osobe u terorističkom napadu.<ref>{{Cite news|title=Vienna shooting: what we know so far about the attack|url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/03/vienna-shooting-what-we-know-so-far-about-the-attack|newspaper=The Guardian|date=3. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Ben|last=Doherty|first2=Oliver|last2=Holmes}}</ref> Dan kasnije [[Islamska Država]] preuzela je odgovornost za napad nazvavši napadača "vojnikom halifata". Poslije su objavili fotografije počinioca s oružjem i videozapis na kojem napadač obećava vjernost vođi ISIL-a, Abu Ibrahimu al-Hashimiju al-Qurashiju.<ref>{{Cite news|title=Islamic State claims responsibility for Vienna attack|url=https://de.reuters.com/article/uk-austria-attacks-claim-idUKKBN27J2FA|newspaper=Reuters|date=3. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|language=de|first=Reuters|last=Staff|archive-date=3. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103194433/https://de.reuters.com/article/uk-austria-attacks-claim-idUKKBN27J2FA|url-status=dead}}</ref> Međutim, nema jasnih detalja o tome je li ISIL zaista pomogao u planiranju samog napada. == Počinilac == Napadač je identificiran kao 20-godišnji Kujtim Fejzullai.<ref name="au.news.yahoo.com">{{Cite web|url=https://au.news.yahoo.com/vienna-gunman-supporter-fooled-system-164042167.html|title=Vienna gunman: IS supporter who 'fooled' the system|website=au.news.yahoo.com|language=en-AU|access-date=14. 11. 2020|archive-date=3. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103174613/https://au.news.yahoo.com/vienna-gunman-supporter-fooled-system-164042167.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Vienna gun attack by Islamic State sympathizer shatters an evening of revelry|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/austria-attacks-gunman-islamic-state/2020/11/03/cbb4e6ec-1d6f-11eb-ad53-4c1fda49907d_story.html|newspaper=Washington Post|access-date=14. 11. 2020|issn=0190-8286|language=en-US|first=Denise|last=Hruby|first2=Loveday|last2=Morris|first3=Luisa|last3=Beck}}</ref> Rođen je 2000. u [[Mödling]]u, gradu koji se nalazi južno od Beča, u kojem je i odrastao. Živio je u gradu [[Sankt Pölten]], 53 kilometara zapadno od glavnog grada Austrije. Bio je dvojni državljanin Austrije i Sjeverne Makedonije. Otprije je bio poznat austrijskom Uredu za zaštitu prava i antiterorizam. U martu 2019. osuđen je na 22 mjeseca zatvorske kazne, nakon što je pokušao prijeći tursku granicu kako bi se pridružio ISIL-u u Siriji. Međutim, uvjetno je pušten u decembru 2019, osam mjeseci nakon kazne.<ref name="au.news.yahoo.com"/> Bio je jedan od 90 austrijskih islamista koji su pokušali doći do sirijskog ratišta.<ref>{{Cite web|url=https://www.focus.de/politik/ausland/terroranschlag-in-wien-nach-anschlag-in-wien-durchsuchungen-in-deutschland_id_12613442.html|title=Wiener Attentäter galt bei Haftentlassung nicht als deradikalisiert|last=Online|first=FOCUS|website=FOCUS Online|language=de|access-date=14. 11. 2020}}</ref> Austrijski dužnosnik rekao je da je počinilac išao u džamiju za koju se sumnjiči da promovira ekstremizam u Austriji. Fejzullai je prethodno učestvovao u programu deradikalizacije koju je vodila asocijacija [[DERAD]]. Nekoliko sati prije napada obećao je vjernost ISIL-u na arapskom jeziku u objavi na [[Instagram]]u, koristeći ime Abu Dujana al-Albani.<ref name="independent.co.uk"/> Na objavi je na prsima držao pušku, pištolj i mačetu.<ref>{{Cite web|url=https://www.news.com.au/world/europe/vienna-terror-attack-gunmans-post-before-killing-four-wounding-22/news-story/5d6cf4a73fb45bd8fc4ece510a50cf9f|title=Gunman’s chilling post before rampage|date=3. 11. 2020|website=NewsComAu|language=en|access-date=14. 11. 2020}}</ref> == Posljedice == Odmah nakon napada policijske jedinice odgovorile su raspoređivanjem i osiguravanjem mjesta. Pripadnici [[EKO Cobra|EKO Cobre]] i [[WEGA|WEGE]] pomogli su u lovu na počinioca.<ref>{{Cite news|title=Austrian police arrest 14 in manhunt after gunman's deadly rampage|url=https://uk.reuters.com/article/uk-austria-attack-idUKKBN27J0EL|newspaper=Reuters|date=3. 11. 2020|access-date=14. 11. 2020|language=en|first=Francois|last=Murphy|archive-date=15. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115040521/https://uk.reuters.com/article/uk-austria-attack-idUKKBN27J0EL|url-status=dead}}</ref> Austrijska državna policija raspoređena je kako bi osigurala zgrade u okolici. Ceste oko centra grada bile su u potpunosti blokirane.<ref name="bbc.com"/> Na obližnjoj granici sa Češkom preduzete su dodatne mjere u vidu pojačane policijske provjere.<ref name="bbc.com"/> Nakon nekoliko sati evakuirani su ljudi iz obližnjih restorana, barova, bečke državne opere i Burgteatra. Bečka policija zatražila je od pješaka da izbjegavaju boravak na otvorenom, te su u potpunosti zaustavili tramvajski saobraćaj i podzemne željeznice. Sve sinagoge, jevrejske škole, institucije Jevrejske zajednice u Beču, košer restorani i supermarketi zatvoreni su sljedećeg dana iz predostrožnosti nakon izražene zabrinutosti da je glavna sinagoga bila meta, iako je ubrzo nakon napada postalo jasno da je cilj bilo samo stanovništvo, a ne sinagoga koja je u to vrijeme bila zatvorena i prazna.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/11/02/europe/vienna-shooting-intl/index.html|title=Vienna on high alert as police raid gunman's house with explosives after terror attack|last=CNN|first=Denise Hruby, Frederik Pleitgen, Simon Cullen, Eliza Mackintosh, Jessie Yeung and Helen Regan|website=CNN|access-date=14. 11. 2020}}</ref> Dana 6. novembra 2020. vlasti su donijele odluku o zatvaranju dviju džamija jer su, prema njihovim navodima, doprinijele radikalizaciji napadača. Dana 11. novembra islamska zajednica u Wien-Lesingu, na periferiji Beča, odbila je ukop napadača na tamošnjem islamskom groblju, kao i sva ostala muslimanska groblja u Austriji.<ref>{{Cite web|url=https://wien.orf.at/stories/3075575/|title=Friedhof verweigert Attentäter Begräbnis|last=red|first=wien ORF at/Agenturen|date=12. 11. 2020|website=wien.ORF.at|language=de|access-date=14. 11. 2020}}</ref> == Reference == {{Refspisak|}} [[Kategorija:Teroristički incidenti u Austriji]] [[Kategorija:2020. u Austriji]] [[Kategorija:Islamistički terorizam u Austriji]] [[Kategorija:Teroristički incidenti u Evropi 2020.]] [[Kategorija:Kriminal u Austriji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] 1ezvksurmrzi41hezxgxz4r54t9rg7q Tanjug 0 470268 3904370 3885139 2026-07-11T18:50:35Z ~2026-39334-89 183530 /* */ izmjena ne napravljena na vlasnika. Do 2021. godine je vlada Srbije bila vlasnik Tanjuga-a, ali to je se promijenilo i danasnjeg dana su vlasnici Radiotelevizija Pančevo i Miniacord Media d.o.o. 3904370 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = Tanjug | slika = Tanjug_Belgrade.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = Zgrada sjedišta Tanjug-a u Beogradu | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | vrsta = javno preduzeće | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = | žanr = | sudbina = | prethodnik = | nasljednik = | osnovano = 5. novembar 1943 <br> 31. oktobra 2015. | osnivač = | sjedište = Obilićev venac 2, [[Beograd]], [[Srbija]] | broj_lokacija = | poslužuje = | ključne_osobe = Branka Đukić | proizvodi = | zaštitni_znak = | produkcija = | servisi = | prihod = | operativni_prihod = {{Gubitak}} [[Euro|€]]1,10 milion {{small|(2018)}}<ref name="report2018">{{cite web |title=Bilans uspeha (2018) - Tanjug |url=http://pretraga3.apr.gov.rs/docRepo/download?xbcd=7100071841014&xrnd=73EB5D02F9DAE3C68D9C4DF6441D328CB2F8576B |website=apr.gov.rs |access-date=2. 11. 2019 |language=Serbian |format=PDF }}{{Mrtav link}}</ref> | neto_dobit = {{Negativan rast}} {{fontcolor|red|(€0,27 million)}} {{small|(2018)}}<ref name="report2018" /> | APM = | ukupne_aktive = {{Gubitak}} €1,12 milion {{small|(2018)}}<ref name="reportass2018">{{cite web |title=Bilans stanja (2018) - Tanjug |url=http://pretraga3.apr.gov.rs/docRepo/download?xbcd=7100071840994&xrnd=FDFEB46813D9E5161F4A65319A912AD1FC980FF7 |website=apr.gov.rs |access-date=2. 11. 2019 |language=Serbian |format=PDF }}{{Mrtav link}}</ref> | kapital = {{Gubitak}} €0,54 million {{small|(2018)}}<ref name="reportass2018" /> | vlasnik = Radiotelevizija Pančevo (60%) i Miniacord Media d.o.o. (40%) | članovi = | zaposleni = | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = Tanjug. Tačno. | omjer_kapitala = | rejting = | veb-sajt = www.tanjug.rs | dodatak = }} '''Tanjug''' ('''''T'''elegrafska '''a'''gencija '''n'''ove '''Jug'''oslavije'') jest [[novinska agencija]] [[Srbija|Srbije]]. Tanjug je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] bila [[narodnooslobodilačka borba naroda Jugoslavije|partizanska]] novinska agencija. Poslije rata, Tanjug je bio novinska agencija [[Demokratska Federativna Jugoslavija|Demokratske Federativne Jugoslavije]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Federativne Narodne Republike Jugoslavije]] i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]]. Poslije [[Raspad SFRJ|raspada SFRJ]], od 1992. godine Tanjug je bio novinska agencija [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]], od 2003. novinska agencija [[Srbija i Crna Gora|Državne zajednice Srbija i Crna Gora]], a od 2006. godine nacionalna novinska agencija [[Srbija|Republike Srbije]]. 31. oktobra 2015. godine prestao je da važi Zakon o javnom preduzeću Novinska agencija Tanjug, a Vlada Republike Srbije je 3. novembra 2015. godine<ref>[http://demo.paragraf.rs/WebParagrafDemo/?did=299683 Paragraf Lex Demo]</ref> donijela ''Odluku o pravnim posledicama prestanka rada Novinske agencije Tanjug'', kojom se konstatuje prestanak rada agencije. Ipak ova odluka nije do kraja implementirana, tako da agencija i danas posluje kao aktivno javno preduzeće. == Osnivanje == Osnovan je od strane [[Savez komunista Jugoslavije|Komunistička partije Jugoslavije]] 5. novembra 1943. godine u [[Jajce|Jajcu]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] sa namjerom da [[Propaganda|propagandno]] informiše o borbi partizana u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] koju su vodili komunisti pod vođstvom [[Josip Broz Tito|Josipa Broza]]. Osnivač i kum Tanjuga je [[Moša Pijade|Moše Pijade]], a prvi direktor je bio [[Vladislav S. Ribnikar|Vladislav Ribnikar]]. Imenu Tanjug, prethodilo je nekoliko prijedloga skraćenica, među kojima: * Tasjug (Telegrafska agencija slobodna Jugoslavija), * Notasjug ili Notanjug (Novinska telegrafska agencija slobodne Jugoslavije), pa i * Tenanoj (Telegrafska novinska agencija nova Jugoslavija). Tanjug je počeo svoj rad sa zaplijenjenim predajnikom, rasklimatanom mašinom za umnožavanje ([[geštetner]]om) i jednom pisaćom mašinom. U prvim godinama uzor im je bio sovjetski [[TASS]], da bi, kasnije, po objavljivanju rezolucije [[Informbiro|Inforbiroa]] 1948. godine, oslobodili uticaja [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|SSSR-a]] i oslonili samo na sopstvene snage. == Novinska agencija == U Tanjugu su uvedeni [[teleprinter]]i 1947. godine, koji su zamijenili [[telegraf]], a prvi moderan [[štampač|radio-printer]] uveden je 1957. godine. Tanjug je pored centrale u [[Beograd]]u, imao i prijemni centar najprije u [[Batajnica|Batajnici]], a potom u [[Ovča|Ovči]] i otpremni centar u [[Makiš]]u, oba sa moćnim antenskim poljima. Oba centra su napuštena, zbog pojave novih tehnologija. Krajem 1985. godine Tanjug je kompjuterizovan nabavkom velikog centralnog [[računar]]a Honeywell i terminala Megadata. Danas novinari i čitava agencija rade na savremenim kompjuterima. Najznačajniji novinarski proizvod Tanjuga je Generalni servis, koji obavještava domaću javnost o najznačajnijim zbivanjima u zemlji i svetu, a svjetsku javnost o događajima u Srbiji. Tanjug je nacionalna, ali i komercijalna agencija, jer veći dio prihoda ostvaruje na tržištu, od novinskih i RTV kuća. Ranije je [[Savezno izvršno vijeće]] [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]], Savezna vlada SRJ, Savjet ministara SCG, a sada Vlada Srbije, subvencionira Emisiju za inostranstvo i emitovanje raznih saopštenja, što čini nešto manje od trećine Tanjugovih prihoda. Klijenti Tanjuga su, pored medija i državnih ustanova, privredne i bankarske institucije. == Zgrada Tanjuga== {{Glavni|Zgrada PRIZAD-a (Tanjug)}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.telegram.hr/politika-kriminal/gasi-se-srpska-novinska-agencija-tanjug-novinarima-otkazi-i-otpremnine/ Vest o gašenju Tanjuga] * [http://www.tanjug.rs/ Tanjug] [[Kategorija:Medijske kompanije osnovane 1943.]] [[Kategorija:Medijske kompanije osnovane 2015.]] [[Kategorija:Novinske agencije u Srbiji]] [[Kategorija:Novinske agencije u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Kompanije u Srbiji‎]] [[Kategorija:Kompanije u Jugoslaviji‎]] [[Kategorija:Mediji u Beogradu]] lue38bchcrimj9h6d9qy3ao36garmav Vojna uprava u Srbiji (1941–1944) 0 475697 3904424 3829748 2026-07-12T03:01:06Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904424 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nedićeva Srbija | genitiv = Nedićeve Srbije | godina_druge_vlasti = 1941–1944. | vladar_prva_vlast = [[Milan Aćimović]] | valuta = [[Srpski dinar]]<br>[[Reichsmark]] | vrsta_vlasti = [[Premijer]] | datum osnivanja = [[Osnivanje]] | stanovnika_godina = 1941. | izvorno_ime = Недићева Србија<br>Militärverwaltung in Serbien | država_poslije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | zastava = Flag of Serbia (1941–1944).svg | godina_prve_vlasti = 1941. | država_prije1 = Kraljevina Jugoslavija | razdoblje = 1941–1944. | država_prije_zastava1 = Flag_of_Yugoslavia_(1918–1941).svg | država_poslije_zastava1 = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | službeni_jezik = [[srpskohrvatski]], [[njemački]] i [[italijanski]] | karta = Territory Of The German Military Commander In Serbia 1941-44.png | glavni_grad = [[Beograd]] | državno_uređenje = marionetska država pod vojnom upravom [[Sile Osovine|Sila Osovine]] | stanovnika = 4.500.000 | vladar_druga_vlast = [[Milan Nedić]] | grb = Coat of arms of the Government of National Salvation 2.svg | nezavisnost = 22. april 1941. | vremenska_zona = [[UTC+01:00|UTC +1]] ([[Srednjoevropsko vrijeme|CET]])<br>[[UTC+02:00|UTC +2]] ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]) }} '''Vojna uprava u Srbiji''' ({{Jez-de|Militärverwaltung in Serbien}}), službeno '''Područje Vojnog zapovjednika u Srbiji''' ({{Jez-de|Gebiet des Militärbefehlshabers in Serbien}}) ili kolokvijalno '''Nedićeva Srbija''' naziv je za marionetsku i nacističku srbijansku državu s generalom [[Milan Nedić|Milanom Nedićem]] na čelu, koja je uspostavljena 1941. na području [[Vojna uprava u Srbiji (1941–1944)|njemačke vojne uprave u Srbiji]] i nestala 1944. pred padom [[Sile Osovine|Sila Osovine]]. Vlada koja je nastala voljom njemačkog okupatora koristila je srpske državne simbole. Njenih nekoliko desetaka hiljada žandara, te vojnika u sastavu [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] ("Nedićevci") i [[Srpski dobrovoljački korpus|Srpskog dobrovoljačkog korpusa]] ("Ljotićevci") uspješno su uz pomoć [[Nijemci|Nijemaca]] kontrolirali teritorij [[Srbija|Srbije]] koja je gospodarski iskorištavana za potporu njemačkom ratnom naporu. == Geopolitički odnosi == Nakon brze pobjede Osovine tokom [[Aprilski rat|invazije Kraljevine Jugoslavije]], područje koje je danas znano kao [[Centralna Srbija]] palo je pod direktnu vlast Osovine. Kao što su radile na svim okupiranim teritorijima, [[Sile Osovine]] uspostavile su kolaboracionističku vladu koja je vodila državu po uzoru na [[Treći rajh]]. Srbija je tada postala okružena [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnom Državom Hrvatskom]] na zapadu, teritorijima na jugu koje je okupirala [[Kraljevina Italija]], sjevernim teritorijima koje je okupirala [[Miklós Horthy|Horthyjeva]] [[Kraljevina Mađarska]], te istočnim teritorijima koje je okupirala [[Bugarska]]. [[Banat]], koji je nominalno bio dio Srbije, pao je pod izravnu vlast Trećeg rajha, koji je tim područjem upravljao pomoću domaćih folkdsdojčera. [[Milan Nedić]] je pokušavao od Njemačke izboriti status Srbije kakav je u okupiranoj [[Evropa|Evropi]] imala Nezavisna Država Hrvatska. Usprkos dobroj Nedićevoj, tj. srpskoj suradnji, te mnogo uspješnijem suzbijanju [[Partizani|partizana]] u Srbiji, Nedić se razočarano vratio iz dugo pripremane posjete [[Adolf Hitler|Hitleru]] u septembru 1943, gdje se nadao ishoditi da se Srbiji pripoje [[Crna Gora]] i istočni dijelovi NDH. Hitler je jednostavno rekao da su ga [[Srbi]] "iznevjerili" kada je nakon pristupa [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] [[Trojni pakt|Trojnom paktu]] izbio u [[Beograd]]u (probritanski) državni udar od 27. marta 1941, pa stoga Srbija ne može imati onakav status kakvoga ima NDH.<ref>{{Cite journal|last=Martinov|first=Zlatoje|title=Zlatoje Martinov NDH I NEDIĆEVA SRBIJA Sličnosti i razlike|url=https://www.academia.edu/37232937/Zlatoje_Martinov_NDH_I_NEDI%C4%86EVA_SRBIJA_Sli%C4%8Dnosti_i_razlike|journal=Academia.edu}}</ref> == Nastanak == Nakon raspada [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i okupacije od sila Osovine, dijelovi bivše kraljevine postali su na satelitske države ili su bile razdijeljeni kao plijen između saveznika osovine ([[Kraljevina Mađarska|Kraljevine Mađarske]], [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]], [[Bugarska|Bugarske]], [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]] i [[Treći rajh|Trećeg rajha]]). Odmah nakon okupacije, uži dio Srbije bio je pod izravnom upravom [[Nijemci|Nijemaca]] u Vojnoj upravi okupirane Srbije, na čijem čelu je bio [[Milan Aćimović]], osoba koja nije bila organizacijski sposobna voditi Srbiju. Nijemci su htjeli sposobnijeg kandidata da za vođenje i upravu ovim dijelom predaju Srbima koji bi organizirali vladu i pokrenuli državnu upravu i ekonomiju koja bi bila podređena okupatoru, slično kao što se događalo u drugim okupiranim područijima u Evropi. Cilj Nijemaca bio je da se pronađe podoban kandidat među Srbima koji bi odgovarao i njemačkim vlastima i Srbima, i koji bi bio odgovor raznim pobunjeničkim grupama u Srbiji: [[četnici]]ma i [[partizani]]ma. Odgovor je bio nađen u generalu Milanu Nediću. Dana 1. septembra 1941. preko Radio Beograda oglasio se general Milan Nedić u kojem je proglasio stvaranje "[[Vlada narodnog spasa|Vlade narodnog spasa]]". == Geografija == Nedićeva Srbija je zauzimala područje koje se obično naziva Uža Srbija; prema sadašnjem položaju to je zemljopisno područje Srbije u kojem međutim nije bilo uključeno područje [[Srem]]a i grada [[Zemun]]a (NDH), [[Bačka|Bačke]] (koja je pripala Mađarskoj) i [[Banat]]a (koje je formalno bio dio Srbije, ali je suštinski bilo pod izravnom upravom Njemačke), [[Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija|Kosova]] (koje je – izuzev područja oko [[Kosovska Mitrovica|Kosovske Mitrovice]] - pripalo [[Kraljevina Albanija|Kraljevini Albaniji]] pod italijanskom dominacijom) i dijela [[Sandžak]]a (koje je pripalo [[Nezavisna Država Crna Gora|Kraljevini Crnoj Gori]] pod dominacijom Italije), [[Pirotski upravni okrug|Pirotskog]] i [[Vranjski okrug|Vranjskog okruga]], okupiranih i anektiranih od strane njemačkog saveznika [[Bugarska|Bugarske]]. == Politika == Unutrašnja politika Nedićeve Srbije bila je pod utjecajem nacističkog okupatora i Ljotićeve profašističke stranke [[ZBOR]]. Odmah nakon proglašenja [[Vlada nacionalnog spasa|Vlade nacionalnog spasa]], unutar Srbije počinju djelovati njemački rasni zakoni, kao i na drugim okupiranim područjima Evrope. Okupator osniva i prve sabirne logore ([[Banjica (višeznačnica)|Banjica]], dok je logor "Sajmište" formiran na lijevoj obali [[Sava|Save]], na teritoriju NDH, a služio je uglavnom za internice iz okupirane Srbije, koje su čuvali stražari – nedićevci) i započinje progon i interniranje [[Jevreji|Jevreja]] i [[Romi|Roma]]. Naročita je pozornost posvećena [[Slobodno zidarstvo|slobodnim zidarima]] ([[masoni]]ma), [[Komunizam|komunistima]] te kritičarima režima. Vršena je propaganda organizirana u vidu Antimasonske izložbe od oktobra 1941. do januara 1942. Šef civilne administracije Srbije Dr. Harald Turner u augustu 1942. izjavio je da je [[Beograd]] bio prvi grad u [[Evropa|Evropi]] koji je postao "Judenfrei", te da je Srbija među rijetkim zemljama koja je riješila jevrejsko pitanje. Nedić je također nastojao da se uništi partizanski pokret i pacifira [[Četnici|četnike]], jer su njegovom sudu represivne mjere koje je provodio okupator u ubijanju 100 Srba za svakog poginulog njemačkog vojnika, i 50 Srba za svakog ranjenog mogle dovesti do uništenja Srpskog naroda. Na primjer 1.755 strijeljanih u [[Kraljevo|Kraljevu]] 17. oktobra 1941,<ref>Christopher R. Browning, "The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy", U of Nebraska Press, 2007, {{ISBN|978-0803-25979-9}}, str. 343.</ref> te 2.300 u [[Kragujevac|Kragujevcu]] 21. oktobra 1941.<ref>Christopher R. Browning, "The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy", U of Nebraska Press, 2007, {{ISBN|978-0803-25979-9}}, str. 344.</ref> u znak osvete za mrtve i ranjene vojnike [[Wehrmacht|Wermachta]], galvaniziralo Nedića i mnoge druge Srbe da se pronađe riješenje, jer u sjećanju mnogih Srba i članova Nedićeve vlade ostale su retribucije za neuspjele ustanke koji su se dogodili tokom okupacije Srbije u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]], nakon neuspjelog [[Toplički ustanak|Topličkog ustanka]] 1917. == Koncentracijski logori == * Koncentracijski logor Banjica (kod [[Beograd]]a) * Crveni krst (u [[Niš]]u) * Dulag 183 (u Šapcu) * Svilara ([[Pančevo]]) * Paraćin == Literatura == * Igor-Philip Matic: Edmund Veesenmayer. Agent und Diplomat der nationalsozialistischen Expansionspolitik, Oldenbourg, 2002. == Reference == {{Refspisak}} {{Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu}} [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1944.]] [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] pzt87zyqgac17sy642wml4b188n0cg0 3904432 3904424 2026-07-12T04:44:43Z نوفاك اتشمان 16322 + 3904432 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nedićeva Srbija | genitiv = Nedićeve Srbije | godina_druge_vlasti = 1941–1944. | vladar_prva_vlast = [[Milan Aćimović]] | valuta = [[Srpski dinar]]<br>[[Reichsmark]] | vrsta_vlasti = [[Premijer]] | datum osnivanja = [[Osnivanje]] | stanovnika_godina = 1941. | izvorno_ime = Недићева Србија<br>Militärverwaltung in Serbien | država_poslije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | zastava = Flag of Serbia (1941–1944).svg | godina_prve_vlasti = 1941. | država_prije1 = Kraljevina Jugoslavija | razdoblje = 1941–1944. | država_prije_zastava1 = Flag_of_Yugoslavia_(1918–1941).svg | država_poslije_zastava1 = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | službeni_jezik = [[srpskohrvatski]], [[njemački]] i [[italijanski]] | karta = Territory Of The German Military Commander In Serbia 1941-44.png | glavni_grad = [[Beograd]] | državno_uređenje = marionetska država pod vojnom upravom [[Sile Osovine|Sila Osovine]] | stanovnika = 4.500.000 | vladar_druga_vlast = [[Milan Nedić]] | grb = Coat of arms of the Government of National Salvation 2.svg | nezavisnost = 22. april 1941. | vremenska_zona = [[UTC+01:00|UTC +1]] ([[Srednjoevropsko vrijeme|CET]])<br>[[UTC+02:00|UTC +2]] ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]) }} '''Vojna uprava u Srbiji''' ({{Jez-de|Militärverwaltung in Serbien}}), službeno '''Područje Vojnog zapovjednika u Srbiji''' ({{Jez-de|Gebiet des Militärbefehlshabers in Serbien}}) ili kolokvijalno '''Nedićeva Srbija''' naziv je za marionetsku i nacističku srbijansku državu s generalom [[Milan Nedić|Milanom Nedićem]] na čelu, koja je uspostavljena 1941. na području [[Vojna uprava u Srbiji (1941–1944)|njemačke vojne uprave u Srbiji]] i nestala 1944. pred padom [[Sile Osovine|Sila Osovine]]. Vlada koja je nastala voljom njemačkog okupatora koristila je srpske državne simbole. Njenih nekoliko desetaka hiljada žandara, te vojnika u sastavu [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] ("Nedićevci") i [[Srpski dobrovoljački korpus|Srpskog dobrovoljačkog korpusa]] ("Ljotićevci") uspješno su uz pomoć [[Nijemci|Nijemaca]] kontrolirali teritorij [[Srbija|Srbije]] koja je gospodarski iskorištavana za potporu njemačkom ratnom naporu. == Geopolitički odnosi == Nakon brze pobjede Osovine tokom [[Aprilski rat|invazije Kraljevine Jugoslavije]], područje koje je danas znano kao [[Centralna Srbija]] palo je pod direktnu vlast Osovine. Kao što su radile na svim okupiranim teritorijima, [[Sile Osovine]] uspostavile su kolaboracionističku vladu koja je vodila državu po uzoru na [[Treći rajh]]. Srbija je tada postala okružena [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnom Državom Hrvatskom]] na zapadu, teritorijima na jugu koje je okupirala [[Kraljevina Italija]], sjevernim teritorijima koje je okupirala [[Miklós Horthy|Horthyjeva]] [[Kraljevina Mađarska]], te istočnim teritorijima koje je okupirala [[Bugarska]]. [[Banat]], koji je nominalno bio dio Srbije, pao je pod izravnu vlast Trećeg rajha, koji je tim područjem upravljao pomoću domaćih folkdsdojčera. [[Milan Nedić]] je pokušavao od Njemačke izboriti status Srbije kakav je u okupiranoj [[Evropa|Evropi]] imala Nezavisna Država Hrvatska. Usprkos dobroj Nedićevoj, tj. srpskoj suradnji, te mnogo uspješnijem suzbijanju [[Partizani|partizana]] u Srbiji, Nedić se razočarano vratio iz dugo pripremane posjete [[Adolf Hitler|Hitleru]] u septembru 1943, gdje se nadao ishoditi da se Srbiji pripoje [[Crna Gora]] i istočni dijelovi NDH. Hitler je jednostavno rekao da su ga [[Srbi]] "iznevjerili" kada je nakon pristupa [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] [[Trojni pakt|Trojnom paktu]] izbio u [[Beograd]]u (probritanski) državni udar od 27. marta 1941, pa stoga Srbija ne može imati onakav status kakvoga ima NDH.<ref>{{Cite journal|last=Martinov|first=Zlatoje|title=Zlatoje Martinov NDH I NEDIĆEVA SRBIJA Sličnosti i razlike|url=https://www.academia.edu/37232937/Zlatoje_Martinov_NDH_I_NEDI%C4%86EVA_SRBIJA_Sli%C4%8Dnosti_i_razlike|journal=Academia.edu}}</ref> == Nastanak == Nakon raspada [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i okupacije od sila Osovine, dijelovi bivše kraljevine postali su na satelitske države ili su bile razdijeljeni kao plijen između saveznika osovine ([[Kraljevina Mađarska|Kraljevine Mađarske]], [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]], [[Bugarska|Bugarske]], [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]] i [[Treći rajh|Trećeg rajha]]). Odmah nakon okupacije, uži dio Srbije bio je pod izravnom upravom [[Nijemci|Nijemaca]] u Vojnoj upravi okupirane Srbije, na čijem čelu je bio [[Milan Aćimović]], osoba koja nije bila organizacijski sposobna voditi Srbiju. Nijemci su htjeli sposobnijeg kandidata da za vođenje i upravu ovim dijelom predaju Srbima koji bi organizirali vladu i pokrenuli državnu upravu i ekonomiju koja bi bila podređena okupatoru, slično kao što se događalo u drugim okupiranim područijima u Evropi. Cilj Nijemaca bio je da se pronađe podoban kandidat među Srbima koji bi odgovarao i njemačkim vlastima i Srbima, i koji bi bio odgovor raznim pobunjeničkim grupama u Srbiji: [[četnici]]ma i [[partizani]]ma. Odgovor je bio nađen u generalu Milanu Nediću. Dana 1. septembra 1941. preko Radio Beograda oglasio se general Milan Nedić u kojem je proglasio stvaranje "[[Vlada narodnog spasa|Vlade narodnog spasa]]". == Geografija == Nedićeva Srbija je zauzimala područje koje se obično naziva Uža Srbija; prema sadašnjem položaju to je zemljopisno područje Srbije u kojem međutim nije bilo uključeno područje [[Srem]]a i grada [[Zemun]]a (NDH), [[Bačka|Bačke]] (koja je pripala Mađarskoj) i [[Banat]]a (koje je formalno bio dio Srbije, ali je suštinski bilo pod izravnom upravom Njemačke), [[Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija|Kosova]] (koje je – izuzev područja oko [[Kosovska Mitrovica|Kosovske Mitrovice]] - pripalo [[Kraljevina Albanija|Kraljevini Albaniji]] pod italijanskom dominacijom) i dijela [[Sandžak]]a (koje je pripalo [[Nezavisna Država Crna Gora|Kraljevini Crnoj Gori]] pod dominacijom Italije), [[Pirotski upravni okrug|Pirotskog]] i [[Vranjski okrug|Vranjskog okruga]], okupiranih i anektiranih od strane njemačkog saveznika [[Bugarska|Bugarske]]. == Politika == Unutrašnja politika Nedićeve Srbije bila je pod utjecajem nacističkog okupatora i Ljotićeve profašističke stranke [[ZBOR]]. Odmah nakon proglašenja [[Vlada nacionalnog spasa|Vlade nacionalnog spasa]], unutar Srbije počinju djelovati njemački rasni zakoni, kao i na drugim okupiranim područjima Evrope. Okupator osniva i prve sabirne logore ([[Banjica (višeznačnica)|Banjica]], dok je logor "Sajmište" formiran na lijevoj obali [[Sava|Save]], na teritoriju NDH, a služio je uglavnom za internice iz okupirane Srbije, koje su čuvali stražari – nedićevci) i započinje progon i interniranje [[Jevreji|Jevreja]] i [[Romi|Roma]]. Naročita je pozornost posvećena [[Slobodno zidarstvo|slobodnim zidarima]] ([[masoni]]ma), [[Komunizam|komunistima]] te kritičarima režima. Vršena je propaganda organizirana u vidu Antimasonske izložbe od oktobra 1941. do januara 1942. Šef civilne administracije Srbije Dr. Harald Turner u augustu 1942. izjavio je da je [[Beograd]] bio prvi grad u [[Evropa|Evropi]] koji je postao "Judenfrei", te da je Srbija među rijetkim zemljama koja je riješila jevrejsko pitanje. Nedić je također nastojao da se uništi partizanski pokret i pacifira [[Četnici|četnike]], jer su njegovom sudu represivne mjere koje je provodio okupator u ubijanju 100 Srba za svakog poginulog njemačkog vojnika, i 50 Srba za svakog ranjenog mogle dovesti do uništenja Srpskog naroda. Na primjer 1.755 strijeljanih u [[Kraljevo|Kraljevu]] 17. oktobra 1941,<ref>Christopher R. Browning, "The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy", U of Nebraska Press, 2007, {{ISBN|978-0803-25979-9}}, str. 343.</ref> te 2.300 u [[Kragujevac|Kragujevcu]] 21. oktobra 1941.<ref>Christopher R. Browning, "The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy", U of Nebraska Press, 2007, {{ISBN|978-0803-25979-9}}, str. 344.</ref> u znak osvete za mrtve i ranjene vojnike [[Wehrmacht|Wermachta]], galvaniziralo Nedića i mnoge druge Srbe da se pronađe riješenje, jer u sjećanju mnogih Srba i članova Nedićeve vlade ostale su retribucije za neuspjele ustanke koji su se dogodili tokom okupacije Srbije u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]], nakon neuspjelog [[Toplički ustanak|Topličkog ustanka]] 1917. == Koncentracijski logori == * Koncentracijski logor Banjica (kod [[Beograd]]a) * Crveni krst (u [[Niš]]u) * Dulag 183 (u Šapcu) * Svilara ([[Pančevo]]) * Paraćin == Literatura == * Igor-Philip Matic: Edmund Veesenmayer. Agent und Diplomat der nationalsozialistischen Expansionspolitik, Oldenbourg, 2002. == Reference == {{Refspisak}} {{Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu}} [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1944.]] [[Kategorija:Fašizam u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] k3kx21usf5xwkz3le33ql4ttrxxkn42 3904434 3904432 2026-07-12T06:59:46Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Vojna uprava u Srbiji (1941—1944)]] na [[Vojna uprava u Srbiji (1941–1944)]] 3904432 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Nedićeva Srbija | genitiv = Nedićeve Srbije | godina_druge_vlasti = 1941–1944. | vladar_prva_vlast = [[Milan Aćimović]] | valuta = [[Srpski dinar]]<br>[[Reichsmark]] | vrsta_vlasti = [[Premijer]] | datum osnivanja = [[Osnivanje]] | stanovnika_godina = 1941. | izvorno_ime = Недићева Србија<br>Militärverwaltung in Serbien | država_poslije1 = Demokratska Federativna Jugoslavija | zastava = Flag of Serbia (1941–1944).svg | godina_prve_vlasti = 1941. | država_prije1 = Kraljevina Jugoslavija | razdoblje = 1941–1944. | država_prije_zastava1 = Flag_of_Yugoslavia_(1918–1941).svg | država_poslije_zastava1 = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | službeni_jezik = [[srpskohrvatski]], [[njemački]] i [[italijanski]] | karta = Territory Of The German Military Commander In Serbia 1941-44.png | glavni_grad = [[Beograd]] | državno_uređenje = marionetska država pod vojnom upravom [[Sile Osovine|Sila Osovine]] | stanovnika = 4.500.000 | vladar_druga_vlast = [[Milan Nedić]] | grb = Coat of arms of the Government of National Salvation 2.svg | nezavisnost = 22. april 1941. | vremenska_zona = [[UTC+01:00|UTC +1]] ([[Srednjoevropsko vrijeme|CET]])<br>[[UTC+02:00|UTC +2]] ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]) }} '''Vojna uprava u Srbiji''' ({{Jez-de|Militärverwaltung in Serbien}}), službeno '''Područje Vojnog zapovjednika u Srbiji''' ({{Jez-de|Gebiet des Militärbefehlshabers in Serbien}}) ili kolokvijalno '''Nedićeva Srbija''' naziv je za marionetsku i nacističku srbijansku državu s generalom [[Milan Nedić|Milanom Nedićem]] na čelu, koja je uspostavljena 1941. na području [[Vojna uprava u Srbiji (1941–1944)|njemačke vojne uprave u Srbiji]] i nestala 1944. pred padom [[Sile Osovine|Sila Osovine]]. Vlada koja je nastala voljom njemačkog okupatora koristila je srpske državne simbole. Njenih nekoliko desetaka hiljada žandara, te vojnika u sastavu [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] ("Nedićevci") i [[Srpski dobrovoljački korpus|Srpskog dobrovoljačkog korpusa]] ("Ljotićevci") uspješno su uz pomoć [[Nijemci|Nijemaca]] kontrolirali teritorij [[Srbija|Srbije]] koja je gospodarski iskorištavana za potporu njemačkom ratnom naporu. == Geopolitički odnosi == Nakon brze pobjede Osovine tokom [[Aprilski rat|invazije Kraljevine Jugoslavije]], područje koje je danas znano kao [[Centralna Srbija]] palo je pod direktnu vlast Osovine. Kao što su radile na svim okupiranim teritorijima, [[Sile Osovine]] uspostavile su kolaboracionističku vladu koja je vodila državu po uzoru na [[Treći rajh]]. Srbija je tada postala okružena [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnom Državom Hrvatskom]] na zapadu, teritorijima na jugu koje je okupirala [[Kraljevina Italija]], sjevernim teritorijima koje je okupirala [[Miklós Horthy|Horthyjeva]] [[Kraljevina Mađarska]], te istočnim teritorijima koje je okupirala [[Bugarska]]. [[Banat]], koji je nominalno bio dio Srbije, pao je pod izravnu vlast Trećeg rajha, koji je tim područjem upravljao pomoću domaćih folkdsdojčera. [[Milan Nedić]] je pokušavao od Njemačke izboriti status Srbije kakav je u okupiranoj [[Evropa|Evropi]] imala Nezavisna Država Hrvatska. Usprkos dobroj Nedićevoj, tj. srpskoj suradnji, te mnogo uspješnijem suzbijanju [[Partizani|partizana]] u Srbiji, Nedić se razočarano vratio iz dugo pripremane posjete [[Adolf Hitler|Hitleru]] u septembru 1943, gdje se nadao ishoditi da se Srbiji pripoje [[Crna Gora]] i istočni dijelovi NDH. Hitler je jednostavno rekao da su ga [[Srbi]] "iznevjerili" kada je nakon pristupa [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] [[Trojni pakt|Trojnom paktu]] izbio u [[Beograd]]u (probritanski) državni udar od 27. marta 1941, pa stoga Srbija ne može imati onakav status kakvoga ima NDH.<ref>{{Cite journal|last=Martinov|first=Zlatoje|title=Zlatoje Martinov NDH I NEDIĆEVA SRBIJA Sličnosti i razlike|url=https://www.academia.edu/37232937/Zlatoje_Martinov_NDH_I_NEDI%C4%86EVA_SRBIJA_Sli%C4%8Dnosti_i_razlike|journal=Academia.edu}}</ref> == Nastanak == Nakon raspada [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i okupacije od sila Osovine, dijelovi bivše kraljevine postali su na satelitske države ili su bile razdijeljeni kao plijen između saveznika osovine ([[Kraljevina Mađarska|Kraljevine Mađarske]], [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]], [[Bugarska|Bugarske]], [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]] i [[Treći rajh|Trećeg rajha]]). Odmah nakon okupacije, uži dio Srbije bio je pod izravnom upravom [[Nijemci|Nijemaca]] u Vojnoj upravi okupirane Srbije, na čijem čelu je bio [[Milan Aćimović]], osoba koja nije bila organizacijski sposobna voditi Srbiju. Nijemci su htjeli sposobnijeg kandidata da za vođenje i upravu ovim dijelom predaju Srbima koji bi organizirali vladu i pokrenuli državnu upravu i ekonomiju koja bi bila podređena okupatoru, slično kao što se događalo u drugim okupiranim područijima u Evropi. Cilj Nijemaca bio je da se pronađe podoban kandidat među Srbima koji bi odgovarao i njemačkim vlastima i Srbima, i koji bi bio odgovor raznim pobunjeničkim grupama u Srbiji: [[četnici]]ma i [[partizani]]ma. Odgovor je bio nađen u generalu Milanu Nediću. Dana 1. septembra 1941. preko Radio Beograda oglasio se general Milan Nedić u kojem je proglasio stvaranje "[[Vlada narodnog spasa|Vlade narodnog spasa]]". == Geografija == Nedićeva Srbija je zauzimala područje koje se obično naziva Uža Srbija; prema sadašnjem položaju to je zemljopisno područje Srbije u kojem međutim nije bilo uključeno područje [[Srem]]a i grada [[Zemun]]a (NDH), [[Bačka|Bačke]] (koja je pripala Mađarskoj) i [[Banat]]a (koje je formalno bio dio Srbije, ali je suštinski bilo pod izravnom upravom Njemačke), [[Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija|Kosova]] (koje je – izuzev područja oko [[Kosovska Mitrovica|Kosovske Mitrovice]] - pripalo [[Kraljevina Albanija|Kraljevini Albaniji]] pod italijanskom dominacijom) i dijela [[Sandžak]]a (koje je pripalo [[Nezavisna Država Crna Gora|Kraljevini Crnoj Gori]] pod dominacijom Italije), [[Pirotski upravni okrug|Pirotskog]] i [[Vranjski okrug|Vranjskog okruga]], okupiranih i anektiranih od strane njemačkog saveznika [[Bugarska|Bugarske]]. == Politika == Unutrašnja politika Nedićeve Srbije bila je pod utjecajem nacističkog okupatora i Ljotićeve profašističke stranke [[ZBOR]]. Odmah nakon proglašenja [[Vlada nacionalnog spasa|Vlade nacionalnog spasa]], unutar Srbije počinju djelovati njemački rasni zakoni, kao i na drugim okupiranim područjima Evrope. Okupator osniva i prve sabirne logore ([[Banjica (višeznačnica)|Banjica]], dok je logor "Sajmište" formiran na lijevoj obali [[Sava|Save]], na teritoriju NDH, a služio je uglavnom za internice iz okupirane Srbije, koje su čuvali stražari – nedićevci) i započinje progon i interniranje [[Jevreji|Jevreja]] i [[Romi|Roma]]. Naročita je pozornost posvećena [[Slobodno zidarstvo|slobodnim zidarima]] ([[masoni]]ma), [[Komunizam|komunistima]] te kritičarima režima. Vršena je propaganda organizirana u vidu Antimasonske izložbe od oktobra 1941. do januara 1942. Šef civilne administracije Srbije Dr. Harald Turner u augustu 1942. izjavio je da je [[Beograd]] bio prvi grad u [[Evropa|Evropi]] koji je postao "Judenfrei", te da je Srbija među rijetkim zemljama koja je riješila jevrejsko pitanje. Nedić je također nastojao da se uništi partizanski pokret i pacifira [[Četnici|četnike]], jer su njegovom sudu represivne mjere koje je provodio okupator u ubijanju 100 Srba za svakog poginulog njemačkog vojnika, i 50 Srba za svakog ranjenog mogle dovesti do uništenja Srpskog naroda. Na primjer 1.755 strijeljanih u [[Kraljevo|Kraljevu]] 17. oktobra 1941,<ref>Christopher R. Browning, "The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy", U of Nebraska Press, 2007, {{ISBN|978-0803-25979-9}}, str. 343.</ref> te 2.300 u [[Kragujevac|Kragujevcu]] 21. oktobra 1941.<ref>Christopher R. Browning, "The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy", U of Nebraska Press, 2007, {{ISBN|978-0803-25979-9}}, str. 344.</ref> u znak osvete za mrtve i ranjene vojnike [[Wehrmacht|Wermachta]], galvaniziralo Nedića i mnoge druge Srbe da se pronađe riješenje, jer u sjećanju mnogih Srba i članova Nedićeve vlade ostale su retribucije za neuspjele ustanke koji su se dogodili tokom okupacije Srbije u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]], nakon neuspjelog [[Toplički ustanak|Topličkog ustanka]] 1917. == Koncentracijski logori == * Koncentracijski logor Banjica (kod [[Beograd]]a) * Crveni krst (u [[Niš]]u) * Dulag 183 (u Šapcu) * Svilara ([[Pančevo]]) * Paraćin == Literatura == * Igor-Philip Matic: Edmund Veesenmayer. Agent und Diplomat der nationalsozialistischen Expansionspolitik, Oldenbourg, 2002. == Reference == {{Refspisak}} {{Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu}} [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1941.]] [[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1944.]] [[Kategorija:Fašizam u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Fašizam u Srbiji]] k3kx21usf5xwkz3le33ql4ttrxxkn42 Razgovor:Vojna uprava u Srbiji (1941–1944) 1 475700 3904436 3829750 2026-07-12T06:59:47Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Razgovor:Vojna uprava u Srbiji (1941—1944)]] na [[Razgovor:Vojna uprava u Srbiji (1941–1944)]] 3312565 wikitext text/x-wiki {{Stranica za razgovor}}{{CEE proljeće 2021.|tema=Historija|država=Srbija|korisnik=[[Korisnik:Z1KA|Z1KA]]}} r4kfeym8ilbt5lfp408sryeehp95y67 Southern blot 0 479843 3904392 3886153 2026-07-11T21:16:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904392 wikitext text/x-wiki [[slika:Recombinant DNA- southern blot (1).jpg|thumb|[[Elektroforeza]] na agaroznom gelu: agarozni gel]] [[slika:Aufbau Southern-Blot.jpg|thumb| Pladanj sa hrpom koja se sastoji od utega, papirnatih peškira, [[vještačka membrana|membrana]] od [[nitroceluloza|nitroceluloze]] ili [[najlon]]a, [[gel]]a, rastvora [[soli]] i staklene ploče.]] [[slika:Southern blot membrane.jpg|thumb|Southern blot membrana nakon [[hibridizacija nukleinske kiseline|hibridizacije]] i ispiranja]] [[slika:Southern-Blot-Agarosegel.jpg|thumb|Southern blotni [[agar]]ozni gel pod ultravioletnom iluminacijom]] [[slika:Southern-Blot-Autoradiogramm.jpg|thumb|Southern blot-ov [[autoradiografija|autoradiogram]].]] '''Southern blot''' je metod koja se koristi u [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]] za otkrivanje određene sekvence [[DNK]] u njenim uzoercima. Southern blot kombinira prijenos [[elektroforeza u agaroznom gelu|elektroforezom]] odvojenih fragmenata DNK na membranu filtra i naknadno otkrivanje fragmenata pomoću [[hibridizacijska sonda|hibridizacijske sonde]].<ref>https://www.genome.gov/genetics-glossary/Southern-Blot</ref> Metod je imenovan po [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanskom]] [[biologija|biologu]] [[Edwin Southern|Edwinu Southernu]], koji ju je prvi objavio u 1975.<ref>{{cite journal | last = Southern | first = Edwin Mellor | author= Edwin Southern | date = 5. 11. 1975 | title = Detection of specific sequences among DNA fragments separated by gel electrophoresis | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 98 | issue = 3 | pages = 503–517 | issn = 0022-2836 | doi = 10.1016/S0022-2836(75)80083-0 | pmid = 1195397 }}</ref> Ostali metodi blotiranja (tj. [[western blot]],<ref>{{cite journal | last1 = Towbin | last2 = Staehelin | first2 = T | last3 = Gordon | first3 = J | display-authors = etal | year = 1979 | title = Electrophoretic transfer of proteins from polyacrylamide gels to nitrocellulose sheets: procedure and some applications | journal = PNAS | volume = 76 | issue = 9| pages = 4350–4 | doi = 10.1073/pnas.76.9.4350 | pmid = 388439 | pmc=411572}}</ref> [[northern blot]], [[eastern blot]], [[southwestern blot]]) koji koriste slične principe, ali za [[RNK]] ili [[protein]]e, kasnije su imenovani u odnosu na ime Edwina Southerna. Kako je oznaka [[eponim]]na, Southern se označava velim početnim slovom, kao što je uobičajeno za [[vlastite imenice]]. Nazivi za druge metode blotiranja mogu slijediti ovu konvenciju, po analogiji.<ref>{{cite journal | last = Burnette | first = W. Neal |date=april 1981 | title = Western Blotting: Electrophoretic Transfer of Proteins from Sodium Dodecyl Sulfate-Polyacrylamide Gels to Unmodified Nitrocellulose and Radiographic Detection with Antibody and Radioiodinated Protein A | journal =Analytical Biochemistry | volume = 112 | issue = 2 | pages = 195–203 | issn = 0003-2697 | doi = 10.1016/0003-2697(81)90281-5 | pmid = 6266278 }}</ref> == Metod == # Za rezanje [[DNK]] u fragmente manje molekulske težine koristi se [[endonukleaza]]. # DNK fragmenti se zatim [[elektroforeza|elektroforeziraju]] na agaroznom gelu, kako bi se razdvojili po veličini. # Ako su neki od fragmenata DNK veći od 15 [[bazni par|kb]], tada se gel prije blotiranja može tretirati kiselinom, poput razrijeđene [[Hlorovodik|HCl-a]]. Ovo stvara fragmente DNK, razbijajući DNK na manje komade, omogućavajući tako efikasniji prenos iz gela u membranu. # Ako se koriste metode prijenosa pomoću alkalnih supstanci, DNK gel se stavlja u alkalni rastvor (koji obično sadrži [[natrij-hidroksid]]) da bi se denaturirala dvolančana DNK. Denaturacija u alkalnom okruženju može poboljšati vezivanje negativno nabijenih [[timin]]skih ostataka DNK na pozitivno nabijene amino-grupe vještačke membrane, razdvajajući ih u pojedinačne DNK lance za kasnije [[hibridizacija nukleinske kiseline|hibridiziraju]] na sondu (vidi dolje) i uništava bilo koja preostala RNK koja je još uvijek prisutna uz DNK. Izbor alkalnih umjesto neutralnih metoda prijenosa, međutim, često je empirijski i može rezultirati ekvivalentnim rezultatima. # List [[nitroceluloza|nitroceluloze]] (ili, alternativno, [[najlon]]a) [[vještačka membrana|membrane]] postavlja se na vrh (ili ispod, ovisno o smjeru prijenosa) gela. Pritisak se ravnomjerno primjenjuje na gel (bilo usisavanjem, bilo postavljanjem snopa papirnatih maramica i tegova na vrh membrane i gela), kako bi se osigurao dobar i ravnomjeran kontakt između gela i membrane. Ako se prenos vrši usisavanjem, koristi se [[SSC pufer|20X SSC]] pufer kako bi se osiguralo zatvaranje i sprečilo sušenje gela. Prenos pufera [[kapilar|kapilarnim djelovanjem]] iz područja sa visokim [[vodeni potencijal|vodenim potencijalom]] u područje sa malim vodenim potencijalom (obično filter papir i papirnati uložak) koristi se za premještanje DNK iz gela na membranu; [[ionska izmjena]] interakcije veže DNK za membranu, zbog negativnog naboja DNK i pozitivnog naboja membrane. # Membrana se zatim peče u [[vakuum]]u ili uobičajenoj pećnici na 80&nbsp;°C tokom dva sata (standardni uslovi; nitrocelulozna ili najlonska membrana) ili izlaže [[UV zrake|ultraljubičastom zračenju]] (najlonska membrana) da trajno pričvrsti prenesenu DNK na membranu. # Membrana se zatim izlaže [[hibridizacijska sonda|hibridizacijskoj sondi]] – jednom DNK fragmentu sa određenom sekvencom čije prisustvo u ciljnoj DNK treba utvrditi. DNK sonda je označena tako da se može detektirati, obično ugrađivanjem [[radioaktivnost|radioaktivnog markera]] ili označavanjem molekula [[fluorescencija|fluorescentncijom]] ili [[hromogena hibridizacija in situ|hromogenom bojom]]. U nekim slučajevima, sonda za hibridizaciju može se napraviti od RNK, a ne od DNK. Da bi se osigurala specifičnost vezivanja sonde za DNK uzorka, najčešći metodi hibridizacije koriste DNK sperme lososa ili haringe, za blokiranje površine membrane i ciljane DNK, deionizirani [[formamid]] i deterdžent, kao što je [[natrij-dodecil sulfat|SDS]], za smanjenje nespecifičnog vezivanja sonde. # Nakon hibridizacije, višak sonde se ispere s membrane (obično pomoću [[SSC-pufer]]a), a obrazac hibridizacije na [[rendgen]]skom filmu se vizualizuje pomoću [[autoradiografija|autoradiogrfije]] u slučaju radioaktivne ili fluorescentne sonde ili razvojem boje na membrani ako se koristi hromogen metod detekcije. == Rezultat == Hibridizacijske sonde sa određenim fragmentom DNK na membrani filtra ukazuje da taj fragment sadrži sekvencu DNK koja je komplementarna sondi. Korak prenosa DNK iz gela za elektroforezu u membranu omogućava lahko vezanje označene sonde za hibridizaciju na veličine frakcioniranw DNK. Omogućava i fiksiranje hibrida ciljne sonde, potrebne za analizu pomoću autoradiografije ili drugih metoda otkrivanja. Southern blotovi izvode se [[restrikcijski enzim|restrikcijskom enzimom]], a digestirani [[genom]]ski fragnenti DNK mogu se koristiti za određivanje broja sekvenci (npr. kopija gena) u [[genom]]u. Sonda koja se hibridizira samo s jednim DNK segmentom koji nije presječen restrikcijskim enzimom proizvest će jednu traku na Southern blot-u, dok će se vjerovatno primijetiti više traka kada se sonda hibridizira u nekoliko vrlo sličnih sekvenci (npr. onih koji mogu biti rezultat dupliranja sekvence). Modifikacija uslova hibridizacije (naprimjer, povećanje temperature hibridizacije ili smanjenje koncentracije soli) može se koristiti za povećanje specifičnosti i smanjenje hibridizacijske sonde na sekvence manje od 100% slične. == Aplikacije == Southern blotinški prijenos može se koristiti za kloniranje zasnovano na homologiji na osnovu aminokiselinske sekvence proteinskog proizvoda ciljnog gena. [[Oligonukleotidi]] su dizajnirani tako da su slični ciljnoj sekvenci. Oligonukleotidi se hemijski sintetiziraju, radioaktivno obilježavaju i koriste za pregled [[DNK biblioteke]] ili drugih kolekcija kloniranih fragmenata DNK. Sekvence koje se hibridiziraju sa sondom za hibridizaciju dalje se analiziraju, naprimjer, da bi se dobila sekvenca pune dužine ciljanog gena. Southern blot se takođe može koristiti za identifikaciju metiliranih mjesta na određenim genima. Posebno su korisne restrikcijske nukleaze ''MspI'' i ''HpaII'', koje obje prepoznaju i cijepaju u istoj sekvenci. Međutim, ''HpaII'' zahtijeva da se C unutar tog mjesta metilira, dok ''MspI'' cijepi samo DNK koja je na tom mjestu nemetilirana. Zato će bilo koja metilirana mjesta unutar analizirane sekvence određenom sondom cijepati prvi, ali ne i drugi, enzim.<ref>Biochemistry 3rd Edition, Matthews, Van Holde et al, Addison Wesley Publishing, pg 977</ref> == Također pogledajte == * [[Elektroforeza]] * [[Fragment ograničenja]] * [[Genetički otisak prsta]] * [[Northern blot]] * [[Western blot]] * [[Eastern blot]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://openwetware.org/wiki/Southern_blot OpenWetWare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211215164648/https://openwetware.org/wiki/Southern_blot |date=15. 12. 2021 }} [[Kategorija:Tehnike molekularne biologije]] [[Kategorija:Laboratorijske tehnike]] 78r6s5q5gc8hzfqhctbvpcqoc65epaa Svetlana Kana Radević 0 490122 3904450 3558428 2026-07-12T08:19:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904450 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Svetlana Kana Radević | slika = Svetlana Kana Radević 2021 stamp of Montenegro.jpg | opis = Radević na crnogorskoj poštanskoj marki iz 2021. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1937|11|21}} | mjesto_rođenja = [[Cetinje]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2000|11|8|1937|11|21}} | mjesto_smrti = | zanimanje = arhitekt | poznat_po = prva ženska arhitektica u Crnoj Gori }} '''Svetlana Kana Radević''' (21. novembar 1937 – 8. novembar 2000) bila je prva ženska arhitektica u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] i jedna od najuspešnijih arhitekata u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivšoj SFRJ]]. Bila je inostrani član Ruske akademije za arhitekturu i građevinske nauke, redovni član [[Dukljanska akademija nauka i umjetnosti|Dukljanske akademije nauka i umjetnosti]], prva potpredsjednica [[Matica crnogorska|Matice crnogorske]], članica Crnogorskog [[PEN centar|PEN centra]], članica [[UNESCO]]-a i članica uprava strukovnih udruženja.<ref name="Muzej">{{cite web|url=https://www.muzejzena.me/leksikon.17.leksikon.html|title=SVETLANA KANA RADEVIĆ|website=Muzej žena Crne Gore|access-date=3. 11. 2019}}</ref> == Biografija == Svetlana Kana Radević rođena je 1937. godine na Cetinju. Osnovnu školu završila je na Cetinju, a gimnaziju u [[Podgorica|Podgorici]].<ref name="Muzej" /> Diplomirala je na [[Arhitektonski fakultet u Beogradu|Arhitektonskom fakultetu u Beogradu]], a apsolvirala je i historiju umjetnosti, studirajući oba fakulteta istovremeno. Magistrirala je na Univerzitetu u [[Pennsylvania|Pennsylvaniji]]. Stručno se usavršavala u Parizu, Moskvi i u Japanu.<ref name="Žene u arhitekturi">{{cite web|url=https://www.zua.rs/sr/research/prva-dama-crnogorske-arhitekture/|title=Prva dama crnogorske arhitekture|last=Vujošević|first=Milica|date=24. 8. 2017|website=Žene u arhitekturi|publisher=Projekat BINA sa Društvom arhitekata Beograda i Kulturnim centrom Beograda|access-date=3. 11. 2019|archive-date=3. 11. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103144324/http://www.zua.rs/sr/research/prva-dama-crnogorske-arhitekture/|url-status=dead}}</ref> == Najznačajnija djela == Kritičari o delima Svetlane Kane Radović kažu da su ona ''„svečanosti za oko, prizori pred kojima ne možete ostati ravnodušni”''. Možda zbog nametljivog stila, gotovo svaki njen objekat je izazvao polemike u javnosti. Jedni su za stav da se radi o savršenosti, drugi o promašaju. Svetlana je smatrala da je to dobro, jer je očigledno da njen rad „provocira”: ''„Suština stvaranja i jeste u tome, jer se tako pokreću stvari, uvodi se nova estetika”''.<ref name="Plava Zvijezda">{{cite web|url=http://plavazvijezda.com/dama-koja-je-znala-da-gradi/|title=Dama koja je znala da gradi|last=Petrović|first=Jelena|website=Plava Zvijezda|access-date=3. 11. 2019}}</ref> Najznačajnije djelo Svetlane Kane Radević je ''Hotel Podgorica'' u Podgorici. Njeno projektno rješenje pobjedilo je na konkursu i to je ujedno njeno prvo značajno delo. Ovim projektom Svetlana se probila u sami vrh arhitektonske scene. Hotel je svečano otvoren 13. jula 1967. godine, na [[Dan državnosti Crne Gore]]. Naredne godine projekat je nagrađen najprije republičkom, a zatim i saveznom Borbinom nagradom za arhitekturu. Ostala značajna dela su: * Autobuska stanica u Podgorici (1968) * Stambeno-poslovna zgrada u [[Petrovac na Moru|Petrovcu]] (1968) * Stambeno-poslovna zgrada u [[Mojkovac|Mojkovcu]] (1969) * Spomen-obilježje u ''Duvanskom kombinatu Podgorica'' (1972) * ''Hotel Mojkovac'' u Mojkovcu (1968-1974) * Park ''Zlatica'' u Podgorici (1974) * Spomen-kompleks na [[Barutana (Podgorica)|Barutani]], Podgorica (1980) * ''Hotel Zlatibor'' u [[Užice|Užicama]] (1981) * Dječji vrtić na Cetinju (1988) * Zgrada ''Leksikografskog zavoda'' u Podgorici (1984–1989) * ''Poslovni centar Kruševac'' u Podgorici (1991, sa [[Ljiljana Radević|Ljiljanom Radević]]) Podgoričku Autobusku stanicu Svetlana je radila kao omaž francuskom arhitekti [[Le Corbusier]]. Mnoga djela nastala su u saradnji sa sestrom Ljiljanom Radević, koja je također bila arhitekt. <gallery> Datoteka:Užice, June 2013 (1).JPG|Hotel Zlatibor, [[Užice]] (1981) Datoteka:PC Kruševac.JPG|Poslovni centar Kruševac, [[Podgorica]] (1991) Datoteka:Hotel podgorica frontside.jpg|Hotel Podgorica </gallery> == Nagrade i počasti == Svetlana Kana Radević bila je najmlađi laureat savezne [[Borba (novine)|Borbine]] nagrade za arhitekturu 1968. Ona je jedini arhitekta iz Crne Gore koja je dobila ovu nagradu. Dobitnica je T[[Rinaestojulska nagrada|rinaestojulske nagrade]] 1968. i [[Nagrada oslobođenja Podgorice|Nagrade oslobođenja Podgorice]] 1992.<ref name="Žene u arhitekturi" /> Njen rad predstavljen je u okviru izložbe o jugoslovenskoj arhitekturi u periodu od 1948. do 1980. ''"Toward a Concrete Utopia"'' (''Prema betonskoj utopiji''), održanoj od 15. jula 2018. do 13. januara 2019. u [[Muzej moderne umjetnosti (New York)|Muzeju moderne umjetnosti]] (''Museum of Modern Art - MoMA'') u [[New York (savezna država)|New Yorku]].<ref>{{cite web|url=https://www.moma.org/calendar/exhibitions/3931?locale=en|title=Toward a Concrete Utopia - Architecture in Yugoslavia, 1948–1980|website=MoMA|publisher=The Museum of Modern Art|access-date=3. 11. 2019}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://jacobinmag.com/2021/06/socialst-architecture-svetlana-kana-radevic-venice-biennale-architecture Socijalistička arhitektura Svetlane Kane Radević] * [https://web.archive.org/web/20141017003322/http://www.hotelpodgorica.co.me/en/o-hotelu Fotografije Hotela Podgorica] * [https://www.architectural-review.com/essays/reputations/svetlana-kana-radevic-1937-2000/10046572.article Arhitektonska ocjena], Svetlana Kana Radević (1937–2000) * [http://www.zua.rs/en/research-en/first-lady-of-montenegrin-architecture/ Zua.rs], Prva dama crnogorske arhitekture {{DEFAULTSORT:Radević, Svetlana Kana}} [[Kategorija:Rođeni 1937.]] [[Kategorija:Umrli 2000.]] [[Kategorija:Crnogorski arhitekti]] [[Kategorija:Biografije, Cetinje]] j0g46k7zr9x39asy999ei9242m4iltx Kevin De Bruyne 0 491720 3904527 3895685 2026-07-12T11:49:18Z Bakir123 110053 3904527 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Kevin De Bruyne | slika = Kevin De Bruyne USMNT v Belgium Mar 28 2026-64 (cropped).jpg | punoime = Kevin De Bruyne | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1991|06|28}}<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/players/61366/kevin-de-bruyne/overview|title=Kevin De Bruyne Manchester City Midfielder, Profile & Stats {{!}} Premier League|website=www.premierleague.com|language=en|access-date=28. 3. 2026}}</ref> | rodnigrad = Drongen | rodnadržava = Belgija | trenutniklub = [[SSC Napoli|Napoli]] | brojnadresu = 11 | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 181 cm | pozicija = Vezni igrač | omladinskegodine = 1997–1999. <br> 1999–2005. <br> 2005–2008. | omladinskipogoni = [[KVV Drongen]] <br> [[KAA Gent|Gent]] <br> [[KRC Genk|Genk]] | godine = 2008–2012. <br> 2012–2014. <br> 2012–2013. <br> 2014–2015. <br> 2015–2025. <br> 2025– | klubovi = [[KRC Genk|Genk]] <br> [[Chelsea FC|Chelsea]] <br> {{nowrap|→ [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]}} <br> [[VfL Wolfsburg]] <br> [[Manchester City FC|Manchester City]] <br> [[SSC Napoli|Napoli]] | nastupi(golovi) = 97 (16) <br> 3 (0) <br> 33 (10) <br> 52 (13) <br> 285 (72) <br> 18 (5) | reprezentacija = da | nacionalnegodine = 2008–2009. <br> 2009. <br> 2011. <br> 2010– | nacionalneekipe = Belgija U18 <br> Belgija U19 <br> Belgija U21 <br> [[Nogometna reprezentacija Belgije|Belgija]] | nacionalninastupi(golovi) = 7 (1) <br> 10 (1) <br> 2 (0) <br> 124 (38) | zadnjiuređaj = 10. jula 2026 }} '''Kevin De Bruyne''' (rođen 28.juna 1991) belgijski je [[nogomet]]aš, koji trenutno igra za italijanski klub [[SSC Napoli|Napoli]] i [[Nogometna reprezentacija Belgije|belgijsku reprezentaciju]] kao [[vezni igrač]]. Smatra se jednim od najboljih fudbalera njegove generacije. ==Klupska karijera== De Bruyne je započeo svoju karijeru u Genku, gdje je osvojio prvenstvo Belgije u sezoni 2010/11. Godine 2012. prelazi u engleski klub [[Chelsea FC|Chelsea]], a potom je poslan u [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]] na posudbu. Godine 2014. potpisao je za [[VfL Wolfsburg|Wolfsburg]] za 18 miliona funti, gdje je proglašen najboljim igračem u [[Bundesliga|Bundesligi]] i osvojio [[DFB-Pokal]] u sezoni 2014/15. U ljeto 2015. De Bruyne je potpisao za [[Manchester City]] za klupski rekord od 54 miliona funti i tako postao drugi najskuplji plaćeni igrač u britanskoj nogometnoj historiji, nakon transfera [[Ángel Di Maríja|Ángel Di Maríje]] u [[Manchester United FC|Manchester United]] u 2014. Debitirao je za Manchester City u ligaškoj utakmici protiv [[Crystal Palace FC|Crystal Palacea]] u septembru 2015. Osam dana nakon debija, De Bruyne je postigao prvi pogodak za ekipu iz Manchestera protiv [[West Ham United FC|West Ham Uniteda]]. De Bruyne je sa "Građanima" osvojio četiri titule [[Premier League|Premijer lige]], pet [[Engleski Liga-kup|Liga kupova]], [[FA Community Shield|Community shield]] i [[FA kup]]. U [[Premier League 2019/2020.|sezoni 2019–20]], De Bruyne je izjednačio rekord po broju asistencija u sezoni Premijer lige i proglašen je igračem sezone (koju je ponovo osvojio 2021/22). De Bruyne je debitirao za reprezentaciju Belgije 2010, a od tada je odigrao preko 80 utakmica i postigao 23 gola za Belgiju. Bio je član belgijske selekcije na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetskom prvenstvu 2018. godine]] koja j pobijedila [[Nogometna reprezentacija Engleske|Englesku]] u utakmici play-offa za treće mjesto. ==Reprezentativna karijera== De Bruyne je igrao za tri mlade reprezentacije Belgije. Debitirao je za belgijsku nogometnu reprezentaciju u prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Finske|Finske]] 11. avgusta 2010. godine. Belgija je izgubila tu utakmicu s 1:0. De Bruyne je bio regularni član belgijske reprezentacije za vrijeme kvalifikacija za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo u 2014]]. Tokom ovih kvalifikacija, De Bruyne je zabio četiri pogotka i tako se Belgija prvi put plasirala nakon dvanaest godina na veliko natjecanje. U maju 2014. De Bruyne se našao na popisu belgijske reprezentacije za Svjetsko prvenstvo u Brazilu. Belgijski nogometni izbornik objavio je u maju 2016. popis za nastup na [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Europskom prvenstvu u Francuskoj]], na kojem se nalazio De Bruyne. Belgija se oprostila od Evropskog prvenstva u Francuskoj s porazom od Walesa u četvrtfinalu. ==Uspjesi== '''Genk''' *[[Jupiler Pro Liga]]: 2010/11. *[[Kup Belgije u nogometu|Kup Belgije]]: 2008/09. *[[Superkup Belgije u nogometu|Superkup Belgije]]: 2011. '''VfL Wolfsburg''' *[[DFB-Pokal]]: 2014/15 *[[Franz Beckenbauer Superkup|DFL-Superkup]]: [[DFL-Superkup 2015.|2015.]] '''Manchester City''' *[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]: [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2020/2021.|2020/21]], [[Premier League 2021/2022.|2021/22]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24.]] *[[FA kup]]: 2018/19, 2022/23. *[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]: 2015/16, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21. *[[FA Community Shield]]: 2018, 2019, 2024. *[[UEFA Liga prvaka]]: [[UEFA Liga prvaka 2022/2023.|2022/23.]] *[[UEFA Superkup]]: 2023. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2023. '''Napoli''' *[[Italijanski superkup]]: 2025/26. '''Belgija''' *[[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetsko prvenstvo]] (treće mjesto): [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|2018.]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://www.transfermarkt.com/kevin-de-bruyne/profil/spieler/88755 Profil] na ''[[Transfermarkt]]u'' {{Navkutije |ime = Sastavi Belgije |naslov = Sastavi Belgije |naslovstil = background-color:#EF3340; color:#FDDA25; border: solid 1px black; |podaci1 = {{Sastav Belgije na SP 2014. u nogometu}} {{Sastav Belgije na EP 2016. u nogometu}} {{Sastav Belgije na SP 2018. u nogometu}} {{Sastav Belgije na EP 2020. u nogometu}} {{Sastav Belgije na SP 2022. u nogometu}} {{Sastav Belgije na EP 2024. u nogometu}} {{Sastav Belgije na SP 2026. u nogometu}} }} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Nogometaš godine u Njemačkoj}} {{PFA nogometaš godine}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:De Bruyne, Kevin}} [[Kategorija:Rođeni 1991.]] [[Kategorija:Biografije, Drongen]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Belgijski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Genka]] [[Kategorija:Nogometaši Chelseaja]] [[Kategorija:Nogometaši Werder Bremena]] [[Kategorija:Nogometaši VfL Wolfsburga]] [[Kategorija:Nogometaši Manchester Cityja]] [[Kategorija:Nogometaši Napolija]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2014.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2016.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2018.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2020.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2022.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2024.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2026.]] 9suoc01h1l3p9cfvejmaax407mb2oxb 3904528 3904527 2026-07-12T11:49:33Z Bakir123 110053 3904528 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Kevin De Bruyne | slika = Kevin De Bruyne USMNT v Belgium Mar 28 2026-64 (cropped).jpg | punoime = Kevin De Bruyne | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1991|06|28}}<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/players/61366/kevin-de-bruyne/overview|title=Kevin De Bruyne Manchester City Midfielder, Profile & Stats {{!}} Premier League|website=www.premierleague.com|language=en|access-date=28. 3. 2026}}</ref> | rodnigrad = Drongen | rodnadržava = Belgija | trenutniklub = [[SSC Napoli|Napoli]] | brojnadresu = 11 | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 181 cm | pozicija = Vezni igrač | omladinskegodine = 1997–1999. <br> 1999–2005. <br> 2005–2008. | omladinskipogoni = [[KVV Drongen]] <br> [[KAA Gent|Gent]] <br> [[KRC Genk|Genk]] | godine = 2008–2012. <br> 2012–2014. <br> 2012–2013. <br> 2014–2015. <br> 2015–2025. <br> 2025– | klubovi = [[KRC Genk|Genk]] <br> [[Chelsea FC|Chelsea]] <br> {{nowrap|→ [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]}} <br> [[VfL Wolfsburg]] <br> [[Manchester City FC|Manchester City]] <br> [[SSC Napoli|Napoli]] | nastupi(golovi) = 97 (16) <br> 3 (0) <br> 33 (10) <br> 52 (13) <br> 285 (72) <br> 18 (5) | reprezentacija = da | nacionalnegodine = 2008–2009. <br> 2009. <br> 2011. <br> 2010– | nacionalneekipe = Belgija U18 <br> Belgija U19 <br> Belgija U21 <br> [[Nogometna reprezentacija Belgije|Belgija]] | nacionalninastupi(golovi) = 7 (1) <br> 10 (1) <br> 2 (0) <br> 124 (38) | zadnjiuređaj = 10. jula 2026 }} '''Kevin De Bruyne''' (rođen 28.juna 1991) belgijski je [[nogomet]]aš koji trenutno igra za italijanski klub [[SSC Napoli|Napoli]] i [[Nogometna reprezentacija Belgije|belgijsku reprezentaciju]] kao [[vezni igrač]]. Smatra se jednim od najboljih fudbalera njegove generacije. ==Klupska karijera== De Bruyne je započeo svoju karijeru u Genku, gdje je osvojio prvenstvo Belgije u sezoni 2010/11. Godine 2012. prelazi u engleski klub [[Chelsea FC|Chelsea]], a potom je poslan u [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]] na posudbu. Godine 2014. potpisao je za [[VfL Wolfsburg|Wolfsburg]] za 18 miliona funti, gdje je proglašen najboljim igračem u [[Bundesliga|Bundesligi]] i osvojio [[DFB-Pokal]] u sezoni 2014/15. U ljeto 2015. De Bruyne je potpisao za [[Manchester City]] za klupski rekord od 54 miliona funti i tako postao drugi najskuplji plaćeni igrač u britanskoj nogometnoj historiji, nakon transfera [[Ángel Di Maríja|Ángel Di Maríje]] u [[Manchester United FC|Manchester United]] u 2014. Debitirao je za Manchester City u ligaškoj utakmici protiv [[Crystal Palace FC|Crystal Palacea]] u septembru 2015. Osam dana nakon debija, De Bruyne je postigao prvi pogodak za ekipu iz Manchestera protiv [[West Ham United FC|West Ham Uniteda]]. De Bruyne je sa "Građanima" osvojio četiri titule [[Premier League|Premijer lige]], pet [[Engleski Liga-kup|Liga kupova]], [[FA Community Shield|Community shield]] i [[FA kup]]. U [[Premier League 2019/2020.|sezoni 2019–20]], De Bruyne je izjednačio rekord po broju asistencija u sezoni Premijer lige i proglašen je igračem sezone (koju je ponovo osvojio 2021/22). De Bruyne je debitirao za reprezentaciju Belgije 2010, a od tada je odigrao preko 80 utakmica i postigao 23 gola za Belgiju. Bio je član belgijske selekcije na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetskom prvenstvu 2018. godine]] koja j pobijedila [[Nogometna reprezentacija Engleske|Englesku]] u utakmici play-offa za treće mjesto. ==Reprezentativna karijera== De Bruyne je igrao za tri mlade reprezentacije Belgije. Debitirao je za belgijsku nogometnu reprezentaciju u prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Finske|Finske]] 11. avgusta 2010. godine. Belgija je izgubila tu utakmicu s 1:0. De Bruyne je bio regularni član belgijske reprezentacije za vrijeme kvalifikacija za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo u 2014]]. Tokom ovih kvalifikacija, De Bruyne je zabio četiri pogotka i tako se Belgija prvi put plasirala nakon dvanaest godina na veliko natjecanje. U maju 2014. De Bruyne se našao na popisu belgijske reprezentacije za Svjetsko prvenstvo u Brazilu. Belgijski nogometni izbornik objavio je u maju 2016. popis za nastup na [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Europskom prvenstvu u Francuskoj]], na kojem se nalazio De Bruyne. Belgija se oprostila od Evropskog prvenstva u Francuskoj s porazom od Walesa u četvrtfinalu. ==Uspjesi== '''Genk''' *[[Jupiler Pro Liga]]: 2010/11. *[[Kup Belgije u nogometu|Kup Belgije]]: 2008/09. *[[Superkup Belgije u nogometu|Superkup Belgije]]: 2011. '''VfL Wolfsburg''' *[[DFB-Pokal]]: 2014/15 *[[Franz Beckenbauer Superkup|DFL-Superkup]]: [[DFL-Superkup 2015.|2015.]] '''Manchester City''' *[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]: [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2020/2021.|2020/21]], [[Premier League 2021/2022.|2021/22]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24.]] *[[FA kup]]: 2018/19, 2022/23. *[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]: 2015/16, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21. *[[FA Community Shield]]: 2018, 2019, 2024. *[[UEFA Liga prvaka]]: [[UEFA Liga prvaka 2022/2023.|2022/23.]] *[[UEFA Superkup]]: 2023. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2023. '''Napoli''' *[[Italijanski superkup]]: 2025/26. '''Belgija''' *[[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetsko prvenstvo]] (treće mjesto): [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|2018.]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://www.transfermarkt.com/kevin-de-bruyne/profil/spieler/88755 Profil] na ''[[Transfermarkt]]u'' {{Navkutije |ime = Sastavi Belgije |naslov = Sastavi Belgije |naslovstil = background-color:#EF3340; color:#FDDA25; border: solid 1px black; |podaci1 = {{Sastav Belgije na SP 2014. u nogometu}} {{Sastav Belgije na EP 2016. u nogometu}} {{Sastav Belgije na SP 2018. u nogometu}} {{Sastav Belgije na EP 2020. u nogometu}} {{Sastav Belgije na SP 2022. u nogometu}} {{Sastav Belgije na EP 2024. u nogometu}} {{Sastav Belgije na SP 2026. u nogometu}} }} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Nogometaš godine u Njemačkoj}} {{PFA nogometaš godine}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:De Bruyne, Kevin}} [[Kategorija:Rođeni 1991.]] [[Kategorija:Biografije, Drongen]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Belgijski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Genka]] [[Kategorija:Nogometaši Chelseaja]] [[Kategorija:Nogometaši Werder Bremena]] [[Kategorija:Nogometaši VfL Wolfsburga]] [[Kategorija:Nogometaši Manchester Cityja]] [[Kategorija:Nogometaši Napolija]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2014.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2016.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2018.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2020.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2022.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2024.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2026.]] afwwystojpljl24iiqjrjtoldto84dk 3904529 3904528 2026-07-12T11:49:48Z Bakir123 110053 3904529 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Kevin De Bruyne | slika = Kevin De Bruyne USMNT v Belgium Mar 28 2026-64 (cropped).jpg | punoime = Kevin De Bruyne | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1991|06|28}}<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/players/61366/kevin-de-bruyne/overview|title=Kevin De Bruyne Manchester City Midfielder, Profile & Stats {{!}} Premier League|website=www.premierleague.com|language=en|access-date=28. 3. 2026}}</ref> | rodnigrad = Drongen | rodnadržava = Belgija | trenutniklub = [[SSC Napoli|Napoli]] | brojnadresu = 11 | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 181 cm | pozicija = Vezni igrač | omladinskegodine = 1997–1999. <br> 1999–2005. <br> 2005–2008. | omladinskipogoni = [[KVV Drongen]] <br> [[KAA Gent|Gent]] <br> [[KRC Genk|Genk]] | godine = 2008–2012. <br> 2012–2014. <br> 2012–2013. <br> 2014–2015. <br> 2015–2025. <br> 2025– | klubovi = [[KRC Genk|Genk]] <br> [[Chelsea FC|Chelsea]] <br> {{nowrap|→ [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]}} <br> [[VfL Wolfsburg]] <br> [[Manchester City FC|Manchester City]] <br> [[SSC Napoli|Napoli]] | nastupi(golovi) = 97 (16) <br> 3 (0) <br> 33 (10) <br> 52 (13) <br> 285 (72) <br> 18 (5) | reprezentacija = da | nacionalnegodine = 2008–2009. <br> 2009. <br> 2011. <br> 2010– | nacionalneekipe = Belgija U18 <br> Belgija U19 <br> Belgija U21 <br> [[Nogometna reprezentacija Belgije|Belgija]] | nacionalninastupi(golovi) = 7 (1) <br> 10 (1) <br> 2 (0) <br> 124 (38) | zadnjiuređaj = 10. jula 2026 }} '''Kevin De Bruyne''' (rođen 28. juna 1991) belgijski je [[nogomet]]aš koji trenutno igra za italijanski klub [[SSC Napoli|Napoli]] i [[Nogometna reprezentacija Belgije|belgijsku reprezentaciju]] kao [[vezni igrač]]. Smatra se jednim od najboljih fudbalera njegove generacije. ==Klupska karijera== De Bruyne je započeo svoju karijeru u Genku, gdje je osvojio prvenstvo Belgije u sezoni 2010/11. Godine 2012. prelazi u engleski klub [[Chelsea FC|Chelsea]], a potom je poslan u [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]] na posudbu. Godine 2014. potpisao je za [[VfL Wolfsburg|Wolfsburg]] za 18 miliona funti, gdje je proglašen najboljim igračem u [[Bundesliga|Bundesligi]] i osvojio [[DFB-Pokal]] u sezoni 2014/15. U ljeto 2015. De Bruyne je potpisao za [[Manchester City]] za klupski rekord od 54 miliona funti i tako postao drugi najskuplji plaćeni igrač u britanskoj nogometnoj historiji, nakon transfera [[Ángel Di Maríja|Ángel Di Maríje]] u [[Manchester United FC|Manchester United]] u 2014. Debitirao je za Manchester City u ligaškoj utakmici protiv [[Crystal Palace FC|Crystal Palacea]] u septembru 2015. Osam dana nakon debija, De Bruyne je postigao prvi pogodak za ekipu iz Manchestera protiv [[West Ham United FC|West Ham Uniteda]]. De Bruyne je sa "Građanima" osvojio četiri titule [[Premier League|Premijer lige]], pet [[Engleski Liga-kup|Liga kupova]], [[FA Community Shield|Community shield]] i [[FA kup]]. U [[Premier League 2019/2020.|sezoni 2019–20]], De Bruyne je izjednačio rekord po broju asistencija u sezoni Premijer lige i proglašen je igračem sezone (koju je ponovo osvojio 2021/22). De Bruyne je debitirao za reprezentaciju Belgije 2010, a od tada je odigrao preko 80 utakmica i postigao 23 gola za Belgiju. Bio je član belgijske selekcije na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetskom prvenstvu 2018. godine]] koja j pobijedila [[Nogometna reprezentacija Engleske|Englesku]] u utakmici play-offa za treće mjesto. ==Reprezentativna karijera== De Bruyne je igrao za tri mlade reprezentacije Belgije. Debitirao je za belgijsku nogometnu reprezentaciju u prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Finske|Finske]] 11. avgusta 2010. godine. Belgija je izgubila tu utakmicu s 1:0. De Bruyne je bio regularni član belgijske reprezentacije za vrijeme kvalifikacija za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo u 2014]]. Tokom ovih kvalifikacija, De Bruyne je zabio četiri pogotka i tako se Belgija prvi put plasirala nakon dvanaest godina na veliko natjecanje. U maju 2014. De Bruyne se našao na popisu belgijske reprezentacije za Svjetsko prvenstvo u Brazilu. Belgijski nogometni izbornik objavio je u maju 2016. popis za nastup na [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Europskom prvenstvu u Francuskoj]], na kojem se nalazio De Bruyne. Belgija se oprostila od Evropskog prvenstva u Francuskoj s porazom od Walesa u četvrtfinalu. ==Uspjesi== '''Genk''' *[[Jupiler Pro Liga]]: 2010/11. *[[Kup Belgije u nogometu|Kup Belgije]]: 2008/09. *[[Superkup Belgije u nogometu|Superkup Belgije]]: 2011. '''VfL Wolfsburg''' *[[DFB-Pokal]]: 2014/15 *[[Franz Beckenbauer Superkup|DFL-Superkup]]: [[DFL-Superkup 2015.|2015.]] '''Manchester City''' *[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]: [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2020/2021.|2020/21]], [[Premier League 2021/2022.|2021/22]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24.]] *[[FA kup]]: 2018/19, 2022/23. *[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]: 2015/16, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21. *[[FA Community Shield]]: 2018, 2019, 2024. *[[UEFA Liga prvaka]]: [[UEFA Liga prvaka 2022/2023.|2022/23.]] *[[UEFA Superkup]]: 2023. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2023. '''Napoli''' *[[Italijanski superkup]]: 2025/26. '''Belgija''' *[[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetsko prvenstvo]] (treće mjesto): [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|2018.]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://www.transfermarkt.com/kevin-de-bruyne/profil/spieler/88755 Profil] na ''[[Transfermarkt]]u'' {{Navkutije |ime = Sastavi Belgije |naslov = Sastavi Belgije |naslovstil = background-color:#EF3340; color:#FDDA25; border: solid 1px black; |podaci1 = {{Sastav Belgije na SP 2014. u nogometu}} {{Sastav Belgije na EP 2016. u nogometu}} {{Sastav Belgije na SP 2018. u nogometu}} {{Sastav Belgije na EP 2020. u nogometu}} {{Sastav Belgije na SP 2022. u nogometu}} {{Sastav Belgije na EP 2024. u nogometu}} {{Sastav Belgije na SP 2026. u nogometu}} }} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Nogometaš godine u Njemačkoj}} {{PFA nogometaš godine}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:De Bruyne, Kevin}} [[Kategorija:Rođeni 1991.]] [[Kategorija:Biografije, Drongen]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Belgijski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Genka]] [[Kategorija:Nogometaši Chelseaja]] [[Kategorija:Nogometaši Werder Bremena]] [[Kategorija:Nogometaši VfL Wolfsburga]] [[Kategorija:Nogometaši Manchester Cityja]] [[Kategorija:Nogometaši Napolija]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2014.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2016.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2018.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2020.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2022.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2024.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2026.]] tfngqas0nmr1etzo9i5kl6wc56pcn5d Jugoslavija i Pokret nesvrstanih 0 492663 3904385 3895209 2026-07-11T20:35:39Z Slovolyub 28970 slika 3904385 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Konferencija_Pokreta_nesvrstanih_1961._godine.jpg|mini|Prva konferencija Pokreta nesvrstanih u Beogradu 1961.]] '''[[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija]]''' bila je jedna od zemalja osnivača izvanblokovskog '''[[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih zemalja]]''' u periodu [[Hladni rat|Hladnog rata]]. [[Glavni grad]] Jugoslavije, [[Beograd]], ugostio je u septembru 1961. [[Prva konferencija Pokreta nesvrstanih|Prvu konferenciju Pokreta nesvrstanih]], a bio je i prvi grad koji je konferenciju ugostio dva puta kada je u septembru 1989. u Beogradu organizirana i [[Deveta konferencija pokreta nesvrstanih]]. Politika nesvrstavanja uz aktivno sudjelovanje u pokretu bila je kamen temeljac jugoslovenske hladnoratovske vanjske politike i jedan od osnovnih ideoloških postulata jugoslovenske federacije.<ref name="Pakistan Horizon 1983">{{cite journal |last1=Martinović |first1=S. |date=1983 |title=Foreign Policy of Yugoslavia |url=https://archive.org/details/sim_pakistan-horizon_1983_36_1/page/28 |journal=[[Pakistan Horizon]] |volume=36 |issue=1 |pages=28–31 |jstor=41394717 }}</ref> Kao jedina izvanblokovska [[Evropa|evropska]] [[socijalistička država]] socioekonomski blisko vezana za [[Zapadna Evropa|zapadnu Evropu]], Jugoslavija je odabirala politiku balansiranja i oprezne ekvidistance<ref name="UNT Digital Library">{{cite journal |last=Iheanacho |first=Vitalis Akujiobi |date=1987 |title=Nonalignment: Cuba and Yugoslavia in the Nonaligned Movement 1979-1986 |type=Master's Thesis |publisher=[[North Texas State University]] |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc501237/ |access-date=12. 5. 2020}}</ref> prema [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]] i [[Kina|Kini]] pri čemu je nesvrstanost doživljavana kao kolektivna garancija sigurnosti i nezavisnosti zemlje.<ref name="NYT1964">{{cite journal |date=28. 12. 1964 |title='Yugocentrism': Belgrade's Balancing Actas Friend of East, West and Nations In Between |url=https://www.nytimes.com/1964/12/28/archives/yugocentrism-belgrades-balancing-actas-friend-of-east-west-and.html |journal=[[New York Times]] |pages=12 }}</ref> Pokret nesvrstanih je uz to otvarao i dodatni manevarski prostor u duboko podijeljenoj i tim podjelama politički ograničenoj hladnoratovskoj Evropi u kojoj su [[neutralne države]] bile dodatno izložene situaciji [[de facto]] ograničenog suvereniteta (vidi primjer [[Finlandizacja|finlandizacije]]).<ref name="Kullaa">{{cite book |last=Kullaa |first=Rinna |date=2012|title=Non-alignment and Its Origins in Cold War Europe: Yugoslavia, Finland and the Soviet Challenge |publisher=[[I.B. Tauris]] }}</ref> Kraj Hladnog rata i [[raspad Jugoslavije]] doveli su u pitanje i sam opstanak Pokreta nesvrstanih koji je izbjegao prestanak djelovanja samo uz pomoć politički pragmatičnog vodstva [[Indonezija|Indonezije]].<ref name="International Organizations 2008">{{cite book |last=Schiavone |first=Giuseppe |date=2008 |title=International Organizations: A dictionary and directory |url=https://archive.org/details/internationalorg0000schi_s3q4 |edition=Seventh |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |page=[https://archive.org/details/internationalorg0000schi_s3q4/page/250 250] |isbn=978-0-230-57322-2 }}</ref> ==Historija== [[Datoteka:Poseta premijera Indije Džavaharlala Nehrua Jugoslaviji.jpg|mini|Posjeta premijera Indije Džavaharlala Nehrua Jugoslaviji 1955. godine]] [[Datoteka:Stevan Kragujevic, Car Haile Selasije i Josip Broz Tito, Beogad, 1963.jpg|mini|Hajle Selasije i Josip Broz Tito u Beogradu 1963. godine]] ===Razlaz sa SSSR-om 1948. i vanjska politika do početka nesvrstavanja=== U periodu [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] [[Partizani|jugoslovenski su partizani]] oslobodili svoju zemlju uz tek manju pomoć [[SSSR]]-a i [[Zapadni saveznici|zapadnih saveznika]]. To je nove [[Savez komunista Jugoslavije|komunističke vlasti]] vodilo ka uvjerenju da nasuprot drugim zemljama u [[Istočna Evropa|istočnoj Evropi]] njima pripada pravo na slobodniji socijalistički razvoj. Nasuprot većini drugih komunističkih partija u istočoj Evropi, jugoslovenski komunisti mogli su računati na lojalnost lokalnih vojnih i policijskih snaga kao i na relativno visok nivo legitimnosti među brojnim jugoslovenskim narodima i narodnostima. Jugoslavija sebe nije doživljavala kao klijenta već kao saveznika SSSR-a pri čemu je Beograd bio spreman inicirati ratobornije politike od Moskve koja je prije početka Hladnog rata nastojala održavati veze sa zapadnim saveznicima. Ta odvažnija jugoslavenska politika bila je vidljiva po pitanju [[Slobodni Teritorij Trsta|Slobodnog teritorija Trsta]], ideje [[Balkanska federacija|Balkanske federacije]], uplitanja u [[Grčki građanski rat]], Austo-slovenskog sukob u Koruškoj kao i u infiltraciji i usmjeravanju [[Narodnooslobodilačka borba Albanije|Narodnooslobodilačkog pokreta Albanije]]. Nezavisna i odvažna politika Beograda podizala je tenzije u odnosima sa SSSR-om koje su eskalirale 1948. u sukobu Tita i Staljina gdje je Jugoslavija završila i gotovo potpunoj međunarodnoj izolaciji nakon prekida odnosa sa [[Istočni blok|Istočnim blokom]]. U potrazi za novim saveznicima Jugoslavija se prvo orjentirala ka [[Zapadni blok|Zapadnom bloku]] pri čemu je 1953. potpisala Balkanski pakt sa [[NATO]] članimaca [[Grčka|Grčkom]] i [[Turska|Turskom]]. Nakon [[Staljin]]ove smrti jugoslavenski odnosi sa SSSR-om su se djelomično popravili što je dovelo i do verbalne podrške [[Mađarska revolucija 1956.|intervenciji u Mađarskoj]] (nasuprot oštroj osudi [[Intervencija Varšavskog pakta u Čehoslovačkoj|intervencije u Čehoslovačkoj 1968.]]). Beogradska deklaracija iz 1955. dovela je do smanjenja značaja i postupnog prestanka djelovanja Balkanskog pakta. Kako je Jugoslavija ipak željela sačuvati novostečenu nezavisnost u tom je razdoblju došlo i do usmjeravanja na razvoj odnosa sa neutralnim evropskim zemljama kao što je bila [[Finska]]. Jugoslavija se nije učlanila ni u [[Varšavski pakt]] osnovan u maju 1955. Kako bi izbjegla izolaciju u duboko podijeljenoj Evropi, Jugoslavija je po prvi put potražila nove saveznike među novooslobođenim kolonijama i mandatnim teritorijima.<ref name="Trültzsch">{{cite web |url=https://www.sylff.org/news_voices/23943/ |title=An Almost Forgotten Legacy: Non-Aligned Yugoslavia in the United Nations and in the Making of Contemporary International Law |last=Trültzsch |first=Arno }}</ref> Jugoslavija je podržala [[Egipat]] u toku [[Suetska kriza|Suetske krize]], zemlje koja će uz Jugoslaviju postati jedna od osnivačica pokreta. Odnosi s Indijom, drugim inicijatorom osnivanja pokreta, razvijani su još od vremena zajedničkog mandata u Vijeću sigurnosti UN-a od 1949.<ref name="Mišković2009">{{cite journal |last1=Mišković |first1=Nataša |date=2009 |title=The Pre-history of the Non-Aligned Movement: India's First Contacts with the Communist Yugoslavia, 1948–50 |journal=[[India Quarterly]] |volume=65 |issue=2 |pages=185–200 |doi=10.1177/097492840906500206 |s2cid=154101021 |url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/20770/2/Miskovic.pdf |access-date=19. 8. 2022 |archive-date=13. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113070738/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/20770/2/Miskovic.pdf |url-status=dead }}</ref> ===Izvori nesvrstavanja=== Sljedeće 1950. jugoslavenski ministar vanjskih poslova [[Edvard Kardelj]] je za vrijeme [[Opšta skupština UN-a|opšte skupštine UN-a]] izjavio kako "''Jugoslavija ne može prihvatiti da čovječansto mora birati između dominacije jedne ili druge sile''”.<ref name="UNT Digital Library"/> Pojam nesvrstanost po prvi je put upotrijebljen iste godine kada su [[Indija]] i Jugoslavija odbile da se svrstaju po pitanju [[Korejski rat|Korejskog rata]].<ref name="Goldstein">{{cite book |author1= [[Ivo Goldstein]] |author2=[[Slavko Goldstein]] |date=2020 |title=Tito |trans-title=Tito |pages=636–647 |url= |language=hr |location=Zagreb |publisher=Profil |isbn=978-953-313-750-6}}</ref> 1951. [[Josip Broz Tito]] je izjavio kako se nikada neće složiti sa tezom kako samo velike sile trebaju određivati sudbinu svijeta čime je odbio tezu [[Kominterna|Kominterne]] o dihotomijskoj podjeli svijeta.<ref name="Goldstein"/> Tada je i odbacio tvrdnje kako Indija i Jugoslavija žele osnovati treći blok. U augustu 1954. predsjednica Opće skupštine UN-a Vidžaja Lakšmi Pandit posjetila je Jugoslaviju i pozvala Tita na uzvratni poset Indiji. Poziv je prihvaćen pa su na susretu 22. decembra 1954. u [[New Delhi]]ju indijski premijer [[Džavaharlal Nehru]] i predsjednik jugoslavije Tito potpisali zajedničku izjavu u kojoj iznose kako "''politika nesvrstanosti koju su usvojile i provode njihove dvije zemlje nije neutralnost ili neutralizam i zato posivnost, kako se to ponekad insiunira, već pozitivna, aktivna i konstruktivna politika koja nastoji osigurati vodstvo ka kolektivnom miru''”.<ref name="Mišković2009"/> ===Od susreta na Brionima 1956. do Beogradske konferencije 1961. godine=== [[Datoteka:Jawaharlal Nehru’s tour of Belgrade, Yugoslavia, 1961 (02).jpg|mini|Susret na Brionima.]] Trilateralni susret predsjednika Jugoslavije Tita, indijskog premijera Nehrua i predsjednika Egipta [[Gamal Abdel Naser|Gamala Abdela Nasera]] organiziran je 19. srpnja 1956. na [[Broni]]ma u [[SR Hrvatska|SR Hrvatskoj]].<ref name="Povijest.hr-Brijuni1956">{{cite journal |last1=Krajcar |first1=Dražem |title=Tito, Nehru i Naser na Brijunima dogovorili osnivanje Pokreta nesvrstanih – 1956. |journal=Povijest.hr |url=https://povijest.hr/nadanasnjidan/tito-nehru-i-naser-na-brijunima-dogovorili-osnivanje-pokreta-nesvrstanih-1956/ }}</ref> Tri lidera potpisali su dokument kojim ističu kako se "''Mir ne može postići kroz podjele, već kroz nastojanja da se postigne kolektivna sigurnost na svjetskom nivou. Postignut kroz širenje prostora sloboda kao i okončanje dominacije jedne zemlje nad drugom.''”<ref name="Povijest.hr-Brijuni1956"/> Krajem 1958. i početkom 1959. Tito je s brojnom delegacijom pošao na važnu tromjesečnu međunarodnu turneju na jugoslovenskom brodu Galeb.<ref name="Jakovina-Treća strana">{{cite book |last=Jakovina |first=Tvrtko |date=2011|title=Treća strana Hladnog rata |publisher=Fraktura |isbn=978-953-266-203-0 }}</ref> Predsjednik Tito tom je prigodom posjetio [[Indonezija|Indoneziju]], [[Indija|Indiju]], [[Burma|Burmu]], [[Cejlon]], [[Etiopija|Etiopiju]], [[Sudan]], [[Egipat]] i [[Sirija|Siriju]].<ref name="Jakovina-Treća strana"/> Indonezijski predsjednik [[Sukarno]] nazvao je Tita građaninom svijeta, dok je Tito Konferenciju u Bandungu opisao kao mjesto sa kojega je potekao novi duh koji objedinjuje čovječanstvo.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> Za vrijeme svog boravka u Indoneziji predsjednik Tito je primio i počasni doktorat u pravnim znanostima na Univerziteta u Bandungu.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> ===Beogradska konferencija 1961. godine=== [[Datoteka:Belgrade Conference, 1961.jpg|mini|Sudionici Beogradske konferencije.]] Beogradska konferencija šefova država i vlada nesvrstanih zemalja 1961. bio je prvi službeni samit Pokreta nesvrstanih.<ref name="Ancic">{{cite journal |last1=Ancic |first1=Ivana |date=17. 8. 2017 |title=Belgrade, The 1961 Non-Aligned Conference |publisher=[[University of Virginia]] |journal=Global South Studies |url=https://globalsouthstudies.as.virginia.edu/key-moments/belgrade-1961-non-aligned-conference }}</ref> Proces [[Dekolonizacija|dekolonizacije]] uvelike je doprinio u organizaciji događaja omogućivši sudjelovanje većeg broja tek oslobođenih afričkih zemalja.<ref name="Ancic"/> Neki su komentari zbog toga sam događaj nazvali i Jalta trećeg svijeta povlačeći paralelu sa Konferencijom u Jalti 1945.<ref name="Ancic"/> Ukupno 25 zemalja sudjelovalo je u Beogradskoj konferenciji uključujući Afganistan, Alžir, Burmu, Etiopiju, Ganu, Gvineju, Indiju, Indoneziju, Irak, Jemen, Jugoslaviju, Kambodžu, Cipar, Tunis, Ujedinjenu Arapsku Republiku i Cejlon dok su tri države sudjelovale u svojstvu promatrača i to su bile Bolivija, Brazil i Ekvador.<ref name="Arhiv Jugoslavije katalog">{{cite journal |last1=Pantelic |first1=Nada |date=2011 |title=The First Conference of Heads of State or Government of Non-Aligned Countries (in Serbian and English) |publisher=[[Archives of Yugoslavia]] |journal=Exhibition Catalog |isbn=978-86-80099-35-4 |url=http://www.arhivyu.gov.rs/index.php?download_command=attachment&file_command=download&file_id=436935&file_type=oFile&modul=Core%3A%3AFileManagement%3A%3AcFileModul |access-date=19. 8. 2022 |archive-date=6. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220806015100/http://arhivyu.gov.rs/index.php?download_command=attachment&file_command=download&file_id=436935&file_type=oFile&modul=Core%3A%3AFileManagement%3A%3AcFileModul |url-status=dead }}</ref> Pripremni susret pred sami događaj organiziran je u [[Kairo|Kairu]] od 5. do 12. juna 1961.<ref name="RJ1960Kairo">{{cite web |url=http://www.arhivyu.gov.rs/active/en/home/glavna_navigacija/izlozbe/izlozbe_arhiva/Nesvrstani_prva_konferencija.html |title=2011.- "The first conference of the Heads of state or Government of Non-aligned countries, Belgrade 1961" |publisher=[[Archives of Yugoslavia]] |access-date=28. 7. 2020 |archive-date=28. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728095335/http://www.arhivyu.gov.rs/active/en/home/glavna_navigacija/izlozbe/izlozbe_arhiva/Nesvrstani_prva_konferencija.html |url-status=dead }}</ref> Jedan od prvih izazova bila je i podjela među novooslobođenim državama Afrike po pitanju Krize u Kongu na konzervativne zemlje u Grupi Brazavil i radikalne nacionalističke zemlje u Grupi Kazablanka.<ref name="Ancic"/> Sve zemlje Kazablanka grupe učestvovale su u konferenciji dok ni jedna od zemalja iz grupe Brazavil nije.<ref name="Ancic"/> ===Konferencija u Havani 1979. godine=== Sve do 1978. dio konzervativnijih članica pokreta vodilo je neformalnu kampanju protiv kubanskog organiziranja konferencije.<ref name="Riechers">{{cite journal |last=Riechers |first=C. Russell |date=2012 |title=Cuba and the Non-Aligned Movement: Interactions of Pragmatic Idealism |type=Independent Capstone |publisher=[[American University]] |url=https://dra.american.edu/islandora/object/1112capstones%3A95/datastream/PDF/view |access-date=7. 5. 2021 |archive-date=31. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331123825/https://dra.american.edu/islandora/object/1112capstones%3A95/datastream/PDF/view |url-status=dead }}</ref> Jugoslavija je odbila zagovarati ideju o promjeni zemlje domaćina iako je i sama bila vrlo kritična prema onome što je doživjela kao kubansku podršku novim oblicima blokovske zavisnosti u Africi te je kritikovala i komunistički hegemonizam i kapitalistički imperijalizam u zemljama trećeg svijeta.<ref name="Riechers"/> Predsjednik Tito, posljednji preživjeli od velike generacije osnivača pokreta, započeo je dalekosežnu kampanju u cilju čuvanja nezavisnosti pokreta od oba bloka.<ref name="Michael Dobbs">{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/06/10/tito-fears-for-independence-of-nonaligned-group/1a38b38d-23a8-45bc-be79-bde161d8f2a3/ |author=Michael Dobbs |date= 10. 6. 1979 |title=Tito Fears for Independence of Nonaligned Group |work=[[Washington Post]] |access-date=7. 5. 2021}}</ref> Beograd je želio osigurati svoju teško stečenu nezavisnost od SSSR-a kao i spriječiti namjeru nekih arapskih i radikalnih zemalja da izbace Egipat iz članstva nakon potpisivanja mira sa [[Izrael]]om<ref name="Michael Dobbs"/> SSSR je u isto vrijeme optuživao Jugoslaviju da vodi nepravednu kampanju protiv Kube i [[Vijetnam]]a<ref name="Michael Dobbs"/> Dok su se pogledi [[Fidel Castro|Fidela Kastra]] i Tita oštro razlikovali obojica lidera javno su podvlačili potrebu očuvanja jedinstva pokreta.<ref name="Riechers"/> U svom govoru predsjednik Tito osudio je Kubansku tezu o postojanju prirodnog savezništva između nesvrstanih i komunističkog bloka podvlačeći kako pokret ne može biti rezerva za bilo koji od blokova.<ref name="Michael Dobbs"/> Putovanje u Havanu bilo je i posljednje putovanje u iozemstvo predsjednika Tita koje je doprinijelo i pogoršanju njegovog zdravstvenog stanja pred kraj života.<ref name="Poslednje veliko putovanje">{{cite news|date=26. 5. 2005 |title=Poslednje veliko putovanje |publisher=[[Večernje novosti]] |url=https://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:277191-Poslednje-veliko-putovanje |access-date=6. 2. 2022}}</ref> Odbacivanje teze o pripodnom savezništvu u tom je trenutku pozitivno utjecalo na odnose SFR Jugoslavije sa SAD-om.<ref name="John R. Lampe">{{cite journal |last=Lampe |first= John R. |date=2013 |title=Yugoslavia’s Foreign Policy in Balkan Perspective: Tracking between the Superpowers and Non-Alignment |journal=[[The East Central Europe]] |url=https://doi.org/10.1163/18763308-04001001 |pages=97–113 |volume=40 |issue=1-2 |access-date=6. 2. 2022}}</ref> Kuba je u isto vrijeme vjerovala kako Jugoslaviji kao relativno maloj i razvijenoj bijeloj evropskoj zemlji sa globalnog sjevera ne treba pripadati tako važno mjesto u pokretu ali su njezina nastojanja da ju se izolira bila neuspješna.<ref name="Jakovina-Lončar"/> ===Beogradska konferencija 1989. godine=== [[Datoteka:Sava Centar plenary hall.jpg|mini|Opća skupština Devetog samita održana je u Sava centru]] U nastojanju da iskoristi uspjehe na međunarodnom planu za obnovu i jačanje unutrašnje kohezije jugoslovenska diplomacija je usmjerila snage na organiziranje i sudjelovanje u većem broju značajnih multilateralnih inicijativa. Jedno od ovih nastojanja bilo je i uspješno kandidiranje za organiziranje konferencije pokreta nesvrstanih u Beogradu čime je jugoslovenski glavni grad postao prvi grad koji je sastanak na vrhu ugostio dva puta. Inicijativa za organiziranje konferencije u Jugoslaviji došla je od novog jugoslovenskog ministra vanjskih poslova [[Budimir Lončar|Budimira Lončara]] koji će od 1993. do 1996. biti i posebni savjetnik generalnog sekretara UN-a za nesvrstane.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> Početno se očekivala kandidacija neke od članica u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]], ali kako je radikalna članica [[Nikaragva]] jedina snažno lobirala za organizuju konferencije to je dovelo do zabrinutosti u većem broju nesvrstanih glavnih gradova.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> Konferencija je zato konačno organizirana u Beogradu u od 4. do 7. septembra 1989.<ref name="Final Document">{{cite journal |last1= |first1= |date=1989 |title=9th Summit Conference of Heads of State or Government of the Non-Aligned Movement |publisher=[James Martin Center for Nonproliferation Studies |url=http://cns.miis.edu/nam/documents/Official_Document/9th_Summit_FD_Belgrade_Declaration_1989_Whole.pdf}}</ref> Jugoslavija je nakon neformalnih razmatranja više potencijalnih kandidata na kraju izabrana jednoglasno na ministarskom susretu Pokreta nesvrstanih u Nikoziji 1988.<ref name="UPI">{{cite web |url=https://www.upi.com/Archives/1988/09/11/Foreign-ministers-of-the-non-aligned-group-of-nations-early/2562589953600/ |title=Foreign ministers of the non-aligned group of nations early... |date=11. 9. 1988 |publisher=[[United Press International]] |access-date=23. 9. 2021 }}</ref> Dok je Sekretarijat za vanjske poslove bio zadovoljan rezultatom u [[Nikozija|Nikoziji]] predsjedništvo Jugoslavije (kolektivni šef države) pokazivali su skepsu prema organiziranju konferencije ali ju je [[Josip Vrhovec]] na kraju prihvatio u strahu da bi odustajanje od izbora pokazalo dubinu krize sa kojom se Jugoslavija već suočavala.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> Uspjeh konferencije u Beogradu ponekad se opisuje i kao labuđi pijev ugledne hladnoratovske jugoslavenske diplomacije.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> Konferenciju u Sava centru otvorio je [[Janez Drnovšek]] uvodnim govorom na [[Slovenski jezik|slovenskom jeziku]].<ref name="Jakovina-Lončar">{{cite book |last=Jakovina |first=Tvrtko |author-link=Tvrtko Jakovina |page=292 |date=2020 |title=Budimir Lončar: Od Preka do vrha svijeta |trans-title=Budimir Lončar: From Preko to the top of the World |url=https://fraktura.hr/budimir-loncar.html |language=Croatian |location=[[Zaprešić]], [[Croatia]] |publisher=Fraktura |isbn=978-953358239-9}}</ref> ===Raspad Jugoslavije=== [[Datoteka:Breakup of Yugoslavia-TRY2.gif|mini|Animirana karta raspada Jugoslavije]] U periodu jugoslavenske krize i raspada zemlje Jugoslavija je bila na kraju svog predsjedavanja Pokretom nesvrstanih koje je trajalo od 1989. do 1992. i nakon kojega je predsjedavanje trebala preuzeti Indonezija. Zbog kompleksnog i konferaliziranog ustavnog uređenja Jugoslavije u periodu od 1989. do kraja jugoslavenskog predsjedavanja rotacijom je izmijenjeno čak pet predsjedavajućih šefova države što je bio i najdinamičnije razdoblje u izmjeni predsjedavajućeg pokretom ikada. Jugoslavenska kriza stvorila je i praktične logistike i pravne izazove u glatkom transferu predsjedavanja na Indoneziju. U vrijeme samita u [[Džakarta|Džakarti]] od 1. do 6. septembra 1992. već su započeli i jugoslavenski ratovi. Bivše jugoslovenske republike [[Hrvatska]], [[Slovenija]] i [[Bosna i Hercegovina]] već su ušle u članstvo [[Ujedinjene nancije|Ujedinjenih nacija]] dok je [[SR Jugoslavija]] bila izložena snažnim međunarodnim sankcijama. SR Jugoslavija (sačinjena od Srbije i Crne Gore) za sebe je tražila priznanje pune i ekskluzivne pravne sukcesije bivše SFR Jugoslavije (zahtjev koji je osporen svega nekoliko dana nakon samita u Džakarti u Rezoluciji Vijeća sigurnosti 777). Jugoslavenska kriza tako je stvorila do tada neviđenu situaciju u kojoj je predsjedavajući pokreta ([[Dobrica Ćosić]] koji se u tom trenutku nalazio u [[London]]u) bio odsutan sa konferencije u Džakarti na kojoj je trebao Indoneziji predati predsedavanje.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> Jugoslavenska delegacija, koja iz Beograda nije primala nikakve detaljne instrukcije, bila je vođena od strane crnogorskog diplomate Branka Lukovca.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> Uz izostanak odgovora iz Beograda delegacija je pristala da nove postjugoslovenske zemlje mogu sudjelovati u samitu u svojstvu promatrača iako ih Beograd do tada još uvijek nije formalno priznavao kao nezavisne države.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> U djelimično haotičnim okolnostima jugoslovenska (de fakto srpska i crnogorska) delegacija uspjela je postići rezultate koje je egipatski ministar vanjskih poslova [[Amr Musa]] opisao kao bolje po Jugoslaviju od onoga što se uskoro može očekivati u Ujedinjenim nacijama.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> Pokret je odlučio Jugoslaviju ne izbaciti iz članstva već za nju ostaviti ''praznu stolicu'' koja će biti korištena sve do obaranja Slobodana Miloševića i odustajanja SR Jugoslavije od zahtjeva da ju se prizna kao jedinu pravnu nasljednicu SFR Jugoslavije već je pristala da bude jedna od nekoliko zemalja koje to naslijeđe dijele.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> SR Jugoslavija prema odluci Pokreta nesvrstanih nije trebala biti pozivana na samite osim u slučaju da se raspravlja o pitanjima koja je se izravno tiču.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> Posljednja jugoslavenska delegacija na samitu nesvrstanih se u povratku iz Džakarte suočila i sa logističkim problemima zbog režima sankcija u kome je posljednji dio puta od [[Budimpešta|Budimpešte]] do Beograda putovala autobusom zbog režima zabrane letova.<ref name="Jakovina-Treća strana"/> ==Ideologija== ===Zemlje baze Pokreta nesvrstanih=== Jugoslavija je kao jedna od zagovornica ekvidistance prema oba bloka implicitno dovodila u pitanje nesvrstani stav nekih od zemalja članica pokreta. Jugoslavija je u obrani svojih stavova često blisko surađivala sa samoproglašenim zemljama baze pokreta kao što su Indija, [[Šri Lanka]] i Egipat, a nasuprot samoproglašenim i istočnom bloku sklonim progresivnim članicama (npr. Kuba i Vijetnam) i zapadnom bloku sklonim ali manje aktivnim konzervativnim članicama (npr. [[Saudijska Arabija]]). Beograd je strahovao kako bliska sovjetska saveznica Kuba, zajedno sa drugim samoproglašenim progresivnim članicama nastoje približiti cijeli pokret Istočnom bloku kroz prihvaćanje [[Lenjin]]ove teze o prirodnoj bliskosti u interesima između sovjetskog socijalizma i oslobodilačkih pokreta koloniziranih naroda u Africi i Aziji.<ref name="The World Today 1979">{{cite journal |last1=Cviic |first1=K. F. |date=1979 |title=Note of the Month |url=https://archive.org/details/sim_world-today_1979-10_35_10/page/387 |journal=[[The World Today (časopis)|The World Today]] |volume=35 |issue=10 |pages=387–390 |jstor=40395078 }}</ref> Pred kraj 1970-ih Latinska Amerika došla je na red da ugosti konferenciju pokreta nakon što su je do tada ugostile Europa (jednom), Azija (jednom) i Afrika (tri puta).<ref name="The World Today 1979"/> Dok je očekivanje i nadanje među zemljama baze pokreta bilo da će konferenciju ugostiti [[Peru]], od te se ideje odustalo kada je došlo do državnog udara protiv predsjednika [[Juan Velasco Alvarado|Juana Velasca Alvaradoa]].<ref name="The World Today 1979"/> Nakon odabira Havane za domaćina konferencije Jugoslavija i Indija zajedno su predložile veliki broj amandmana u uspješnom nastojanju da se izbjegne neprihvatljivo pristrana i pro-Sovjetska finalna rezolucija koja bi pokret nesvrstanih učinila svrstanim.<ref name="The World Today 1979"/> Nezadovoljni djelovanjem Jugoslavije i Indije Kuba, Iran i Irak bili su odsutni sa konferencije u Beogradu 1989.<ref name="International Organizations 2008"/> ===Evropski i mediteranski aspekt nesvrstanosti=== Dvadeset i pet delegacija sudjelovalo je na Prvoj konferenciji Pokreta nesvrstanih zemalja u Beogradu od kojih su iz euro-mediteranskog prostora prisutne bile Libanon, Tunis, Ujedinjena Arapska Republika, Maroko, Alžir, Cipar i Jugoslavija. Jugoslavenska diplomacija pokazivala je određeno nepovjerenje prema isključivim trikontinentalnim inicijativama koje su okupljale samo zemlje Afrike, Azije i Latinske Amerike, a za koje je Beograd vjerovao da predstavljaju sovjetska nastojanja da se umanji jugoslavensko i mediteransko mjesto u okviru pokreta nesvrstanih zemalja trećeg svijeta. U svojoj široj strategiji Jugoslavija je blisko surađivala sa ostalim nesvrstanim ali i neutralnim zemljama Evrope kroz Konferenciju o sigurnosti i suradnji u Evropi (prethodnica OSCE-a) u nastojanjima da se očuvaju postignuća Helsinških sporazuma.<ref name="Pakistan Horizon 1983"/> Jugoslavija je u tom okviru surađivala sa [[Austrija|Austrijom]] i [[Finska|Finskom]] u pružanju medijacije za sukobljene blokove, 1977. organizirala je drugi samit nakon Helsinške konferencije i predložila nacrte evropskih dokumenata o zaštiti [[Nacionalna manjina|nacionalnih manjima]] koje su do danas temelj i integralni dio evropskog sustava zaštite manjina.<ref name="Trültzsch"/> Jugoslovenski ministar vanjskih poslova [[Miloš Minić]] isticao je kako je "''Jugoslavija evropska, mediteranska, nesvrstana i zemlja u razvoju''”.<ref name="TWT 1980">{{cite journal |last1=Singleton |first1=F. B. |date=1980 |title=Yugoslavia without Tito |url=https://archive.org/details/sim_world-today_1980-06_36_6/page/204 |journal=[[The World Today (časopis)|The World Today]] |volume=36 |issue=6 |pages=204–208 |jstor=40395190 }}</ref> Prilikom susreta i putovanja u druge nesvrstane zemlje predsjednik Tito je isticao potrebu da se Mediteran učini zonom mira.<ref name="Sabiha Hasan 1981">{{cite journal |last1=Hasan |first1=Sabiha |date=1981 |title=Yugoslavia's Foreign Policy Under Tito (1945-1980) - II |url=https://archive.org/details/sim_pakistan-horizon_1981_34_4/page/62 |journal=[[Pakistan Horizon]] |volume=34 |issue=4 |pages=62–103 |jstor=41394138 }}</ref> Zbog toga što se povremeno doživljavalo kao [[evrocentrizam]] Jugoslavija je povremeno kritizirana zbog prevelikog opreza u pružanju izravne potpore oslobodilačkim pokretima pri čemu je Jugoslavija najveću i najnesebičniju pomoć dala uravo oslobodilačkom pokretu u Alžiru dok je drugdje pomoć bila opreznija i često usmjerena na diplomatske inicijative kroz Ujedinjene nacije.<ref name="UNT Digital Library"/> Jugoslavija je sa druge strane isticala kako njezina historijska iskustva sa stranom dominacijom od strane dvije imperije ([[Austro-Ugarska]] i [[Osmansko Carstvo]]), izazovi sa kojima se suočava kao [[zemlja u razvoju]] kao i kompleksna multietnička federalna struktura povezuje Jugoslaviju u iskustvima s brojnim novooslobođenim kolonijama. ==Kulturna i naučna suradnja== [[Datoteka:Свјетлопис обелиска несврстаних земаља у Биограду.jpg|mini|Komemorativni obelisk na konferenciju 1961. godide u [[Novi Beograd|Novom Beogradu]]]] ===Mediji=== U januaru 1975. [[Tanjug]] je inicirao osnivanje [[Pul nesvrstanih novinskih agencija|Pula nesvrstanih novinskih agencija]].<ref name="UNT Digital Library"/> ===Suradnja lokalnih samouprava=== Dok su u praksi jugoslavenske opštine počele svoje samostalne aktivnosti međunarodne suradnje već u 1950-im, njihovo pravo na sudjelovanje u vanjskim odnosima zemlje zaštićeni su ustavom iz 1974. godine, nekoliko decenija prije nego što su slične garancije uvrštena u zapadne ustavne sustave kao što je [[Belgija|belgijski]].<ref name="Unkovski-Korica">{{cite journal |last1=Unkovski-Korica |first1=Vladimir |date=2021 |title=Non-aligned Cities in the Cold War: Municipal Internationalism, Town Twinning and the Standing Conference of Towns of Yugoslavia, c.1950–c.1985 |publisher= |journal=[[The International History Review]] |url=https://doi.org/10.1080/07075332.2021.1960585 |volume= |issue= |pages= |doi=10.1080/07075332.2021.1960585 }}</ref> Na sastanku Međunarodne unije lokalnih vlasti u Hagu 1957. jugoslavenska se delegacija pridružila delegacijama iz Afrike i Azije u protivljenju nastavku dotadašnje prakse prema kojoj je izvršni komitet na odlasku predlagao naslednika što je u praksi osiguravalo dominaciju globalnog sjevera.<ref name="Unkovski-Korica"/> 1959. jugoslovenski predstavnici inicirali su posetu Sveindijske federacije lokalnih vlasti Jugoslaviji.<ref name="Unkovski-Korica"/> Do kraja 1969. 60 jugoslavenskih gradova već je uspostavilo formalne odnose sa 150 gradova u 20 zemalja.<ref name="Unkovski-Korica"/> Koordinacija saveza gradova Jugoslavije aktivno je promovirala suradnju sa nesvrstanim zemljama.<ref name="Unkovski-Korica"/> Od 16 sporazuma sa lokalnim jedinicama iz zemalja trećeg svijeta potpisanih do 1977. njih osam potpisale su općine iz Srbije, pet iz Hrvatske i po jedan iz Slovenije, Bosne i Hercegovine i Makedonije.<ref name="Unkovski-Korica"/> Do 1982. taj je broj porastao na 33 sporazuma sa 22 sporazuma potpisanim u Srbiji, 5 u Hrvatskoj, 4 u Sloveniji i po 1 u Bosni i Hercegovini i Makedoniji.<ref name="Unkovski-Korica"/> U to su vrijeme jugoslavenske opštine ukupno potpisale 343 ugovora o međunarodnoj suradnji od kojih 86 u Hrvatskoj i 81 u Sloveniji, sa većinom ugovora sa nesvrstanima u Srbiji i sa velikom većinom svih ugovora potpisanih od strane općina u ove tri jugoslavenske republike.<ref name="Unkovski-Korica"/> ==Ekonomska suradnja== ; Značajni jugoslavenski projekti u nesvrstanim zemljama *[[Hotel Rotana Babilon]] ([[Bagdad]], {{Flag|Irak}}) (1969–1982)<ref name="The Spomenik Database">{{cite web |url=https://www.spomenikdatabase.org/post/10-works-of-yugoslav-modernist-architecture-in-africa-the-middle-east |title=10 Works of Yugoslav Modernist Architecture in Africa & the Middle East |last=Niebyl |first=Donald |date=29. 3. 2020 |website=The Spomenik Database |publisher=The Spomenik Database |access-date=31. 3. 2020 }}</ref> *[[Luka u Um Kasru]] ([[Um Kasr]], {{Flag|Irak}})<ref name="Gatarić">{{cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/u-iraku-je-radilo-100000-radnika-iz-sfrj-732836 |last=Gatarić |first=Ljubica |title=U Iraku je radilo 100.000 radnika iz SFRJ |work=[[Večernji list]] |date=22. 3. 2003 |access-date=8. 3. 2022}}</ref> *Fabrika oružja ([[Jusufija]], {{Flag|Irak}})<ref name="Salihbegović">{{cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/jugoslavija-je-gradila-vojni-kompleks-u-iraku-kojega-se-docepala-al-qaida-1957860 |last=Salihbegović |first=Ahmed |title=Jugoslavija je gradila vojni kompleks u Iraku kojega se dočepala Al-Qa'ida |work=[[Jutarnji list]] |date=11. 1. 2011 |access-date=8. 3. 2022}}</ref> *[[Međunarodni aerodrom Entebe]] ([[Entebe]], {{Flag|Uganda}}) (1975)<ref name="The Spomenik Database"/> *[[Kuća FINDECO]] ([[Lusaka]], {{Flag|Zambija}})<ref name="The Spomenik Database"/> *Međunarodni konferencijski centar u Hotelu Serena ([[Kampala]], {{ZD+X/A|UGA}}) (1975)<ref name="The Spomenik Database"/> *[[Međunarodni sajam u Lagosu]] ([[Lagos]], {{Flag|Nigerija}}) (1974–1977)<ref name="The Spomenik Database"/> *Stara zgrada nigerijskog parlamenta ([[Lagos]], {{Flag|Nigerija}})<ref name="Jovana Georgievski">{{cite web |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/srbija-52753755 |title=Jugoslavija, Tito i nesvrstani: Kako je socijalistička arhitektura osvojila Afriku |trans-title=Yugoslavia, Tito and the Non-Aligned: How Socialist Architecture Conquered Africa|language=sr|last=Georgievski |first=Jovana |date=28. 5. 2020 |website= |publisher=BBC Serbian |access-date=7. 3. 2022 |archive-date=22. 2. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222200231/https://www.bbc.com/serbian/lat/srbija-52753755 |url-status=live }}</ref> *Ministarstvo prometa i komunikacija Etiopije zaposlilo je [[Branko Petrović|Branka Petrovića]] kao glavnog arhitekta u izradi novog sjedišta. ([[Adis Abeba]], {{Flag|Etiopija}})<ref name="Novosti: Pulig">{{cite web |url=https://www.portalnovosti.com/kako-smo-gradili-treci-svijet |title= Kako smo gradili Treći svijet |last=Pulig |first=Srećko |date=16. 12. 2020 |publisher=[[Novosti (Croatia)]] |access-date=16. 12. 2020 }}</ref> *[[Univerzitet nauke i tehnologije Knyame Nkrumah]] zaposlio je [[Miro Marasović|Miru Marasovića]] kao vodećeg arhitekta u izgradnji kampusa. ([[Kabwe]], {{Flag|Zambija}})<ref name="Novosti: Pulig"/> *[[Nacionalni muzej u Alepu]] ([[Alepo]], {{Flag|Sirija}})<ref name="Novosti: Pulig"/> *Djelimično implementiran generalni urbanistički plan grada [[Konakri]] ([[Konakri]], {{Flag|Gvineja}}) (1961-1963)<ref name="Novosti: Pulig"/> *Vojna luka i rezidencijalno područje ([[Homs]], {{Flag|Libija}})<ref name="Novosti: Pulig"/> *[[Hidrocentrala Kirirom 1]] ([[Nacionalni park Kirirom]], {{Flag|Kambodža}})<ref name="Gašpert">{{cite journal |last=Gašpert |first=Maja |date=2018 |title=Pol Potova Kampućija i Titova Jugoslavija Crveni Kmeri, Jugoslavija i pokret nesvrstanih zemalja |type=Thesis |publisher=[[University of Zagreb]] |url=http://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/10439/1/DIPLOMSKI%20RAD%20-%20Maja%20Ga%C5%A1pert.pdf |access-date=14. 3. 2021}}</ref> *[[Spomenik žrtvama fašizma, Adis Abeba]] ([[Adis Abeba]], {{Flag|Etiopija}}) ==Naslijeđe nakon raspada Jugoslavije i kraja Hladnog rata== Po završetku Hladnog rata i [[Jugoslavenski ratovi|jugoslavenskih ratova]] šest bivših republika i pravnih nasljednica jugoslavenske federacije pokazale su različit interes za sudjelovanje u aktivnostima Pokreta nesvrstanih. Jugoslavensko članstvo, koje je za sebe zahtijevala novoosnovana [[Savezna Republika Jugoslavija]] (2003. reorganizirana kao [[Srbija i Crna Gora]]) i čiji zahtjev nije bio široko prihvaćen, službeno je suspendirano 1992. bez formalnog brisanja iz liste članica.<ref name="MFA.GOV.RS.NAM">{{cite web |url=http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/spoljna-politika/multilaterala/pnz?lang=lat |title=Republika Srbija u Pokretu Nesvrstanih Zemalja (PNZ) |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Serbia)]] |access-date=8. 4. 2020 }}</ref> 2001. Koordinacijski biro Pokreta nesvrstanih priznao je Saveznu Republiku Jugoslaviju kao zemlju promatrača u okviru pokreta.<ref name="MFA.GOV.RS.NAM"/> Od šest bivših republika njih četiri imaju status promatrača i to su [[Bosna i Hercegovina]], [[Hrvatska]], [[Srbija]] i [[Crna Gora]]. Niti jedna od njih nije punopravna članica pokreta uz to što je kandidatura Bosne i Hercegovine odbačena 1995. Samo Srbija spada u kategoriju formalno vojno neutralnih zemalja dok su [[Sjeverna Makedonija]], [[Slovenija]], Crna Gora i Hrvatska članice NATO saveza, a Bosna i Hercegovina zemlja kandidat za članstvo. Sve su ili članice ili zemlje koje teže članstvu u [[Europska unija|Europskoj uniji]]. Dvije ranije članice pokreta koje su ušle u članstvo EU ([[Cipar]] i [[Malta]]) su prilikom učlanjenja napustile pokret, uz isticanje Vlade Cipra da će zemalja zadržati bliske veze sa pokretom. Uz 6 jugoslovenskih republika, od 2008. [[Kosovo]] je jednostrano proglasilo nezavisnost uz veliku većinu članica Pokreta nesvrstanih koje tu nezavisnost nisu priznale (uključujući Indiju, Indoneziju, Kubu, JAR... ali usprkos tome pokret je i dalje ostao bez zajedničkog usuglašenog stava po ovome pitanju. [[Datoteka:Serbian National Assembly building in Belgrade (747112184).jpg|mini|Skupština Srbije, mjesto prve konferencije 1961. godine, ugostila je i komemorativni susret u povodu pedesete godišnjice pokreta 2011.]] :{{Flag|Srbija}}: 2010. godine, po prvi put od kraja jugoslovenskih ratova, Srbija je inicirala program stipendiranja stranih studenata iz nesvrstanih zemalja pod nazivom Svijet u Srbiji - 100 stipendija za studente iz zemalja članica Pokreta nesvrstanih.<ref name="MFA.GOV.RS.NAM"/> 5. i 6. septembra 2011. Pokret je organizirao obilježavanje 50 godina od svoga osnivanja dodatnim komemorativnim susretom u Beogradu.<ref name="RTS-NAM">{{cite web|url=http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/9/Politika/950474/Nesvrstani%20ponovo%20u%20Beogradu.html|title=Nesvrstani ponovo u Beogradu|first=RTS, Radio televizija Srbije, Radio Television of|last=Serbia|access-date=18. 9. 2016}}</ref><ref name="UN-NAM">{{cite web|url=https://www.un.org/sg/statements/index.asp?nid=5488|title=Secretary-General's Message to Additional Commemorative Meeting of the Non-Aligned Movement – United Nations Secretary-General Ban Ki-moon|access-date=18. 9. 2016|date=5. 9. 2011}}</ref> 106 delegacija potvrdilo je sudjelovanje u ovome događaju.<ref name="RTS-NAM"/> Ideja za organiziranje susreta došla je od [[Predsjednik Srbije|predsjednika Srbije]] [[Boris Tadić|Borisa Tadića]] na marginama 15. samita Pokreta nesvrstanih u Egiptu.<ref name="Vojvodina-Tadić-NAM">{{cite web |url=http://www.rtv.rs/sr_ci/politika/tadic-nesvrstani-ponovo-u-beogradu-2011._138118.html |title=Tadić: Nesvrstani ponovo u Beogradu 2011. |date=16. 7. 2009 |publisher=[[Radio Television of Vojvodina]] |access-date=8. 4. 2020 }}</ref> Srpski ministar vanjskih poslova [[Ivica Dačić]] sudjelovao je u 17. samitu pokreta u Venecueli<ref name="UN-NAM"/> Dačić je sudjelovao i na ministarskoj konferenciji u Azerbejdžanu gdje je istakao važnost pokreta za Srbiju kao i važnost očuvanja uspomene na ostavštinu bivše Jugoslavije i predsjednika Tita uz izražavanje žaljenja što je njegova zemlja samo posmatrač i nadu da je bliža suradnja moguća u budućnosti.<ref name="Dačić-Novosti.rs-NAM">{{cite web |url=https://www.novosti.rs/vesti/naslovna/politika/aktuelno.289.html:720809-Dacic-Imamo-veliku-podrsku-zemalja-Pokreta-nesvrstanih |title=Nesvrstani su uvek uz nas |last=Milinković |first=Danijelal |date=6. 4. 2018 |publisher=[[Večernje novosti]] |access-date=8. 4. 2020 }}</ref> :{{Flag|Hrvatska}}: [[Predsjednik Hrvatske]] [[Stjepan Mesić]] sudjelovao je na konferenciji Pokreta nesvrstanih u Havani 2009.<ref name="Mesić-NAM">{{cite web |url=https://slobodnadalmacija.hr/vijesti/hrvatska/nesvrstanima-hrvatski-zbogom-nakon-ulaska-u-eu-91105 |title=Nesvrstanima hrvatski zbogom nakon ulaska u EU |date=7. 3. 2010 |publisher=[[Slobodna Dalmacija]] |access-date=31. 3. 2020 }}</ref> Suradnju kancelarije predsjednika Mesića sa zemljama pokreta pomagao je iskusni jugoslavenski diplomat, posljednji ministar vanjskih poslova i osoba godinama aktivna u razvoju pokreta [[Budimir Lončar]].<ref name="Mesić-NAM"/> Neočekivani izbor Hrvatske kao istočnoeuropskog kandidata za privremeno članstvo u Vijeću sigurnosti UN-a 2008. i 2009. (u otvorenom takmičenju sa većom državom [[Češka|Češkom]] koja je već tada nasuprot Hrvatskoj bila članica EU i NATO-a) bilo je pripisano uspješnom lobiranju predsjednika Mesića i ministarstva vanjskih i europskih poslova među zemljama članicama Pokreta nesvrstanih.<ref name="UNSC-NAM">{{cite web |url=https://www.dw.com/hr/hrvatska-izabrana-u-vije%C4%87e-sigurnosti-un-a-kao-nestalna-%C4%8Dlanica/a-2828233 |title=Hrvatska izabrana u Vijeće sigurnosti UN-a kao nestalna članica |last=Avdović |first=Erol |date=17. 10. 2007 |publisher=[[Deutsche Welle]] |access-date=31. 3. 2020 }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Muzej afričke umjetnosti u Beogradu]] * [[Vanjska politika Bosne i Hercegovine]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Hladni rat]] [[Kategorija:Politika Jugoslavije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Jugoslavije]] [[Kategorija:Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija]] 3xc83agl3bwjake751pflzexy7ujdqu Sarafan 0 496490 3904354 3872015 2026-07-11T12:43:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904354 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:PG_Girl_with_strawberries.jpg|mini| Seljanka u sarafanu (1909), [[Sergej Prokudin-Gorski]]]] '''Sarafan''' ({{ru|Сарафан}}) od ({{Jez-fa|سراپا}} ''sarapa''- doslovce "[od] glave do stopala")<ref>{{Cite web|url=http://www.russianfashionblog.com/index.php/2013/07/history-sarafan/#axzz5Pmn8qrnD|title=The Russian Fashion Blog : A Brief History of the Sarafan|website=www.russianfashionblog.com|access-date=31. 8. 2018|language=en}}</ref> je duga, trapezoidna [[Rusija|ruska]] haljina koju nose djevojke i žene. Dio je ruske tradicionalne [[Folklor|narodne]] nošnje. == Izgled == Tradicionalna ruska nošnja se sastoji od ravnih, tečnih linija. Početkom 18. vijeka, sarafan je postao najpopularniji predmet ženske odeće seljanki u sjevernim i centralnim regionima Rusije.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/157135?&searchField=All&sortBy=Relevance&deptids=62&ft=folk+costume&offset=120&rpp=20&amp;pos=127|language=en|title=Ensemble {{!}} Russian {{!}} The Met|last=|first=|date=|website=The Metropolitan Museum of Art|archive-url=|archive-date=|url-status=live|access-date=}}</ref> Sarafan se sastoji od dugog ogrtača koji seže do gležnja u nekoliko, često jakih, boja koji se nosi preko široke košulje ili bluze. Ima naramenice, ali nema rukave ili struk. U prošlosti su sarafani uvijek bili ručno šivani, tkanina je bila vrlo gusta i čvrsta. == Historija == Sarafani su se redovno nosili sve do duboko u 20. vijek, a prvi put se pominju u hronikama koje datiraju iz 1376. godine. Porijeklo izraza sarafan leži u [[Perzija|Perziji]]. Stara Rusija je posebno gajila u doba [[Velika moskovska kneževina|Velike moskovske kneževine]] jake veze sa [[Jugozapadna Azija|zapadnom Azijom]] i [[Srednji istok|jugozapadnom Azijom]] i služila je i kao posrednik u trgovini između evropskih zemalja poput [[Švedska|Švedske]] i azijskih zemalja poput Perzije i današnje Turske. Sarafan je najvjerovatnije nastao iz nošnje nalik [[kaftan]]u, koju su u Rusiji nosile žene i muškarci.<ref>{{Cite book|title=The economy and material culture of Russia, 1600-1725|url=https://archive.org/details/isbn_0226326497|last=Richard|first=Hellie|date=1999|publisher=University of Chicago Press|isbn=0226326497|language=en|location=Chicago|pages=[https://archive.org/details/isbn_0226326497/page/567 567]|oclc=39655294}}</ref> Sarafani su postali najpopularniji u centralnim i sjevernim ruskim regionima. Kroz trgovinu sa srednjom Evropom rasli su kvalitet i boja odjeće. Sarafani su prvobitno imali uži kroj, ali je odjevni predmet postao širi i manje ocrtavao tijelo pod uticajem [[Ruska pravoslavna crkva|Ruske pravoslavne crkve]]. Nakon reformi [[Petar Veliki|Petra Velikog]], koje su, dlomično uz protivljenje, takođe uvele razne zapadnjačke ili modernizovane kulturne standarde u Rusiju, samo su seljaci nosili sarafane za svakodnevnu upotrebu, dok su viši slojevi prešli na srednjoevropsku modu. U mnogim oblastima nekadašnje [[Velika moskovska kneževina|Velike Moskovske kneževine]] i današnje Južne Rusije ponevsku nošnju su nosile i žene.<ref>{{Cite web|url=https://tmora.org/happening-now/online-exhibitions/a-homespun-life-textiles-of-old-russia/introduction-to-traditional-dress/|title=Traditional Dress|date=28. 10. 2015|website=The Museum of Russian Art|access-date=3. 3. 2019|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fashion-history.lovetoknow.com/clothing-around-world/russia-history-dress|title=Russia: History of Dress|last=Kirsanova|first=Raisa|website=LoveToKnow|language=en|access-date=3. 3. 2019|archive-date=30. 6. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630160725/https://fashion-history.lovetoknow.com/clothing-around-world/russia-history-dress|url-status=dead}}</ref> === Moderno doba === Danas se odjeća najčešće viđa na ruskim folklornim nastupima i nosi se na ruske narodne i vjerske praznike. Dizajneri iz Rusije, [[Bjelorusija|Bjelorusije]] i [[Ukrajina|Ukrajine]] rebrendiraju savremenu varijantu sarafana sa svojim starim nacionalnim naslijeđem za 21. vijek kao ljetnu laganu haljinu sa modernim dizajnom koja može biti dio garderobe današnje žene.<ref>{{Cite web|url=https://russianwomen.club/russian_clothes.shtml|title=Russian Clothing Tradition. Traditional Russian dress.|language=en|website=russianwomen.club|access-date=24. 7. 2019|archive-date=11. 6. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611060001/https://russianwomen.club/russian_clothes.shtml|url-status=}}</ref> Vanjski izgled [[Matrjoška|matrjoške]] tradicionalno se prikazuje kao da nosi sarafan. == Galerija == <gallery> Datoteka:Fort_Ross_Woman_wearing_Traditional_Russian_Costume_b.jpg|Sarafan koji se nosi sa [[kokošnik]]om za ruski narodni festival Datoteka:Traditional Russian Folk Costumes 02.JPG|Etnička ruska odjeća Datoteka:Osenins 0152.JPG|Ruskinje sa [[Treščotka|treščotkom]] i [[Ruske kašike|maruskim kašikama]] u rukama. Dvije žene sa desne strane nose sarafane. </gallery> == Vidi još == * [[Hangerok]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sarafan}} == Reference == {{refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ruska kultura]] [[Kategorija:Ženska odjeća]] [[Kategorija:Ruski folklor]] 5q7fe737897jiidzuwmk7snwez1nm89 Balkanski pakt (1953) 0 497960 3904488 3901442 2026-07-12T11:09:59Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Sporazumi Jugoslavije]] uklonjena; [[Kategorija:Sporazumi SFRJ]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904488 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Balkanski pakt (1953) | puno_ime = Sporazum o prijateljstvu i saradnji | slika = Balkan_Pact_(1953).png | veličina_slike = <!-- 200px --> | alt = <!-- alt-text here for accessibility; see [[MOS:ACCESS]] --> | opis_slike = Države potpisnice | vrsta = Sporazum | kontekst = | datum_izrade = februar 1953. | datum_potpis = {{Početni datum|1953|02|28}} | mjesto_potpis = [[Ankara]], [[Turska]] | datum_pečaćenja = august 1954. | datum_aktivacije = | uslov_aktivacije = | amandman = | datum_isteka = 1960. | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = {{ZD|Grčka|kraljevska}} [[Stefanos Stefanopoulos]]<br>{{ZD|Jugoslavija}} [[Koča Popović]]<br>{{ZD|Turska}} [[Mehmet Fuat Köprülü|Mehmet Köprülü]] | strane = {{ZID|Grčka|kraljevska}}<br>{{ZID|Jugoslavija}}<br>{{ZID|Turska}} | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = <!-- OR: --> | depozitari = <!-- format this as a bullet list --> | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = <!-- OR: --> | jezici = [[Grčki jezik|grčki]], [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski]] i [[Turski jezik|turski]] | wikizvor = <!-- OR: --> | wikizvor1 = <!-- Up to 5 wikizvorN variables may be specified --> | wikizvor2 = | wikizvor3 = | wikizvor4 = | wikizvor5 = | fusnote = }} '''Balkanski pakt''' iz 1953. godine, zvanično poznat kao '''Sporazum o prijateljstvu i saradnji''', bio je sporazum koji su potpisale [[Kraljevina Grčka]], [[Turska]] i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] 28. februara 1953. godine u [[Ankara|Ankari]]. Ugovor je trebao djelovati kao odvraćanje od [[Sovjetski Savez|sovjetske]] ekspanzije na [[Balkan]]u i predviđao je konačno stvaranje zajedničkog vojnog štaba za tri zemlje. Kada je pakt stvoren, Turska i Grčka su bile članice [[NATO|Sjevernoatlantskog saveza]] (NATO), a Jugoslavija je bila [[Pokret nesvrstanih|nesvrstana]] [[Komunizam|komunistička]] država. Balkanski pakt je dozvolio Jugoslaviji da se indirektno pridruži NATO-u. U oktobru 1954. [[Izrael]] je pokazao određeni interes za pridruživanje alijansi u očekivanju da bi Jugoslavija mogla pomoći u razvoju [[Odnosi Egipta i Izraela|egipatsko-izraelskih odnosa]]. Međutim, Izrael se nikada nije pridružio alijansi.<ref name="P. Petrović">{{Cite journal|last=P. Petrović|first=Vladimir|date=2005|title="Nastanak" jugoslovensko-egipatskih odnosa|trans-title=The "Naissance" of Yugoslav-Egyptian Relations|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=160255|journal=Istorija 20. veka|publisher=Institute for Contemporary History, Belgrade|volume=|issue=1|pages=111–131}}</ref> == Pozadina == [[Jugoslavija]] i [[Sovjetski Savez]] bili su saveznici nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], ali je bilateralna saradnja prekinuta 1948. zbog [[Raskol Tito – Staljin|raskola Tito – Staljin]]. U strahu od sovjetske invazije, Jugoslavija je brzo uspostavila političke i odbrambene sporazume sa zapadnim zemljama. NATO je Jugoslaviju smatrao strateški važnom zemljom, a Balkanski pakt je doživljavan kao način da Zapad zaštiti Jugoslaviju od Sovjeta. Balkanski pakt su 1953. godine potpisale Jugoslavija, Grčka i Turska. Plan je bio da se Jugoslavija integriše u zapadni odbrambeni sistem i sistem ekonomske pomoći zbog sve većih prijetnji koje je Jugoslavija primala od [[Moskva|Moskve]].<ref>{{Cite web|url=http://www.isi.mod.gov.rs/abstrakt.php?lang=en&id=6|title=Yugoslavia and the Balkan Pact 1953/1954|last=Terzic|first=Milan|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200239/http://www.isi.mod.gov.rs/abstrakt.php?lang=en&id=6|archive-date=3. 3. 2016|url-status=dead|access-date=29. 5. 2014}}</ref> == Sporazum == Sporazumi o stvaranju Balkanskog pakta počeli su političkim sporazumom u [[Ankara|Ankari]] u februaru 1953. godine, a okončani vojnim sporazumom na [[Bled]]<nowiki/>u u augustu 1954.<ref>{{Cite web|url=http://www.isi.mod.gov.rs/abstrakt.php?lang=en&id=6|title=Yugoslavia and the Balkan Pact 1953/1954|last=Terzic|first=Milan|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200239/http://www.isi.mod.gov.rs/abstrakt.php?lang=en&id=6|archive-date=3. 3. 2016|url-status=dead|access-date=29. 5. 2014}}</ref> Tih 14 članova uključivalo je rješavanje međunarodnih sporova bez sile, vojnu pomoć za svaku zemlju ako je jedna od članica napadnuta i održavanje i jačanje odbrambenih kapaciteta članica. Zemlje su se dogovorile da će se predstavnici svake zemlje sastajati dva puta godišnje do 1974. Sporazum je također zadržao prethodne ugovore koji su tada bili na snazi, kao što su Ugovor o prijateljstvu i saradnji i [[Povelja Ujedinjenih nacija]].<ref>{{Cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/eu002.asp|title=Treaty of Alliance, Political Cooperation, and Mutual Assistance Between the Turkish Republic, the Kingdom of Greece, and the Federal People's Republic of Yugoslavia (Balkan Pact), August 9, 1954}}</ref> == Efekti == <gallery style="text-align:center;" mode="nolines" widths="200" caption="Potpisnici"> Datoteka:Stefanos Stefanopoulos 1965.jpg|{{ZD|Grčka|kraljevska}} [[Stefanos Stefanopoulos]] Datoteka:Mehmet Fuat Köprülü.jpg|{{ZD|Turska}} [[Mehmet Fuat Köprülü|Mehmet Köprülü]] Datoteka:Koča Popović (1).jpg|{{ZD|Jugoslavija}} [[Koča Popović]] </gallery>Nova alijansa je od samog početka pokazala svoju slabost iz više razloga. Prije svega, [[Josif Staljin]] je umro nekoliko dana nakon što je potpisan. Također, nova sovjetska vlada, na čelu sa [[Nikita Hruščov|Nikitom Hruščovom]], počela je da ublažava kritike prema Jugoslaviji. Konačno, jugoslavenski komunistički lideri bili su spremniji da napuste otvorenu saradnju sa zapadnim zemljama. Tokom 1954. i 1955. godine, jugoslavenska nastojanja prema Sovjetskom Savezu postepeno su rezultirala promjenom jugoslavenskih pogleda na vojni značaj Balkanskog pakta. Posjeta turskog premijera [[Adnan Menderes|Adnana Menderesa]] Jugoslaviji u maju 1955. godine, samo tri sedmice prije Hruščovljeve posjete [[Josip Broz Tito|Josipu Brozu Titu]], pokazala je razliku između jugoslavenskog i turskog pogleda na međunarodnu situaciju. Menderes je bio zainteresovan za čitavo polje saradnje u okviru Balkanskog pakta. Jugoslavija nije bila voljna da preduzme bilo kakve korake za koje bi se tada moglo činiti da daju dodatni značaj vojnoj strani Balkanskog pakta. [[Kiparski spor]] između Turske i Grčke ubrzo je izbio i postao nova opasnost za Balkanski pakt. Nakon [[Mađarska revolucija 1956.|Mađarske revolucije 1956. godine]], [[Tito]] je pokazao određeni interes za oživljavanje saveza, ali zbog spora oko [[Kipar|Kipra]], Titov pokušaj da posreduje između Turske i Grčke nije uspio. Balkanski pakt je uključio Jugoslaviju u zapadni odbrambeni sistem, čime je ojačala sigurnost zemlje. To je također izazvalo probleme Titu i [[Savez komunista Jugoslavije|Savezu komunista Jugoslavije]] i zbližilo Jugoslaviju i Grčku. Pakt je indirektno pojačao međunarodne i ideološke sukobe. == Također pogledajte == * [[Balkanski pakt (1934)]] * [[Informbiro period]] * [[Odnosi između Grčke i Turske]] * [[Odnosi između Grčke i Jugoslavije]] * [[Odnosi između Turske i Jugoslavije]] * [[Jugoslavenska narodna armija]] == Reference == {{Refspisak}} == Izvori == * David R. Stone, "Balkanski pakt i američka politika, 1950-1955", ''East European Quarterly'' 28.3 (septembar 1994), str.&nbsp;393–407. {{NATO}} [[Kategorija:Odnosi Grčka–Turska]] [[Kategorija:Historija Balkana]] [[Kategorija:1953. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1953. u Evropi]] [[Kategorija:1953. u Grčkoj]] [[Kategorija:1953. u Turskoj]] [[Kategorija:Odnosi Grčka–Jugoslavija]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Turska]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1953.]] [[Kategorija:Vojni savezi]] [[Kategorija:Sporazumi SFRJ]] [[Kategorija:Sporazumi Turske]] [[Kategorija:Sporazumi Grčke]] qob1tulgrzm3v5smzyaxlbxe49vgyi3 Sporazum Cvetković–Maček 0 500293 3904444 3874693 2026-07-12T07:52:28Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Podjela (politika)]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904444 wikitext text/x-wiki '''Sporazum Cvetković–Maček''' bio je politički dogovor o teritorijalnim podjelama u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]]. Dogovorili su ga 26. augusta 1939. jugoslovenski premijer [[Dragiša Cvetković]] i [[Vladko Maček]]. Sporazumom je uspostavljena [[Banovina Hrvatska]], s granicama banovine koje je obuhvatilo područja naseljenim Hrvatima. == Pozadina == === Administracija 1920-ih i hrvatsko pitanje === Jugoslavija je prošla kroz dvije iteracije unutrašnjih administrativnih granica. [[Vidovdanski ustav|Vidovdanskim ustavom]] od 28. juna 1921. godine, koji su u većim dijelovima izradili [[Nikola Pašić]] i [[Svetozar Pribićević]], ustanovljena su 33 upravna okruga u tadašnjoj [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini SHS]], a amandman na Izborni zakon iz juna 1922. je propisivao upotrebu broja stanovništva prije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], omogućavajući Srbiji da ignoriše svoje ogromne žrtve tokom rata.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/39|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/39 39]}}</ref> Osim toga, način na koji je parlament izglasao Ustav također je izazvao određeno negodovanje, jer je Hrvatska republikanska seljačka stranka (HRSS), najveća hrvatska regionalna stranka, odbila glasati, dok je [[Savez komunista Jugoslavije|Komunistička partija Jugoslavije]] (KPJ) bila isključena. To je olakšalo Pašićevoj Narodnoj radikalnoj stranci (NRS) i Pribićevićevoj Demokratskoj stranci (DS).<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|url=https://archive.org/details/historyofbalkans0000jela/page/150|title=Twentieth Century|publisher=Cambridge University Press|year=1983|isbn=9780521274593|series=History of the Balkans|volume=2|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/historyofbalkans0000jela/page/150 150]}}</ref> Stjepana Radića je 1928. godine ranio srpski poslanik u Saboru, k a on je dva mjeseca kasnije umro. HRSS je ponovo počeo da bojkotuje parlament, a Vidovdanski ustav je postao neodrživ.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/45|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/45 45]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=104}}</ref> Već od 1922. pitanje načina pomirenja sa nevoljnim hrvatskim partnerima postaje lokalna verzija ''hrvatskog pitanja'' među srpskom elitom. Čak i 'amputacija', tj Hrvatska neovisnost u korist cijelog sistema, razmatrana je u više navrata.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/40|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/40 40]|quote=An addendum to the programme [in 1922] of the Croatian Republican Peasant Party sketched out the map of an independent Croatia, which would cooperate with Serbia on the basis of a confederation. The incident showed that Radić was quite prepared to usurp the authority of the government in the conduct of foreign affairs. In Belgrade, murmurings were heard that the time had come to ‘amputate’ Croatia and let the Serbs get on with their own affairs.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/46|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/46 46]|quote=On 6 January 1929, after five months of protracted efforts to resolve matters through a cabinet headed by Korosec, again including talk of the ‘amputation’ of Croatia, the King proclaimed a royal dictatorship, pending the promulgation of a new constitution.}}</ref> Srpska vizija amputacije obično je uključivala pripajanje regiona koji su etnički pomješani između Hrvata i Srba od strane Srbije, a ne Hrvatske. Time bi se zapravo stvorila " [[Velika Srbija]] ", a ne zajednica Južnih Slovena.<ref>{{Cite book|last=Banac|first=Ivo|url=https://archive.org/details/nationalquestion00bana_0|title=The National Question in Yugoslavia|publisher=Cornell University Press|year=1984|isbn=0801494931|location=Ithaca|pages=[https://archive.org/details/nationalquestion00bana_0/page/236 236]|quote=In fact, Radić became a resolved federalist only after the results of the Constituent Assembly forced him to abandon any further illusions about the willingness of foreign powers to effect Croatia's independence, and after the NRS and Aleksandar launched several trial balloons about a possible "amputation" of troublesome northwest Croatia, which would have mutilated Croat national territory.|url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite book|last=Banac|first=Ivo|url=https://archive.org/details/nationalquestion00bana_0|title=The National Question in Yugoslavia|publisher=Cornell University Press|year=1984|isbn=0801494931|location=Ithaca|pages=[https://archive.org/details/nationalquestion00bana_0/page/236 236]|quote=Footnote 10: Certain NRS circles and their allies in the camarilla repeatedly threatened to create a Great Serbia by "amputating" northwestern Croatia and Slovenia and letting these areas fend for themselves. A concrete amputation proposal was voiced in a 1923 pamphlet, following the centralist reversals in parliamentary elections. The author of this anonymous work proposed to incorporate most of Slavonia, parts of Croatia proper, and all of Bosnia-Hercegovlna and Dalmatia into such a Serbian slate.|url-access=limited}}</ref> Sa hrvatskog stanovišta, ''hrvatsko pitanje'' je bilo manje fokusirano na smirivanje Jugoslavije kao veće cjeline, već na odvajanje Hrvatske od bilo kakvog uticaja Beograda. Stjepan Radić je postao rano lice hrvatskog separatističkog pokreta. Oscilirao je između favoriziranja potpune nezavisnosti ili konfederativnog modela vlasti s tri ustavno priznata naroda (Slovenci, Hrvati i Srbi) koji su trebali formirati nezavisne i suverene nacionalne države prije nego što se dobrovoljno pridruže labavoj zajednici. Ostale kontradikcije u njegovim političkim uvjerenjima uključivale su one o ulozi organizirane religije, urbanizaciji i komunizmu.<ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=78}}</ref> Njegov pogled na hrvatske granice, bilo da se radi o Jugoslaviji ili van nje, proširio se daleko izvan moderne hrvatske nacionalne države i obuhvatio je i većinu savremene [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. === Kraljevska diktatura 1930-ih === [[Datoteka:Banovine_Jugoslavia.png|mini|250x250piksel| Devet Banovina Jugoslavije, osnovanih 1929. godine i svaka je dobila ime po rijeci]] Nakon što je [[Aleksandar, kralj Jugoslavije|Aleksandar I]] proglasio Šestojanuansku diktaturu, Vidovdanski ustav je poništen. Pola godine kasnije zamijenjen je jugoslovenskim ustavom iz 1931. (poznat i kao ''Septembarski ustav''), a zemlja je zvanično postala ''Kraljevina Jugoslavija'' . Septembarskim ustavom 33 upravna okruga Vidovdanskog ustava zamijenjena su sa devet banovina. Svaki od njih dobio je naziv po rijeci, a u slučaju [[Primorska banovina|Primorske banovine]], po obalnoj liniji. Oni su izvana bili osmišljeni kako bi se izbjegle konotacije istorijske, etničke, regionalne ili vjerske pripadnosti. Srbi su bili većina u šest od devet banovina, [[Slovenci]] većina u [[Dravska banovina|Dravskoj]], Hrvati u [[Savska banovina|Savskoj]] i Primorju. U deceniji nakon uspostavljanja kraljevske diktature, nekoliko premijera (Živković 1929–1932, Marinković 1932, Srškić 1932–1934, Uzunović 1934, Jevtić 1934–1935, Stojadinović 1935–1939) se uzdiglo a potom palo i 1939. po nalogu kralja Aleksandra I, a potom, nakon kraljevog ubistva 1934. godine, po želji kneza Pavla, koji je bio regent maloljetnog [[Petar II, kralj Jugoslavije|kralja Petra II]]. Od ovih premijera, Milan Stojadinović je imao najduži mandat između 1935. i 1939. godine, prije svega zbog globalnog ekonomskog oporavka od [[Velika depresija|Velike depresije]]. Međutim, bio je ideološki snažan centralist i protivio se velikim ustupcima manjinskim pokretima, posebno kada je riječ o hrvatskom pitanju.<ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|quote=In February 1939, domestic and foreign policy motives prompted Prince Regent Paul to dismiss the powerful prime minister Milan Stojadinović, a man who advocated a strong centralized state and thus stood in the way of solving the Croatian question.}}</ref> Takođe je navukao lični bijes princa Pavla, zapadno-orijentisanog anglofila,<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/59|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/59 59]}}</ref> usvajajući slike i retoriku iz italijanskog fašizma.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/65|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/65 65]}}</ref> Stojadinovićeva vlada je pala početkom februara 1939. godine, kada je izgubio vjeru u svoj kabinet.<ref name=":0">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/66|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/66 66]|quote=Stojadinović formed a second administration, but at the beginning of February 1939 his Slovene and Muslim ministerial colleagues, together with Dragisa Cvetkoviç, a Serb, resigned, stating as their reason the government’s intransigence over the Croat problem. Stojadinović's position was now untenable[.]}}</ref> Regent ga je 5. februara zamenio Dragišom Cvetkovićem. Cvetković će ostati premijer do jugoslovenskog državnog udara u martu 1941. godine, neposredno prije njemačke [[Aprilski rat|invazije na Jugoslaviju]]. Cvetković nije bio naročito popularan u Srbiji, ni među pristalicama vlasti ni među opozicijom. Nastojao je da postigne dogovor s Vladkom Mačekom, koji je nakon Radićeve smrti postao vođa hrvatskog regionalističkog pokreta.<ref name=":1">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/129|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/129 129]}}</ref> === Uloga Hrvata u vlasti, 1918–39. === Stjepan Radić je u početku bojkotirao Jugoslavensku skupštinu sa svojom HRSS početkom 1920-ih i bio je otvoreno neprijateljski nastrojen prema instituciji jugoslovenske monarhije i samom članstvu Hrvatske u jugoslovenskoj državi. Upuštao se u otvorenu neprijateljsku retoriku prema srpskoj eliti, pa je u julu 1923. morao da ode u inostranstvo po nalogu za hapšenje zbog govora koji je vrijeđao [[Marija Rumunska|kraljicu Mariju]].<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/41|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/41 41]|quote=By July [1923], Radić was abroad, fleeing from an arrest warrant issued for publicly insulting the Queen in an inflammatory Bastille Day speech.}}</ref> Radić je čak upisao svoju stranku u Seljačku internacionalu u [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]] 1924. godine,<ref>Graeme Gill, "Peasant International," in George Jackson and Robert Devlin (eds.), ''Dictionary of the Russian Revolution.'' Westport, CT: Greenwood Press, 1989; pp. 435-436.</ref><ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/42|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/42 42]|quote=Radić's maverick antics again proved a fatal handicap in the attempt to build a united opposition. During the summer, his wanderings around the European capitals brought him to Moscow, where (with the prior agreement of the HRSS leadership) he took his party into the Communist Peasant International on 1 July [1924].}}</ref> iako je kralj Aleksandar otvoreno podržavao ruske bijdlogardejce protiv boljševika u [[Ruski građanski rat|ruskom građanskom ratu]].<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/39|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/39 39]|quote=Vesting authority in a Serbian dynasty was asking for trouble when combined with the Serb domination of the Peoples’ Assembly, leading to repeated charges of collusion between the government and King Aleksandar. The King’s wide discretionary powers in the conduct of foreign affairs were a particular source of tension. The Court played host to thousands of White Russian soldiers commanded by General Wrangel, who used Belgrade as a base to plan his strategy against the Bolshevik government in Moscow, provoking an outcry by opposition deputies in the Peoples’ Assembly, in March 1922, against ‘hidden government’.}}</ref> Radićevo otvoreno koketiranje sa komunizmom, koji je bio duboko preziran u srpskom političkom svijetu, čak je djelimično doveo i do sloma Davidovićeve administracije,<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/42|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/42 42]|quote=Within three months, Davidović was out of office. Radić's maverick antics again proved a fatal handicap in the attempt to build a united opposition. [...] The Radicals jumped at the opportunity to accuse Radić of treasonable commerce with godless Bolshevism. Using their influence at Court, Pasić and Pribicević campaigned to bring down the government ‘in the name of those sacrificed in the war’. As Radić continued to attack the ‘militarists and shysters’ in Belgrade, the war minister, General Hadžić, declared he could not serve in a government associated with the HRSS, and contrived to bring it down. Davidović privately made it clear that the King had forced his resignation, and he complained about the subversion of civilian government by the generals, who consistently exaggerated the degree of unrest in the country in their reports to Aleksandar.}}</ref> prve koju nije vodila Radikalna stranka. Međutim, sredinom 1920-ih svoju ideologiju je pretvorio u zatvor, prihvatio i monarhiju i ustav i počeo da radi sa svojom preimenovanom Hrvatskom seljačkom strankom (HSS, 'republikanski' dio je izbačen iz imena).<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/44|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/44 44]|quote=From prison, he issued a statement to the Peoples’ Assembly on 27 March in which he renounced his republican and federalist ambitions, and offered to work within the Vidovdan Constitution, though his communication to the King (coolly received) spoke of its eventual revision. In language as obsequious as it had been vitriolic in opposition, Radić accepted the authority of the Crown.}}</ref> Kratki savez Radićevog HSS-a i Pašićeve Radikalne stranke, formiran 18. jula 1925., koji nije vodio nikuda zbog međusobnog i javnog prezira, a HSS je raskinuo redove s radikalima početkom aprila 1926.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/44|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/44 44]|quote=Pasić immediately [...] formed a government (18 July 1925) [...], with [five] portfolios going to members of the Croatian Peasant Party (HSS), as it was now promptly renamed. However, nothing of substance changed in the conduct of politics. Radić [continued to berate] his Radical colleagues in public for corruption. The Radicals for their part were openly contemptuous of Radić's capitulation, which they ascribed to fear and cupidity in equal parts. In early April 1926, Radić left the government, and the HSS reverted to its traditional opposition role. Four days later, Pasić also resigned, and his alliance with Radić proved to be his last taste of office.}}</ref> Poslije Radićeve smrti 1928. godine, stranka je 13. augusta 1928. godine došla pod vodstvo Vladka Mačeka, koji ju je dodatno okrenuo u korist građanskih političkih krugova i intelektualizma, udaljavajući se od seoskog seljačkog agrarizma kakvog je Radić prvobitno zamislio. Ponuđena mu je mogućnost da predvodi jugoslovensku vladu kao premijer u julu 1932. godine, nakon što je kralj kratkotrajno smijenio Petra Živkovića i Vojislava Marinkovića, ali je Maček to odbio.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/55|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/55 55]}}</ref> Tokom kraljevske diktature formirao je moćne političke saveze u opoziciji. Prvo, HSS se udružio s Demokratskom strankom kako bi formirao ''Demokratski seljački savez'', a zatim se udružio s drugim snagama poput Slovenske narodne stranke i [[Jugoslavenska muslimanska organizacija|Jugoslavenske muslimanske organizacije]] da bi postao potpuna 'Ujedinjena opozicija'. Ovi savezi su uspjeli postići dobre izborne rezultate uprkos otvoreno pristrasnom političkom sistemu koji je uspostavio septembarski ustav iz 1931. godine. Lista Ujedinjene opozicije je u decembru 1938. uspela da obezbijedi 45% glasova, čime je dodatno potkopao autoritet premijera Stojadinovića.<ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=119|quote=In the December 1938 elections, the "United Opposition" under the leadership of the Croatian Peasants’ Party had won an impressive 45 percent of the vote, while the governing party only garnered 54 percent. So it had become quite apparent that Stojadinović's politics were not sufficiently supported by the electorate.}}</ref> Stojadinović je tada zamenjen Cvetkovićem u februaru 1939.<ref name=":0">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/66|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/66 66]|quote=Stojadinović formed a second administration, but at the beginning of February 1939 his Slovene and Muslim ministerial colleagues, together with Dragisa Cvetkoviç, a Serb, resigned, stating as their reason the government’s intransigence over the Croat problem. Stojadinović's position was now untenable[.]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/66|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/66|66]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]]. <q>Stojadinović formed a second administration, but at the beginning of February 1939 his Slovene and Muslim ministerial colleagues, together with Dragisa Cvetkoviç, a Serb, resigned, stating as their reason the government's intransigence over the Croat problem. Stojadinović's position was now untenable[.]</q></cite></ref> == Sporazum == === Pregovori === Cvetković je postavljen za premijera zbog neophodnosti koju je regent Pavle video da se odmah pomiri sa hrvatskim regionalistima. Cvetković se preko posrednika u HSS-u sastao s Mačekom u [[Zagreb]]u na preliminarnim razgovorima.<ref name=":3">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68-69]}}</ref> Cvetković i Maček mogli su profitirati jedan od drugog: Cvetković bi mogao dobiti neophodan legitimitet kod hrvatskog naroda, a time i Ujedinjene opozicije,<ref name=":1">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/129|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/129 129]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Djilas, Alexis (1991). [[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/129|''The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953'']]. London: Harvard University Press. pp.&nbsp;[[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/129|129]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0674166981|<bdi>0674166981</bdi>]].</cite></ref> dok bi Maček mogao ispuniti svoju regionalnu agendu za povećanje hrvatske autonomije. Pregovori su trajali od aprila do augusta 1939. i proizveli su Sporazum.<ref name=":2">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130 130]}}</ref> Sporazum je finalizovan 20. augusta 1939. godine, a ratifikovan 26. augusta.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68]}}</ref> === Uslovi === [[Datoteka:Creation_of_Banovina.png|mini|250x250piksel| Savska i Primorska banovina pripojene su [[Banovina Hrvatska|Banovini Hrvatskoj]] .]] [[Datoteka:Banovina_of_Croatia_religious_map.png|mini|269x269piksel|Karta Banovine Hrvatske po opštinama, prema popisu iz 1931. godine.]] * Član I ** Formirat će se nova vlada Banovine Hrvatske. * Član II ** Savska i primorska banovina postat će Banovina Hrvatska. ** Osim toga, tim dvjema banovinama bit će pridodati i većinski hrvatski dijelovi Dubrovačke, Šidske, Iločke, Brčanske, Gradačačke, Travničke i Fojničke regije. ** Dijelovi navedenih regija bez hrvatske većine bit će odvojeni i neće biti pripojeni Banovini Hrvatskoj. * Član III ** Srbi, Hrvati i Slovenci moraju biti jednaki pred zakonom u novoj Banovini, kao i u zemlji u cjelini. Tri etničke grupe imaju zagarantovano jednak pristup pozicijama u javnoj službi u zemlji. ** Vjerska ravnopravnost je zagarantovana. Ustavom nove Banovine garantovaće se jednaka osnovna građanska i politička prava. * Član IV ** Unutarnje poslove poljoprivrede, trgovine i industrije, šuma i rudnika, građevinarstva, socijalne politike, narodnog školstva, pravosuđa i unutrašnje uprave preći će u nadležnost Banovine Hrvatske. Banovina će sarađivati sa vojnim vrhom kada su u pitanju rudarske koncesije koje su od interesa za odbranu zemlje. ** Svi ostali poslovi, kao i 'pitanja od posebnog značaja za državu', kao što su nacionalna sigurnost, suzbijanje destruktivne propagande, policijski obavještajni podaci, zaštita javnog reda i drugo, ostat će u nadležnosti savezne vlade. ** Hrvatskoj će biti pružena "potrebna finansijska autonomija", ali će se vojnom vodstvu omogućiti neophodan utjecaj u proizvodnji i logistici unutar Hrvatske kako bi se osigurala nacionalna obrana. * Član V ** Zajednička zakonodavna vlast kralja i parlamenta u nadležnosti Banovine. ** Stvaranje posebnog parlamenta za Banovinu, slobodno biranog opštim, ravnopravnim, neposrednim i tajnim glasanjem. Zastupljenost manjina će biti zagarantovana. ** Kralj svoje upravne ovlasti u Banovini vrši preko bana. ** Ban, kojeg je kralj imenovao i razriješio, odgovoran je kralju i parlamentu. ** Pisani akti kraljevske vlasti moraju biti potpisani od bana ako se primjenjuju u Banovini Hrvatskoj. ** Osnivanje Ustavnog suda za rješavanje sporova između savezne vlade i Banovine. * Član VI ** Teritorijalni obim i jurisdikcijska prava Banovine bit će zajamčena posebnom ustavnom odredbom. Ova odredba se ne može mijenjati bez saglasnosti Banovine. * Član VII ** Savezna vlada je saglasna da donese sve nove zakone koji bi mogli biti neophodni za implementaciju sporazuma. Nadalje, iako nije formalizovano u sporazumu, Maček je u vladu ušao kao zamjenik premijera. Još četiri kabinetska mjesta dodijeljena su Mačekovim kolegama, formirajući ''Vladu nacionalnog dogovora''.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/69|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/69 69]}}</ref> Prvi i jedini ban bio je [[Ivan Šubašić]], veteran Prvog svjetskog rata. === Ishod === Za dio HSS-a Seljačko-demokratske koalicije, sporazum je značio da, baš kao što je HRSS uradio sa [[Vidovdanski ustav|Vidovdanskim ustavom]], stranka sada efektivno djeluje unutar septembarskog ustava i počinje da sarađuje s ustavnim sistemom koji je ranije odbacio.<ref>{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130 130]|quote=The HSS had in this way abandoned the program of the democratic opposition, whose main goal was fundamental change of the 1931 constitution.}}</ref> Međutim, Maček se približio koliko je mogao da dovrši hrvatsku autonomiju bez potpune nezavisnosti: Hrvatska je sada imala bana između sebe i kralja, a imala je svoj sabor u Zagrebu, Sabor, koji je brinuo o svojim stvarima. Osim toga, osvojio je pet državnih pozicija za sebe i svoje kolege.<ref name=":3">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68-69]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|68-69]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]].</cite></ref> Međutim, odredbe sporazuma bile su privremene. Planirane revizije se, međutim, nikada nisu dogodile, jer je Drugi svjetski rat doveo do kraja Kraljevine Jugoslavije.<ref name=":2">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130 130]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDjilas1991">Djilas, Alexis (1991). [[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/130|''The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953'']]. London: Harvard University Press. pp.&nbsp;[[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/130|130]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0674166981|<bdi>0674166981</bdi>]].</cite></ref> Nova Banovina Hrvatska činila je oko trećine teritorije cijele zemlje. Hrvati su sada bili jedina etnička grupa u Jugoslaviji sa svojim vlastitim posvećenim političkim frontom u okviru Kraljevine Jugoslavije,<ref name=":2">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130 130]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDjilas1991">Djilas, Alexis (1991). [[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/130|''The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953'']]. London: Harvard University Press. pp.&nbsp;[[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/130|130]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0674166981|<bdi>0674166981</bdi>]].</cite></ref> Većina odredbi ugovora ostala je neispunjena, jer je izbio Drugi svetski rat u samoj sedmici ratifikacije sporazuma i eventualno uključivanje Jugoslavije nakon njemačke invazije aprila 1941. je odgodilo njegovu političku realizaciju.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Calic, Marie-Janine (2014). ''A History of Yugoslavia''. West Lafayette: Purdue University Press. p.&nbsp;120. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781557538383|<bdi>9781557538383</bdi>]].</cite></ref> === Reakcija === ==== Hrvatska ==== [[Datoteka:Maček_Jutarnji_list_1939.jpg|mini|Hrvatski ''Jutarni list'' slavi sporazum 30. avgusta 1939.]] Hrvatska reakcija unutar Jugoslavije bila je, barem u početku, općenito pozitivna, jer su Hrvati konačno imali svoju autonomnu vladu i etnički definiranu banovinu. Međutim, i fašističke [[ustaše]] i hrvatski komunisti bili su nezadovoljni što banovina nije dobila potpunu nezavisnost.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Calic, Marie-Janine (2014). ''A History of Yugoslavia''. West Lafayette: Purdue University Press. p.&nbsp;120. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781557538383|<bdi>9781557538383</bdi>]].</cite></ref> Pozitivnom mišljenju dodatno je pomogla i činjenica da su sporazumu dali legitimitet njegovi sponzori, posebno Maček, koji je bio popularan kao branitelj hrvatskih nacionalnih interesa. <ref>{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/131|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/131 131]}}</ref> Pozitivno mišljenje o sporazumu među Hrvatima je, međutim, postajalo sve lošije kako je primjena sporazuma zastala, a ekonomske poteškoće nastale u vezi s početkom Drugog svjetskog rata.<ref name=":4" /> ==== Srbija ==== Srpska reakcija bila je ogorčena: 800.000 etničkih Srba, oko 20% stanovništva Banovine, sada su bili subjekti hrvatskog Sabora, a stupanje Hrvata Mačeka na funkciju potpredsjednika doživljeno je kao još veća uvreda.<ref name=":5">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/69|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/69 69]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/69|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/69|69]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]].</cite></ref> Nadalje, činjenica samog postojanja hrvatske banovine dovela je do političkih poziva na isto uređenje i za Srbiju. Slobodan Jovanović iz Srpskog kulturnog kluba iznio je prijedlog kojim bi se Bosna, Crna Gora i Makedonija uključile u ''banovinu srpskih zemalja''. Ovaj prijedlog je dospio u fazu planiranja sredinom 1940. godine, ali nikada nije realizovan zbog sve većeg pritiska koji je na zemlju izvršio Drugi svjetski rat.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Calic, Marie-Janine (2014). ''A History of Yugoslavia''. West Lafayette: Purdue University Press. p.&nbsp;120. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781557538383|<bdi>9781557538383</bdi>]].</cite></ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68-69]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|68-69]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]].</cite></ref> I pravoslavno sveštenstvo i oficirska klasa jugoslovenskih oružanih snaga su se otvoreno protivili sporazumu.<ref name=":6">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/132|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/132 132]}}</ref> Čak i u liberalnim srpskim krugovima, gdje je Ustav iz 1931. godine bio nepopularan, sporazum je odbijen. Ali među srpskim liberalima, glavni bijes nije ležao na srpskoj vladi koja je izdala Srbe, već na hrvatskoj strani dogovora, jer su Hrvati svojom saradnjom sa autoritarnom vladom legitimisali i autoritarni sistem uopšte i Ustav iz 1931. posebno.<ref name=":6" /> I liberali i konzervativci u Srbiji jesu, međutim, bar dio krivice svalili na premijera Cvetkovića, koji je ubrzo u Srbiji bio još manje popularan od njegovog autoritarnog prethodnika Stojadinovića.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/70|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/70 70]}}</ref> Općenito, sporazum je ponovo zaoštrio srpsko-hrvatske odnose, koji su se općenito poboljšali tokom ujedinjenog suprotstavljanja hrvatskih i srpskih liberala vlasti centralne vlade.<ref name=":6" /> Najveći učinak stvaranja Banovine Hrvatske na političke stavove većine srpskih kreatora politike bio je kraj ideologije centralizma (koja se naziva i unitarizmom). Do kraja 1930-ih, većina srpskih političara favorizirala je federalni sistem i željela je oponašati prava hrvatske autonomije za Srbe.<ref name=":4" /> ==== Ostatak Jugoslavije ==== Posebno su ogorčeni muslimani, koji su se već ranije morali suočiti sa podjelom između četiri različite banovine, gdje su u svakoj bili manjina. Sada su dvije od ovih banovina spojene u nacionalnu cjelinu, što je muslimanima bilo uskraćeno,<ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120|quote=The Muslims were particularly bitter over the fact that Croats and Serbs had — seemingly bilaterally — divided up their country among themselves, and in doing so they had not only trampled the historical borders of Bosnia-Herzegovina but had also treated with contempt the regional identity of the populace.}}</ref> uz samo priznanje kao nacionalne subkulture u Jugoslaviji, koja je od svog osnivanja prvenstveno bila osmišljena oko Srba, Hrvata i Slovenaca. Ne samo da je dio muslimanskog stanovništva (4% ukupnog stanovništva Banovine Hrvatske) sada živio pod hrvatskom vlašću, već su nacrti za srpsku banovinu poput Jovanovića i Srpskog kulturnog kluba prijetili podrivanje kulturne i političke autonomije i preostalih muslimana.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Calic, Marie-Janine (2014). ''A History of Yugoslavia''. West Lafayette: Purdue University Press. p.&nbsp;120. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781557538383|<bdi>9781557538383</bdi>]].</cite></ref> Samo jedan član novog kabineta Cvetković-Maček bio je član Jugoslovenske muslimanske organizacije, što je dodatno pojačalo utisak da su Hrvati postigli dogovor sa Srbima o podjeli Bosne na štetu muslimana.<ref name=":3">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68-69]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|68-69]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]].</cite></ref> Za Slovence se manje radilo o mogućem skorom nacionalnom uništenju kao u slučaju Bosne, već više o ravnopravnosti triju naroda.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Calic, Marie-Janine (2014). ''A History of Yugoslavia''. West Lafayette: Purdue University Press. p.&nbsp;120. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781557538383|<bdi>9781557538383</bdi>]].</cite></ref> Slovenci su obično slagali s Hrvatima u zajedničkom skepticizmu prema centralnoj srpskoj vlasti, ali sada su Hrvati očito postigli dogovor sa Srbima koji im je dodijelio poseban tretman, uključujući poseban nacionalni parlament koji Slovenija nije imala. Iako je Dravska banovina bila donekle bliska isključivo slovenskom okrugu, nije imala nijednu od posebnih autonomija dodijeljenih Banovini Hrvatskoj. Iako je bilo poziva za ''Banovinom Slovenije'', prijetnja koju su predstavljale susjedna Italija i Njemačka usljed brzog širenja Drugog svjetskog rata ubrzo je preuzela primat.<ref name=":3">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68-69]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|68-69]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]].</cite></ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:1939. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1939. u politici]] [[Kategorija:1939. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1939. u Srbiji]] [[Kategorija:1939. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Hrvatska]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Srbija]] [[Kategorija:Odnosi Hrvatska–Srbija]] [[Kategorija:Sporazumi Jugoslavije]] [[Kategorija:Historijski dokumenti]] [[Kategorija:Podjela (politika)]] 5g0rao1oyl9btbn9e3da9eihn5blqwn 3904448 3904444 2026-07-12T08:11:54Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904448 wikitext text/x-wiki '''Sporazum Cvetković–Maček''' bio je politički dogovor o teritorijalnim podjelama u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]]. Dogovorili su ga 26. augusta 1939. jugoslovenski premijer [[Dragiša Cvetković]] i [[Vladko Maček]]. Sporazumom je uspostavljena [[Banovina Hrvatska]], s granicama banovine koje je obuhvatilo područja naseljenim Hrvatima. == Pozadina == === Administracija 1920-ih i hrvatsko pitanje === Jugoslavija je prošla kroz dvije iteracije unutrašnjih administrativnih granica. [[Vidovdanski ustav|Vidovdanskim ustavom]] od 28. juna 1921. godine, koji su u većim dijelovima izradili [[Nikola Pašić]] i [[Svetozar Pribićević]], ustanovljena su 33 upravna okruga u tadašnjoj [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini SHS]], a amandman na Izborni zakon iz juna 1922. je propisivao upotrebu broja stanovništva prije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], omogućavajući Srbiji da ignoriše svoje ogromne žrtve tokom rata.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/39|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/39 39]}}</ref> Osim toga, način na koji je parlament izglasao Ustav također je izazvao određeno negodovanje, jer je Hrvatska republikanska seljačka stranka (HRSS), najveća hrvatska regionalna stranka, odbila glasati, dok je [[Savez komunista Jugoslavije|Komunistička partija Jugoslavije]] (KPJ) bila isključena. To je olakšalo Pašićevoj Narodnoj radikalnoj stranci (NRS) i Pribićevićevoj Demokratskoj stranci (DS).<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|url=https://archive.org/details/historyofbalkans0000jela/page/150|title=Twentieth Century|publisher=Cambridge University Press|year=1983|isbn=9780521274593|series=History of the Balkans|volume=2|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/historyofbalkans0000jela/page/150 150]}}</ref> Stjepana Radića je 1928. godine ranio srpski poslanik u Saboru, k a on je dva mjeseca kasnije umro. HRSS je ponovo počeo da bojkotuje parlament, a Vidovdanski ustav je postao neodrživ.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/45|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/45 45]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=104}}</ref> Već od 1922. pitanje načina pomirenja sa nevoljnim hrvatskim partnerima postaje lokalna verzija ''hrvatskog pitanja'' među srpskom elitom. Čak i 'amputacija', tj Hrvatska neovisnost u korist cijelog sistema, razmatrana je u više navrata.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/40|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/40 40]|quote=An addendum to the programme [in 1922] of the Croatian Republican Peasant Party sketched out the map of an independent Croatia, which would cooperate with Serbia on the basis of a confederation. The incident showed that Radić was quite prepared to usurp the authority of the government in the conduct of foreign affairs. In Belgrade, murmurings were heard that the time had come to ‘amputate’ Croatia and let the Serbs get on with their own affairs.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/46|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/46 46]|quote=On 6 January 1929, after five months of protracted efforts to resolve matters through a cabinet headed by Korosec, again including talk of the ‘amputation’ of Croatia, the King proclaimed a royal dictatorship, pending the promulgation of a new constitution.}}</ref> Srpska vizija amputacije obično je uključivala pripajanje regiona koji su etnički pomješani između Hrvata i Srba od strane Srbije, a ne Hrvatske. Time bi se zapravo stvorila " [[Velika Srbija]] ", a ne zajednica Južnih Slovena.<ref>{{Cite book|last=Banac|first=Ivo|url=https://archive.org/details/nationalquestion00bana_0|title=The National Question in Yugoslavia|publisher=Cornell University Press|year=1984|isbn=0801494931|location=Ithaca|pages=[https://archive.org/details/nationalquestion00bana_0/page/236 236]|quote=In fact, Radić became a resolved federalist only after the results of the Constituent Assembly forced him to abandon any further illusions about the willingness of foreign powers to effect Croatia's independence, and after the NRS and Aleksandar launched several trial balloons about a possible "amputation" of troublesome northwest Croatia, which would have mutilated Croat national territory.|url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite book|last=Banac|first=Ivo|url=https://archive.org/details/nationalquestion00bana_0|title=The National Question in Yugoslavia|publisher=Cornell University Press|year=1984|isbn=0801494931|location=Ithaca|pages=[https://archive.org/details/nationalquestion00bana_0/page/236 236]|quote=Footnote 10: Certain NRS circles and their allies in the camarilla repeatedly threatened to create a Great Serbia by "amputating" northwestern Croatia and Slovenia and letting these areas fend for themselves. A concrete amputation proposal was voiced in a 1923 pamphlet, following the centralist reversals in parliamentary elections. The author of this anonymous work proposed to incorporate most of Slavonia, parts of Croatia proper, and all of Bosnia-Hercegovlna and Dalmatia into such a Serbian slate.|url-access=limited}}</ref> Sa hrvatskog stanovišta, ''hrvatsko pitanje'' je bilo manje fokusirano na smirivanje Jugoslavije kao veće cjeline, već na odvajanje Hrvatske od bilo kakvog uticaja Beograda. Stjepan Radić je postao rano lice hrvatskog separatističkog pokreta. Oscilirao je između favoriziranja potpune nezavisnosti ili konfederativnog modela vlasti s tri ustavno priznata naroda (Slovenci, Hrvati i Srbi) koji su trebali formirati nezavisne i suverene nacionalne države prije nego što se dobrovoljno pridruže labavoj zajednici. Ostale kontradikcije u njegovim političkim uvjerenjima uključivale su one o ulozi organizirane religije, urbanizaciji i komunizmu.<ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=78}}</ref> Njegov pogled na hrvatske granice, bilo da se radi o Jugoslaviji ili van nje, proširio se daleko izvan moderne hrvatske nacionalne države i obuhvatio je i većinu savremene [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. === Kraljevska diktatura 1930-ih === [[Datoteka:Banovine_Jugoslavia.png|mini|250x250piksel| Devet Banovina Jugoslavije, osnovanih 1929. godine i svaka je dobila ime po rijeci]] Nakon što je [[Aleksandar, kralj Jugoslavije|Aleksandar I]] proglasio Šestojanuansku diktaturu, Vidovdanski ustav je poništen. Pola godine kasnije zamijenjen je jugoslovenskim ustavom iz 1931. (poznat i kao ''Septembarski ustav''), a zemlja je zvanično postala ''Kraljevina Jugoslavija'' . Septembarskim ustavom 33 upravna okruga Vidovdanskog ustava zamijenjena su sa devet banovina. Svaki od njih dobio je naziv po rijeci, a u slučaju [[Primorska banovina|Primorske banovine]], po obalnoj liniji. Oni su izvana bili osmišljeni kako bi se izbjegle konotacije istorijske, etničke, regionalne ili vjerske pripadnosti. Srbi su bili većina u šest od devet banovina, [[Slovenci]] većina u [[Dravska banovina|Dravskoj]], Hrvati u [[Savska banovina|Savskoj]] i Primorju. U deceniji nakon uspostavljanja kraljevske diktature, nekoliko premijera (Živković 1929–1932, Marinković 1932, Srškić 1932–1934, Uzunović 1934, Jevtić 1934–1935, Stojadinović 1935–1939) se uzdiglo a potom palo i 1939. po nalogu kralja Aleksandra I, a potom, nakon kraljevog ubistva 1934. godine, po želji kneza Pavla, koji je bio regent maloljetnog [[Petar II, kralj Jugoslavije|kralja Petra II]]. Od ovih premijera, Milan Stojadinović je imao najduži mandat između 1935. i 1939. godine, prije svega zbog globalnog ekonomskog oporavka od [[Velika depresija|Velike depresije]]. Međutim, bio je ideološki snažan centralist i protivio se velikim ustupcima manjinskim pokretima, posebno kada je riječ o hrvatskom pitanju.<ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|quote=In February 1939, domestic and foreign policy motives prompted Prince Regent Paul to dismiss the powerful prime minister Milan Stojadinović, a man who advocated a strong centralized state and thus stood in the way of solving the Croatian question.}}</ref> Takođe je navukao lični bijes princa Pavla, zapadno-orijentisanog anglofila,<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/59|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/59 59]}}</ref> usvajajući slike i retoriku iz italijanskog fašizma.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/65|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/65 65]}}</ref> Stojadinovićeva vlada je pala početkom februara 1939. godine, kada je izgubio vjeru u svoj kabinet.<ref name=":0">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/66|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/66 66]|quote=Stojadinović formed a second administration, but at the beginning of February 1939 his Slovene and Muslim ministerial colleagues, together with Dragisa Cvetkoviç, a Serb, resigned, stating as their reason the government’s intransigence over the Croat problem. Stojadinović's position was now untenable[.]}}</ref> Regent ga je 5. februara zamenio Dragišom Cvetkovićem. Cvetković će ostati premijer do jugoslovenskog državnog udara u martu 1941. godine, neposredno prije njemačke [[Aprilski rat|invazije na Jugoslaviju]]. Cvetković nije bio naročito popularan u Srbiji, ni među pristalicama vlasti ni među opozicijom. Nastojao je da postigne dogovor s Vladkom Mačekom, koji je nakon Radićeve smrti postao vođa hrvatskog regionalističkog pokreta.<ref name=":1">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/129|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/129 129]}}</ref> === Uloga Hrvata u vlasti, 1918–39. === Stjepan Radić je u početku bojkotirao Jugoslavensku skupštinu sa svojom HRSS početkom 1920-ih i bio je otvoreno neprijateljski nastrojen prema instituciji jugoslovenske monarhije i samom članstvu Hrvatske u jugoslovenskoj državi. Upuštao se u otvorenu neprijateljsku retoriku prema srpskoj eliti, pa je u julu 1923. morao da ode u inostranstvo po nalogu za hapšenje zbog govora koji je vrijeđao [[Marija Rumunska|kraljicu Mariju]].<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/41|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/41 41]|quote=By July [1923], Radić was abroad, fleeing from an arrest warrant issued for publicly insulting the Queen in an inflammatory Bastille Day speech.}}</ref> Radić je čak upisao svoju stranku u Seljačku internacionalu u [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]] 1924. godine,<ref>Graeme Gill, "Peasant International," in George Jackson and Robert Devlin (eds.), ''Dictionary of the Russian Revolution.'' Westport, CT: Greenwood Press, 1989; pp. 435-436.</ref><ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/42|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/42 42]|quote=Radić's maverick antics again proved a fatal handicap in the attempt to build a united opposition. During the summer, his wanderings around the European capitals brought him to Moscow, where (with the prior agreement of the HRSS leadership) he took his party into the Communist Peasant International on 1 July [1924].}}</ref> iako je kralj Aleksandar otvoreno podržavao ruske bijdlogardejce protiv boljševika u [[Ruski građanski rat|ruskom građanskom ratu]].<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/39|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/39 39]|quote=Vesting authority in a Serbian dynasty was asking for trouble when combined with the Serb domination of the Peoples’ Assembly, leading to repeated charges of collusion between the government and King Aleksandar. The King’s wide discretionary powers in the conduct of foreign affairs were a particular source of tension. The Court played host to thousands of White Russian soldiers commanded by General Wrangel, who used Belgrade as a base to plan his strategy against the Bolshevik government in Moscow, provoking an outcry by opposition deputies in the Peoples’ Assembly, in March 1922, against ‘hidden government’.}}</ref> Radićevo otvoreno koketiranje sa komunizmom, koji je bio duboko preziran u srpskom političkom svijetu, čak je djelimično doveo i do sloma Davidovićeve administracije,<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/42|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/42 42]|quote=Within three months, Davidović was out of office. Radić's maverick antics again proved a fatal handicap in the attempt to build a united opposition. [...] The Radicals jumped at the opportunity to accuse Radić of treasonable commerce with godless Bolshevism. Using their influence at Court, Pasić and Pribicević campaigned to bring down the government ‘in the name of those sacrificed in the war’. As Radić continued to attack the ‘militarists and shysters’ in Belgrade, the war minister, General Hadžić, declared he could not serve in a government associated with the HRSS, and contrived to bring it down. Davidović privately made it clear that the King had forced his resignation, and he complained about the subversion of civilian government by the generals, who consistently exaggerated the degree of unrest in the country in their reports to Aleksandar.}}</ref> prve koju nije vodila Radikalna stranka. Međutim, sredinom 1920-ih svoju ideologiju je pretvorio u zatvor, prihvatio i monarhiju i ustav i počeo da radi sa svojom preimenovanom Hrvatskom seljačkom strankom (HSS, 'republikanski' dio je izbačen iz imena).<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/44|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/44 44]|quote=From prison, he issued a statement to the Peoples’ Assembly on 27 March in which he renounced his republican and federalist ambitions, and offered to work within the Vidovdan Constitution, though his communication to the King (coolly received) spoke of its eventual revision. In language as obsequious as it had been vitriolic in opposition, Radić accepted the authority of the Crown.}}</ref> Kratki savez Radićevog HSS-a i Pašićeve Radikalne stranke, formiran 18. jula 1925., koji nije vodio nikuda zbog međusobnog i javnog prezira, a HSS je raskinuo redove s radikalima početkom aprila 1926.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/44|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/44 44]|quote=Pasić immediately [...] formed a government (18 July 1925) [...], with [five] portfolios going to members of the Croatian Peasant Party (HSS), as it was now promptly renamed. However, nothing of substance changed in the conduct of politics. Radić [continued to berate] his Radical colleagues in public for corruption. The Radicals for their part were openly contemptuous of Radić's capitulation, which they ascribed to fear and cupidity in equal parts. In early April 1926, Radić left the government, and the HSS reverted to its traditional opposition role. Four days later, Pasić also resigned, and his alliance with Radić proved to be his last taste of office.}}</ref> Poslije Radićeve smrti 1928. godine, stranka je 13. augusta 1928. godine došla pod vodstvo Vladka Mačeka, koji ju je dodatno okrenuo u korist građanskih političkih krugova i intelektualizma, udaljavajući se od seoskog seljačkog agrarizma kakvog je Radić prvobitno zamislio. Ponuđena mu je mogućnost da predvodi jugoslovensku vladu kao premijer u julu 1932. godine, nakon što je kralj kratkotrajno smijenio Petra Živkovića i Vojislava Marinkovića, ali je Maček to odbio.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/55|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/55 55]}}</ref> Tokom kraljevske diktature formirao je moćne političke saveze u opoziciji. Prvo, HSS se udružio s Demokratskom strankom kako bi formirao ''Demokratski seljački savez'', a zatim se udružio s drugim snagama poput Slovenske narodne stranke i [[Jugoslavenska muslimanska organizacija|Jugoslavenske muslimanske organizacije]] da bi postao potpuna 'Ujedinjena opozicija'. Ovi savezi su uspjeli postići dobre izborne rezultate uprkos otvoreno pristrasnom političkom sistemu koji je uspostavio septembarski ustav iz 1931. godine. Lista Ujedinjene opozicije je u decembru 1938. uspela da obezbijedi 45% glasova, čime je dodatno potkopao autoritet premijera Stojadinovića.<ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=119|quote=In the December 1938 elections, the "United Opposition" under the leadership of the Croatian Peasants’ Party had won an impressive 45 percent of the vote, while the governing party only garnered 54 percent. So it had become quite apparent that Stojadinović's politics were not sufficiently supported by the electorate.}}</ref> Stojadinović je tada zamenjen Cvetkovićem u februaru 1939.<ref name=":0">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/66|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/66 66]|quote=Stojadinović formed a second administration, but at the beginning of February 1939 his Slovene and Muslim ministerial colleagues, together with Dragisa Cvetkoviç, a Serb, resigned, stating as their reason the government’s intransigence over the Croat problem. Stojadinović's position was now untenable[.]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/66|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/66|66]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]]. <q>Stojadinović formed a second administration, but at the beginning of February 1939 his Slovene and Muslim ministerial colleagues, together with Dragisa Cvetkoviç, a Serb, resigned, stating as their reason the government's intransigence over the Croat problem. Stojadinović's position was now untenable[.]</q></cite></ref> == Sporazum == === Pregovori === Cvetković je postavljen za premijera zbog neophodnosti koju je regent Pavle video da se odmah pomiri sa hrvatskim regionalistima. Cvetković se preko posrednika u HSS-u sastao s Mačekom u [[Zagreb]]u na preliminarnim razgovorima.<ref name=":3">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68-69]}}</ref> Cvetković i Maček mogli su profitirati jedan od drugog: Cvetković bi mogao dobiti neophodan legitimitet kod hrvatskog naroda, a time i Ujedinjene opozicije,<ref name=":1">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/129|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/129 129]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Djilas, Alexis (1991). [[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/129|''The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953'']]. London: Harvard University Press. pp.&nbsp;[[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/129|129]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0674166981|<bdi>0674166981</bdi>]].</cite></ref> dok bi Maček mogao ispuniti svoju regionalnu agendu za povećanje hrvatske autonomije. Pregovori su trajali od aprila do augusta 1939. i proizveli su Sporazum.<ref name=":2">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130 130]}}</ref> Sporazum je finalizovan 20. augusta 1939. godine, a ratifikovan 26. augusta.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68]}}</ref> === Uslovi === [[Datoteka:Creation_of_Banovina.png|mini|250x250piksel| Savska i Primorska banovina pripojene su [[Banovina Hrvatska|Banovini Hrvatskoj]] .]] [[Datoteka:Banovina_of_Croatia_religious_map.png|mini|269x269piksel|Karta Banovine Hrvatske po opštinama, prema popisu iz 1931. godine.]] * Član I ** Formirat će se nova vlada Banovine Hrvatske. * Član II ** Savska i primorska banovina postat će Banovina Hrvatska. ** Osim toga, tim dvjema banovinama bit će pridodati i većinski hrvatski dijelovi Dubrovačke, Šidske, Iločke, Brčanske, Gradačačke, Travničke i Fojničke regije. ** Dijelovi navedenih regija bez hrvatske većine bit će odvojeni i neće biti pripojeni Banovini Hrvatskoj. * Član III ** Srbi, Hrvati i Slovenci moraju biti jednaki pred zakonom u novoj Banovini, kao i u zemlji u cjelini. Tri etničke grupe imaju zagarantovano jednak pristup pozicijama u javnoj službi u zemlji. ** Vjerska ravnopravnost je zagarantovana. Ustavom nove Banovine garantovaće se jednaka osnovna građanska i politička prava. * Član IV ** Unutarnje poslove poljoprivrede, trgovine i industrije, šuma i rudnika, građevinarstva, socijalne politike, narodnog školstva, pravosuđa i unutrašnje uprave preći će u nadležnost Banovine Hrvatske. Banovina će sarađivati sa vojnim vrhom kada su u pitanju rudarske koncesije koje su od interesa za odbranu zemlje. ** Svi ostali poslovi, kao i 'pitanja od posebnog značaja za državu', kao što su nacionalna sigurnost, suzbijanje destruktivne propagande, policijski obavještajni podaci, zaštita javnog reda i drugo, ostat će u nadležnosti savezne vlade. ** Hrvatskoj će biti pružena "potrebna finansijska autonomija", ali će se vojnom vodstvu omogućiti neophodan utjecaj u proizvodnji i logistici unutar Hrvatske kako bi se osigurala nacionalna obrana. * Član V ** Zajednička zakonodavna vlast kralja i parlamenta u nadležnosti Banovine. ** Stvaranje posebnog parlamenta za Banovinu, slobodno biranog opštim, ravnopravnim, neposrednim i tajnim glasanjem. Zastupljenost manjina će biti zagarantovana. ** Kralj svoje upravne ovlasti u Banovini vrši preko bana. ** Ban, kojeg je kralj imenovao i razriješio, odgovoran je kralju i parlamentu. ** Pisani akti kraljevske vlasti moraju biti potpisani od bana ako se primjenjuju u Banovini Hrvatskoj. ** Osnivanje Ustavnog suda za rješavanje sporova između savezne vlade i Banovine. * Član VI ** Teritorijalni obim i jurisdikcijska prava Banovine bit će zajamčena posebnom ustavnom odredbom. Ova odredba se ne može mijenjati bez saglasnosti Banovine. * Član VII ** Savezna vlada je saglasna da donese sve nove zakone koji bi mogli biti neophodni za implementaciju sporazuma. Nadalje, iako nije formalizovano u sporazumu, Maček je u vladu ušao kao zamjenik premijera. Još četiri kabinetska mjesta dodijeljena su Mačekovim kolegama, formirajući ''Vladu nacionalnog dogovora''.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/69|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/69 69]}}</ref> Prvi i jedini ban bio je [[Ivan Šubašić]], veteran Prvog svjetskog rata. === Ishod === Za dio HSS-a Seljačko-demokratske koalicije, sporazum je značio da, baš kao što je HRSS uradio sa [[Vidovdanski ustav|Vidovdanskim ustavom]], stranka sada efektivno djeluje unutar septembarskog ustava i počinje da sarađuje s ustavnim sistemom koji je ranije odbacio.<ref>{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130 130]|quote=The HSS had in this way abandoned the program of the democratic opposition, whose main goal was fundamental change of the 1931 constitution.}}</ref> Međutim, Maček se približio koliko je mogao da dovrši hrvatsku autonomiju bez potpune nezavisnosti: Hrvatska je sada imala bana između sebe i kralja, a imala je svoj sabor u Zagrebu, Sabor, koji je brinuo o svojim stvarima. Osim toga, osvojio je pet državnih pozicija za sebe i svoje kolege.<ref name=":3">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68-69]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|68-69]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]].</cite></ref> Međutim, odredbe sporazuma bile su privremene. Planirane revizije se, međutim, nikada nisu dogodile, jer je Drugi svjetski rat doveo do kraja Kraljevine Jugoslavije.<ref name=":2">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130 130]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDjilas1991">Djilas, Alexis (1991). [[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/130|''The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953'']]. London: Harvard University Press. pp.&nbsp;[[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/130|130]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0674166981|<bdi>0674166981</bdi>]].</cite></ref> Nova Banovina Hrvatska činila je oko trećine teritorije cijele zemlje. Hrvati su sada bili jedina etnička grupa u Jugoslaviji sa svojim vlastitim posvećenim političkim frontom u okviru Kraljevine Jugoslavije,<ref name=":2">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/130 130]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDjilas1991">Djilas, Alexis (1991). [[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/130|''The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953'']]. London: Harvard University Press. pp.&nbsp;[[iarchive:contestedcountry00djil 0/page/130|130]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0674166981|<bdi>0674166981</bdi>]].</cite></ref> Većina odredbi ugovora ostala je neispunjena, jer je izbio Drugi svetski rat u samoj sedmici ratifikacije sporazuma i eventualno uključivanje Jugoslavije nakon njemačke invazije aprila 1941. je odgodilo njegovu političku realizaciju.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Calic, Marie-Janine (2014). ''A History of Yugoslavia''. West Lafayette: Purdue University Press. p.&nbsp;120. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781557538383|<bdi>9781557538383</bdi>]].</cite></ref> === Reakcija === ==== Hrvatska ==== [[Datoteka:Maček_Jutarnji_list_1939.jpg|mini|Hrvatski ''Jutarni list'' slavi sporazum 30. avgusta 1939.]] Hrvatska reakcija unutar Jugoslavije bila je, barem u početku, općenito pozitivna, jer su Hrvati konačno imali svoju autonomnu vladu i etnički definiranu banovinu. Međutim, i fašističke [[ustaše]] i hrvatski komunisti bili su nezadovoljni što banovina nije dobila potpunu nezavisnost.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Calic, Marie-Janine (2014). ''A History of Yugoslavia''. West Lafayette: Purdue University Press. p.&nbsp;120. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781557538383|<bdi>9781557538383</bdi>]].</cite></ref> Pozitivnom mišljenju dodatno je pomogla i činjenica da su sporazumu dali legitimitet njegovi sponzori, posebno Maček, koji je bio popularan kao branitelj hrvatskih nacionalnih interesa. <ref>{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/131|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/131 131]}}</ref> Pozitivno mišljenje o sporazumu među Hrvatima je, međutim, postajalo sve lošije kako je primjena sporazuma zastala, a ekonomske poteškoće nastale u vezi s početkom Drugog svjetskog rata.<ref name=":4" /> ==== Srbija ==== Srpska reakcija bila je ogorčena: 800.000 etničkih Srba, oko 20% stanovništva Banovine, sada su bili subjekti hrvatskog Sabora, a stupanje Hrvata Mačeka na funkciju potpredsjednika doživljeno je kao još veća uvreda.<ref name=":5">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/69|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/69 69]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/69|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/69|69]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]].</cite></ref> Nadalje, činjenica samog postojanja hrvatske banovine dovela je do političkih poziva na isto uređenje i za Srbiju. Slobodan Jovanović iz Srpskog kulturnog kluba iznio je prijedlog kojim bi se Bosna, Crna Gora i Makedonija uključile u ''banovinu srpskih zemalja''. Ovaj prijedlog je dospio u fazu planiranja sredinom 1940. godine, ali nikada nije realizovan zbog sve većeg pritiska koji je na zemlju izvršio Drugi svjetski rat.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Calic, Marie-Janine (2014). ''A History of Yugoslavia''. West Lafayette: Purdue University Press. p.&nbsp;120. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781557538383|<bdi>9781557538383</bdi>]].</cite></ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68-69]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|68-69]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]].</cite></ref> I pravoslavno sveštenstvo i oficirska klasa jugoslovenskih oružanih snaga su se otvoreno protivili sporazumu.<ref name=":6">{{Cite book|last=Djilas|first=Alexis|url=https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/132|title=The Contested Country: Yugoslav Unity and Communist Revolution, 1919-1953|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0674166981|location=London|pages=[https://archive.org/details/contestedcountry00djil_0/page/132 132]}}</ref> Čak i u liberalnim srpskim krugovima, gdje je Ustav iz 1931. godine bio nepopularan, sporazum je odbijen. Ali među srpskim liberalima, glavni bijes nije ležao na srpskoj vladi koja je izdala Srbe, već na hrvatskoj strani dogovora, jer su Hrvati svojom saradnjom sa autoritarnom vladom legitimisali i autoritarni sistem uopšte i Ustav iz 1931. posebno.<ref name=":6" /> I liberali i konzervativci u Srbiji jesu, međutim, bar dio krivice svalili na premijera Cvetkovića, koji je ubrzo u Srbiji bio još manje popularan od njegovog autoritarnog prethodnika Stojadinovića.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/70|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/70 70]}}</ref> Općenito, sporazum je ponovo zaoštrio srpsko-hrvatske odnose, koji su se općenito poboljšali tokom ujedinjenog suprotstavljanja hrvatskih i srpskih liberala vlasti centralne vlade.<ref name=":6" /> Najveći učinak stvaranja Banovine Hrvatske na političke stavove većine srpskih kreatora politike bio je kraj ideologije centralizma (koja se naziva i unitarizmom). Do kraja 1930-ih, većina srpskih političara favorizirala je federalni sistem i željela je oponašati prava hrvatske autonomije za Srbe.<ref name=":4" /> ==== Ostatak Jugoslavije ==== Posebno su ogorčeni muslimani, koji su se već ranije morali suočiti sa podjelom između četiri različite banovine, gdje su u svakoj bili manjina. Sada su dvije od ovih banovina spojene u nacionalnu cjelinu, što je muslimanima bilo uskraćeno,<ref>{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120|quote=The Muslims were particularly bitter over the fact that Croats and Serbs had — seemingly bilaterally — divided up their country among themselves, and in doing so they had not only trampled the historical borders of Bosnia-Herzegovina but had also treated with contempt the regional identity of the populace.}}</ref> uz samo priznanje kao nacionalne subkulture u Jugoslaviji, koja je od svog osnivanja prvenstveno bila osmišljena oko Srba, Hrvata i Slovenaca. Ne samo da je dio muslimanskog stanovništva (4% ukupnog stanovništva Banovine Hrvatske) sada živio pod hrvatskom vlašću, već su nacrti za srpsku banovinu poput Jovanovića i Srpskog kulturnog kluba prijetili podrivanje kulturne i političke autonomije i preostalih muslimana.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Calic, Marie-Janine (2014). ''A History of Yugoslavia''. West Lafayette: Purdue University Press. p.&nbsp;120. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781557538383|<bdi>9781557538383</bdi>]].</cite></ref> Samo jedan član novog kabineta Cvetković-Maček bio je član Jugoslovenske muslimanske organizacije, što je dodatno pojačalo utisak da su Hrvati postigli dogovor sa Srbima o podjeli Bosne na štetu muslimana.<ref name=":3">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68-69]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|68-69]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]].</cite></ref> Za Slovence se manje radilo o mogućem skorom nacionalnom uništenju kao u slučaju Bosne, već više o ravnopravnosti triju naroda.<ref name=":4">{{Cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|title=A History of Yugoslavia|publisher=Purdue University Press|year=2014|isbn=9781557538383|location=West Lafayette|pages=120}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Calic, Marie-Janine (2014). ''A History of Yugoslavia''. West Lafayette: Purdue University Press. p.&nbsp;120. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781557538383|<bdi>9781557538383</bdi>]].</cite></ref> Slovenci su obično slagali s Hrvatima u zajedničkom skepticizmu prema centralnoj srpskoj vlasti, ali sada su Hrvati očito postigli dogovor sa Srbima koji im je dodijelio poseban tretman, uključujući poseban nacionalni parlament koji Slovenija nije imala. Iako je Dravska banovina bila donekle bliska isključivo slovenskom okrugu, nije imala nijednu od posebnih autonomija dodijeljenih Banovini Hrvatskoj. Iako je bilo poziva za ''Banovinom Slovenije'', prijetnja koju su predstavljale susjedna Italija i Njemačka usljed brzog širenja Drugog svjetskog rata ubrzo je preuzela primat.<ref name=":3">{{Cite book|last=Benson|first=Leslie|url=https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68|title=Yugoslavia: A Concise History|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=0333792416|location=Hampshire|pages=[https://archive.org/details/yugoslaviaconcis0000bens_i0i2/page/68 68-69]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Benson, Leslie (2001). [[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|''Yugoslavia: A Concise History'']]. Hampshire: Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;[[iarchive:yugoslaviaconcis0000bens i0i2/page/68|68-69]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0333792416|<bdi>0333792416</bdi>]].</cite></ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:1939. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1939. u politici]] [[Kategorija:1939. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1939. u Srbiji]] [[Kategorija:1939. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Hrvatska]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Srbija]] [[Kategorija:Odnosi Hrvatska–Srbija]] [[Kategorija:Sporazumi Jugoslavije]] [[Kategorija:Historijski dokumenti]] [[Kategorija:Podjela (politika)]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] 4mjwvjahjuhqidjhxmmkagz6a1kh6g7 Korisnik:Tulum387/Igralište 2 500884 3904405 3847707 2026-07-11T22:19:50Z Tulum387 155909 3904405 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaš | ime = Mara Lakić-Brčaninović | slika = | opis_slike = | pozicija = [[Bek šuter (košarka)|Bek]] | visina = 170 cm | težina = 65 kg | nacionalnost = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|08|18}} | mjesto_rođenja = Srnice, [[Gradačac]], [[SFR Jugoslavija]] }} == Kasniji život == Nakon smrti svog supruga 1938. godine, napustila je Austriju i otišla u egzil u Švicarsku, gdje je umrla u Vitznauu na Lucernskom jezeru 1947. Prvobitno je sahranjena u kapeli Dux u Schaanu, a njeni posmrtni ostaci naknadno su premješteni u katedralu svetog Florijana u Vaduzu 1960. '''Mara Lakić-Brčaninović''' (18. august 1963, Srnice kod [[Gradačac|Gradačca]]) bivša je jugoslavenska i bosanskohercegovačka košarkašica i trenerica. Igrala je na poziciji beka, a tokom karijere bila je članica [[Ženska košarkaška reprezentacija Jugoslavije|reprezentacija Jugoslavije]] i [[Ženska košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosne i Hercegovine]]. Smatra se jednom od najuspješnijih košarkašica iz Bosne i Hercegovine, koja je značajno obilježila razvoj ženske košarke u Tuzli, bivšoj [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. == Djetinjstvo i obrazovanje == Djetinjstvo je provela u selu Srnice kod Gradačca, gdje je prve sportske korake napravila u Osnovnoj školi Petar Kočić. Odrastala je u sredini u kojoj je sport imao važnu ulogu, te se kao djevojčica, pored [[Košarka|košarke]], bavila i [[Odbojka|odbojkom]] i [[Rukomet|rukometom]]. Sa 14 godina seli u [[Tuzla|Tuzlu]], gdje upisuje srednju ekonomsku školu i počinje se ozbiljnije posvećivati košarci u klubu [[ŽKK Jedinstvo Tuzla|Jedinstvo Aida]]. Nakon završetka srednje škole, na nagovor trenera Mihajla Vukovića, upisuje Pedagošku akademiju (DIF), koju kasnije završava. == Igračka karijera == Profesionalnu karijeru započela je u tuzlanskom klubu Jedinstvo Aida, gdje je provela najveći dio igračkih godina. S klubom je osvojila prvenstvo Jugoslavije 1988, a bila je i dio zlatne generacije koja je 1989. godine osvojila titulu prvaka Evrope. Kao kapiten ekipe, zajedno sa Razijom Mujanović, predvodila je tim koji je ostavio dubok trag u evropskoj košarci i smatra se jednom od najznačajnijih generacija ženskog sporta na prostoru bivše Jugoslavije. Tokom karijere igrala je i u inostranstvu, nastupajući u Švicarskoj, Italiji, Turskoj i Njemačkoj. Profesionalnu igračku karijeru završila je 1998. Kao reprezentativka Jugoslavije ostvarila je značajne međunarodne uspjehe. Najveći uspjeh bilo je osvajanje srebrne medalje na [[Olimpijske igre 1988.|Olimpijskim igrama u Seulu 1988.]] Također je osvojila srebrnu medalju na Svjetskom prvenstvu 1990. i Evropskom prvenstvu 1991. godine. Nakon [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]] nastupala je za reprezentaciju Bosne i Hercegovine, s kojom je osvojila zlatnu medalju na [[Mediteranske igre|Mediteranskim igrama]] 1993. == Trenerska karijera == Nakon završetka igračke karijere napravila je pauzu dugu 11 godina, nakon čega se vraća košarci. U tom periodu preuzima značajnu ulogu u Košarkaškom klubu Jedinstvo iz Tuzle. Tu je obavljala funkcije direktorice i trenerice kluba, radeći na njegovoj stabilizaciji i razvoju mladih igračica. Također je bila uključena u rad reprezentativnih selekcija Bosne i Hercegovine, uključujući funkciju selektorice mlađih kategorija. == Privatni život == Tokom boravka u inostranstvu upoznala je supruga, s kojim je živjela u Njemačkoj, gdje je dobila kćerku [[Melisa Brčaninović|Melisu]], također košarkašicu i reprezentativku Bosne i Hercegovine. Pored sportskih aktivnosti, učestvovala je u društvenim i sportskim manifestacijama, između ostalog kao predsjednica žirija Izbora najboljeg sportiste Bosne i Hercegovine 2017, te kao predsjednica Sportskog saveza Grada Tuzle. Živi i radi na relaciji Koln-Tuzla. '''Religijski ekskluzivizam''' (ili '''ekskluzivitet''') jeste doktrina ili uvjerenje da je samo jedna određena religija ili sistem vjerovanja istinit. Razlikuje se od religijskog pluralizma. == Budizam == Neki pokušaji su napravljeni kako bi se budizam prikazao u ekskluzivističkom okviru, ističući da su oni koji ne prihvataju Budina učenja, poput Plemenitog osmostrukog puta, osuđeni na ponavljanje ciklusa patnje kroz beskonačna reinkarniranja; dok oni koji slijede pravi put mogu dostići prosvjetljenje. Neobudističke grupe ponekad smatraju svoju tradiciju pravim putem do prosvjetljenja i aktivno evangeliziraju one koje smatraju onima koji žive u tami. Međutim, mnogi sljedbenici istočnih religija nisu ekskluzivisti. Naprimjer, postoje milioni budista koji sebe smatraju i sljedbenicima konfučijanizma ili taoizma. Perry Schmidt-Leukel je ukazao da je parabola o slijepima, koja pokušava opisati slona u Mesneviji Mevlane Dželaluddina Rumija, a čije je izvorno porijeklo u budističkom Pali kanonu, više vezana za vjersku ekskluzivnost nego za pluralizam u budističkom kontekstu. U budističkom kontekstu, slon se odnosi na istinsku dharmu, slijepi se odnose na one koji imaju poglede suprotne Budinom učenju, vidovita osoba odnosi se na kralja koji je bio Buda u svom prethodnom životu, a jasna poruka teksta jeste da slijepi ljudi ne mogu ući na put istinskog spasenja, što je u tekstu izraženo riječima da slijepi "ne mogu prevazići Samsaru". Jedino Bude pokazuju put spasenja i oni će osigurati sredstva za prelazak rijeke Samsare. Parabola završava veoma jasnom analogijom: Svjetlost ostalih učitelja je poput svjetlosti krijesnice, dok Budina svjetlost sija poput sunca: "Kada se pojavi taj prosvjetitelj, svjetlost krijesnice nestaje i više ne sija." == Kršćanstvo == <blockquote>''Više informacija: [[Kršćanstvo i druge religije]]''</blockquote>Neki kršćani tvrde da je vjerski pluralizam nevažeći ili samoproturječan pojam. Maksimalni oblici vjerskog pluralizma tvrde da su sve religije podjednako istinite, ili da jedna religija može biti istinita za neke, a druga za druge. Većina kršćana smatra da je ta ideja logički nemoguća s obzirom na načelo kontradikcije. Dvije najveće kršćanske grane, Katolička crkva i Istočna pravoslavna crkva, obje tvrde da su "jedna istinita crkva" i da "izvan istinite Crkve nema spasenja"; međutim, protestantizam, koji ima mnoge različite denominacije, nema dosljednu doktrinu po tom pitanju i ima različite stavove o vjerskom pluralizmu. Brojne kršćanske denominacije tvrde da jedino one predstavljaju jednu istinitu crkvu – crkvu kojoj je Isus dao svoju vlast u Velikom nalogu. Katolička crkva, Istočna pravoslavna crkva, Orijentalna pravoslavna zajednica i Asirska crkva Istoka svaka sebe smatra kao jedinu i originalnu crkvu. Tvrdnja o tituli "jedne istinite crkve" odnosi se na prvu od Četiri obilježja Crkve navedena u Nicejskom vjerovanju: "jedna, sveta, katolička i apostolska crkva". Pojam raskola donekle ublažava suprotstavljene tvrdnje između nekih crkava – raskol se potencijalno može popraviti. Naprimjer, Katolička i Istočna pravoslavna crkva svaka drugu smatra raskolničkom, ali ne i heretičkom. Pripadnici glavnih protestantskih struja smatraju sve krštene kršćane članovima "duhovne kršćanske Crkve", koja nije vidljiva niti institucionalna; ovo uvjerenje se ponekad naziva teološkim terminom "nevidljiva crkva". Neki drugi kršćani, poput anglikanaca anglokatoličke orijentacije, zastupaju verziju teorije grana koja uči da istinitu kršćansku Crkvu čine anglikanske, istočnopravoslavne, starokatoličke, orijentalno-pravoslavne, skandinavske luteranske i rimokatoličke grane. == Hinduizam == <blockquote>''Više informacija: [[Hinduizam i druge religije]], [[Hindutva]], [[Āstika i nāstika|Āstika]] [[Āstika i nāstika|i nāstika]], [[Mleccha]]''</blockquote> == Islam == <blockquote>Više informacija: Islam i druge religije, Podjele svijeta u islamu, Islamizam</blockquote>Muslimani vjeruju da je Allah objavio Kur'an Muhammedu. Ostale islamske knjige koje se smatraju Božijom objavom prije Kur'ana, a koje su u Kur'anu navedene po imenu, jesu Tevrat (Tora) objavljen vjerovjesnicima i poslanicima među Sinovima Izraelovim, Zebur (Psalmi) objavljen Davudu (Davidu) i Indžil (Evanđelje) objavljeno Isau (Isusu). Kur'an također spominje da je Allah objavio Svitke Ibrahimu i Musau. Međutim, većina muslimana smatra da su prethodne poruke i objave djelimično izmijenjene ili iskvarene tokom vremena i smatraju Kur'an nepromijenjenom i konačnom Allahovom objavom. Vjerski pojmovi i prakse uključuju pet stubova islama, koji su osnovni pojmovi i obavezni obredi ibadeta, te slijeđenje islamskog prava, koje se tiče gotovo svakog aspekta života i društva, obuhvatajući sve od bankarstva i dobrobiti do ratovanja i zaštite okoliša. U praksi, međutim, ni uključivanje Jevreja i kršćana ni militantni ekskluzivizam prema "paganima" nije uvijek bio primjenjivan. Trinitarni kršćani su optuživani za idolopoklonstvo zbog svog štovanja ikona i ponekad su tretirani kao politeisti zbog doktrina Trojstva i Utjelovljenja. Islam Jevreje, kršćane i Sabijce koji su iskreni u vjeri smatra "ljudima Knjige". Učenjaci glavnih islamskih sekti komentarisali su da je sekta koja je postigla spasenje u ovom hadisu ona kojoj oni sami pripadaju. Naprimjer, po mišljenju sunijskih učenjaka poput Abū l-Ḥusayna al-Malaṭīja, 'Abd al-Qāhira al-Baghdādīja, Abū l-Muzaffara al-Isfarā'inīja, al-Shahrastānīja, spašena sekta bili su suniti; prema ismailskom učenjaku Abū Tammāmu al-Khawārazmīju, to su bili ismaili; a prema uglednom mu'tazilskom učenjaku Qāḍīju 'Abd al-Jabbāru, sekta koja je postigla spasenje bili su mu'taziliti. == Judaizam == Most Jews believe that the God of Abraham is the one true God. The Jews believe the God of Abraham entered into a covenant with the ancient Israelites, marking them as his Chosen People, giving them a mission to spread the concept of monotheism. Jews do not consider their chosenness to be a mark of superiority to other nations, but a responsibility to be an example of behavior for other nations to emulate. Većina Jevreja vjeruje da je Abrahamov Bog jedini pravi Bog. Jevreji vjeruju da je Abrahamov Bog sklopio Savez s drevnim Izraelitima, označivši ih kao Izabrani narod, dajući im misiju širenja koncepta monoteizma. Jevreji ne smatraju svoju izabranost znakom nadmoći nad ostalim narodima, već odgovornošću da budu primjer ponašanja koji će ostali narodi oponašati. == Također pogledajte == * Jedina prava crkva * Extra Ecclesiam nulla salus * Španska inkvizicija * Mleccha * Moralni apsolutizam * Dalit * 73 sekte (hadis) * Sektaško nasilje * Vjerski suprematizam * Vjerska diskriminacija * Vjerska netolerancija * Teokratija '''Spiro Denkov''' (1919, Jučbunar, Sofija – 10. septembar 1996, Tel Aviv) bio je bugarski društveni aktivista i učesnik akcija spašavanja bugarskih Jevreja tokom Drugog svjetskog rata. Nosilac je priznanja "Pravednik među narodima". == Biografija == Rođen je 1919. godine. Tokom Drugog svjetskog rata živio je u četvrti Jučbunar u Sofiji, gdje je štitio i pomagao jevrejskim porodicama u potrebi. Nakon što je njegov prijatelj Miko Ofer uhapšen i u maju 1943. upućen u sabirno-tranzitni logor Somovit, Denkov ga je često posjećivao. Donosio mu je hranu i prenosio pisma njegove porodice i prijatelja. Nekoliko jevrejskih porodica skrivao je u vlastitom domu kako bi ih zaštitio od deportacije. U knjizi "Hronike Jevreja Bugarske" ističe se da Denkov nije djelovao sam, ali da nije bio samo učesnik u tim aktivnostima, već i njihov aktivni inicijator. Denkov je pomagao Jevrejima deportovanim iz Sofije i Burgasa da pređu granicu s Rumunijom, odakle su dalje odlazili u Palestinu. Na taj način spasio je 28 ljudi. Nakon rata nastavio je s tim aktivnostima, izlažući se ličnom riziku. Zbog toga su ga 1947. nove komunističke vlasti u Bugarskoj uhapsile, te je proveo sedam mjeseci u zatvoru. Dana 5. januara 1971. izraelski memorijalni centar, Yad Vashem, dodijelio mu je počasno zvanje "Pravednik među narodima". Godine 1979. preselio se u Izrael, gdje su njegovi prijatelji pred vlastima zagovarali dodjelu državljanstva. Veći dio života u Izraelu proveo je u Jaffi. Bio je oženjen Reginom Denkov, sa kojom ima sina Stojka. Godine 1988. dodijeljeno mu je zvanje počasnog građanina Tel Aviva. Preminuo je 1996. godine u Tel Avivu. Sahranjen je na groblju Kirjat Šaul. '''Papinska bula''' je određena vrsta [[Dokument|dokumenta]] ili [[Povelja|povelje]] izdata od [[Papa|pape]] ili [[Katolička crkva|Katoličke crkve]]. Ime je dobila po [[Pečat|pečatu]] (''buli''), koji se tradicionalno dodavao radi njene autentifikacije. == Historija == Papinske bule postoje barem od 6. vijeka, ali se kao takve ne spominju do kraja 13. vijeka, i to samo u internim nezvaničnim prilikama. Do 15. vijeka postaju termin u službenoj upotebi, kada je jedan od ureda [[Apostolska kancelarija|Apostolske kancelarije]] nazvan "registar bula" (''registrum bullarum''). Dolaskom pape [[Papa Lav IX|Lava IX]] na čelo Crkve 1048. razvija se jasna razlika između dviju vrsta bula, s većim ili manjim stepenom svečanosti. Većina "velikih bula" koje postoje imaju karakter potvrda vlasništva ili zaštitnih povelja dodijeljenih [[Samostan|samostanima]] i vjerskim institucijama. U razdoblju kada je bilo mnogo krivotvorenja takvih dokumenata, oni koji su pribavljali bule iz [[Rim|Rima]] nastojali su osigurati da njihova autentičnost ne bude dovedena u pitanje. Potvrda pape je, pod određenim uslovima, mogla predstavljati dovoljan dokaz prava u slučajevima kada je izvorni dokument bio izgubljen ili uništen. Od 12. vijeka papinske bule nose olovni pečat s likovima apostola [[Sveti Petar|svetog Petra]] i [[Sveti Pavao|Pavla]] na jednoj strani, te imenom pape na drugoj. Iako su se bule prvobitno izdavale za različite vrste javne komunikacije, od 13. vijeka rezervisane su za najsvečanije prilike. Papirus se gotovo ujednačeno koristio kao materijal za ove dokumente, sve do početka 11. vijeka, nakon čega ga brzo mijenja grubi [[pergament]]. Savremeni naučnici retroaktivno koriste izraz ''bula'' da opišu svaki papinski dokument izdat u formi [[Dekretali|dekreta]] ili [[Privilegija (kanonsko pravo)|privilegije]], svečanog ili običnog, pa čak i neke manje složene dokumente u formi pisma. U popularnoj upotrebi, naziv se koristi za svaki papinski dokument koji sadrži metalni pečat. Danas je bula jedini pisani oblik u kojem se papa naziva ''Episcopus Servus Servorum Dei'' (biskup, sluga slugâ Božijih). Iako su papinske bule ranije uvijek nosile metalni pečat, danas se to čini samo u najsvečanijim prilikama. Papinska bula danas predstavlja najsvečaniji oblik javnog dekreta ili otvorenog pisma koje izdaje [[Sveta Stolica|Vatikanska kancelarija]] u ime pape. == Format == Format bule ranije je započinjao jednim redom velikih, izduženih slova koji je sadržavao tri elementa: ime pape, papinsku titulu "''Episcopus Servus Servorum Dei''" ("biskup, sluga slugâ Božijih") i njen incipit, odnosno prve riječi na [[Latinski jezik|latinskom jeziku]] po kojima je bula dobijala naziv u evidenciji, iako one nisu nužno ukazivale na njen sadržaj. Glavni tekst je bio jednostavno struktuisan i nije imao strogo utvrđene konvencije oblikovanja. Završni dio sadržavao je kratki ''datum'' s mjestom izdavanja, dan u mjesecu i godinu pontifikata pape, kao i potpise, uz koje je pečat bio pričvršćen. Kod najsvečanijih bula papa je lično potpisivao dokument, koristeći potpis ''Ego N. Catholicae Ecclesiae Episcopus'' ("Ja, N, biskup Katoličke crkve"). Nakon potpisa slijedio bi složeni monogram, potpisi svjedoka i pečat. U savremenoj praksi dokument u ime pape potpisuje član Rimske kurije, najčešće državni [[kardinal]], te se monogram izostavlja. == Pečat == Najprepoznatljivija karakteristika bule bio je metalni pečat, koji je obično bio izrađen od olova, ali je u posebno svečanim prilikama bio pravljen od [[Zlato|zlata]], kao što su to bili pečati na bizantskim carskim dokumentima (npr. [[Zlatna bula]]). Na prednjoj strani, koja je u početku bila prikazana prilično grubo, prikazivali su se rani očevi Rimske crkve, [[Apostol|apostoli]] sveti Petar i sveti Pavao, označeni slovima SPA•SPE ili SPASPE (latinski: "Sanctus Paulus" i "Sanctus Petrus"). Sveti Pavao, s lijeve strane, bio je prikazan s dugom kosom i dugom šiljastom bradom sastavljenom od zakrivljenih linija, dok je sveti Petar, s desne strane, bio prikazan s kovrdžavom [[Kosa (glava)|kosom]] i kraćom [[Brada|bradom]], sastavljenom od kupolastih zrnaca (reljefnih tačkica). Svaka glava bila je okružena krugom tih zrnaca, a rub pečata bio je okružen dodatnim prstenom od istih zrnaca, dok su se same glave razdvajale prikazom [[Krst|krsta]]. Na poleđini se nalazilo ime pape koji je izdao dokument, u nominativu latinskog jezika, s slovima "PP", što označava titulu ''Pastor Pastorum'' (''Pastir pastira''). Ovaj disk je potom bio pričvršćen za dokument ili užetom od [[Konoplja (rod)|konoplje]], u slučaju sudskih i izvršnih pisama, ili crveno-žutom [[Svila|svilom]], u slučaju pisama milosti, koja je bila provučena kroz proreze na pergamentu dokumenta. Izraz "bulla" potiče od latinske riječi "bullire" ("ključati"), i odnosi se na činjenicu da je materijal od kojeg je pečat izrađen, bilo da je od [[Vosak|voska]], [[Olovo|olova]] ili zlata, morao biti zagrijan kako bi se omekšao za utiskivanje. Godine 1535. firentinski gravir Benvenuto Cellini bio je plaćen 50 skuda da izradi novu metalnu matricu koja će se koristiti za utiskivanje olovnih bula pape [[Pavao III|Pavla III]]. Cellini je zadržao ključne ikonografske elemente, poput lica dvojice apostola, ali ih je izradio s puno većom pažnjom prema detaljima i umjetničkoj osjetljivosti nego što je to bio slučaj ranije. Na poleđini pečata dodao je nekoliko [[Ljiljan (simbol)|ljiljana]] (fleur-de-lis), [[Heraldika|heraldički znak]] porodice Farnese, iz koje je papa Pavao III poticao. Od kraja 18. vijeka, olovna bula zamijenjena je crvenim pečatom tinte sv. Petra i Pavla, s imenom vladajućeg pape koje okružuje sliku, iako su vrlo formalna pisma, poput bule pape Ivana XXIII kojom je sazvao Drugi vatikanski sabor, i dalje dobivala olovni pečat. Originalne papinske bule postoje u većem broju tek od 11. vijeka, kada je došlo do prijelaza s krhkog papirusa na izdržljiviji pergament. Nijedna nije u potpunosti sačuvana iz vremena prije 819. godine. Međutim, neke originalne olovne bule i dalje postoje i potiču iz 6. vijeka == Sadržaj == <blockquote>''Glavni članak: Spisak papinskih bula''</blockquote>Što se tiče sadržaja, bula je jednostavno format u kojem se pojavljuje dekret pape. Svaka tema može biti obrađena u buli, a mnoge su bile ili jesu, zakonski dekreti, imenovanja biskupa, dispenzacije, ekskomunikacije, apostolske konstitucije, kanonizacije i sazivi. Bula je bila ekskluzivan format pisma iz Vatikana sve do 14. vijeka, kada su se pojavila papinska pisma. Pisma su manje formalni oblik papinske komunikacije i autentifikovana su voskom, a sada crvenim pečatom od [[Tinta|tinte]], na kojem je prikazan [[Prsten ribara]]. == Također pogledajte == * Abrevijator * Krstaška bula * Kanonsko krunisanje * Edikt * Enciklika * Fetva * Rota (papinski potpis) == Reference == '''Head Start''' je jedan od najstarijih, najvećih i najskupljih programa [[Kompenzacijsko obrazovanje|kompenzacijskog obrazovanja]] u svijetu. Njegov cilj je pomoći [[Dijete|djeci]] koja odrastaju u težim uvjetima, posebno djeci iz [[Siromaštvo|siromašnijih]] i socijalno ugroženih porodica, iz slabije obrazovanih sredina i nepovoljnih četvrti; kako bi im se povećale obrazovne šanse i smanjile nejednakosti. Program također nastoji ublažiti društvene probleme poput [[Kriminal|kriminala]], [[Zloupotreba psihoaktivnih supstanci|konzumacije droga]], [[Alkoholizam|alkoholizma]] i ovisnosti o [[Socijalna pomoć|socijalnoj pomoći]], pri čemu se ponekad uključuju i [[Roditelj|roditelji]]. Postoje i posebni programi za ranjive skupine, kao što su djeca migrantskog porijekla. Do 2007. u programu je sudjelovalo oko 24 milijuna predškolske djece u SAD-u. Godine 2006. uključeno je više od 909.000 djece i porodica, uz budžet veći od 6,7 milijardi američkih dolara. Program zapošljava više od 200.000 plaćenih djelatnika i preko 130.000 volontera, a u SAD-u se provodi oko 1.600 Head Start projekata. == Podjela == Postoje tri glavna tipa programa: * Early Head Start – ovaj program podržava [[Trudnoća|trudnice]] iz siromašnijih slojeva, malu djecu i njihove porodice. Može se provoditi kroz [[Vrtić|vrtiće]], kućne posjete ili grupne sastanke. Uključuje edukaciju roditelja o odgoju djece, savjetovanje za probleme poput [[Ovisnost|ovisnosti]], pomoć u finansijskim, zdravstvenim i porodičnim problemima, te jačanje roditeljskih vještina i razumijevanja potreba djeteta. * Head Start – namijenjen djeci iz socijalno ugroženih porodica s fokusom se na obrazovnu i socijalnu podršku, uključujući pomoć u učenju i [[Domaća zadaća|domaćim zadacima]], posjete [[Muzej|muzejima]] i kulturnim događajima, aktivnosti poput [[Čitanje|čitanja]] i kuhanja, razvoj socijalnih i obrazovnih vještina. * Migrant and Seasonal Head Start – program za djecu migranata i sezonskih radnika, prilagođen njihovom načinu života i čestim mijenjanjima boravišta. == Rezultati == Učinci programa Head Start nisu jednoznačni i različiti autori dolaze do drugačijih zaključaka. Levitt i Dubner (2005) smatraju da program nema dugoročne obrazovne efekte, jer se početne prednosti djece vremenom gube. Magnuson, Ruhm i Waldfogel (2004) nalaze mješovite rezultate; djeca u početku imaju bolje matematičke i čitalačke vještine, ali se te razlike smanjuju do kraja prve školske godine, dok problemi u ponašanju mogu ostati prisutni. Currie i Thomas (1995) pokazuju da su pozitivni efekti jači i dugotrajniji kod bijele djece nego kod crne i hispanske populacije. Datta (1976), te Lee i saradnici (1990) navode da djeca u programu u početku imaju viši IQ u odnosu na kontrolne grupe, iako se ta razlika kasnije smanjuje, ali ne nestaje u potpunosti. Werner (1997) smatra da program ima pozitivne dugoročne učinke, uključujući smanjenje problema u školi, kriminala i zloupotrebe droga. Analiza američkog Kongresa iz 2005. pokazuje da djeca iz Head Starta imaju nešto bolje rezultate u odnosu na djecu iz drugih predškolskih programa, te da su efekti veći ako dijete ranije uđe u program. == Reference == == Literatura == * Wassilios E. Fthenakis: ''Pädagogische Ansätze im Kindergarten.'' Beltz, Weinheim/Basel 2000, <nowiki>ISBN 3-407-62408-5</nowiki>. (njemački) * Valora Washington, Ura Jean Oyemade Bailey: ''Project Head Start: models and strategies for the twenty-first century.'' (= ''Garland reference library of social science.'' 827). Garland, New York et. al. 1995, <nowiki>ISBN 0-8153-0800-0</nowiki>. (engleski) * Jeanne Ellsworth, Lynda J. Ames (urednici): ''Critical perspectives on Project Head Start: revisioning the hope and challenge.'' (= ''Suny series, youth social services, schooling, and public policy''). State University of New York Press, Albany (New York) 1998, <nowiki>ISBN 0-7914-3928-3</nowiki>. (engleski) * Valora Washington, Ura Jean Oyemade Bailey: ''Project Head Start: past, present, and future trends in the context of family needs.'' (= ''Garland reference library of social science.'' 377). Garland, New York et. al. 1987, <nowiki>ISBN 0-8240-8521-3</nowiki>. (engleski) '''Herpes zoster ophthalmicus (HZO)''', također poznat pod nazivom oftalmološki zoster, je [[herpes zoster]] koji zahvata [[oko]] ili okolno područje. Česti znakovi uključuju osip na čelu s oticanjem kapka. Može se pojaviti i [[bol]] i crvenilo oka, rožnice ili uvee, te osjetljivost na svjetlost. Povišena temperatura, [[parestezija]] i alodinija (pojačana osjetljivost na [[dodir]]) u blizini oka mogu prethoditi pojavi osipa. Komplikacije mogu uključivati [[Sljepoća|oštećenje vida]], povišen [[očni pritisak]], hroničnu bol i [[moždani udar]]. Osnovni mehanizam nastanka oboljenja je reaktivacija latentnog virusa [[Varicella zoster virus|varicella-zoster]] (VZV) u trigeminalnom gangliju koji je povezan sa [[Oftalmički živac|oftalmičkim živcem]], tj. prvu granu [[Trigeminalni živac|trigeminalnog živca]]. Dijagnoza se uglavnom postavlja na osnovu [[Znakovi i simptomi|znakova i simptoma]]. Alternativno se može uzeti tečnost iz osipa i analizirati na prisustvo VZV DNK pomoću real-time PCR metode. Ovaj test je brz, jednostavan za izvođenje i veoma osjetljiv i specifičan metod za dijagnosticiranje ovog stanja. Liječi se uglavnom antivirusnim tabletama, poput [[Aciklovir|aciklovira]]. Steroidne kapi za oči također se mogu koristiti, kao i kapi koje šire zjenicu. Vakcina protiv herpes zostera preporučuje se za prevenciju kod osoba starijih od 50 godina. == Znakovi i simptomi == === Koža === * Viralni prodrom * Preherpetična neuralgija * Osip koji prelazi iz papula u vezikule, zatim u pustule i kraste * Hutchinsonov znak: zahvaćenost kože vrha nosa, što indicira uključenost nazocilijarnog živca. Iako prisutnost ovog znaka povećava vjerovatnoću očnih komplikacija povezanih s HZO, njegovo odsustvo ne isključuje zahvaćenost oka * Raširena pojava kod osoba sa imunodeficijencijom === Rožnica === * Epitel: tačkaste erozije epitela i pseudodendriti: često uz prednje stromalne infiltrate. Javljaju se 2 do 3 dana nakon pojave osipa i prolaze unutar 2 do 3 sedmice. Česta pojava. * Stroma: ** Numularni keratitis: granulasti depoziti u prednjoj stromi. Javlja se unutar 10 dana od pojave osipa. ** Nekrotizirajući intersticijalni keraktitis: karakterišu ga stromalni infiltrati, stanjenje rožnice i moguća perforacija. Javlja se od 3 mjeseca do nekoliko godina nakon osipa. Rijetka pojava. * Disciformni keratitis (''disciformni endoteliitis''): disk edema rožnice, nabori u Descemetovoj membrani, blaga upala u prednjoj očnoj komori i sitni keratični precipitati. Hronično stanje. Javlja se od 3 mjeseca do nekoliko godina nakon osipa. Rijetka pojava. * Neurotrofni keratitis: oštećenje živaca rožnice uzrokuje trajni defekt epitela, stanjivanje, pa čak i perforaciju. Rožnica postaje podložna bakterijskim i gljivičnim infekcijama. Hronično stanje, počinje kasno. Rijetka pojava. * Mukozni plakovi: linearne sive izbočine slabo vezane za oštećeni epitel/stromu. Hronično stanje. Nastaje nakon 3 mjeseca ili nekoliko dana nakon pojave osipa. === Uvea === Prednji uveitis se razvija kod 40–50% osoba s HZO u okviru od 2 sedmice nakon pojave kožnog osipa. Tipični HZO keratitis gotovo uvijek prati barem blagi iritis, posebno ako je Hutchinsonov znak pozitivan (prisustvo mjehurića na vrhu nosa). '''Karakteristike:''' Ovaj negranulomatozni iridociklitis povezan je sa: * sitnim keratičnim precipitatima * blagim zamućenjem očne vodice * povremeno hemoragičnim hipopionom (nakupljanje krvi i upalnih ćelija u prednjoj očnoj komori) Uveitis povezan s HZO često dovodi do komplikacija kao što su atrofija šarenice (irisa) i sekundarni glaukom. U kasnijim fazama bolesti može se razviti i komplikovana katarakta. == Uzroci == Herpes zoster izaziva reaktivacija latentnog humanog herpesvirusa tip 3 (VZV), tipično mnogo godina/decenija kasnije. Osoba može imati ovaj virus skriven unutar svojih neurosenzornih ganglija nakon što je preboljela ospice tokom djetinjstva. Ukratko, ospice nastaju kao posljedica infekcije VZV virusom. Međutim, HZO predstavlja specifičnu reaktivaciju tog virusa u prvoj grani trigeminalnog živca, koja se naziva oftalmička grada petog moždanog živca. === Rizikofaktori === Najvažniji faktori rizika za ponovnu aktivaciju VZV-a i razvoj herpes zostera je oslabljen imunitet (imunosupresija). To se može desiti, npr. kod infekcije HIV-om ili kod malignih oboljenja. Ostali rizikofaktori koji povećavaju rizik od herpes zostera uključuju porodičnu historiju, fizičku traumu i stariju životnu dob. Drugi manje značajni faktori uključuju ženski spol, psihološki stres i prisustvo drugih bolesti (komorbiditet), poput dijabetesa, reumatoidnog artritisa, kardiovaskularne bolesti, bolesti bubrega, lupus i upalne bolesti crijeva. == Mehanizam == Tokom primarne infekcije, koja se normalno prenosi kapljičnim putem i zahvata gornje disajne puteve domaćina, virusne čestice šire se kroz organizam. Smatra se da virus putuje unazad (retrogradno) od mjesta infekcije na koži duž senzornih neurona, sve do zadnjih korijenskih ganglija. Nakon što imunološki sistem stavi infekciju pod kontrolu, virus može ostati u dugotrajnom "uspavanom" stanju, najćešće u spinalnim ili kranijalnim ganglijama. Reaktivacija HZ-a dovodi do simptoma koji su ograničeni na određeni dermatom, odnosno specifično područje ljudskog tijela koje inerviše zahvaćeni živac. HZO nastaje zbog reaktivacije VZV u trigeminalnom gangliju, a kožne promjene se obično javljaju samo na jednoj strani lica. Češće zahvata oftalmičku granu trigeminalnog živca u odnosu na druge dvije grane. Promjene prate raspored jedne ili više grana ove regije, najčešće supraorbitalnog, supratrohlearnog i nazocilijarnog živca. Zahvaćenost nazocilijarne grane, koja opskrbljava očnu jabučicu, povezana je s većim rizikom od komplikacija na oku. Viralna replikacija dovodi do perifernog širenja duž senzornih živaca i lokalizovanog upalnog odgovora, koji se manifestuje kao bol sa peckanjem ili mravinjanjem. Kada virus stigne do kože, pustularne lezije se razvijaju. Uključenost dugih cilijarnih živaca u HZO dovodi do potencijalne upale okularnih struktura poput rožnjače, beonjače, šarenice, mrežnjače i konjuktive, kao i optičkog živca. Dijagnoza HZO-a radi se pomoću kliničke slike, jer se klasična erupcija bolnih vezikula u oftalmičkoj grani živaca može serološki potvrditi u oko 91% slučajeva. Zbog toga su anamneza i klinički pregled veoma važni u postavljanju dijagnoze, a laboratološko testiranje često nije neophodno. Evaluacija pacijenta kod kojeg se sumnja na HZO treba uključivati detaljan oftalmološki pregled koji se sastoji od vanjske inspekcije, tj. pregleda oka, provjere oštrine vida, pregled na lampi uz bojenje fluoresceinom i rose bengalom?, te evaluaciju zadnjeg segmenta (procjena zadnjeg dijela oka). Ako su laboratorijske analize ipak potrebne, uzorak sa kožnih promjena može se mikroskopski ispitati pomoću Tzanckovog razmaza ili Wrightove boje kako bi se uočili znaci infekcije herpes zosterom. Dijagnoza se može potvrditi i virusnom kulturom, imunofluorescentnim testiranjem ili PCR metodom, koja otkriva genetski materijal virusa. Posebno je važan Hutchinsonov znak: ako osip zahvata vrh nosa, to vjerovatno ukazuje na infekciju nazocilijarne grane, što znači da postoji velika vjerovatnoća zahvaćenosti oka i pojave simptoma. Iako je bolni mjehurićasti osip u oftalmičkoj grani tipičan za HZO, postoje i druge dijagnoze koje treba razmotriti, posebno ako nisu prisutna sva tri osnovna simptoma (osip, bol i zahvaćenost oka). {| class="wikitable" |+Diferencijalna dijagnoza !''Orbitalna bol bez vezikularnog osipa'' !Tenziona glavobolja !Migrena !Klaster glavobolja !Arteritis džinovskih ćelija |- !''Asimptomatski vezikularni osip'' !Kontaktni dermatitis !Impetigo !HSV infekcija ! |- !''Zahvaćenost oka bez osipa'' !Preseptalni celulitis !Abrazija rožnjače !Infektivni keratitis !Uveitis |} Razlikovanje infekcije HSV od HZO može biti teško, jer obje izazivaju bolne vezikularne osipe. Međutim, HSV se češće javlja u više dermatoma, dok se HZO obično pojavljuje u samo jednoj specifičnoj regiji tijela. Također, kod pacijenata sa obostranim osipom manja je vjerovatnoća da se radi o HZO. == Prevencija == Primarna prevencija HZO je sticanje zaštite protiv primarne infekcije VZV. Kao rezultat, više od 90% nevakcinisanih biće inficirano u adolescentnom periodu i postaće podložni razvoju HZO u kasnijem periodu života. Dvije vakcine su razvijene za prevenciju herpes zostera kod odraslih. Prva je živa atenuisana vakcina (ZVL, Zostavax, Merck & Co.), koja je odobrena 2006. Nova rekombinantna vakcina (RZV, Shingrix, GSK) odobrena je 2017. Ova vakcina preferira se u odnosu na prvu vakcinu jer dokazano pruža jaču i dugotrajniju zaštitu od HZ. Prema retrospektivnoj kohortnoj studiji pokazano je da RZV smanjuje učestalost i herpes zostera i HZO. == Liječenje == Glavni ciljevi liječenja herpes zostera i HZO jesu smanjenje težine i trajanja simptoma, jer se bolest prirodno vremenom povlači. Terapija pomaže u bržem zarastanju kožnih promjena i poboljšanju kvaliteta života. Liječenje s uglavnom provodi antiviralnim medikamentima poput aciklovira, valaciklovira ili famciklovira per os. Nije jasno da li postoji značajna razlika u djelovanju ovim lijekova. Ovi medikamenti djeluju najbolje ako se sa njima počne u roku od 3 dana od nastanka osipa. Započinjanje najbrže moguće terapije pomaže da se oboljenje razvija sporije i smanjuje rizik komplikacija. Kod ljudi sa široko raširenom infekcijom ili oslabljenim imunim sistemom, intravenska primjena aciklovira je preporučena, a u slučaju da je virus rezistentan na aciklovir može se koristitii Foscarnet. Zajedno sa antiviralnim medikamentima i analgeticima mogu biti propisani i kortikosteroidi kako bi se upala smanjila. Kakogod, korištenje kapljičnih ili oralnih kortikosteroida ostaje kontroverzno zbog mogućih rizik i ograničenih dokaza o efikasnosti. Ciklopegici, kapi za oči koje uzrokuju dilataciju zjenica, sprječavaju nastanak sinehija, priraslica između struktura oka. '''Bosanska knjiga mrtvih''' finalno je istraživanje Istraživačko-dokumentacionog centra u Sarajevu, koje se odnosi na civilne i vojne žrtve rata u Bosni i Hercegovini. Rad je objavljen u januaru 2013. == Pregled == Istraživanje je sažeto u bazu podataka koja sadrži 97.207 potvrđenih imena građana Bosne i Hercegovine, koji su poginuli tokom rata 1992–1995. godine, uz dodatnih 5.100 nepotvrđenih imena. Međunarodni tim stručnjaka procijenio je nalaze prije nego što su bili objavljeni. Ewa Tabeu, šefica Demografske jedinice MKSJ, nazvala je ovo "najvećom postojećom bazom podataka o žrtvama rata u Bosni". '''Potvrđene žrtve''' Od 97.207 žrtava dokumentiranih do 2013. godine: * 60% su bili vojnici, 40% civili * 90% su bili muškarci * 62% su bili Bošnjaci, 25% bosanski Srbi, a nešto više od 8% Hrvati * Od civilnih žrtava, 82% su bili Bošnjaci, 10% bosanski Srbi, a 6,5% bosanski Hrvati, uz mali broj Jevreja, Roma i drugih. Procjena je da bi postotak civilnih žrtava vjerovatno bio veći da preživjeli nisu prijavili svoje voljene kao "vojnike" kako bi ostvarili socijalne usluge i druge posthumne beneficije. Paretov princip, FIFA Fudbalske sudije (2000-2026) '''Victoria Aleksanyan''' (rođena 1987. u Erevanu, Armenija) armenska je filmska režiserka i suosnivačica IFCA – Zajednice nezavisnih filmskih stvaralaca Armenije. Aleksanyan je napisala, režirala i producirala niz kratkih filmova. == Obrazovanje == Aleksanyan ima zvanje magistre likovnih umjetnosti iz filma sa Univerziteta Columbia, te diplomu iz ekonomske novinarske struke sa Rusko-armenskog univerziteta. Dobila je postprodukcijsku stipendiju na Baden-Württemberg Filmskoj akademiji. == Karijera == Aleksanyan je započela svoju karijeru kao novinarka, radeći u nekoliko kulturnih časopisa u Armeniji. Nakon što je diplomirala na Rusko-armenskom univerzitetu i stekla magistarsku diplomu iz novinarstva, njen profesionalni put dobio je umjetnički smjer. Pridružila se jednom projektu pozorišta na otvorenom u Norveškoj kao blogerka i izvođačica, a ubrzo zatim se preselila u New York kako bi studirala film na Univerzitetu Columbia. U novembru 2018. Aleksanyan je realizovala Filmmaking Learning Lab za Tumo Centar za kreativne tehnologije u Gyumriju i održala jednomjesečnu intenzivnu edukativnu filmsku radionicu, koja je rezultovala produkcijom zajedničkog kratkog filma pod nazivom "Gyumri, my love", koji su kreirali Tumo studenti. Također je bila članica Nezavisnog filmskog odbora pri Nacionalnom centru za kinematografiju, gdje je pregledala i ocjenjivala filmske projekte i scenarije za Državni konkurs za finansiranje 2018. godine. Sada je Aleksanyan suosnivačica, prikupljačica sredstava i članica Upravnog odbora IFCA-e, Zajednice nezavisnih filmskih stvaralaca Armenije. '''Tina Trstenjak''' (rođena 24. avgusta 1990. u Celju) je bivša slovenska džudistkinja koja se takmičila u kategoriji do 63 kg. Trenirala je u klubu Judo Klub Z'Dezele Celje. Nakon Olimpijskih igara 2020. završila je takmičarsku karijeru i kasnije postala sudija. == Uspjesi == === Svjetsko prvenstvo === * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Svjetskom prvenstvu u Bakuu 2017. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Svjetskom prvenstvu u Budimpešti 2017. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Svjetskom prvenstvu u Astani 2015. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Svjetskom prvenstvu u Chelyabusku 2014. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Juniorskom svjetskom prvenstvu u Parizu 2009. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Juniorskom svjetskom prvenstvu u Bangkoku 2008. === Evropsko prvenstvo === * {{Gold1}} Zlatna medalja na Evropskom prvenstvu u Lisabonu 2021. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Evropskom prvenstvu u Tel Avivu 2018. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Evropskom prvenstvu u Varšavi 2017. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Evropskom prvenstvu u Kazanju 2016. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Evropskom prvenstvu u Bakuu 2015. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Evropskom prvenstvu u Montpellieru 2014. * {{Bronze3}} Timska bronzana medalja na Evropskom prvenstvu u Montpellieru 2014. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Evropskom prvenstvu u Budimpešti 2013. === Državno prvenstvo Slovenije === * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2020. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2019. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2018. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2017 . * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2015. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2014. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2013. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2012. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2011. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2010. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2009. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2007. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Državnom prvenstvu Slovenije 2006. === Ostala takmičenja === * {{Gold1}} Zlatna medalja na Budapest Grand Slamu 2020. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Düsseldorf Grand Slam 2020. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Paris Grand Slamu 2020. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Abu Dhabi Grand Slamu 2019. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Paris Grand Slamu 2019. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Abu Dhabi Grand Slamu 2018. * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Paris Grand Slam 2018. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Paris Grand Slamu 2017. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Paris Grand Slamu 2015 . * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Tokyo Grand Slamu 2017 . * {{Bronze3}} Bronzana medalja na Tokyo Grand Slamu 2016. * {{Silver2}} Srebrena medalja na Tokyo Grand Slamu 2015. * {{Gold1}} Zlatna medalja na Tokyo Grand Slamu 2014 . {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Remifentanil | Druga_imena = metil 1-(2-metoksikarboniletil)-4-(fenil-propanoil-amino)-piperidin-4-karboksilat | Grupa = Opioid | Trgovačka imena = Ultiva | ATC kodovi = N01AH06 ([[Svjetska zdravstvena organizacija|SZO]]) | CAS_registarski_broj = 132875-61-7 | Dostupnost bez recepta = ne | Strukturna formula = [[Datoteka:Remifentanil-2D-skeletal.svg|170px]] | IUPAC ime = | Sumarna formula = C<sub>20</sub>H<sub>28</sub>N<sub>2</sub>O<sub>5</sub> | Tačka topljenja = 5&nbsp;°C | Tačka ključanja = | Molarna masa = 376,447 g/mol | Biološka raspoloživost = 100% (IV/IM) | Metabolizam = razgrađen od strane nespecifičnih esteraza u plazmi i tkivima | Poluvrijeme eliminacije = 1-20 min | Izlučivanje = }} '''Remifentanil''', koji se prodaje pod trgovačkim imenom '''Ultiva''', je snažni, kratkodjelujući sintetički [[Opioid|opioidni]] [[analgetik]]. Daje se pacijentima tokom operacije kako bi se ublažila bol, te kao dodatak [[Anestezija|anestetiku]]. Remifentanil se koristi za [[Sedacija|sedaciju]], kao i u kombinaciji s drugim lijekovima za primjenu u [[Opća anestezija|općoj anesteziji]]. Upotreba remifentanila omogućila je primjenu anestezije s visokim dozama opioida i niskim dozama [[Hipnotik|hipnotika]], zbog sinergijskog djelovanja između remifentanila i različitih hipnotičkih lijekova, te isparljivih anestetika. == Medicinska primjena == Remifentanil se koristi kao opioidni analgetik koji ima i brzo djelovanje i brzo povlačenje (vrijeme oporavka). Efikasno se primjenjuje tokom [[kraniotomija]], spinalne hirurgije, [[Kardiohirurgija|kardiohirurgije]] i zahvata gastričnog bypassa. Iako opioidi općenito djeluju slično u smislu ublažavanja [[Bol|bola]], farmakokinetika remifentanila omogućuje brži postoperativni oporavak. Remifentanil se može primjenjivati kao dio anestetičke tehnike TIVA ([[totalna intravenska anestezija]]) pomoću [[Kompjuter|kompjuterski]] kontrolisanih infuzijskih pumpi u postupku nazvanom TCI ([[ciljano kontrolirana infuzija]]). Ciljana koncentracija u plazmi unosi se u pumpu u jedinicama ng/mL, koja zatim izračunava stopu infuzije prema faktorima pacijenta, poput dobi i težine. Za indukciju se obično koriste nivoi od 40 ng/mL, ali općenito variraju između 3–8 ng/mL. Za određene hirurške procedure koje stvaraju posebno jake podražaje može biti potrebna razina do 15 ng/mL. Relativno kratko kontekstno-osjetljivo poluvrijeme eliminacije remifentanila omogućuje brzo postizanje željenog nivoa u [[Krv|krvi]], a iz istog razloga oporavak također nastupa brzo. To omogućava upotrebu remifentanila u posebnim okolnostima, poput [[Carski rez|carskog reza]]. Kratko kontekstno-osjetljivo poluvrijeme remifentanila čini ga idealnim za intenzivnu bol kratkog trajanja. Kao takav, uspješno se koristi za ublažavanje bola tokom poroda; međutim, nije toliko učinkovit kao epiduralna analgezija. U kombinaciji s [[Propofol|propofolom]], remifentanil se koristi za anesteziju pacijenata koji prolaze [[Elektrokonvulzivna terapija|elektrokonvulzivnu terapiju]]. === Dostupni oblici === Primjenjuje se u obliku remifentanil hidrohlorida, a kod odraslih se daje kao [[intravenska infuzija]] u dozama koje se kreću od 0,1 mikrogram po kilogramu tjelesne mase u minuti (μg/kg/min) do 0,5 μg/kg/min. Djeca mogu zahtijevati veće infuzijske stope (do 1,0 μg/kg/min). Klinički korisne infuzijske stope za sedaciju su 0,025–0,1 μg/kg/min (stope se prilagođavaju prema starosti pacijenta, težini bolesti i invazivnosti hirurškog zahvata). Male količine drugih sedativnih lijekova obično se istovremeno primjenjuju sa remifentanilom kako bi se postigla sedacija. Klinički korisne infuzijske stope u općoj anesteziji variraju, ali obično su 0,1–1 μg/kg/min. == Farmakologija == === Farmakokinetika === Remifentanil se smatra metabolički "mekim" lijekom, što znači da se vrlo brzo razlaže u neaktivni oblik. Za razliku od drugih sintetičkih opioida koji se razgrađuju u jetri, remifentanil ima estersku vezu koja se brzo hidrolizira pomoću nespecifičnih enzima u tkivima i plazmi. Zbog toga se ne nakuplja u organizmu, a njegovo poluvrijeme eliminacije ostaje oko 4 minute, čak i nakon infuzije koja traje 4 sata. Remifentanil se razlaže u remifentanil kiselinu, koja je praktično neaktivna – samo 1/4600 jačine originalnog lijeka. Zbog brzog metabolizma i kratkog trajanja djelovanja, remifentanil je omogućio fleksibilnije i preciznije primjene u anesteziji. Kada se koristi zajedno sa hipnotikom, može se davati u relativno visokim dozama, jer se lijek brzo eliminiše iz krvi nakon prekida infuzije. Efekti nestaju brzo, čak i nakon dugih infuzija. Zbog sinergijskog djelovanja remifentanila i hipnotika (npr. propofola), doza hipnotika se može značajno smanjiti. To često vodi ka stabilnijem krvnom pritisku i srčanoj funkciji tokom operacije, kao i bržem postoperativnom oporavku. === Farmakodinamika === Kod pacijenata na mehaničkoj ventilaciji, remifentanil može biti efikasniji od morfina u kontroli bola i sedaciji, ali ne i od fentanila. == Neželjeni efekti == Remifentanil je specifični agonist μ-receptora, što znači da smanjuje tonus simpatičkog nervnog sistema, izaziva respiratornu depresiju i analgeziju. Efekti lijeka uključuju smanjenje frekvencije srca, arterijskog pritiska, frekvencije disanja i plućnog volumena u zavisnosti od doze. Ponekad se javlja i rigidnost mišića. Najčešći neželjeni efekti koje pacijenti prijavljuju su vrtoglavica – često kratkotrajna, uobičajena kod drugih brzodelujućih sintetičkih fenilpiperdinskih opioida poput fentanila i alfentanila, jak svrab (pruritus) – uglavnom po licu. Ovi efekti se obično kontrolišu promjenom doze (smanjivanjem ili, u nekim slučajevima, povećanjem) ili davanjem drugih sedativa koji pomažu pacijentu da lakše podnese ili ne osjeti neželjena dejstva. Budući da je svrab djelimično uzrokovan povišenim nivoom histamina u krvi, nerijetko se daju antihistaminici poput difenhidramina (Benadryl). Međutim, ovo se radi pažljivo, jer može izazvati prekomjernu sedaciju. Mučnina se takođe može pojaviti, ali je obično kratkotrajna, jer remifentanil brzo napušta krvotok nakon prekida infuzije. === Potencijal za zloupotrebu === Kao i drugi μ-receptor agonisti (npr. morfin i kodein), remifentanil može izazvati euforiju i ima potencijal za zloupotrebu. Međutim, zbog brzog metabolizma i kratkog poluvremena djelovanja, rizik od zloupotrebe je prilično nizak. Ipak, postoje zabilježeni slučajevi zloupotrebe remifentanila. == Društvo i kultura == === Razvoj i plasman na tržište === Prije nego što je razvijen remifentanil, većina kratkodjelujućih hipnotika i amnestika imala je problem s dugotrajnom upotrebom – lijekovi bi se nakupljali u organizmu i izazivali nepoželjne dugotrajne efekte nakon operacije. Remifentanil je dizajniran da bude snažan anestetik s ultra-kratkim i predvidljivim trajanjem djelovanja, bez problema nakupljanja. Remifentanil je patentirala kompanija Glaxo Wellcome Inc, a FDA je odobrila njegovu upotrebu 12. jula 1996. Patent je istekao 10. septembra 2017. === Pravni status === U [[Hong Kong|Hong Kongu]], remifentanil je regulisan prema Rasporedu 1 Zakona o opasnim drogama (Poglavlje 134). Mogu ga koristiti samo zdravstveni radnici, a smije se koristiti i u univerzitetske istraživačke svrhe. Supstancu mogu izdavati farmaceuti, ali samo na odgovarajući propisani recept. Svako ko distribuira supstancu bez recepta može biti kažnjen sa 10.000 hongkonških dolara. Kazna za trgovinu ili proizvodnju supstance iznosi 5,000,000 HK$ i doživotnu kaznu zatvora. Posjedovanje supstance za ličnu upotrebu bez dozvole Departmana zdravlja ilegalno je i kažnjava se sa 1,000,000 HK$ i/ili 7 godina zatvora. U Sjedinjenim Američkim Državama, remifentanil je narkotik iz Rasporeda II (''Schedule II'') pod kontrolom DEA, sa brojem ACSCN 9739, a godišnja proizvodna kvota za 2013. iznosila je 3,750 grama, što je ostalo nepromijenjeno u odnosu na prethodnu godinu. == Tert-butil remifentanil == Zamjena metil-[[Ester|estera]] na dugom lancu sa tert-butil-esterom čini ovaj remifentanilni analog 150.000 puta jačim od morfina i 210 puta jačim od samog remifentanila, što ga svrstava među najjače poznate fentanil analoge. Tert-butil grupa takođe čini lijek otpornijim na hidrolizu i produžava njegovo poluvrijeme u tijelu. == Primjena u veterini == Poluvrijeme remifentanila kod pasa je 6 minuta. Ovo poluvrijeme se ne povećava ni sa većom dozom ni sa dugotrajnom upotrebom, pa je oporavak nakon primjene vrlo brz. Remifentanil je efikasniji kod pasa nego kod mačaka, mada se povećanjem doze kod mačaka može postići analgezija i smanjenje čula bola (anti-nocicepcija). [[Hiperalgezija]] i tolerancija su primijećene kod glodara i kunića, ali ne kod pasa i mačaka. Kod konja, remifentanil može pružiti dugotrajnu sedaciju kada se kombinuje sa [[Ksilazin|ksilazinom]] i koristi kao kontinuirana infuzija. == Reference == == Ubistva u šumi u Klanovicáma == Dana 15. decembra 2023. godine, u šumi Klánovice na istočnom obodu Praga, oko 25 kilometara od Karlovog Univerziteta, ubijeni su 32-godišnji muškarac i njegova dvomjesečna kćerka dok se nalazila u dječijim kolicima. Naknadnom istragom utvrđeno je da je počinilac, David Kozák, prije izvršenja ubistava samo jednom posjetio šumu Klánovice. Na dan pucnjave na Karlovom Univerzitetu, na svom računaru je napisao oproštajnu poruku u kojoj je detaljno opisao ubistva u Klánovicama, a oružje kojim su počinjena ubistva prethodno je sakrio u porodičnom dvorištu. Prema istrazi, Kozák je na dan zločina koristio javni prevoz, pri čemu je tokom presjedanja na drugom dijelu Praga isključio mobilni telefon. Sa sobom je nosio bež ruksak i bio naoružan s dva pištolja, Glock 45 i Berettu 71. Nakon ulaska u šumu, prvobitno je namjeravao napasti ženu s dvoje djece koju je vidio na igralištu uz glavnu šumsku stazu, ali je potom uočio muškarca s kolicima i procijenio da je on lakša meta. Pratio ga je kraće vrijeme, nakon čega je ispalio više hitaca iz pištolja Glock 45, opremljenog prigušivačem, usmrtivši muškarca, a potom je ispalio dva hica u kolica, pri čemu je ubijena njegova dvomjesečna kćerka. Nakon toga je pobjegao s mjesta događaja. Tokom bijega, Kozák se kretao pješke prema gradu Úvaly, zatim je autobusom otišao do željezničke stanice Klánovice, odakle je vozom napustio područje između 16:00 i 16:45 po srednjoevropskom vremenu. U jednom trenutku tokom bijega prošao je pored para s kolicima i razmatrao mogućnost napada, ali je odustao nakon što je u daljini čuo sirene. Policija je nakon zločina sprovela opsežnu potragu u šumi angažujući stotine službenika, dok je formirana i posebna operativna grupa za pronalazak počinioca. Kako nije bilo direktnih tragova, istraga je prvo usmjerena na vlasnike registrovanog vatrenog oružja koje je odgovaralo balističkim nalazima, čime je obuhvaćeno oko 30.000 osoba, a potom je krug sužen na približno 4.000 potencijalnih osumnjičenih, od kojih je oko 40 živjelo u blizini šume Klánovice. Dana 20. decembra policija je saopćila da i dalje nema konkretnih tragova, ali da se istraga nastavlja. U kasnijoj fazi, kada je isključen lični ili profesionalni motiv, istraga je razmatrala mogućnost nasumičnog napada. Prema navodima stručnih izvora, slučaj je upoređivan s ranijim ubistvima poznatim kao "šumska ubica“ iz 2005. godine, kada je bivši policajac ubio tri nasumične žrtve u šumskim područjima u okviru priprema za planirani napad u praškom metrou, koji je kasnije spriječen njegovim hapšenjem. Glavni istražitelj Jedinice za teške zločine u Pragu izjavio je da je, zbog činjenice da je Kozák živio u Srednjočeškoj regiji, koja ima odvojenu policijsku upravu od Praga, istraga bila za nekoliko dana prekasna da bi se potencijalno spriječio napad na Karlovom univerzitetu. '''Mircea Lucescu''' (29. juli 1945. – 7. april 2026) bio je bivši profesionalni rumunski fudbaler i trener. Lucescu je bio jedan od najuspješnijih igrača rumunskog ligaškog prvenstva, osvojivši sedam titula sa Dinamom iz Bukurešta. Također je nastupao za Științu iz Bukurešta i Corvinul Henedoaru, a upisao je i 64 nastupa za rumunsku fudbalsku reprezentaciju. Bio je kapiten te selekcije na FIFA SP 1970. Trenirao je razne timove u Rumuniji, Italiji, Turskoj, Ukrajini i Rusiji. Dobro je poznat po dvanestogodišnjem mandatu u Šahtjoru iz Donjecka, gdje je postao najuspješnii trener osvojivši sa klubom 8 titula u ukrajinskom prvenstvu, 6 kupova, 7 superkupova i UEFA kup 2008/09. Također je osvajao trofeje sa Šahtjorovim rivalom, Dinamom iz Kijeva, te titule A divizije sa klubovima iz Bukurešta, Dinamom i Rapidom. Sa Galatasarayem i Beşiktaşom osvojio je i tursko nacionalno prvenstvo. Proglašavan je za rumunskog trenera godine 2004, 2010, 2012, 2014 i 2021, a za trenera godine u Ukrajini 2006, kao i u periodu između 2008. i 2014. Primio je i nagradu u Rumuniji za trenera decenije 2013, a 2015. godine postao je peti čovjek koji je vodio klubove u 100 utakmica Lige prvaka, pridruživši se tako Alexu Fergusonu, Carlu Ancelottiju, Arsènu Wengeru i Josèu Mourinhu. Također je treći trener po osvojenom broju službenih trofeja (38). == Klupska karijera == Lucescu je rođen 29. jula 1945. u rumunskom glavnom gradu, Bukureštu. Počeo je igrati juniorski fudbal 1961. godine u Școala Sportivă 2 u Bukureštu. U Dinamo Bukurešt doveo ga je trener Traian Ionescu, gdje je debitovao u Diviziji A 21. juna 1964. u pobjedi 5–2 protiv Rapida iz Bukurešta. U svoje prve dvije sezone u Dinamu, Lucescu je osvojio prvenstvo u obje, odigravši ukupno tri utakmice u Diviziji A. Sljedeće dvije sezone bio je posuđen klubu Štiința Bukurešt u Diviziju B. Nakon završetka posudbe, vratio se među Crvene pse, s kojima je osvojio Kup Rumunije 1967/68, postigavši dva pogotka u pobjedi 3:1 u finalu protiv Rapida iz Bukurešta, nakon što ga je trener Bazil Marin uveo u igru u 77. minuti umjesto Nicolaea Nagyja. U naredna tri izdanja Kupa Rumunije klub je svaki put stigao do finala, a Lucescu je u finalu 1971. postigao dva gola. Ipak, u sva tri navrata njegova ekipa poražena je od rivala Steaue iz Bukurešta. Tokom boravka u klubu, Lucescu je osvojio i četiri ligaške titule. U sezoni prvog naslova, pod vodstvom trenera Nicolaea Dumitrua i Ionescua, upisao je 23 nastupa i postigao tri gola. U narednoj šampionskoj sezoni trener Ion Nunweiller koristio ga je u 28 utakmica, u kojima je postigao lični rekord od 12 golova. U trećoj sezoni osvajanja titule zabilježio je četiri pogotka u 31 nastupu, ponovo radeći s Dumitruom, dok je u posljednjoj šampionskoj sezoni odigrao 19 utakmica i postigao sedam golova pod vodstvom Nunweilera. Lucescu je ukupno proveo 12 sezona u Dinamu, u kojima je odigrao 250 utakmica u Diviziji A i postigao 57 golova, uključujući devet u derbijima protiv Steaue. Tokom tih godina odigrao je i 15 utakmica u evropskim takmičenjima, u kojima je postigao tri gola (uključujući tri nastupa u Kupu velesajamskih gradova). Postigao je gol protiv oba madridska velikana, Reala i Atlética, u Evropskom kupu, ali u oba slučaja Dinamo nije uspio proći dalje protiv Španaca. Zbog svojih nastupa u 1971, Lucescu je zauzeo četvrto mjesto u izboru za rumunskog fudbalera godine, a 1974. bio je drugi. U julu 1977. godine Lucescu je prešao u Corvinul Hunedoara, gdje je u januaru 1979. preuzeo i ulogu trenera, istovremeno ostajući aktivan igrač. Na kraju te sezone klub je ispao u Diviziju B, ali je Lucescu ostao vjeran ekipi i već nakon jedne godine izborio povratak u najviši rang. Imao je ključnu ulogu i u sezoni 1981/82, kada je Corvinul završio na trećem mjestu Divizije A, nakon čega je okončao igračku karijeru kako bi se u potpunosti posvetio trenerskom poslu. Tokom trenerskog mandata u Dinamu nakratko se vratio na teren, jer je veliki broj igrača bio pozvan u kamp reprezentacije Rumunije uoči Svjetskog prvenstva 1990. godine. Zbog toga se ponovo registrovao kao igrač i 16. maja 1990. ušao u igru u 76. minuti, zamijenivši Ionela Fulgu u remiju 1:1 protiv Sportula Studențesca iz Bukurešta. Te sezone osvojio je titulu i kao igrač i kao trener. Sa 44 godine, 9 mjeseci i 17 dana postao je najstariji igrač koji je nastupio u Diviziji A, takmičenju u kojem je ukupno upisao 362 nastupa i postigao 78 golova. Lucescu je tokom karijere imao i ponude iz inostranstva. Tokom 1970-ih često se povezivao s prelascima u strane klubove, ali ga je u tome sprječavao rumunski komunistički režim. U februaru 1970, tokom turneje reprezentacije po Brazilu na turniru u Rio de Janeiru, predsjednik Fluminensea poslao je zvaničan zahtjev rumunskim vlastima da ga dovede na posudbu. Ponuda je odbijena, jer je režim sportiste smatrao nacionalnim resursima i političkim simbolima, rijetko im dopuštajući odlazak u inostranstvo. Fudbaleri su tada viđeni kao ambasadori socijalističkog uspjeha, s očekivanjem da predstavljaju Rumuniju u svijetu, ali pod strogom kontrolom države i bez mogućnosti nastupa za strane klubove. Kasnije se njegovo ime dovodilo u vezu i s turskim Fenerbahçeom u dva navrata. U julu 1971. nastupio je na revijalnoj utakmici povodom oproštaja klupske legende Ogüna Altıparmaka, što je bio prvi znak interesa istanbulskog kluba. U augustu 1976. nosio je dres Fenerbahçea u prijateljskoj utakmici protiv Dnipropetrovska; navodno je transfer bio dogovoren, ali su vlasti ponovo spriječile njegov odlazak. == Reprezentativna karijera == Lucescu je za reprezentaciju Rumunije odigrao ukupno 64 utakmice, od čega je u 23 navrata bio kapiten, te je postigao devet golova. Debi je upisao pod vodstvom selektora Iliea Oană 2. novembra 1966. godine, u pobjedi 4:2 protiv Švicarske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 1968. U tim kvalifikacijama zabilježio je šest nastupa i postigao dva gola, oba u pobjedama protiv Kipra. Prvih deset nastupa za reprezentaciju ostvario je dok je još igrao u drugom rangu, za Științu iz Bukurešta. U uspješnim kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo 1970. nastupio je u šest utakmica. Na završnom turniru selektor Angelo Niculescu koristio ga je kao kapitena u sve tri utakmice grupne faze – pobjedi protiv Čehoslovačke te porazima od branitelja naslova Engleske i kasnijeg prvaka Brazila, nakon čega Rumunija nije uspjela proći dalje. Uoči posljednje utakmice protiv Brazila, Lucescu je vlastitim novcem kupio plavu opremu za ekipu, jer je Fudbalski savez Rumunije obezbijedio samo jedan komplet dresova, žute boje, iste kao i brazilski. Tokom kvalifikacija za Evropsko prvenstvo 1972. odigrao je sedam utakmica i postigao dva gola, a Rumunija je stigla do četvrtfinala, gdje je eliminisana od Mađarske, koja je kasnije izborila plasman na završni turnir. U narednim godinama upisao je dva nastupa u kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo 1974, tri utakmice uz jedan gol u pobjedi 3:1 protiv Grčke u Balkanskom kupu 1973–76, te šest nastupa i jedan pogodak u uvjerljivoj pobjedi 6:1 protiv Danske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 1976. Posljednji nastup za reprezentaciju zabilježio je 4. aprila 1979. godine u remiju 2:2 protiv Španije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 1980. Za doprinos reprezentaciji, posebno učešće na Svjetskom prvenstvu 1970, odlikovan je 25. marta 2008. godine, kada mu je tadašnji predsjednik Traian Băsescu dodijelio Orden „Meritul Sportiv“ III klase. == Trenerska karijera == === Corvinul Hunedoara === Lucescu je mnogo toga o trenerskom poslu naučio od Viorela Mateianua, čijim je metodama rada bio posebno impresioniran. Redovno je odlazio na treninge njegovog kluba Baia Mare, često ga moleći da ih produži kako bi mogao što više naučiti. Posjećivao ga je i kod kuće, gdje su znali provoditi noći razgovarajući o fudbalu i zajedno crtajući taktičke zamisli. Trenersku karijeru započeo je u januaru 1979. u Corvinulu, gdje je zamijenio Iliea Savua, istovremeno ostajući aktivan igrač. Debitovao je 28. februara iste godine u Kupu Rumunije, porazom 3:1 nakon produžetaka. Samo tri dana kasnije upisao je i prvi meč u prvenstvu, uz pobjedu 2:0 i postignut gol. Ipak, ekipa je na kraju sezone ispala u niži rang, ali je već naredne godine izborila povratak. Vrhunac tog perioda bio je treće mjesto u sezoni 1981/82, nakon čega se Lucescu posvetio radu s reprezentacijom, koju je vodio paralelno. U tom razdoblju pokazao je izuzetan dar za rad s mladima, afirmišući igrače poput Ioana Andonea, Mircee Rednica, Michaela Kleina i Dorina Mateuța. === Rumunija === Na klupi reprezentacije debitovao je 11. novembra 1981. remijem bez golova protiv Švicarske. Uspio je odvesti selekciju na Evropsko prvenstvo 1984, osvojivši tešku kvalifikacionu grupu ispred Italije, Čehoslovačke i Švedske. Na završnom turniru Rumunija je osvojila samo bod i nije prošla grupu. Bio je nadomak plasmana na Svjetsko prvenstvo 1986, ali je njegova ekipa ostala kratka za jedan bod. Reprezentaciju je napustio 1986. godine. Posebno se pamti da je upravo on dao debi Gheorgheu Hagiju sa 18 godina, a kasnije mu povjerio i kapitensku traku. === Dinamo București === Godine 1985. preuzeo je Dinamo, paralelno vodeći reprezentaciju. Već u prvoj sezoni osvojio je Kup Rumunije pobjedom nad velikim rivalom Steauom. Tokom gotovo pet godina stvorio je snažan tim kombinujući mlade igrače iz omladinskog pogona s već formiranim fudbalerima. Dinamo je pod njegovim vodstvom stigao do četvrtfinala Kupa pobjednika kupova, a potom osvojio i duplu krunu 1990. godine. === Pisa === Nakon revolucije 1989. odlazi u Italiju, gdje preuzima Pisu. Iako je dobro započeo sezonu, problemi s upravom i loši rezultati doveli su do otkaza 1991. godine. U tom periodu radio je s mladim Diegom Simeoneom i započeo saradnju na analitičkom pristupu fudbalu, uključujući razvoj jednog od prvih softvera za statistiku u sportu. === Brescia === U Bresci je brzo ostvario uspjeh, izborivši plasman u Seriju A. Klub je kasnije nekoliko puta ispadao i vraćao se u ligu, a osvojio je i Anglo-italijanski kup 1994. Posebno je zanimljivo da je tim bio poznat kao “rumunska Brescia”, jer je doveo više igrača iz svoje domovine. U tom periodu dao je priliku mladom Andrei Pirlu da trenira s prvim timom. === Reggiana === Kratko je vodio Reggianu 1996. godine, ali je zbog loših rezultata brzo smijenjen. === Rapid București === Povratkom u Rumuniju 1997. preuzeo je Rapid, s kojim je osvojio Kup, a zatim i prvenstvo 1999. – prvo nakon 32 godine čekanja. Dodao je i Superkup, potvrdivši dominaciju nad Steauom. === Inter Milan === Krajem 1998. preuzeo je Inter, radeći s velikim zvijezdama poput Ronalda i Roberta Baggia. Ekipa je stigla do četvrtfinala Lige prvaka, ali je eliminisana od Manchester Uniteda. Klub je napustio već 1999, između ostalog i zbog nesuglasica s Ronaldom. === Galatasaray === Godine 2000. dolazi u Galatasaray i odmah osvaja UEFA Superkup pobjedom nad Real Madridom. U narednim sezonama bilježi dobre evropske rezultate i osvaja tursko prvenstvo, ali uprkos tome biva smijenjen. === Beşiktaş === U Beşiktaşu ostvaruje veliki uspjeh, osvojivši titulu 2003. uz rekordni broj bodova. Ipak, nakon kontroverzi i pada forme naredne sezone, napušta klub. === Shakhtar Donetsk === Najveći trag ostavio je u Shakhtaru, koji je vodio čak 12 godina. Osvojio je brojne domaće trofeje i 2009. godine UEFA Kup, prvi evropski trofej u historiji kluba. Posebno uspješna bila je sezona 2010/11, kada je osvojio trostruku krunu i stigao do četvrtfinala Lige prvaka. Bio je poznat po radu s mladim Brazilcima, koje je razvijao u vrhunske igrače. Više puta proglašavan je trenerom godine u Ukrajini. === Zenit, Turska i Dynamo Kyiv === Godine 2016. preuzima Zenit i osvaja Superkup Rusije, ali ubrzo dobija otkaz. Kao selektor Turske nije uspio izboriti plasman na Svjetsko prvenstvo. Godine 2020. preuzima Dynamo Kyiv, što izaziva negodovanje navijača zbog njegove prošlosti u Shakhtaru. Ipak, već u prvoj sezoni osvaja prvenstvo i Kup. Tokom rata u Ukrajini 2022. napušta zemlju radi sigurnosti. Klub napušta 2023. godine. === Povratak u Rumuniju === Na klupu reprezentacije Rumunije vraća se 2024. godine. U Ligi nacija ostvaruje odlične rezultate i plasman u viši rang, ali ne uspijeva izboriti odlazak na Svjetsko prvenstvo 2026. Nakon eliminacije u baražu protiv Turske, te zdravstvenih problema, podnosi ostavku u aprilu 2026. == Privatni život i smrt == Lucescu je fudbal smatrao centrom svog života, često naglašavajući da želi ostati u sportu do kraja. Govorio je više jezika i poticao igrače na obrazovanje i kulturno uzdizanje. Njegov sin Răzvan također je postao trener. Tokom života imao je i ozbiljne zdravstvene probleme, uključujući srčane tegobe i tešku saobraćajnu nesreću. Početkom aprila 2026. hospitalizovan je zbog teških srčanih komplikacija. Preminuo je 7. aprila 2026. u Bukureštu, u 80. godini života. == Djela == Autor je i knjiga o fudbalu: * ''Miraj travnjaka'' (1981) * ''Rudarski život'' (2011) Arina Sabaljenka (rođena 5. maja 1998.) bjeloruska je profesionalna teniserka. Trenutno je broj 1 u pojedinačnoj konkurenciji na WTA rang listi, te prijašnja najbolje rangirana igračica u dublu. Sabaljenka je osvojila24 TWA singl ttule, među kojima su 4 Grand Slam turnira – po dvije na Australian Openu i US Openu – kao i 11 WTA 1000 turnira. Također je ovojila 6 titula u dublu, uključujući US Open 2019. i Australian Open 2021, oba puta s Elise Mertens. Sabaljenka je veću prepoznatljivost stekla 2017. kada je, zajedno s Aleksandrom Sasnovič, dovela reprezentaciju Bjelorusije do finala Fed Cupa, iako obje tada nisu bile među top 75 na rang listi. Sezone 2018. i 2019. završila je kao svjetski broj 11 u singlu. Nakon dva polufinala na Grand Slam turnirima 2021. godine, popela se na drugo mjesto, ali je 2022. imala problema s održavanjem tog nivoa igre. Godine 2023. osvojila je svoj prvi Grand Slam naslov na Australian Openu, bila finalistkinja US Opena i prvi put postala svjetski broj 1. Godine 2024. Sabaljenka je odbranila svoju Australian Open titulu i osvojila treći Grand Slam naslov na US Openu, završivši prvi put godinu kao prvorangirana igračica. Godine 2025. odbranila je titulu na US Openu i bila finalistkinja Astralian Opena i Roland Garrosa, zadržavši prvo mjesto tokom čitave sezone. U 2026. stigla je do osmog Grand Slam finala na Australian Openu i osvojila tzv. Sunshine Double (Indian Wells i Miami). Sabaljenka je redovno počela igrati dublove 2019. Sa Mertens kao partnerkom odmah je ostvarila uspjeh osvojvši Sunshine double iste godine. Kasnije su zajedno osvojile US Open, a Sabaljenka se prvi put plasirana na WTA Finals. Nakon što su Mertens i ona osvojile drugi Grand Slam na Australian Openu 2021, Sabaljenka je postala broj 1 u dublu, nakon čega se isključivo fokusirala na singl. Počeci Sabaljenka je rođena u Minsku, glavnom gradu Bjelorusije. Njen otac, Sergej (preminuo 2019.), bio je hokejaš na ledu. Sabaljenka je počela igrati tenis sasvim slučajno. Izjavila je: "Jednog dana moj tata me je vozio negdje autom i usput je vidio teniske terene. Tako me je odveo tamo. Svidjelo mi se i uživala sam u tome — i tako je sve počelo." Počela je trenirati na Nacionalnoj teniskoj akademiji u Minsku kada je otvorena 2014. godine. Godine 2015. Bjeloruski teniski savez uvjerio je Sabaljenku i njen tim da se fokusiraju na igranje profesionalnih turnira nižeg nivoa umjesto juniorskih takmičenja, iako je još uvijek imala pravo nastupa u juniorskoj konkurenciji. Karijera Juniorska karijera Sabaljenka je kasno počela igrati na ITF juniorskim turnirima jer je u mlađim kategorijama nastupala na U14 i U16 Tennis Europe takmičenjima. Nije igrala u glavnom žrijebu nijednog ITF turnira sve do 2013, kada je sa 15 godina igrala n nižerangiranom Grade-4 Tallink kupu u Estoniji. Nikada nije igrala na juniorskim Grand Slam turnirima niti na drugim visokim Grade-A i Grade-1 takmičenja. Zbog nedostatka većeg broja bodova s tih većih turnira, najbolji plasman u karijeri bio joj je tek 225. mjesto. Sabaljenka je svoju prvu ITF titulu osvojila u dublu na najnižem nivou, Grade-5 Alatan Tour Cupu u Bjelorusiji krajem 2013, zajedno sa sunarodnjakinjom Verom Lapko. Tokom 2014. istakla se na Grade-4 turnirima, gdje je u junu stigla do svog prvog finala u singlu na Estonian Junior Openu, a u oktobru je osvojila svoju prvu singl titulu na MTV Total Junior Cupu u Finskoj. Na kraju sezone odbranila je titulu u dublu na Alatan Tour Cupu, ovog puta sa sunarodnjakinjom Nikom Šitkouskajom, a osvojila je i titulu u singlu. Godine 2015. igrala je samo na jednom turniru, Evropskom juniorskom prvenstvu. Kao turnir kategorije B1, to je bio najviši nivo juniorskog takmičenja na kojem je učestvovala. Izgubilaje u drugom kolu od prve nositeljice Markete Vondrušove. Period 2012–2016: Profesionalni i Fed Cup debi Sabaljenka je počela igrati na ITF Women's Circuitu 2014, čak i prije nego što je nastupala na ITF juniorskim turnirima. U dvije godine odigrala je svojih prvih 5 turnira u rodnom Minsku, ali ni na jednom nije osvojila pobjedu u glavnom žrijebu. Svoju prvu profesionalnu pobjedu zabilježila je krajem 2014. u Istanbulu. U narednoj sezoni, u oktobru, osvojila je prve dvije titule u uzastopnim sedmicama u Antaliji, obje na turnirima ranga 10.000 dolara. Također je osvojila i turnir sa glavnom nagradom od 25.000 dolara posljednje sedmice te godin. Ta titula ju je početkom 2016. prvi put uvela među najboljih 300 na WTA listi. Iste godine u aprilu debitovala je u Fed Cupu, gdje je poražena u svom jedinom meču. Također je osvojila i tada najveće titule, obje sa nagradom od 50.000 dolara (prva u Tianjinu uvela ju je među 200 najboljih u maju, dok joj je druga u Toyoti u novembru pomogla da sezonu završi kao 137. igračica svijeta). Godina 2017: Titula na WTA 125 i probijanje među 100 najboljih Uprkos određenom uspjehu početkom sezone u Fed Cupu, Sabaljenka je imala miran start godine. U februaru je prvi put igrala u glavnom žrijebu WTA Toura kao kvalifikantkinja na Dubai Openu; međutim, svoju prvu pobjedu na WTA Touru ostvarila je tek u julu na Wimbledonu. Na svom Grand Slam debiju ponovo je kroz kvalifikacije izborila glavni žrijeb i u prvom kolu pobijedila Irinu Hromačevu. Sabaljenka je ovaj uspjeh nastavila još jednom pobjedom na Washington Openu protiv 34. igračice svijeta, Lauren Davis, finalistkinje iz 2016. i tada najviše rangirane protivnice koju je pobijedila. Nakon poraza u kvalifikacijama US Opena, Sabaljenka je stigla do svog prvog WTA polufinala na Taškent Openu, gdje je između ostalih pobijedila treću nositeljicu i 53. igračicu svijeta, Tatjanu Mariju. Nekoliko sedmica kasnije nastupila je na Tianjin Openu kao 119. igračica svijeta, ali je uspjela doći do svog prvog WTA finala. Tamo se susrela sa svojim idolom iz djetinjstva, Marijom Šarapovom, ali je na kraju izgubila u dva tijesna seta. Zahvaljujući tom rezultatu, napredovala je na 76. mjesto i prvi put ušla među 100 najboljih na svijetu. Nakon tijesnog poraza u finalu Fed Cupa protiv Sjedinjenih Američkih Država, Sabaljenka je sezonu završila osvajanjem tada najveće titule u karijeri na Mumbai Openu, turniru iz serije WTA 125. Ova titula joj je osigurala 78. mjesto na kraju godine. '''Steam''' je [[Digitalna distribucija|digitalna platforma za distribuciju]] i prodaju [[Videoigra|videoigara]] koju je razvija [[Valve (korporacija)|korporacija Valve]]. Pokrenut je kao softverski klijent u septembru 2003. kako bi automatski obezbijedio ažuriranja za Valveove video-igre, a krajem 2005. proširen je na distribuciju igara drugih proizvođača. Nudi različite funkcije, kao što su [[Matchmaking|povezivanje igrača na serveru]] uz [[Valve Anti-Cheat]] (VAC) zaštitu, [[Servis društvenog umrežavanja|društvene mreže]] i usluge [[Streamovanje igara|streamovanja igara]]. Funkcije Steam klijenta uključuju održavanje ažuriranja, cloud skladištenje i opcije popu direktnih poruka, prikaza unutar igre (ovelay), foruma za diskusiju i virtuelnog tržišta [[Kolekcionarski predmet|kolekcionarskih predmeta]]. Prodavnica također nudi [[softver za produktivnost]], [[Muzika u videoigrama|muzički sadržaj iz igara]], videozapise, kao i prodaju hardvera kojeg Valve proizvodi ([[Valve Index]], [[Steam Deck]]). [[Aplikativni programski interfejs|Programski interfejs (API)]], Steamworks, objavljen je 2008, a programeri ga koriste kako bi u svoje proizvode integrisali Steam funkcije, poput [[Upravljanje digitalnim pravima|zaštite digitalnih prava (DRM)]]. Nekoliko izdavača igara počelo je distribuisati svoje proizvode na Steamu iste godine. Steam je prvobitno razvijen za [[Microsoft Windows|Windows]], ali je 2010. i 2013. prilagođen za [[macOS]] i [[Linux]]. Mobilna verzija Steama, koja omogućava korištenje njegovih online funkcije, objavljena je za [[iOS]] i [[Android (operativni sistem)|Android]] 2012. Steam je najveća digitalna platforma za distribuciju [[Računarska igra|računarskih igara]], sa udjelom na tržištu koji se 2013. prema ''[[IHS Screen Digest|IHS Screen Digestu]]'' procjenjivao na 75%. Do 2017, kupovine igara preko Steama dostigle su oko 4,3 milijarde američkih dolara, odnosno najmanje 18% globalne prodaje računarskih igara prema [[Steam Spy|''Steam Spyju'']]. Do 2021, usluga je imala više od 34.000 igara i preko 132 miliona [[Aktivni korisnik|aktivnih mjesečnih korisnika]]. Uspjeh Steama doveo je do razvoja [[Steam Machine]] gaming računara 2015, uključujući [[SteamOS]] (za Linux OS) i [[Steam Controller|Steam Controllera]]; zatim [[Steam Link]] uređaja za lokalni streaming igara; i 2022. prenosivog [[Steam Deck|Steam Decka]], prilagođenog za pokretanje Steam igara. '''Mioklonus''' je brzi kratki nevoljni nepravilni trzaj [[Mišić|mišića]], grupe mišića ili [[Zglob|zgloba]] (bez ritma) za razliku od [[Klonus|klonusa]] koji je ritmičan i pravilan. Javlja se kao prateći simptom kod velikog broja [[Neurološki poremećaj|neuroloških oboljenja]]. Sam termin mioklonus (myo - "mišić", clonus "grč") opisuje [[medicinski znak]] i, uopšteno, ne predstavlja [[Dijagnoza|dijagnozu]] [[Bolest|bolesti]]. Nastaju u [[Moždana kora|moždanoj kori]] (kortikalno), u drugim dijelovima mozga (subkortikalno) ili u [[Kičmena moždina|kičmenoj moždini]] (spinalno). Ubrajaju se u ekstrapiramidalne [[Hiperkinezija|hiperkinezije]], odnosno spadaju u hiperkinetičke poremećaje pokreta, zajedno sa [[Tremor|tremorom]] i [[Horeja|horejom]]. Ovi miokloni trzaji ili grčevi obično su uzrokovani naglim [[Mišićna kontrakcija|kontrakcijama mišića]] (pozitivni mioklonus) ili kratkotrajnim prekidima kontrakcije (negativni mioklonus). Najčešće se javljaju prilikom uspavljivanja ([[hipnički trzaj]]). Miokloni trzaji mogu se javiti i kod zdravih osoba i povremeno ih doživljava gotovo svako. Međutim, ako postanu učestaliji i rašireniji, mogu biti znak različitih neuroloških poremećaja. [[Štucanje]] je vrsta mioklonog trzaja koji posebno zahvata [[Dijafragma|dijafragmu]]. Kada je grč izazvan od strane druge osobe naziva se ''isprovocirani grč''. Napadi [[Drhtanje|drhtanja]] kod [[beba]] spadaju u ovu kategoriju. Miokloni trzaji mogu se javiti pojedinačno ili u nizu, u određenom obrascu ili bez obrasca. Pojavljivati se mogu rijetko ili više puta u jednoj minuti. Najčešće je mioklonus jedan od više znakova u širokom spektru poremećaja [[Nervni sistem|nervnog sistema]], kao što su [[multipla skleroza]], [[Parkinsonova bolest]], [[distonija]], [[cerebralna paraliza]], [[Alzheimerova bolest]], [[Gaucherova bolest]], [[subakutni sklerozirajući panencefalitis]], [[Creutzfeldt-Jakobova bolest,|Creutzfeldt-Jakobova bolest]], [[serotoninska toksičnost]], neki slučajevi [[Huntingtonova bolest|Huntingtonove bolesti]], kao i pojedini oblici [[Epilepsija|epilepsije]], te povremeno kod [[Intrakranijalna hipotenzija|intrakranijalne hipotenzije]]. U gotovo svim slučajevima u kojim je mioklonus uzrokovan oboljenjem [[Centralni nervni sistem|CNS-a,]] prethode mu drugi simptomi, kao npr. kod Creutzfeldt-Jakobove bolesti on je obično kasna klinička manifestacija koja se javlja nakon što pacijent već počne pokazivati izražene neurološke deficite. Anatomski, mioklonus može poticati iz lezija korteksa, subkorteksa ili kičmene moždine. Prisustvo mioklonusa iznad foramen magnuma praktično isključuje spinalni mioklonus; dalja lokalizacija zahtijeva dodatne pretrage, poput [[Elektromiografija|elektromiografije (EMG)]] i [[Elektroencefalografija|elektroencefalografije (EEG)]]. == Tipovi == Među najčešćim tipovima mioklonusa su akcijski, kortikalni refleksni, esencijalni, palatalni mioklonus, kao i oni koji se javljaju u progresivnim miokonim epilepsijama, retikuralni refleksni, spavački, te stimulusno-osjetljivi mioklonus. === Oblici epilepsije === '''Kortikalno refleksni mioklonus''' smatra se oblikom epilepsije koja potiče iz moždane kore – vanjskog sloja, ili "[[Siva masa|sive mase]]" mozga, odgovorne za veliki dio obrade informacija u mozgu. U ovom tipu mioklonusa trzaji obično zahvataju samo nekoliko mišića u jednom dijelu tijela, ali se mogu javiti i trzaji koji uključuju mnoge mišiće. Kortikalni refleksni mioklonus može se pojačati kada pacijenti pokušavaju izvesti određeni pokret ili kada dožive određeni podražaj. '''Esencijalni mioklonus''' javlja se bez prisustva epilepsije ili drugih očitih abnormalnosti u mozgu ili [[Živac|živcima]]. Može se pojaviti nasumično kod osoba bez porodične historije ili kod članova u jednoj [[Porodica|porodici]], što ukazuje da ponekad može biti nasljedni poremećaj. Esencijalni mioklonus obično je stabilan i ne pogoršava se s vremenom. Neki naučnici spekulišu da neki oblici esencijalnog mioklonusa mogu biti oblik epilepsije bez poznatog uzroka. '''Mioklonu epilepsiju kod adolescenata''' obično čine trzanje, prije svega mišića gornjih ekstremiteta. Ovo uključuje trzanje [[Ruka|ruku]], [[Rame|ramena]], [[Lakat|laktova]] i veoma rijetko [[Noga|nogu]]. '''[[Juvenilna mioklona epilepsija]]''' je među najčešćim tipovima epilepsije i može zahvatiti jednu od 14 osoba sa ovom bolešću. Napadi se obično javljaju nakon buđenja, a pojava ovog tipa epilepsije kod većine pacijenata da se uočiti oko [[Pubertet|puberteta]]. Primjena lijekova koji liječe više tipova napada obično je najefikasniji oblik tretmana. [[Lennox–Gastautov sindrom|'''Lennox–Gastautov sindrom (LGS)''']], ili dječja epileptička encefalopatija, rijedak je epileptički poremećaj koji čini 1–4% dječjih epilepsija. Sindrom se očituje mnogo težim simptomima, uključujući višestruke napade dnevno, [[poteškoće u učenju]] i abnormalne nalaze na elektroencefalogramu (EEG). Rani početak napada povezan je sa većim rizikom od kognitivnog oštećenja. '''[[Progresivna mioklonična epilepsija (PME)]]''' je grupa bolesti koje se karakterišu mioklonusom, epileptičkim napadima, [[Toničko-klonički napadi|toničko-kloničkim napadima]] i drugim ozbiljnim simptomima kao što su poteškoće s hodanjem ili govorom. Ovi rijetki poremećaji često se pogoršavaju s vremenom i mogu biti fatalni. Studije su identificirale barem tri oblika PME. Bolest Lafora nasljeđuje se kao [[Dominacija (genetika)|autosomno-recesivni poremećaj]], što znači da se bolest javlja samo kada dijete naslijedi dvije kopije defektnog gena, po jednu od svakog roditelja. [[Lafora bolest]] karakterišu mioklonus, epileptički napadi i [[demencija]] (progresivni gubitak pamćenja i drugih intelektualnih funkcija). Druga grupa PME bolesti, koja pripada klasi cerebralnih skladišnih bolesti, obično uključuje mioklonus, probleme sa vidom, demenciju i [[Distonija|distoniju]] (stalne kontrakcije mišića koje uzrokuju uvijanje ili abnormalne položaje tijela). Još jedna grupa PME poremećaja u klasi sistemskih degeneracija često je praćena akcijskim mioklonusom, napadima, te problemima s ravnotežom i hodanjem. Mnoge od ovih PME bolesti počinju u djetinjstvu ili adolescenciji, a liječenje obično nije dugoročno uspješno. '''Retikularni refleksni mioklonus''' smatra se oblikom generalizovane epilepsije koja potiče iz [[Moždano stablo|moždanog stabla]], dijela mozga koji se povezuje s kičmenom moždinom i kontroliše vitalne funkcije poput [[Disanje|disanja]] i rada srca. Miokloni trzaji obično zahvataju cijelo tijelo, pri čemu su mišići s obje strane tijela istovremeno pogođeni. Kod nekih osoba trzaji se javljaju samo u dijelu tijela, npr. nogama, pri čemu su svi mišići u tom dijelu uključeni u svaki trzaj. Retikularni refleksni mioklonus može biti izazvan ili voljnim pokretom ili vanjskim podražajem. === Dijafragmalni trzaj === Vrlo rijedan oblik uključuje [[Dijafragma|dijafragmalni]] trzaj, poznat i kao Sindrom plesača trbuha ili Van Leeuwenhoekova bolest. Prvi ga je opisao [[Antoni van Leeuwenhoek]] 1723. godine, koji je i sam imao ovo stanje. Ovu bolest karakteriše govori koji zvuči kao [[štucanje]] sa kratkim dahom. Spazmi mišića mogu se ponavljati na desetine puta dnevno. Brzina kontrakcija dijafragme kreće se između 35 i 480 kontrakcija u minuti, sa prosječnom brzinom od oko 150. Studije pokazuju da mogući uzroci mogu biti poremećaji u CNS-u i PNS-u, [[anksioznost]], nutritivni poremećaji i upotreba određenih medikamenata. Nijedan tretman nije se pokazao univerzalno učinkovitim, iako blokada ili presjecanje [[Frenični živac|freničnog živca]] može pružiti instantnu olakšicu kada farmakološko liječenje nije efektivno. Samo oko 50 ljudi širom svijeta ima dijagnozu dijafragmalnog trzaja. === Ostali oblici === * '''Akcioni mioklonus''' karakterišu trzaji mišića koji se javljaju ili pojačavaju pri voljnim pokretima ili čak namjeri za pokretom. Pokušaju preciznih i koordiniranih pokreta mogu pogoršati stanje. Akcioni mioklonus je najonesposobljavajući oblik mioklonusa i može zahvatiti ruke, noge, lice, pa čak i glas. Često se povezuje sa toničko-kloničkim napadima i difuznim neuronskim oboljenjima poput posthipoksične [[Encefalopatija|encefalopatije]], [[Uremija|uremije]] i različitih oblika PME, iako se u slučaju fokalnog moždanog deficita, ovo oboljenje može biti ograničeno na jedan ekstremitet. Ovaj tip mioklonusa često je uzrokovan oštećenjem mozga nastalim zbog nedostatka kisika i protoka krvi u mozak kada je disanje ili rad srca privremeno zaustavljeno. Prekomjerna eksitacija [[Senzomotorni korteks|senzomotornog korteksa]] (kortikalni refleksni mioklonus) ili [[Mrežasta formacija srednjeg mozga|mrežaste formacije]] (retikularni refleksni mioklonus) također može uzrokovati akcioni mioklonus. Smatra se da neurotransmiteri [[Serotonin|serotonina]] i [[Gama-aminobuterna kiselina|GABA]] uzrokuju ovaj nedostatak inhibicije, što može objasniti poboljšanja kod primjene prekursora serotonina. U proces su uključeni sistemi: cerebelodentatorubralni, piramidalni, ekstrapiramidalni, optički, auditivni, zadnje kolone i nuclei gracilis i cuneatus, [[kičmeno-moždani putevi]], motorički neuroni moždanih nerava i prednjih rogova kičmene moždine, kao i mišićna vlakna. * Palatalni mioklonus je regularna, ritmička kontrakcija jedne ili obje strane [[Mehko nepce|mekog nepca]]. Ove kontrakcije mogu biti praćene mioklonusom u drugim mišićima, uključujući [[Lice (anatomija)|lice]], [[Jezik (anatomija)|jezik]], [[grlo]] i dijafragmu. Kontrakcije su vrlo brze, javljaju se i do 150 puta u minuti i mogu trajati tokom sna. Obično se pojavljuje kod odraslih i može trajati neograničeno. Osobe sa palatalnim mioklonusom obično ga smatraju manjim problemom, iako se neki žale na povremeni zvuk kliktanja koji nastaje kontrakcijom mišića mekog nepca. * [[Mioklonus srednjeg uha]] javlja se u mišićima [[Srednje uho|srednjeg uha]], uključujući [[Mišić zatezač bubne opne|mišić zatezače bubne opne]] i [[mišić uzengije]]. Može zahvatiti i mišiće oko [[Eustachijeva cijev|Eustahijeve tube]], uključujući [[mišić zatezača mekog nepca]] i [[mišić podizača mekog nepca]], kao i [[trubno-ždrijelni mišić]]. Oboljeli ga opisuju kao kucajući zvuk/osjećaj u [[Uho|uhu]]. * Spinalni mioklonus je mioklonus koji potiče iz kičmene moždine, uključujući segmentalni i propriospinalni mioklonus. Propriospinalni mioklonus obično je uzrokovan torakalnim generatorom koji izaziva trzaj fleksije trupa. Često je izazvan [[Stimulus (fiziologija)|stimulusom]], s kašnjenjem zbog sporog provođenja kroz propriospinalna [[Nervno vlakno|nervna vlakna]]. * Mioklonus osjetljiv na podražaje izazvan je raznim vanjskim stimulusima poput [[Buka|buke]], [[Pokret|pokreta]] i [[Svjetlost|svjetla]]. Iznenađenje može povećati osjetljivost pacijenta. * Mioklonus u snu javlja se u početnim fazama [[San|sna]], naročito prilikom uspavljivanja, uključujući poznate primjere poput hipničkog trzaja. Neki oblici su osjetljivi na podražaje. Većina osoba rijetko osjeća smetnje, pa liječenje često nije potrebno. Ako je simptom kompleksnijeg i ometajućeg poremećaja, poput [[Sindrom nemirnih nogu|sindroma nemirnih nogu]], može biti potrebno medicinsko liječenje. Mioklonus se također može povezati sa osobama sa [[Touretteov sindrom|Tourettovim sindromom]]. == Znakovi i simptomi == Mioklonički napad opisuje se kao trzaji koji se javljaju u jednom ekstremitetu ili čak u cijelom tijelu. Osoba koja doživljava napad opisuje osjećaj kao nekontrolisane pokrete, slične blagom [[Električni udar|električnom udaru]]. Iznenadni trzaji ponekad mogu biti toliko snažni da malo [[dijete]] zbog njih može pasti. Mioklonički napad je nagla nevoljna kontrakcija grupe mišića. Trzaji mišića obično su simetrični, najčešće generalizovani, a mogu biti lokalizovani u rukama i ramenima, često istovremeno sa klimanjem glave; obje ruke mogu se odjednom ispružiti dok se istovremeno javlja klimanje glave. Simptomi mogu varirati među pacijentima. Ponekad se cijelo tijelo može trzati, slično [[Refleks iznenađenja|refleksu iznenađenja]]. Kao što je slučaj sa svim generalizovanim napadima, pacijent [[Svijest i poremećaji svijesti|nije svjestan]] tokom događaja, ali napad je toliko kratak osoba izgleda potpuno [[Svijest|svjesno]]. Kod refleksnih epilepsija, miokloničke napade mogu izazvati trepereća svjetla ili drugi spoljašnji podražaji (vidi [[fotosenzitivna epilepsija]]). Slični primjeri normalnog mioklonusa su podrigivanje i hipnički trzaji koje neki ljudi osjećaju prilikom uspavljivanja. Teški slučajevi patološkog mioklonusa mogu poremetiti kretanje i znatno ograničiti sposobnost osobe da spava, jede, govori ili hoda. Mioklonički trzaji se često javljaju kod osoba s [[Epilepsija|epilepsijom]]. == Uzroci == Mioklonus kod zdravih osoba ne ukazuje na ništa drugo osim na nasumičnu kontrakciju mišića (nije opasan). Mioklonus se također može razviti kao odgovor na infekciju, hiperosmolarnu hiperglikemijsku krizu, povredu glave ili kičmene moždine, moždani udar, stres, tumore mozga, zatajenje bubrega ili jetre, bolesti nakupljanja lipida, trovanje hemikalijama ili lijekovima, kao nuspojava određenih lijekova (poput tramadola, kinolona, benzodiazepina, gabapentina, sertralina, lamotrigina i opioida), ili uslijed drugih poremećaja. Mioklonus može biti simptom velikog broja neuroloških oboljenja i stanja, poput: * [[Multipla skleroza|multiple skleroze]] * [[Epilepsija|epilepsije]] * [[Parkinsonova bolest|Parkinsonovog oboljenja]] * [[Huntingtonova bolest|Huntingtonove bolesti]] * [[Demencija Lewyjevih tijela|demencije Lewyjevih tijela]] * [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] * [[Frontotemporalna demencija|frontotemporalne demencije]] * [[Kortikobazna degeneracija|kortikobazne degeneracije]] * [[Creutzfeldt-Jakobova bolest,|Creutzfeldt-Jakobove bolesti]] * [[Lajmska bolest|Lajmske bolesti]] * [[Opsoclonus mioklonus sindrom|opsoclonus mioklonus sindroma]] * [[lupus]] i * [[MERRF sindrom|MERRF-a]] (miokloničke epilepsije s neurednim crvenim vlaknima) – rijetka [[mitohondrijska encefalomiopatija]] Noćni mioklonus može biti prisutan kod osoba s [[Fibromialgija|fibromialgijom]]. Benigne miokloničke pokrete često je moguće uočiti tokom indukcije opće anestezije intravenskim lijekovima, poput [[Etomidat|etomidata]] i [[Propofol|propofola]]. Pretpostavlja se da nastaju zbog smanjenog inhibicijskog signalizovanja od strane kranijalnih neurona. Dugotrajni nedostatak kisika u mozgu, odnosno [[hipoksija]], može rezultirati posthipoksičnim mioklonusom. Osobe s [[Benigni fascikularni sindrom|benignim fascikularnim sindromom]] često mogu doživjeti miokloničke trzaje udova, prstiju i palčeva. Trzaji mišićnih grupa, većine tijela ili niz trzaja u brzom nizu, zbog kojih osoba naglo uspravlja tijelo iz opuštenog sjedećeg položaja, ponekad se javljaju kod ambulantnih pacijenata liječenih visokim dozama [[Morfin|morfina]], [[Hidromorfin|hidromorfina]] i sličnih lijekova, a mogu biti znak visokih i/ili brzo rastućih nivoa ovih lijekova u serumu. Mioklonički trzaji izazvani drugim opioidima, poput [[Tramal|tramadola]] i [[Petidin|petidina]], mogu biti manje benigni. Lijekovi nevezani za opioide, poput [[Antiholinergici|antiholinergika]], također su poznati po tome da izazivaju miokloničke trzaje. == Liječenje == Primjenjuje se simptomatsko liječenje. Za kontrolu mioklonusa mogu se koristiti kombinacije lijekova. Kod ozbiljnijih stanja, s obzirom na kompleksne uzroke mioklonusa, liječenje može uključivati više lijekova koji pojedinačno imaju ograničen učinak, ali u kombinaciji djeluju snažnije jer utiču na različite moždane puteve ili mehanizme. Liječenje je najefikasnije kada je poznat osnovni uzrok i kada se može ciljano tretirati. Neki od lijekova koji se proučavaju u različitim kombinacijama uključuju klonazepam, natrijum-valproat, piracetam i primidon. Hormonska terapija može poboljšati odgovor na antimiokloničke lijekove kod nekih osoba. Neke studije su pokazale da doze 5-hidroksitriptofana (5-HTP) mogu dovesti do poboljšanja kod pacijenata s određenim tipovima akcionog mioklonusa i progresivne miokloničke epilepsije (PME). Razlike u učinku 5-HTP-a kod pacijenata s mioklonom još uvijek nisu objašnjene. Mnogi lijekovi koji se koriste za mioklonus, poput barbiturata, fenitoina i primidona, također se koriste za liječenje epilepsije. Barbiturati usporavaju centralni nervni sistem i imaju sedativni ili antikonvulzivni učinak. Fenitoin i primidon su učinkoviti antiepileptici, iako fenitoin može izazvati zatajenje jetre ili druge dugotrajne štetne efekte kod pacijenata s PME. Natrijum-valproat je alternativna terapija za mioklonus i može se koristiti samostalno ili u kombinaciji s klonazepamom. Neki pacijenti mogu imati neželjene reakcije na klonazepam i/ili natrijum-valproat. Kada pacijenti uzimaju više lijekova, prestanak primjene onih koji se sumnja da izazivaju mioklonus i tretman metaboličkih poremećaja može riješiti neke slučajeve mioklonusa. Kada je indicirano farmakološko liječenje, antikonvulzivi su primarna linija liječenja. Paradoksalne reakcije na terapiju su zabilježene – lijekovi na koje većina pacijenata reagira pozitivno kod drugih mogu pogoršati simptome. Ponekad to dovodi do greške povećavanja doza, umjesto smanjenja ili prekida lijeka. Liječenje mioklonusa fokusira se na lijekove koji mogu pomoći u smanjenju simptoma. Koriste se natrijum-valproat, klonazepam, antikonvulziv levetiracetam i piracetam. Doze klonazepama obično se postepeno povećavaju dok pacijent ne pokaže poboljšanje ili dok nuspojave ne postanu štetne. Pospanost i gubitak koordinacije su česte nuspojave. Korisni efekti klonazepama mogu vremenom slabiti ako pacijent razvije toleranciju na lijek. U oblicima mioklonusa gdje je zahvaćeno samo jedno područje, pa čak i kod nekoliko drugih oblika, botox injekcije (OnabotulinumtoxinA) mogu biti od pomoći. Hemijski transmiter odgovoran za izazivanje nevoljnih kontrakcija mišića blokiran je toksinima Botulinuma iz Botoxa. Hirurški zahvat također je opcija liječenja ako simptome izaziva tumor ili lezija u mozgu ili kičmenoj moždini. Operacija može korigovati simptome kod pacijenata kod kojih mioklonus zahvata dijelove lica ili uha. Dok se duboka moždana stimulacija (DBS) još proučava u vezi s mioklonusom, ona je već isprobana kod osoba s ovim i drugim poremećajima pokreta. == Epidemiologija == Mioklonus se može javiti kod osoba bez porodične historije, ali i među članovima iste porodice. Neki ljudi sa mioklonusom imaju članove porodice koji pate od esencijalnog tremora ili distonije (mioklonus-distonija). == Prognoza == Efekti mioklonusa kod pojedinca mogu varirati u zavisnosti od oblika bolesti i opšteg zdravstvenog stanja. U težim slučajevima, posebno onima koji ukazuju na osnovni poremećaj u mozgu ili nervima, pokreti mogu biti izrazito izobličeni i ograničiti sposobnost normalnog funkcionisanja, kao što su jedenje, govor i hodanje. U takvim slučajevima, terapija koja je inače efikasna, poput klonazepama i natrijum valproata, može izazvati neželjene reakcije na lijek, uključujući povećanu toleranciju i potrebu za većim dozama. Međutim, prognoza za jednostavnije oblike mioklonusa kod inače zdravih osoba može biti neutralna, jer bolest može uzrokovati malo ili nimalo poteškoća. U nekim slučajevima bolest počinje jednostavno, u jednom dijelu tijela, a zatim se širi. == Istraživanje == Istraživanja o mioklonusu podržava Nacionalni institut neuroloških oboljenja i moždanog udara. Glavni fokus istraživanja je na ulozi neurotransmitera i receptora uključenih u ovu bolest. Utvrđivanje da li abnormalnosti u tim putovima uzrokuju mioklonus može pomoći u razvoju terapije lijekovima i dijagnostičkih testova. Određivanje u kojoj mjeri genetika igra ulogu u tim abnormalnostima može dovesti do potencijalnih terapija za njihovo preokretanje, što bi moglo ispraviti gubitak inhibicije i istovremeno unaprijediti mehanizme u tijelu koji bi kompenzovali njihove efekte. == Etimologija == Riječ mioklonus nastala je kombinovanjem riječi myo- i clonus, što ukazuje na poremećaj kontrakcije mišića. Izgovara se /ˌmaɪˈɒklənəs/ ili /ˌmaɪəˈkloʊnəs, ˌmaɪoʊ-/. Zastupljenost ovih varijanti pokazuje razliku između američkog i britanskog engleskog. Varijanta sa naglaskom na slog -oc- jedini je izgovor koji se navodi u nekoliko glavnih američkih rječnika (medicinskih i opštih). Varijanta sa naglaskom na slog -clo- navodi se u britanskoj verziji Oxford Dictionaries online, ali ne i u američkoj verziji. == Također pogledajte == * Sindrom prekida uzimanja antidepresiva – simptomi koji se javljaju nakon prestanka uzimanja antidepresivnih lijekova * Sindrom benignih fascikulacija – nevoljno trzanje mišića u voljnim mišićima * Klonus – niz nevoljnih i ritmičnih kontrakcija i opuštanja mišića * Sindrom eksplodirajuće glave – abnormalna senzorna percepcija tokom sna * Fahr-ov sindrom – genetski poremećaj koji uključuje kalcifikaciju bazalnih ganglija * Fascikulacija – spontano, nevoljno trzanje mišića * Hipnagogija – stanje svijesti pri uspavljivanju * Hipnički trzaj – nevoljno trzanje prilikom uspavljivanja * Poremećaj periodičnih pokreta udova – poremećaj spavanja * Sindrom nemirnih nogu == Reference == '''Nacionalni konvent''' (francuski: ''Convention nationale'', [kɔ̃vɑ̃sjɔ̃ nɑsjɔnal]) bila je [[Konstituanta|ustavotvorna skupština]] [[Kraljevina Francuska|Kraljevine Francuske]] tokom jednog dana i [[Prva Francuska Republika|francuske Prve Republike]] tokom njene prve tri godine za vrijeme [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]], nakon dvogodišnje [[Nacionalna ustavotvorna skupština|Nacionalne ustavotvorne skupštine]] i jednogodišnje [[Zakonodavna skupština Francuske|Zakonodavne skupštine]]. Stvoren je nakon ustanka 10. avgusta 1792. Bila je to prva francuska vlada ustrojena kao [[Republika|republička]], čime je u potpunosti napušten prethodni [[Monarhija|monarhijski sistem]]. Konvent je zasjedao kao jednodomna skupština od 20. septembra 1792. do 26. oktobra 1795. (4. [[Brimer|brimera]] IV prema kalendaru kojeg je Konvent usvojio). Konvent je nastao kada je Zakonodavna skupština odredila privremenu suspenziju kralja [[Luj XVI, kralj Francuske|Luja XVI]] i sazivanje Nacionalnog konventa radi izrade novog ustava bez monarhije. Druga velika novina bila je odluka da poslanici tog konventa treba da budu birani od svih Francuza koji su stariji od 21 godine, koji imaju prebivalište godinu dana i žive od svog rada. Nacionalni konvent je, dakle, bila prva francuska skupština izabrana [[Opšto pravo glasa za muškarce|opštim pravom glasa bez klasnih razlika]].<ref>Anchel, Robert (1911). "Convention, The National". In Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 7 (11. edicija). Cambridge University Press. str. 46.</ref> Iako je Konvent trajao do 1795, vlast je efektivno bila birana od strane Konventa i koncentrisana u malom Komitetu javnog spasa od aprila 1793. Osam mjeseci od jeseni 1793. do proljeća 1794, kada su [[Maximilien Robespierre]] i njegovi saveznici dominirali [[Komitet javnog spasa|Komitetom javnog spasa]], predstavljaju najradikalniju i najkrvaviju fazu Francuske revolucije, poznatu kao [[Jakobinska diktatura|Vladavina terora]]. Nakon pada Robespierrea, Konvent je trajao još godinu dana dok nije napisan novi ustav, uvodeći [[Francuski direktorijum]]. == Izbori == Indirektni izbori održani su od 2. do 10. septembra 1792. nakon izbora izbornih kolegijuma od strane primarnih skupština 26. avgusta.<ref>"[https://web.archive.org/web/20181222095403/http://www.archivespasdecalais.fr/Anniversaires/Du-2-au-10-septembre-1792-election-des-deputes-a-la-Convention-nationale Du 2 au 10 septembre 1792: élection des députés à la Convention nationale]". [http://www.archivespasdecalais.fr/Anniversaires/Du-2-au-10-septembre-1792-election-des-deputes-a-la-Convention-nationale Original] arhiviran 22. decembra 2018. Pristupljeno 2. 4. 2026. (jezik: ''francuski'')</ref> Uprkos uvođenju opšteg muškog prava glasa, izlaznost je bila niska,<ref>Thompson, J. M. (1959). ''The French Revolution''. Oxford: Basil Blackwell.</ref><sup>[</sup><ref>Konvent je, dakle, bio izabran od strane male manjine stanovništva, ali one koja je bila najodlučnija. To objašnjava dvosmislenost riječi "narodni" kada se primjenjuje na ovaj period: Francuska revolucija u "narodnom" smislu zasigurno nije bila narodna u smislu učešća naroda u javnim poslovima. Ali ako se riječ "narodni" shvati tako da je revolucionarna politika bila formirana pod pritiskom sans-kilotskog pokreta i organizovanih manjina, i da je od njih dobila egalitarni impuls, onda da, Revolucija je zaista ušla u svoju "narodnu" fazu.</ref><sup>]</sup> iako je došlo do povećanja u poređenju sa izborima 1791/92. glasalo je 11,9% znatno većeg biračkog tijela, u poređenju sa 10,2% znatno manjeg biračkog tijela 1791. Niska izlaznost bila je djelimično uzrokovana strahom od odmazde; u Parizu je Maximilien Robespierre predsjedavao izborima i, u saradnji sa radikalnom štampom, uspio da isključi svakog kandidata sa rojalističkim simpatijama.<ref>Jordan, David P. (1989). ''The Revolutionary Career of Maximilien Robespierre''. University of Chicago Press. str. 119. ISBN <bdi>978-0-226-41037-1</bdi>.</ref> U cijeloj Francuskoj, samo jedanaest primarnih skupština željelo je zadržati monarhiju. Sve izborne skupštine su prešutno glasale za "republiku", iako je samo Pariz koristio tu riječ.<ref>Thompson, J. M. (1959). ''The French Revolution''. Oxford: Basil Blackwell.</ref> Dana 20. septembra Konvent je održao svoju prvu sjednicu u "Sali sto Švicaraca"; sljedećeg dana prešla je u Salu Manjež, koja je imala malo prostora za javnost i lošu akustiku.<ref>{{Cite web|url=https://www.antoine-saint-just.fr/lieux/tuileries.html|title=Saint-Just: lieux de mémoire|website=www.antoine-saint-just.fr|access-date=2. 4. 2026}}</ref> Od 10. maja 1793. sastajali su se u Sali mašina, ogromnoj dvorani u kojoj su poslanici bili "razbacani". Sala mašina je imala galerije za publiku koja je često uticala na rasprave prekidima ili aplauzom.<ref>{{Cite web|url=https://history.hanover.edu/texts/natcon.html|title=National Convention|website=history.hanover.edu|access-date=2. 4. 2026}}</ref> Članovi Konventa dolazili su iz svih slojeva društva, ali najbrojniji su bili advokati. U Nacionalnoj ustavotvornoj skupštini sjedilo je 75 članova, a 183 u Zakonodavnoj skupštini. Ukupan broj poslanika bio je 749, ne računajući 33 iz francuskih kolonija, od kojih je samo dio stigao na vrijeme u Pariz. Thomas Paine i Anacharsis Cloots imenovani su u Konvent od strane Žirondinaca. Pored toga, novoformirani departmani pripojeni Francuskoj od 1782. do 1789. imali su pravo slati delegacije. Prema sopstvenim pravilima, Konvent je birao svog predsjednika svake dvije sedmice, a odlazeći predsjednik bio je podoban za ponovni izbor nakon isteka tog perioda. Obično su se sjednice održavale ujutro, ali su se često održavale i večernje sjednice, koje su se produžavale do kasno u noć. Ponekad, u izuzetnim okolnostima, Konvent se proglašavao u stalnom zasjedanju, zasjedavši više dana bez prekida. Za zakonodavne i administrativne svrhe Konvent je koristio komitete, sa ovlaštenjima manje ili šire proširenim i regulisanim uzastopnim zakonima. Najpoznatiji od tih komiteta uključuju Komitet javnog spasa i Komitet opšte bezbjednosti. == Politička podjela == Nacionalni konvent bio je sastavljen od tri glavne frakcije: Montanjari (Planina), Marais (Ravnica) i Žirondinci (Brisotini). Historičari se ne slažu u potpunosti oko sastava Konventa, ali trenutni konsenzu je da je Planina bila najveća frakciaj sa oko 302-309 poslanika. Žirondinci su imali između 178 i 227 poslanika, dok je Ravnica brojala između 153 i 250 poslanika. Ove tri frakcije, Planina je bila najjedinstvenja, dok je Ravnica bila najmanje usaglašena. Više od 94% članova Planine glasalo je isto o ključnim pitanjima; nasuprot njima, Žirondinci i Ravnica bili su znatno podijeljeniji. Samo oko 70% Žirondinaca i 58% članova Ravnice glasalo je isto o tim pitanjima. == Žirondinski konvent == === Žirondinci i Montanjari === Žirondinci su bili konzervativniji od Montanjara, iako su i dalje bili demokrate. Žirondinci su dobili ime po Žirondi, oblasti u Francuskoj iz koje su mnogi poslanici ove frakcije bili izabrani (iako su mnogi Žirondinci zapravo poticali iz Pariza). Također su bili poznati kao Brisotini, po svom najistaknutijem govorniku, Jacquesu Pierreu Brissotu. Montanjari su svoju podršku dobijali od Pariške komune i narodnih društava kao što su Jakobinski klub i Kordelijeri; ime su dobili po visokim klupama (tribinama) na kojima su sjedili dok je Konvent zasjedao. === Ravnica === Ravnica je bila treća frakcija u Konventu. Ime je dobila po svom mjestu u sali Konventa. Na početku su podržavali Žirondince, međutim kako je vrijeme prolazilo i Montanjari počeli da zagovaraju pogubljenje Luja XVI, Ravnica je počela da staje na njihovu stranu. === Suđenje kralju i pogubljenje === Jednoglasna odluka Konventa o proglašenju Francuske republike 21. septembra 1792. ostavila je otvorenim pitanje sudbine bivšeg kralja. Zbog toga je formirana komisija koja je trebala da ispita dokaze protiv njega, dok je Zakonodavni odbor Konventa razmatrao pravne aspekte mogućeg budućeg suđenja. Većina Montanjara bila je za presudu i pogubljenje, dok su Žirondinci bili podijeljeni po pitanju Lujeve sudbine: neki su smatrali da kralj ima nepovredivost, drugi su podržavali pomilovanje, a treći su zagovarali blažu kaznu ili progonstvo. Dana 13. novembra, Robespierre je izjavio da ustav koji je Luj prekršio, uprkos tome što mu garantuje nepovredivost, ne može biti korišten u njegovu odbranu. Robespierre je u tom periodu bio bolestan i malo je učestvovao osim što je podržavao vođu Montanjara, Louisa Antoinea de Saint-Justa, koji je održao svoj prvi veliki govor, iznoseći argumente protiv kraljeve nepovredivosti. Dana 20. novembra mišljenje se naglo okrenulo protiv Luja nakon otkrića tajnog skladišta sa 726 dokumenata, koji su sadržali njegovu ličnu prepisku sa bankarima i ministrima. Na suđenju, kralj je tvrdio da ne priznaje dokumente koji su očigledno bili potpisani njegovim rukom. === Kriza i pad Žirondinaca === Vojni neuspjesi u ratu protiv Prve koalicije, prelazak Charlesa Françoisa Dumourieza na stranu neprijatelja, kao i pobuna u Vendéeu (koja je počela u martu 1793), iskorišteni su od strane Montanjara i sanskilota da prikažu Žirondince kao slabe. Montanjari su predlagali oštre mjere, ali su Žirondinci oklijevali da ih prihvate. Na kraju su bili primorani da pristanu na formiranje Revolucionarnog tribunala i Komiteta javnog spasa, koje su predložili Montanjari. Društvene i ekonomske teškoće dodatno su pojačavale napetosti između ovih grupa. Konačni obračun, revolucija od 31. maja do 2. juna 1793. godine, bio je izazvan suđenjem Jean-Paul Maratu i hapšenjem sekcijskih aktivista. Dana 25. maja, Pariška komuna marširala je ka Konventu zahtevajući oslobađanje uhapšenih aktivista. == Montanjarski Konvent == === Revoluciona(rna) vlada === Parižani su 5. septembra pokušali ponoviti pobunu od 2. juna. Naoružane sekcije ponovo su opkolile Konvent kako bi zahtijevale formiranje unutrašnje revolucionarne vojske, hapšenje osumnjičenih i čistku u odborima. To je vjerovatno ključni dan o formiranju revolucionarne vlade: Konvent je popustio, ali je zadržao kontrolu nad događajima. Istog dana je na agendu stavljen "teror", a već sutradan u Komitet javne bezbjednosti izabrani su Collot d'Herbois i Billaud-Varenne. Dana 9. septembra formirana je revoluciona vojska, a 11. je donešen maksimum za žito i stočnu hranu, što je značilo opštu kontrolu cijena, ali i plata. Dana 14. septembra reorganizovan je Revolucioni tribunal, a 17. je usvojen zakon o osumnjičenima, a 20. septembra lokalnim revolucionarnim komitetima povjeren je zadatak sastavljanja njihovih spiskova. === Raspad frakcija === Još u septembru 1793. među revolucionarima postojala su dva jasno različita krila. Prvo krilo predstavljali su tzv. hebertisti, iako sam Jacques Hébert nikada nije bio zvanični vođa stranke koja je zagovarala rat do istrebljenja i usvojila program enragésa, navodno zato što su ga sans-culotti podržavali. Hebertisti su ranije stajali uz Montanjare dok god su mogli da se nadaju da će preko njih kontrolisati Konvent. Dominirali su u Klubu kordeljera, popunjavali Bouchotteove kancelarije i uglavnom su mogli voditi Komunu sa sobom. Drugo krilo činili su dantonisti, koji su nastali kao odgovor na sve veću centralizaciju revolucionarne vlade i diktaturu odbora. Dantoniste su uglavnom predvodili poslanici Konventa (a ne sans-culotti), uključujući Georgesa Dantona, Charlesa Delacroixa i Camillea Desmoulinsa. Na kraju, Komitet je potkopao sopstvenu podršku uklanjanjem i dantonista i hebertista, iako su obje grupe ranije podržavale Komitet. Primoravajući Konvent da dozvoli hapšenje žirondinaca i dantonista, Komitet je vjerovao da je uništio svoju glavnu opoziciju. Međutim, suđenja su pokazala nepoštovanje Komiteta prema članovima Konventa, od kojih su neki bili pogubljeni. Mnogi članovi Konventa koji su do sredine 1794. podržavali Komitet više ga nisu podržavali. Komitet je djelovao kao posrednik između Konventa i sans-culottesa iz kojih su obje strane crpile moć. Pogubljenjem hebertista i otuđivanjem sans-culottea, Komitet je postao nepotreban Skupštini. - - - Stanko Luka Karaman (8. decembar 1889 – 17. maj 1959) bio je jugoslovenski prirodnjak srpskog porijekla, istraživač amfipodnih i izopodnih rakova. Bio je biolog, zoolog, ihtiolog i muzeolog, koji je odigrao ključnu ulogu u razvoju prirodnih nauka i muzejske djelatnosti u Makedoniji. Osnivač je Prirodnjačkog muzeja i Zoološkog vrta u Skoplju i jedan od inicijatora uređenja gradskog parka uz rijeku Vardar. Biografija Stanko Karaman rođen je 8. decembra 1889. godine u Sarajevu, kao sin biologa i direktora srednje škole, Luke Karamana i njegove supruge Anke Miladinov, porijeklom iz Splita. Srednju školu završio je u Sarajevu 1912, nakon čega je započeo studij prirodnih nauka u Zagrebu i Napulju. Nakon prekida tokom Prvog svjetskog rata, studije je nastavio u Zagrebu, gdje je diplomirao 1920. godine, a doktorirao u januaru 1921. disertacijom o filogeniji šarana (Cyprinidae). Naučna aktivnost i dolazak u Makedoniju Nakon doktorata radio je kao asistent u Nacionalnom zoološkom muzeju i Zoološkom institutu u Zagrebu (1919–1924). Dva istraživačka putovanja u Makedoniju usmjerila su njegov daljnji naučni rad na to područje. Godine 1924. dolazi u Makedoniju i objavljuje monumentalnu studiju Pisces Macedoniae, prvi sistematski naučni rad o slatkovodnim ribama u zemlji. Tokom istraživanja identifikovao je i opisao 16 novih vrsta i podvrsta. Tokom karijere objavio je više od 100 naučnih radova (prema nekim izvorima 108), baveći se taksonomijom i ekologijom riba, vodozemaca, gmizavaca, šišmiša, te posebno slatkovodnih rakova iz redova Amphipoda i Isopoda. Opisao je oko 60 novih vrsta riba i oko 150 novih taksona slatkovodnih rakova, uglavnom endemskih. Bio je među prvim istraživačima slatkovodne podzemne faune i pećinskih ekosistema na Balkanu, te se smatra jednim od osnivača ove oblasti. Istraživanja vezana za malariju Godine 1924. imenovan je za parazitologa u Institutu za tropske bolesti u Skoplju. Istraživao je komarce i helmintijaze, te proveo šest mjeseci proučavajući područja pogođena malarijom. U radu Anopheles u Makedoniji i njihovo suzbijanje identifikovao je pet vrsta malarijskih komaraca i predložio mjere suzbijanja, uključujući biološke metode poput korištenja malih riba za uništavanje larvi. Također je proučavao žarišta malarije u Dalmaciji i metode njenog suzbijanja. Institucionalne i muzejske aktivnosti Godine 1926. osnovao je Muzej Južne Srbije (kasnije Makedonski muzej prirodne historije) u Skoplju, a 1928. i Zoološki vrt u Skoplju. Bio je dugogodišnji direktor muzeja, gdje je kao jedini naučni radnik organizirao prikupljanje i obradu materijala, te sarađivao s evropskim naučnicima. U isto vrijeme uređivao je i gradski park uz rijeku Vardar, pretvorivši zapušteno područje u park engleskog stila površine oko 120 hektara (današnji Gradski park). Kasniji život Početkom Drugog svjetskog rata 1941. godine napustio je Skoplje i boravio u Kragujevcu i Smederevu, gdje je do 1945. vodio Biološki institut. Nakon rata radio je u Splitu, a od 1950. do 1952. bio je šef Biološkog instituta Jugoslavenske akademije nauka i umjetnosti u Dubrovniku. Godine 1952. vratio se u Skoplje i nastavio rad u Prirodnjačkom muzeju. Penzionisao se 1957, ali je ostao aktivan u nauci do smrti 17. maja 1959. godine. Časopisi i urednički rad Bio je urednik Biltena Skopskog naučnog društva“ (1937–1941) te inicijator ili saradnik u pokretanju više naučnih publikacija, uključujući: Acta Musei Macedonici scientiarum naturalium Fragmenta Balcanica Izdanija Folia Balcanica Ove publikacije bile su ključne za razvoj nauke u Makedoniji i na Balkanu. Porodica Bio je oženjen biologinjom Zorom Karaman, s kojom je imao dva sina i kćerku. Njegov sin Gordan S. Karaman bio je također poznati biolog i karcinolog, univerzitetski profesor i autor brojnih naučnih radova. Počasti i priznanja Makedonska pošta je 2009. godine izdala je poštansku marku s njegovim likom, u znak priznanja za njegov doprinos nauci i muzejskoj djelatnosti. Nasljeđe u nauci Nekoliko vrsta nazvano je po njemu, kao što su Delamarella karamani (Harpacticoida), Stygophalangium karamani (Arachnida) i Macedonethes stankoi (Isopoda). Naziv karamani u nekim taksonima odnosi se i na njegovog sina Gordana S. Karamana. Stanko Luka Karaman (8. decembar 1889 – 17. maj 1959) bio je jugoslovenski prirodnjak srpskog porijekla, istraživač amfipodnih i izopodnih rakova. Bio je biolog, zoolog, ihtiolog i muzeolog, koji je odigrao važnu ulogu u razvoju prirodnih nauka i muzejske djelatnosti u Makedoniji. Osnivač je Prirodnjačkog muzeja i Zoološkog vrta u Skoplju i jedan od inicijatora uređenja gradskog parka uz rijeku Vardar. Biografija i obrazovanje Stanko Karaman rođen je 8. decembra 1889. godine u Sarajevu, kao sin biologa i direktora srednje škole, Luke Karamana i njegove supruge Anke Miladinov, porijeklom iz Splita. Srednju školu završio je u Sarajevu 1912, nakon čega je započeo studij prirodnih nauka u Zagrebu i Napulju. Nakon prekida tokom Prvog svjetskog rata, studije je nastavio u Zagrebu, gdje je diplomirao 1920. godine, a doktorirao u januaru 1921. disertacijom o filogeniji šarana (Cyprinidae). Naučni rad i istraživanja Nakon doktorata radio je kao asistent u Nacionalnom zoološkom muzeju i Zoološkom institutu u Zagrebu (1919–1924). Dva istraživačka putovanja u Makedoniju usmjerila su njegov daljnji naučni rad na to područje. Godine 1924. dolazi u Makedoniju i objavljuje monumentalnu studiju Pisces Macedoniae, prvi sistematski naučni rad o slatkovodnim ribama u zemlji. Tokom istraživanja identifikovao je i opisao 16 novih vrsta i podvrsta. Tokom karijere objavio je više od 100 naučnih radova (prema nekim izvorima 108), baveći se taksonomijom i ekologijom riba, vodozemaca, gmizavaca, šišmiša, te posebno slatkovodnih rakova iz redova Amphipoda i Isopoda. Opisao je oko 60 novih vrsta riba i oko 150 novih taksona slatkovodnih rakova, uglavnom endemskih. Bio je među prvim istraživačima slatkovodne podzemne faune i pećinskih ekosistema na Balkanu, te se smatra jednim od osnivača ove oblasti. Istraživanja vezana za malariju Godine 1924. imenovan je za parazitologa u Institutu za tropske bolesti u Skoplju. Istraživao je komarce i helmintijaze, te proveo šest mjeseci proučavajući područja pogođena malarijom. U radu Anopheles u Makedoniji i njihovo suzbijanje identifikovao je pet vrsta malarijskih komaraca i predložio mjere suzbijanja, uključujući biološke metode poput korištenja malih riba za uništavanje larvi. Također je proučavao žarišta malarije u Dalmaciji i metode njenog suzbijanja. Institucionalni rad i kasniji život Godine 1926. osnovao je Muzej Južne Srbije (kasnije Makedonski muzej prirodne historije) u Skoplju, a 1928. i Zoološki vrt u Skoplju. Bio je dugogodišnji direktor muzeja, gdje je kao jedini naučni radnik organizirao prikupljanje i obradu materijala, te sarađivao s evropskim naučnicima. U isto vrijeme uređivao je i gradski park uz rijeku Vardar, pretvorivši zapušteno područje u park engleskog stila površine oko 120 hektara (današnji Gradski park). Početkom Drugog svjetskog rata 1941. godine napustio je Skoplje i boravio u Kragujevcu i Smederevu, gdje je do 1945. vodio Biološki institut. Nakon rata radio je u Splitu, a od 1950. do 1952. bio je šef Biološkog instituta Jugoslavenske akademije nauka i umjetnosti u Dubrovniku. Godine 1952. vratio se u Skoplje i nastavio rad u Prirodnjačkom muzeju. Penzionisao se 1957, ali je ostao aktivan u nauci do smrti 17. maja 1959. godine. Publikacije, porodica i nasljeđe Bio je urednik Biltena Skopskog naučnog društva (1937–1941) te inicijator ili saradnik u pokretanju više naučnih publikacija, uključujući: Acta Musei Macedonici scientiarum naturalium Fragmenta Balcanica Izdanija Folia Balcanica Ove publikacije bile su ključne za razvoj nauke u Makedoniji i na Balkanu. Bio je oženjen biologinjom Zorom Karaman, s kojom je imao dva sina i kćerku. Njegov sin Gordan S. Karaman bio je također poznati biolog i karcinolog, univerzitetski profesor i autor brojnih naučnih radova. Makedonska pošta je 2009. godine izdala poštansku marku s njegovim likom, u znak priznanja za njegov doprinos nauci i muzejskoj djelatnosti. Nekoliko vrsta nazvano je po njemu, kao što su Delamarella karamani (Harpacticoida), Stygophalangium karamani (Arachnida) i Macedonethes stankoi (Isopoda). Naziv karamani u nekim taksonima odnosi se i na njegovog sina Gordana S. Karamana. Bosna i Hercegovina se po prvi put na FIFA Svjetskim prvenstvima pojavila 2014. godine u Brazilu, što j ujedno i prvi put da se ista selekcija našla na nekom velikom međunarodnom takmičenju. Budući da FIFA priznaje Srbiju kao zvaničnog nasljednika Jugoslavije, bosanskohercegovački igrači imali su važne uloge u historiji Svjetskog prvenstva i prije nezavisnosti 1992. godine. == Bosanskohercegovački igrači u jugoslovenskoj fudbalskoj reprezentaciji == Jugoslavija je u periodu između 1930. i 1990. na Svjetskim prvenstvima učestvovala ukupno 8 puta. Dok su u ranim izdanjima prvenstva uglavnom bili zastupljeni srbijanski igrači, sastavi su vremenom postajali sve raznovrsniji. Nekoliko bosanskohercegovačkih igrača bili su dio početnog sastava, ekipe koja je 1974. prošla grupnu fazu neporažena ispred Brazila. Napadač Dušan Bajević postigao je tri pogotka u jednoj od najvećih pobjeda u historiji Svjetskog prvenstva: Jugoslavija je pobijedila Zair sa 9:0. Odbrambeni igrač Josip Katalinski je također bio strijelac. Za reprezentaciju Jugoslavije te godine nastupili su i defanzivac Enver Hadžiabdić i golman Enver Marić. Kreativni vezni igrač Safet Sušić, kojeg mnogi smatraju najboljim bosanskohercegovačkim igračem svih vremena, bio je dio jugoslovenske fudbalske reprezentacije na SP u dva navrata: 1982. i 1990. godine. Tim koji je stigao do četvrtfinala 1990. predvodio je kapiten Zlatko Vujović, igrač bosansko-hrvatskog porijekla. == Nastupi na SP == Nakon što je Bosna i Hercegovina stekla nezavisnost od Jugoslavije 1. marta 1992. godine, ubrzo je formirana nacionalna fudbalska reprezentacija koja nije mogla učestvovati u kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo 1994. jer svez još uvijek nije bio član FIFA-e. Tokom kvalifikacija za SP 1998, prvu domaću utakmicu BiH je odigrala protiv Hrvatske u Bolonji. Meč se igrao na neutralnom terenu zbog renoviranja stadiona Asim Ferhatović Hase u Sarajevu. BiH je zauzela treće mjesto u kvalifikacijama za SP 2006, pri čemu je ostvarila dva remija protiv Španije. Tokom kvalifikacija za SP 2010, BiH je prvi put stigla do baraža za neko veliko takmičenje, gdje je na kraju izgubila ukupnim rezultatom 2:0 od Portugala. Bosna i Hercegovina se po prvi put kao nezavisna država plasirala na Svjetsko prvenstvo u fudbalu 2014. godine, nakon što je osvojila prvo mjesto u Grupi G. {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Godina !Faza !Mjesto !OU !P !N !I !POG !PRG !Sastav |- |{{ZD|URU}} 1930 – {{ZD|ITA}} 1990 | colspan="9" |Dio Jugoslavije |- |{{ZD|SAD}} 1994 | colspan="9" |Nisu učestvovali |- |{{ZD|FRA}} 1998 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|JKO}} {{ZD|JAP}} 2002 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|NJE}} 2006 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|JAR}} 2010 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|BRA}} 2014 |Grupna faza |20 |3 |1 |0 |2 |4 |4 |Sastav |- |{{ZD|RUS}} 2018 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|KAT}} 2022 | colspan="9" |Nisu se kvalifikovali |- |{{ZD|KAN}} {{ZD|MEX}} {{ZD|SAD}} 2026 |Grupna faza |TBD |– |– |– |– |– |– | |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! Godina !! OU !! P !! N !! I !! POG !! PRG !! Mjesto |- | 1998 || 8 || 3 || 0 || 5 || 9 || 14 || 4 |- | 2002 || 8 || 2 || 2 || 4 || 12 || 12 || 4 |- | 2006 || 10 || 4 || 4 || 2 || 12 || 9 || 3 |- | 2010 || 12 || 6 || 1 || 5 || 25 || 15 || 2 (baraž) |- | 2014 || 10 || 8 || 1 || 1 || 30 || 6 || 1 |- | 2018 || 10 || 5 || 2 || 3 || 24 || 13 || 3 |- | 2022 || 8 || 1 || 4 || 3 || 9 || 12 || 4 |- | 2026 || 8 || 5 || 2 || 1 || 17 || 7 || 2 |} {{Nogometaš | imenogometaša = Aleksandar Stanković | slika = | punoime = | nadimak = | datumrođenja = {{datum rođenja i godine|2005|8|3|}} | rodnigrad = [[Milan]] | rodnadržava = [[Italija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 1,85 m | pozicija = [[Vezni igrač (nogomet)#Defanzivni vezni|Defanzivni vezni]] | trenutniklub = [[Club Brugge]] | brojnadresu = 25 }} '''Aleksandar Stanković''' (rođen 3. avgusta 2005) srbijanski je profesionalni fudbaler koji igra na pozicijama defanzivnog veznog ili centralnog beka. Trenutno nastupa za Club Brugge, koji se takmiči u prvog belgijskoj ligi i srbijansku fudbalsku reprezentaciju. Sin je nekadašnjeg reprezentativca Srbije i bivšeg fudbalera milanskog Intera, Dejana Stankovića. == Klupska karijera == === Inter Milan === Stanković je prvi put uvršten na spisak prve ekipe Intera 1. oktobra 2022, kada je bio na klupi za rezervne igrače u utakmici Serije A protiv AS Rome na stadionu San Siro. Iako nije ulazio u igru, bio je dio ekipe koja je osvojila Kup Italije 2022-23, pri čemu je njegova ekipa u finalu savladala Fiorentinu rezultatom 2:1. === Posudba u Luzern === U FC Luzern Stanković je prešao 3. jula 2024, na jednogodišnju posudbu uz opciju trajnog otkupa, kao i klauzulu o povratnom otkupu u korist matičnog Intera. Prvi pogodak za klub postigao je 26. oktobra iste godine, na utakmici u kojoj je Yverdon-Sport slavio rezultatom 3:2. === Club Brugge === Krajem jula 2025, Stanković je zvanično prešao u Club Brugge, potpisavši sa tim belgijskim prvoligašem ugovor do 2029. godine. Inter Milan je zadržao klauzulu o povratnom otkupu koja im omogućava da Stankovića vrate za 22 miliona eura 2026, odnosno za 25 miliona eura 2027. godine. Mjesec dana kasnije, 27. avgusta, postigao je svoj prvi pogodak za klub u pobjedi od 6:0 protiv Rangers FC u drugoj utakmici kvalifikacija za Ligu prvaka. == Reprezentativna karijera == Poziv srbijanske U15 reprezentacije dobio je u februaru 2020. Nastupao je za U16 i U17 selekcije, a prvi put kapitensku traku za omladinsku selekciju nosio je u maju 2021. Stanković je bio kapiten generacije koja je došla do polufinala Evropskog U17 prvenstva 2022. godine. Prvi poziv za U18 srbijansku reprezentaciju dobio je u septembru 2022, kada je kao kapiten nastupio u minimalnom porazu protiv italijanske selekcije. Četiri dana kasnije, protiv iste ekipe, postigao je prvi pogodak u pobjedi Srbije od 2:1. == Stil igre == Dok je predvodio U17 selekciju Srbije do polufinala Evropskog prvenstva za igrače do 17 godina, UEFA je na svojoj stranici opisala Stankovića kao igrača čiji su prekidi "prijetnja svakom protivniku", te kao kombinaciju "finoće i borbenosti u veznom redu, što jasno pokazuje zašto nosi kapitensku traku". == Privatni život == Njegov brat Filip je golman koji nastupa za ekipu Venecije. Braća su sinovi bivšeg veznog igrača milanskog Intera i reprezentacije Srbije, Dejana Stankovića. Njegova majka Ana je Slovenka, a porodica provodi vrijeme u Ljubljani. Njegov amidža po majci bivši je slovenački profesionalni fudbaler Milenko Ačimovič. Dana 11. oktobra 2025, Stanković je debitovao za seniorsku reprezentaciju Srbije u porazu kod kuće (0:1) od reprezentacije Albanije u utakmici kvalifikacija za Svjetsko prvenstvo 2026. == Nagrade i postignuća == * Kup Italije: 2022-2023. * Superkup Italije 2023. == Reference == Okruzi u Rusiji, Sedmi kongres SKJ, Rezolucije Vijeća sigurnosti UN-a i ostale Rezolucije, hemijski spojevi, aviokompanije, Spisak muzeja u gradovima sa više od 100.000 stanovnika, [en:List of freeware], List of free PC games, Platonski ugljikovodik, Prank call, Meralgia paraesthetica, Myokymia, Hemifacial spasm, Miloš Krasić, Nogometne pozicije, Nogometne formacije '''Doživotni predsjednik''' je titula koja se dodjeljuje ili koju sami predsjednici preuzimaju kako bi sebi obezbijedili neograničen mandat i produžili mandat do smrti ili penzionisanja. Ovaj položaj im omogućava formalnu zaštitu od mogućeg poraza na izborima, uključujući i od progona zbog službenih ili drugih zločina (zbog kojih bi mogli odgovarati gubitkom vlasti), putem formalnog predsjedničkog imuniteta. Ponekad titula nosiocu daje pravo da imenuje ili predloži nasljednika. Termin se često koristi za političke lidere koji nastoje legitimizovati svoju apsolutnu vlast, a koji u praksi vladaju kao monarsi. Doživotni predsjednik de facto se može smatrati autokratom i često je sinonim za diktatora. Korištenje titule „doživotni predsjednik“ umjesto tradicionalno autokratskog naslova, poput monarha, podrazumijeva subverziju liberalne demokratije od strane nosioca vlasti. U nekim slučajevima, doživotni predsjednik može uspostaviti samoproklamovanu monarhiju, kao što je učinio Henri Christophe na Haitiju. Među značajnim historijskim ličnostima koje su koristile strategiju doživotnog ili neograničenog mandata izdvajaju se Julije Cezar, rimski vojni vođa i državnik koji je 45. godine p. n. e. proglasio sebe "dictator perpetuusom" (doživotnim diktatorom) u Rimskoj Republici i Napoleon Bonaparte, francuski vojni lider i državnik, koji je 1802. godine proglašen prvim doživotnim konzulom , prije nego što je 1804. godine postao car Francuske. Mnogi lideri koji su se proglasili doživotnim predsjednicima zapravo nisu uspjeli da služe do kraja života. Većina je smijenjena prije smrti, dok su neki ubijeni dok su vršili dužnost. Međutim, neki su uspjeli da vladaju do svoje prirodne smrti, poput José Gaspara Rodrígueza de Francia (Paragvaj), Alexandra Pétiona i Françoisa Duvaliera (Haiti), Rafaela Carrere (Gvatemala), Saparmurrata Niyazova (Turkmenistan) i Josipa Broza Tita (Jugoslavija). Neki lideri nisu uspjeli da dobiju status doživotnog predsjednika; primjer za to je Mobutu Sese Seko iz Zaira, koji je 1972. godine pokušao da osigura takav mandat. Neki dugogodišnji autokratski predsjednici pogrešno se smatraju doživotnim predsjednicima. Oni nikada zvanično nisu dobili doživotni mandat i povremeno su učestvovali na izborima na kojima su ponovno birani. U većini slučajeva, to su bili fiktivni izbori koji su im garantovali nastavak vlasti. Doživotni predsjednici se mogu smatrati monarskim vladarima de facto. U prošlosti su neka državna uređenja imala karakter monarhija (npr. Vatikan), gdje je vladar biran od strane skupštine. Politolozi često imaju teškoće da razlikuju državu koju vodi doživotni predsjednik od monarhije, posebno kada se radi o nasljednoj ili porodičnoj diktaturi. {| class="wikitable" |+Doživotni predsjednici po državama !Država !Predsjednik !Zvanična titula !Titula na bosanskom jeziku !Bilješke |- |{{ZID|Njemačka|Nazi}} |Adolf Hitler |''Führer und Reichskanzler'' |Vođa i kancelar |Referendum o šefu države Trećeg Rajha održan je 19. avgusta 1934, nakon smrti predsjednika Paula von Hindenburga, kako bi se formalno spojile funkcije predsjednika i kancelara, a koje je nakon referenduma preuzeo Adolf Hitler. Glasanje koje je proteklo pod represivnim uslovima bez slobodne opozicije, rezultovalo je time da je 89,93% glasova podržalo Hitlerovu vlast. Referendumi u nacističkoj Njemačkoj služili su više kao propagandni instrument za demonstraciju jedinstva između režima i narodne zajednice nego kao stvarno demokratsko odlučivanje. |- |{{ZID|Argentina}} |Juan Carlos Onganía |''Presidente de facto de la Nación Argentina'' |de facto predsjednik Argentine |Doživotni predsjednik tokom prve faze civilno-vojne diktature poznate kao "Argentinska revolucija", od 29. juna 1966. do 8. juna 1970. |- |{{ZID|Bolivija}} |Simón Bolívar |''El Libertador'' |Oslobodilac |Prvi predsjednik Kolumbije. Zvanično titulu "El Libertador de Venezuela" dobio od vlasti u Caracasu 14. oktobra 1813. kao priznanje za njegovo vođstvo u oslobađanju teritorije od španske vlasti. Ova titula mu nije dodijeljena samoinicijativno, već kao formalno priznanje od lokalnih vlasti. Kasnije je titula potvrđena i od strane Kongresa Velike Kolumbije 1819, čime je postala zvanično priznati epitet za njegove zasluge u oslobađanju više južnoameričkih zemalja. Danas se "El Libertador" smatra historijski i državno priznatim nazivom koji simbolizuje njegovu ulogu u borbi za nezavisnost. |- | |José María Linares Lizarazu |''Presidente de la República de Bolivia'' |13. predsjednik Bolivije |Zvanično nosio titulu predsjednika Bolivije, obavljajući je od 9. septembra 1857. do 14. januara 1861. Tokom vlasti prvo je bio privremeni predsjednik (pro tempore), a od 31. marta 1858. sebe je proglasio diktatorom, ostavši na vlasti sve do svog svrgavanja 1861. godine. |- | |Manuel Isidoro Belzu Humérez |''Presidente de la República de Bolivia'' |11. predsjednik Bolivije |Bolivijski vojni oficir i 11. predsednik Bolivije od 1848. do 1855. Tokom njegove vlasti usvojeni su aktuelna nacionalna himna i zastava, a vlada je imala populistički karakter, podržavajući siromašno i domorodačko stanovništvo. Došao je na vlast vojnom silom, porazivši José Miguela de Velasca, a kasnije je legitimizirao položaj na izborima. Nakon penzionisanja njegov zet Jorge Córdova preuzeo je funkciju predsjednika, dok je Belzu kasnije ubijen 1865. u pokušaju da se vrati na vlast. |- | | | | | |- | | | | | |- | | | | | |} '''Primjeri doživotnih predsjednika po državama:''' * * '''Argentina:''' Juan Carlos Onganía * '''Bolivija:''' Simón Bolívar, Antonio José de Sucre, Andrés de Santa Cruz, Manuel Isidoro Belzu, José María Linares, Mariano Melgarejo, Germán Busch * '''Brazil:''' Getúlio Vargas * '''Centralnoafrička Republika:''' Jean-Bedel Bokassa, André Kolingba * '''Ciskei:''' Lennox Sebe * '''Sjeverna Koreja:''' Kim Il-sung („Večni predsjednik“), Kim Jong-il, Kim Jong-un * '''Španija:''' Francisco Franco („Caudillo“) * '''Ekvador:''' Diego Noboa * '''Francuska:''' Napoleon Bonaparte („Prvi konzul doživotno“), Philippe Pétain * '''Gana:''' Kwame Nkrumah * '''Gvatemala:''' Rafael Carrera * '''Ekvatorijalna Gvineja:''' Francisco Macías Nguema * '''Haiti:''' Toussaint Louverture, Jean-Jacques Dessalines, Henri Christophe, André Rigaud, Alexandre Pétion, Jean-Pierre Boyer, Jean-Baptiste Riché, Faustin Soulouque, Fabre Geffrard, Sylvain Salnave, François Duvalier, Jean-Claude Duvalier * '''Indonezija:''' Soekarno, Soeharto * '''Italija:''' Benito Mussolini * '''Iran:''' Rouhollah Khomeini, Ali Khamenei, Mojtaba Khamenei * '''Irak:''' Saddam Hussein * '''Libija:''' Mouammar Kadhafi * '''Malawi:''' Hastings Banda * '''Meksiko:''' Antonio López de Santa Anna * '''Uganda:''' Idi Amin Dada * '''Paragvaj:''' José Gaspar Rodríguez de Francia, Carlos Antonio López, Francisco Solano López * '''Peru:''' Simón Bolívar, Andrés de Santa Cruz, Felipe Santiago Salaverry, Manuel Ignacio de Vivanco * '''Samoa:''' Tupua Tamasese Mea’ole, Malietoa Tanumafili II * '''Tunis:''' Habib Bourguiba * '''Turkmenistan:''' Saparmurrat Niyazov * '''Jugoslavija:''' Josip Broz Tito * '''Zair:''' Mobutu Sese Seko '''Najduže vladavine doživotnih predsjednika:''' * Kim Il-sung – 45 godina, 9 mjeseci, 29 dana * Malietoa Tanumafili II – 45 godina, 4 mjeseca, 10 dana * Mouammar Kadhafi – 41 godina, 11 mjeseci, 22 dana * Francisco Franco – 39 godina, 1 mjesec, 19 dana * Ali Khamenei – 36 godina, 8 mjeseci, 24 dana * Soeharto – 30 godina, 1 mjesec, 15 dana * Mobutu Sese Seko – 25 godina, 6 mjeseci, 19 dana * Jean-Pierre Boyer – 24 godine, 11 mjeseci, 12 dana * Saddam Hussein – 23 godine, 8 mjeseci, 24 dana * Hastings Banda – 23 godine, 1 mjesec, 2 dana Ol Doinyo Lengai '''Transliteracija''' (grč. ''trans'' – "preko"; ''lit(t)era'' – "slovo") je proces prevođenja teksta iz jednog pisma u drugo, pri čemu se zadržava fonetska ili grafička ekvivalencija slova, a ne njihov značenjski sadržaj. Transliteracija se razlikuje od prevoda, jer se radi samo o prilagođavanju pisma, a ne jezika, zbog čega se u terminologiji često koristi i izraz ''preslovljavanje''. Ovaj postupak pretvaranja slova iz jednog sistema pisma u odgovarajuća slova drugog sistema pisma ne predstavlja direktno izvorne glasove, već zamjenjuje znakove njihovim ekvivalentom u drugom pismu. Zbog čestih dijakritičkih znakova koji su nerijetko potrebni, transliteracija se uglavnom primjenjuje u naučnim i stručno-tehničkim kontekstima. U bosanskom jeziku koriste se i latinica i ćirilica, pri čemu je latinica dominantna u javnoj upotrebi i svakodnevnom životu. Transliteracija se u domaćoj upotrebi koristi za prevođenje tekstova sa ćirilice na latinicu (i vice versa), prilagođavanje imena, geografskih pojmova i stručnih termina iz stranih jezika, kao i računarske i tipografske potrebe, gdje se različita pisma moraju prikazati konzistentno.<ref>Primjer: Ako baza podataka sadrži imena u oba pisma, pretraživanje po latinici bez transliteracije možda neće pronaći rezultate napisane ćirilicom. Transliteracija standardizuje prikaz i omogućava preciznije pretraživanje.</ref> '''Transliteracija''' (grč. ''trans'' – "preko"; ''lit(t)era'' – "slovo") je proces prevođenja teksta iz jednog pisma u drugo tako da se svako slovo ili znak zamjenjuje odgovarajućim znakom drugog pisma, bez mijenjanja značenja riječi. Cilj transliteracije je grafička ekvivalencija znakova, a ne reprodukcija izgovora. Zbog toga se transliteracija razlikuje od prevoda, jer se radi isključivo o prilagođavanju pisma, a ne jezika. U terminologiji se često koristi i izraz ''preslovljavanje''. Zbog čestih dijakritičkih znakova koji su nerijetko potrebni, transliteracija se uglavnom primjenjuje u naučnim, lingvističkim i stručno-tehničkim kontekstima. == Upotreba u bosanskom jeziku i primjeri == === Upotreba === U bosanskom jeziku koriste se i latinica i ćirilica, pri čemu je latinica dominantna u javnoj upotrebi i svakodnevnom životu. Transliteracija se primjenjuje u nekoliko svrha: # Prevođenje tekstova između pisama – npr. sa ćirilice na latinicu i obratno. # Prilagođavanje imena, geografskih pojmova i stručnih termina iz stranih jezika. # Računarske i tipografske potrebe, gdje se različita pisma moraju prikazati dosljedno radi čitljivosti, pretraživanja i obrade podataka. === Primjeri === {| class="wikitable" !Latinica !Ćirilica |- |Bosna i Hercegovina |Босна и Херцеговина |- |Sarajevo |Сарајево |- |Banja Luka |Бања Лука |- |Mostar |Мостар |- |Ćilim |Ћилим |} Islamic marital practices, Marriage in Islam, Islamsko bračno pravo Štuko dekoracija u islamskoj arhitekturi odnosi se na rezbareni ili oblikovani štuk i gipsani malter. Pojmovi štuko i malter u ovom kontekstu koriste se gotovo naizmjenično kako bi označili većinu vrsta ovakvih dekoracija s nešto različitim sastavima. Ova dekoracija se uglavnom koristila za prekrivanje zidova i površina, a glavni motivi bili su oni koji prevladavaju u islamskoj umjetnosti: geometrijski, arabeska, biljni, kaligrafski, kao i trodimenzionalni muqarnas. Gipsani malter bio je iznimno važan u islamskoj arhitektonskoj dekoraciji jer je relativno suha klima u velikom dijelu islamskog svijeta olakšavala korištenje ovog jeftinog i svestranog materijala u raznim prostorima. Štuko dekoracija već se koristila u drevna vremena u regiji Irana i u grčko-rimskom mediteranskom području. U islamskoj arhitekturi, štuko dekoracija pojavila se tokom omejadske dinastije (kasni 7-8. vijek) i doživjela daljnje inovacije i širenje tokom 9. vijeka pod Abasidima u Iraku, nakon čega se dalje širila islamskim svijetom i uključivala u regionalne arhitektonske stilove. Primjeri historijske rezbarene štuko dekracije nalaze se u Egiptu, Iranu, Afganistanu i Indiji, među ostalim područjima. Često se koristila u "maurskoj" ili zapadnoj islamskoj arhitekturi na Pirinejskom poluotoku (Al-Andalus) i dijelovima Sjeverne Afrike (Magrib), barem od razdoblja Taifa i lmoravida (11-12. vijek). Na Pirinejskom poluotoku dosegnula je kreativni vrhuna u maurskoj arhitekturi tokom dinastije Nasrid, koja je izgradila Alhambru. Mudejar arhitetura također je u širokoj mjeri koristila takav dekorativni stil. Španjolski izraz yesería ponekad se koristi u kontekstu islamske i mudejar arhitekture u Španiji. Italijanska saveznička vojska, odnosno Vojska Juga, nazivi su koji se primjenjuju na različite jedinice bivše Kraljevske italijanske vojske u razdoblju kada su se borile uz Saveznike tokom Drugog svjetskog rata od oktobra 1943. pa nadalje. U ovom razdoblju, prosaveznička Kraljevska italijanska mornarica i Kraljevsko italijansko ratno zrakoplovstvo bili su poznati pod nazivom Italijanska saveznička mornarica i Italijansko savezničko zrakoplovstvo. Od septembra 1943. italijanske snage naklonjene Silama Osovine postale su Nacionalna republikanska vojska novoosnovane Italijanske Socijalne Republike. Italijanska saveznička vojska nastala je kao rezultat savezničkog primirja s Italijom 8. septembra 1943; kralj Victor Emmanuel III smijenio je Benita Mussolinija s mjesta predsjednika vlade u julu 1943, nakon savezničke italije na južnu Italiju, te je umjesto njega imenovao maršala Italije, Pietra Badoglia, koji je potom stao na stranu Saveznika u borbi protiv snaga Socijalne Republike i njihovih njemačkih saveznika u sjevernoj Italiji. Italijanska saveznička vojska brojala je zmeđu 266.000 i 326.000 vojnika u Italijanskoj kampanji, od čega je 20.000 (kasnije broj povećan na 50.000, iako neki izvori navode broj i do 99.000) bilo u svojstvu borbenih jedinica, a između 150.000 i 190.000 činilo je pomoćne i logističke jedinice, uz 66.000 pripadnika zaduženih za kontrolu prometa i odbranu infrastrukture. Općenito gledano, Italijanska saveznička vojska činila je osminu borbenih snaga i četvrtinu ukupne sile 15. armijske skupine savezničkih snaga. == I motorizovana grupa == Prva formacija Savezničke vojske bila je I motorizovana grupa, formirana 27. novembra 1943. u San Pietro Vernoticu kod Brindisija. Jedinice I motorizovane grupe činili su bivši članovi 58. pješačke divizije Legnano i 18. pješačke divizije Messina. Dio vojnika koji su se pridružili jedinici uspio je izbjeći zarobljavanje i borbu na strani njemačkih snaga. Jedinica se sastojala od 295 oficira i 5387 vojnika, te je osnovana kako bi sa Saveznicima učestvovala u borbama protiv Njemačke i Italijanske Socijalne Republike. Komandant jedinice bio je oficir Vincenzno Dapino, koji je grupu vodio u njenom prvom vojnom zadatku u bici kod San Pietro Infine u decembru 1943. Ova akcija uveliko je doprinijela da Saveznici vrate povjerenje prema italijanskim vojnicima koji su se borili na njihovoj strani. Jedinica je pretrpila velike gubitke, te je ocijenjeno da je zadovoljila u izvršavanju njoj povjerenih zadataka. Nakon službe u sastavu američke Pete armije i reorganizacije, komandu nad I motorizovanom grupom preuzeo je general Umberto Utili, a jedinica je premještena u sastav Poljskog II korpusa na krajnjem lijevom krilu britanske Osme armije. Početkom 1944. jedinica je reorganizovana i proširena u Italijanski oslobodilački korpus. == Italijanski oslobodilački korpus == Dana 18. aprila 1944, I motorizovana grupa (koja je tada brojala 16.000 ljudi) preuzela je naziv Italijanski oslobodilački korpus, te biva podijeljena u dvije brigade. Oslobodilački korpus ojačan je 184. pješačkom divizijom Nembo, koja je brojala 6000 vojnika, a njom je komandovao general Umberto Utili. Početkom 1944, jedinica od 5000 italijanskih vojnika borila se na Gustavovoj liniji kod Monte Casina i pokazala se uspješnom u borbi. Italijani su ponovo pretrpili velike gubitke. == Italijanska saveznička vojska od kraja 1944. do 1945. == Nakon bitke kod Filottrana u julu 1944, italijanska vlada predložila je proširenje svojih vojnih kontingenata u okviru savezničkih snaga. Prijedlog je prihvaćen, te je u septembru 1944. oslobodilački korpus povučen sa fronta i prve linije radi opremanja britanskom opremom, uključujući britanske uniforme ''Battledress'' i kacige tipa ''Brodie''. Dana 24. septembra 1944, Korpus je raspušten, a njegovo osoblje i jedinice iskorištene su za formiranje prvih borbenih grupa. "Legnano" i "Folgore". Ubrzo su osnovane još četiri borbene grupe: "Cremona", "Friuli", "Mantova" i "Piceno". Te su grupe bile veličinom jednake slabijim divizijama. Predviđeni sastav svake iznosio je 432 oficira, 8578 podoficira i vojnika, 116 poljskih topova, 170 minobacača, 502 laka mitaljeza i 1277 motornih vozila. Borbene grupe dobile su nazive prema starim divizijama Kraljevske vojske, te su djelimično slijedile sistem numeriranja starih pukovnija. Ove su grupe funkcionisale u okviru američkih i britanskih jedinica na Gotskoj liniji. Borbeni raspored Italijanske savezničke vojske u aprilu 1945. bio je sljedeći: Načelnik stožera Vrhovne komande oružanih snaga bio je maršal Giovanni Messe, dok je načelnik stožera Kopnene vojske bio general-pukovnik Paolo Berardi. Svaki pješački puk imao je tri pješačka bataljona, četu minobacača naoružanu britanskim ML 3-inčnim minobacačima i protivtenkovsku četu naoružanu britanskim topovima QF 6pdr. Artiljerijski pukovi sastojali su se od četiri artiljerijska odreda s britanskim topovima QF 25pdr, jednog protivtenkovskog odreda s britanskim topovima QF 17pdr, te jednog protivzračnog odreda naoružanog britanskim verzijama topova Bofors 40 mm. Borbena grupa "Cremona", s vojnicima iz 44. pješadijske divizije "Cremona", pridodana Britanskom V korpusu – general-major Clemente Primieri. * 21. pješadijski puk "Cremona" * 22. pješadijski puk "Cremona" * 7. artiljerijski puk * CXLIV inženjerijski bataljon == Inhibitori enzima == Inhibicija enzimske reakcije, ili jednostavno inhibicija enzima, predstavlja sprečavanje aktivnosti enzima djelovanjem molekula nazvanih inhibitori enzima. Inhibitor enzima je molekula koja se veže za enzim i smanjuje njegovu aktivnost. Spoznaja da blokiranje aktivnosti određenih enzima može uništiti patogene organizme ili ispraviti metaboličke poremećaje dovela je do razvoja brojnih lijekova koji djeluju upravo kao inhibitori enzima. Osim u medicini, koriste se i kao pesticidi. Važno je naglasiti da nisu sve molekule koje se vežu za enzim inhibitori: aktivatori enzima povećavaju enzimsku aktivnost, dok se supstrati vežu za enzim i u okviru normalnog katalitičkog ciklusa pretvaraju u proizvode. === Način djelovanja === Inhibitor može spriječiti vezivanje supstrata za aktivno mjesto enzima ili ometati katalitički proces. Prema načinu vezivanja, inhibitori se dijele na: * '''Reverzibilne''' * '''Ireverzibilne''' Ireverzibilni inhibitori obično reagiraju s enzimom i hemijski ga mijenjaju, često stvaranjem kovalentne veze. Na taj način trajno mijenjaju ključne aminokiselinske ostatke potrebne za enzimsku aktivnost. Reverzibilni inhibitori se, nasuprot tome, vežu nekovalentnim interakcijama i njihovo djelovanje zavisi od toga da li se vežu za slobodan enzim, kompleks enzim–supstrat ili za oba oblika. Mnogi lijekovi su upravo inhibitori enzima, zbog čega je njihovo otkrivanje i optimizacija jedno od najvažnijih područja istraživanja u biohemiji i farmakologiji. Medicinski inhibitori procjenjuju se prema svojoj specifičnosti (minimalno vezivanje za druge proteine) i potentnosti, koja se izražava konstantom disocijacije. Visoka specifičnost i potentnost obično znače manje neželjenih efekata i nižu toksičnost. === Prirodni inhibitori === Inhibitori enzima postoje i u prirodi te imaju važnu ulogu u regulaciji metabolizma. U metaboličkim putevima često dolazi do negativne povratne sprege, gdje krajnji proizvod inhibira enzim ranije u lancu reakcija, čime se održava ćelijska homeostaza. Neki ćelijski proteini specifično se vežu za enzime (npr. proteaze ili nukleaze) i blokiraju njihovu aktivnost kako bi zaštitili ćeliju. Prirodni inhibitori mogu biti i otrovi koji služe za odbranu od predatora ili za savladavanje plijena. ---- == Vrste reverzibilne inhibicije == === 1. Konkurentna inhibicija === Kod konkurentne inhibicije inhibitor se veže za aktivno mjesto enzima i takmiči se sa supstratom. Budući da je često slične građe kao supstrat, zauzima njegovo mjesto i sprječava normalno vezivanje. * Povećava vrijednost '''Km''' * Ne utiče na '''Vmax''' === 2. Nekonkurentna inhibicija === Inhibitor se veže za drugo mjesto na enzimu (ne na aktivno mjesto), pa se može vezati istovremeno sa supstratom. * Smanjuje '''Vmax''' * Ne mijenja '''Km''' === 3. Parcijalna (djelimična) inhibicija === Slična je nekonkurentnoj, ali kompleks enzim–inhibitor–supstrat zadržava određeni stepen katalitičke aktivnosti. * Smanjuje '''Vmax''' * '''Km''' ostaje nepromijenjen === 4. Mješovita inhibicija === Ima osobine konkurentne i nekonkurentne inhibicije. Inhibitor se može vezati i za slobodan enzim i za kompleks enzim–supstrat. * Smanjuje '''Vmax''' * Mijenja '''Km''' ---- == Inhibitori samoubice == Inhibitori samoubice (suicidalni inhibitori) su molekule koje se tokom reakcije ugrađuju u enzim i trajno ga deaktiviraju. Primjer je acetilsalicilna kiselina (aspirin), koja inhibira enzim ciklooksigenazu i time smanjuje sintezu prostaglandina odgovornih za bol i upalu. Također, cijanid inhibira enzim citohrom c oksidazu, blokirajući ćelijsko disanje. Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u košarci 2027. godine odredit će 31 reprezentaciju koja će učestvovati na FIBA Svjetskom košarkaškom prvenstvu 2027, dok domaćin, Katar, automatski ostvaruje plasman na prvenstvo. == Raspored kvalifikacijskih prozora == Slično kao i tokom kvalifikacija za FIBA Svjetsko prvenstvo 2019. i SP 2023, utakmice će se igrati u šest kvalifikacijskih prozora tokom perioda od 15 mjeseci u svim regijama FIBA-e. U kvalifikacijskom procesu učestvovat će 80 nacionalnih reprezentacija. Raspored šest kvalifikacijskih prozora je sljedeći: {| class="wikitable" !Prozor !Datum |- align="center" |1 |24. novembar – 2. decembar 2025. |- align="center" |2 |23. februar – 3. mart 2026. |- align="center" |3 |29. juni – 7. juli 2026. |- align="center" |4 |24. avgust – 1 septembar 2026. |- align="center" |5 |23. novembar – 1 decembar 2026. |- align="center" |6 |22. februar – 2. mart 2027. |} == Kvalifikovane reprezentacije == {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |Reprezentacija ! rowspan="2" |Način kvalifikacije ! rowspan="2" |Datum kvalifikacije ! colspan="4" data-sort-type="number" |Nastup(i) ! rowspan="2" |Prethodni najbolji rezultat{{efn|'''Bold''' text indicates they hosted that edition.}} ! rowspan="2" |FIBA rank{{efn|World ranking at start of tournament.}} |- !{{Tooltip|Ukupno|Uključujući ovo izdanje}} !{{abbr|Prvi|Prvi nastup}} !{{abbr|Zadnji|Zadnji nastup}} !{{abbr|Niz|Aktuelni niz uzastopnih nastupa}} |- |{{ZD|Katar}} [[Košarkaška reprezentacija Katara|Katar]] | align="center" |Domaćin | align="center" |28. april 2023. | align="center" |{{abbr|2|Katar zadnji put nastupao 2006.}} | colspan="2" align="center" |[[Svjetsko prvenstvo u košarci 2006.|2006]] | align="center" |1 |{{sort|21|21. mjesto}} ([[Svjetsko prvenstvo u košarci 2006.|2006]]) | align="center" |– |} == Format == Format kvalifikacija za FIBA SP 2027 ostao je nepromijenjen, sa šest kvalifikacionih prozora tokom period od 15 mjeseci u 4 regije: Afrika, Amerika, Azija (uključujući Okeaniju) i Evropa. Kvalifikacije će se održavati od novembra 2025. do marta 2027, a 80 reprezentacija takmičiće se za mjesto na SP. Put ka SP 2027. počeo je u februaru 2024. početkom evropskih pretkvalifikacija koje su trajale do avgusta 2024. Žrijeb za kvalifikacije održan je 13. maja 2025. u Dohi. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |FIBA zona ! colspan="2" |Turnir kvalifikacija ! colspan="3" |SP automatski plasman |- !Divizija A <small>najbolje rangirani timovi</small> !Divizija B <small>maksimalan mogući broj učesnika</small> ! !Plasman domaćinima ! |- | align="left" |[[:en:FIBA_Africa|FIBA Afrika]] |16 |2 |5 |0 |'''5''' |- | align="left" |[[:en:FIBA_Americas|FIBA Amerika]] |16 |2 |7 |0 |'''7''' |- | align="left" |[[:en:FIBA_Asia|FIBA Azija]] [[:en:FIBA_Oceania|FIBA Okeanija]] |16 |17 |7 |1 |'''8''' |- | align="left" |[[:en:FIBA_Europe|FIBA Evropa]] |32 |13 |12 |0 |'''12''' |- !Ukupno !80 !114 !31 !1 !32 |} Dana 28. februara 2026. godine, vrhovni vođa Islamske Republike Iran, Ali Khamenei, ubijen je tokom izraelsko-američkih zračnih napada na Iran u području Teherana. Iranska vlada smrt je službeno potvrdila 1. marta 2026. Operacija je izvedena tokom intenzivnih vojnih sukoba između Izraela i Irana. Napad je proveden uz saradnju sa CIA-om, koja je prikupljala obavještajne podatke o lokacijama gdje se nalaze iranski visokorangirani dužnosnici. Prema dostupim satelitskim snimcima, Khameneijeva rezidencija u Teheranu teško je oštećena tokom napada. Nakon inicijalnih izraelskih izvješća da je Khamenei ubijen u operaciji, američki predsjednik Donald Trump i izraelski premijer Benjain Netanyahu ponovili su da je Khamenei mrtav. Poslije potvrde iranskih državnih medija o njegovoj smrti, vlada je proglasila 40 dana žalosti i 7 dana državnih praznika. Novinska agencija Fars New Agency objavila je da su u napadima također poginuli Khameneijeva kćerka, zet, unuka i snaha. Smrt vođe Irana bila je razlog slavlja za mnoge iranske civile. U brojnim državama organizovani su protestni skupovi, a na pojedinim mjestima došlo je i do izbijanja nereda povodom njegove smrti. Prema neimenovanim izvorima iz američke administracije, sličan plan za atentat tokom Dvanaestodnevnog rata bio je odbijen od strane predsjednika Trumpa 15. juna 2025. godine. == Pripreme == Prema izvještajima ''The Telegrapha'' i ''The Washington Posta'', saudijski prijestolonasljednik Mohammed bin Salman obavio je više telefonskih poziva s američkim predsjednikom Trumpom, pozivajući ga da napadne Iran, navodeći da bi "Iran postao jači i opasniji ako Washington ne izvrši udar odmah". Princ Khalid bin Salman, brat prijestolonasljednika Mohammeda i saudijski ministar odbrane, navodno je na sastanku s američkim zvaničnicima upozorio na rizike od neizvršavanja napada na Iran. Nakon Dvanaestodnevnog rata u junu 2025. godine, Khamenei se sve više povlačio u osamu, a bunker u njegovom kompleksu bio je toliko dubok da je liftu trebalo više od pet minuta da stigne do njega, zbog čega su prilike za udar bile veoma rijetke. Mjesecima prije napada, CIA je pratila lokacije i obrasce kretanja Khameneija, te je saznala da će se održati sastanak visokih zvaničnika kojem će on prisustvovati. Prema pisanju ''Reutersa'', Sjedinjene Države i Izrael pripremili su pokretanje napada u trenutku kada se Khamenei sastao sa svojim višim savjetnicima, od kojih je najmanje pet poginulo zajedno s njim. Izraelski zvaničnici izjavili su da je Khamenei viđen iznad zemlje u svojoj upadljivoj službenoj rezidenciji neposredno prije atentata. Istovremeno, napadi su izvedeni na još najmanje dvije lokacije u gradu kako bi se osigurao uspjeh operacije. == Zračni napadi == Dana 28. februara 2026, više mjesta u Iranu pogođeno je raketama SAD-a i Izraela u sklopu vone operacije s ciljem sprječavanja nuklearnih i raketnih programa u toj zemlji, kao i pokretanju smjene režima. Napad je izvršen u 8:10 po lokalnom vremenu i opisan je kao "masivni, izuzetni smion dnevni napad" koji je "odmah pogodio visoke dužnosnike". Udar na Khameneijevu rezidenciju bio je jedinstven jer je izvršen tokom dana, s time da su izraelski avioni bacili 30 bombi na to mjesto. Udari su bili usmjereni na strateške objekte i važne iranske dužnosnike, uključujući Khameneijevu rezidenciju, koja je bila među onim najteže pogođenim izraelskim udarima u Teheranu; satelitski snimci sugerišu da je zgrada teško oštećena. Dana 28. februara 2026. godine, Izrael i Sjedinjene Američke Države pokrenuli su zajednički napad na nekoliko lokacija u Iranu. Operacija, kojoj je Izrael dao kodno ime Lavlja rika, a Ministarstvo odbrane SAD-a Operacija Epski bijes, ciljala je ključne zvaničnike, vojne zapovjednike i objekte. Napad je uključivao i atentat na vrhovnog vođu Alija Khameneija. Tokom 2024, vojna eskalacija između Izraela i Irana kulminirala je u dva navrata razmjenom vatre, a 2025. godine vodili su dvanaestodnevni rat koji je također uključivao američke napade s ciljem uništavanja iranskih nuklearnih postrojenja. U sedmicama prije napada 2026. godine, Iran i SAD bili su uključeni u indirektne nuklearne pregovore uz posredovanje Omana, a druga runda pregovora bila je zakazana u Ženevi. Napadu je prethodilo najveće gomilanje američke vojske na Bliskom istoku još od invazije na Irak 2003. godine. Napad je započeo udarima u gradovima Teheranu, Isfahanu, Komu, Karadži i Kermanšahu. Ubijeno je nekoliko zvaničnika iranske vlade, uključujući sekretara Vrhovnog savjeta nacionalne bezbjednosti Alija Shamkhanija, kao i Khameneija; preneseno je da su neki iranski civili slavili smrt dotičnog, čije je sjedište uništeno. Dok su primijećene eksplozije, izraelski ministar odbrane Israel Katz potvrdio je napad IDF-a. Trump je u videu postavljenom na Truth Socialu objavio da su Sjedinjene Države pokrenule udare na Iran zajedno s Izraelom. U znak odmazde, Iran je lansirao desetine svojih dronova i balističkih projektila širom Perzijskog zaliva, pored ciljanja Izraela kao i američkih vojnih baza u Jordanu, Kuvajtu, Bahreinu, Kataru, Iraku, Saudijskoj Arabiji i Ujedinjenim Arapskim Emiratima. Iran je navodno pokrenuo i napade na objekte civilne avijacije, uključujući međunarodne aerodrome u Kuvajtu i UAE. Uzvratni udari usmrtili su jednog civila u Izraelu i četvoro u Siriji. Nadalje, Huti sa sjedištem u Jemenu objavili su da će nastaviti svoje napade u Crvenom moru. Eskalacija u Perzijskom zalivu rezultovala je zastojem u globalnoj isporuci nafte. Trump je izjavio da je cilj operacije uništiti iranske raketne i vojnu infrastrukturu, spriječiti Iran u nabavci nuklearnog oružja i, u konačnici, srušiti režim. Ujedinjene nacije i nekoliko neuključenih zemalja osudili su početne udare zbog narušavanja stabilnosti Bliskog istoka, dok su drugi osudili iranske uzvratne udare na druge nacije u regionu. Kritičari operacije su je također nazvali nezakonitom prema domaćem i međunarodnom pravu. == Pozadina == Povlačenje Sjedinjenih Država iz Zajedničkog sveobuhvatnog akcionog plana 2018. godine dovelo je do ponovnog uvođenja sankcija Iranu i zaokreta ka upotrebi sile umjesto diplomatije u odnosima između SAD-a i njihovih saveznika sa Iranom. Trumpova administracija usvojila je strategiju "maksimalnog pritiska". Ponovno uvođenje američkih sankcija ozbiljno je uticalo na iransku ekonomiju. Iranski rijal pao je za 20%. Međunarodne banke koje su trgovale sa Iranom platile su visoke kazne. Sve velike evropske kompanije odustale su od poslovanja sa Iranom iz straha od američke kazne. Sankcije su gurnule milione Iranaca u siromaštvo i smanjile njihovu kupovnu moć u pogledu uvoznih osnovnih dobara, kao što su hrana i lijekovi, istovremeno podstičući inflaciju, nezaposlenost i propadanje infrastrukture. Tenzije između Irana, Sjedinjenih Država i Izraela porasle su od napada na Izrael 7. oktobra i početka rata u Gazi 2023. godine, u kojem je Izrael oslabio milicije koje podržava Iran širom Bliskog istoka, uključujući Hamas u Gazi, Hezbolah u Libanu i druge. Izrael i Iran razmijenili su udare u aprilu i oktobru 2024. godine, te su bili uključeni u kratki rat 2025. godine koji je također obuhvatio američki zračni napad s ciljem uništavanja iranskih nuklearnih postrojenja. === Antivladini protesti u Iranu i prvobitno raspoređivanje američkih snaga === Počevši od kraja decembra 2025. godine, u Iranu su izbili masovni antivladini protesti širom zemlje, prvenstveno podstaknuti ekonomskom krizom, kolapsom rijala i rastom cijena. Protesti, koji su uključivali pozive na promjenu režima, postali su najveći po razmjerama od revolucije 1979. godine, proširivši se na više od 100 gradova širom zemlje. Iranska vlada je odgovorila nasilnom represijom, uključujući masakre nad demonstrantima, pri čemu su se najsmrtonosniji incidenti dogodili 8. i 10. januara 2026. Novinska agencija aktivista za ljudska prava sa sjedištem u SAD-u procijenila je broj poginulih na 7.000, iranska vlada je saopštila da je broj mrtvih 3.117, dok su Donald Trump i drugi naveli da broj poginulih odgovara brojci od 32.000 ljudi. AP News je izvijestio da je vladina prekomjerna upotreba nasilja izazvala očaj u iranskoj javnosti i pobudila nadu kod nekih građana u američki napad. Nekoliko naučnika je tvrdilo da se iranska vlada sada suočava sa krhkim stanjem koje bi moglo dovesti do njenog pada. Dana 13. januara 2026. godine, američki predsjednik Donald Trump izrazio je podršku demonstrantima, a kasnije, 23. januara, Trump je najavio da američka "armada" kreće ka Bliskom istoku, uključujući nosače aviona USS Abraham Lincoln i USS Gerald R. Ford, te nekoliko razarača sa vođenim projektilima. Američki i evropski zvaničnici izjavili su da je Washington postavio Iranu tri ključna zahtjeva: trajni prekid svakog obogaćivanja uranijumom, stroga ograničenja iranskog programa balističkih raketa i potpunu obustavu podrške regionalnim proxy grupama kao što su Hamas, Hezbolah i Huti. Planiranje predložene serije napada također je započelo u koordinaciji sa izraelskim obavještajnim agencijama. === Nuklearni pregovori i jačanje američkog vojnog prisustva === Dana 6. februara 2026. godine, Iran i SAD su održali indirektne nuklearne pregovore u glavnom gradu Omana, Muskatu. Iran je naglasio da napredak zavisi od konsultacija u matičnim prijestonicama. Druga runda razgovora zakazana je u Ženevi. Između 15. i 20. februara, Iran je povećao izvoz nafte na trostruko veći nivo od uobičajenog i smanjio zalihe nafte. Neposredno prije početka udara, 27. februara 2026. godine, ministar vanjskih poslova Omana Badr Al-Busaidi izjavio je da je postignut "iskorak" i da je Iran pristao na to da uslov koji se tiče obogaćivanja uranijumom, kao i na potpunu verifikaciju od strane Međunarodne agencije za atomsku energiju (IAEA); nadalje, Iran je pristao da nepovratno spusti nivo trenutno obogaćenog uranijuma na "najniži mogući nivo". Al-Busaidi je rekao da je mir "nadohvat ruke". Početkom februara 2026. godine, SAD su također rasporedile drugi nosač aviona, USS Gerald R. Ford, na Bliski istok kako bi pojačale pritisak na Iran. Dana 11. februara 2026. godine, 47. godišnjica revolucije iz 1979. obilježena je provladinim skupovima i snažnom antiameričkom retorikom. Trump je 13. februara 2026. izjavio da bi promjena režima u Iranu bila "najbolja stvar koja bi se mogla desiti". Dan kasnije, 14. februara, američki zvaničnici su rekli Reutersu da se američka vojska priprema za opsežnu kampanju koja uključuje višesedmične, kontinuirane operacije protiv Irana koje bi mogle ciljati državnu i sigurnosnu infrastrukturu. Do 19. februara, američko vojno gomilanje opisano je kao najveće na Bliskom istoku još od invazije na Irak 2003. godine. Tokom govora o stanju nacije 24. februara 2026. godine, Trump je optužio Iran za obnavljanje napora u izradi nuklearnog oružja, osuđujući te navodne ambicije kao "zlokobne" i tvrdeći da je Iran također razvio sve naprednije raketne sposobnosti koje bi mogle ugroziti SAD, Evropu i američke baze u inostranstvu. Upozorio je da su SAD spremne djelovati ako bude potrebno. Grupa osam (Gang of Eight), koju čini osam lidera u Kongresu SAD-a koji se obično obavještavaju o povjerljivim obavještajnim pitanjima, bila je upoznata s napadom prije njegovog početka. Također, u to vrijeme, Bloomberg News je tvrdio da NATO letjelice za rano upozoravanje i kontrolu (AWACS) nadziru Iran s aerodroma Konya. Do kraja februara, zvaničnici Trumpove administracije iznijeli su brojne nedokazane tvrdnje da je Iran ponovo pokrenuo svoj nuklearni program, da ima dovoljno materijala za izradu bombe u roku od nekoliko dana i da razvija rakete dugog dometa koje bi uskoro mogle pogoditi Sjedinjene Države. Ove izjave osporili su američki i evropski vladini zvaničnici, međunarodne grupe za praćenje naoružanja i američke obavještajne agencije. Odbrambena obavještajna agencija (DIA) ranije je zaključila da će proći najmanje decenija prije nego što Iran stekne tehničke vještine za proizvodnju raketa koje mogu dosegnuti Sjedinjene Države; Ministarstvo odbrane Sjedinjenih Država procijenilo je da je iranski nuklearni program unazađen za dvije godine nakon ranijih udara na iranska nuklearna postrojenja u junu 2025. godine. Međutim, 27. februara je objavljeno da je IAEA otkrila da je Iran sakrio visoko obogaćeni uranijum u podzemnom objektu koji nije oštećen u prethodnoj rundi napada, a IAEA je saopštila da ne može biti sigurna da je iranski nuklearni program "isključivo mirnodopski". Prije napada, JD Vance, potpredsjednik Sjedinjenih Država, branio je udar na Iran. Na pitanje da li bi podržao promjenu režima u Iranu, uprkos ranijim kritikama rata u Iraku, rekao je da život "ima svakakve lude obrte". ''The Washington Post'' je izvijestio da je odluka američkog predsjednika Donalda Trumpa da napadne Iran uslijedila nakon što su saudijski prijestolonasljednik Mohammed bin Salman i izraelska vlada više puta lobirali kod njega da povuče taj potez. ''The Guardian'' je nekoliko dana prije napada izvijestio da će odluka zavisiti od rezultata sastanka u Ženevi, na kojem će SAD predvoditi Steve Witkoff i Jared Kushner. Charles Wald, penzionisani general vazduhoplovstva i zamjenik komandanta Evropske komande SAD-a koji sada radi u Jevrejskom institutu za nacionalnu sigurnost Amerike (JINSA), izjavio je da bi dovođenje nosača aviona klase ''Gerald R. Ford'' na Bliski istok pomoglo u odbrani Izraela od Irana. Također je naveo da, ako pregovori SAD-a i Irana ne završe dobro, "biće duplo gore nego kada Obama nije uradio ništa u Siriji povodom hemijskog oružja". Prema jednom američkom izvoru, Trump je odobrio udar nakon što su SAD primile obavještajne podatke da Iran planira preventivno lansiranje raketa. Prije napada, Khamenei je u svom govoru upućenom sljedbenicima početkom februara, koji je objavila web stranica vrhovnog vođe Irana, upozorio Sjedinjene Države da će, "ako ovaj put započnu rat, to biti regionalni rat". == Sukob == Evo tačnog prijevoda navedenog teksta na ijekavicu: '''Početni izraelski i američki udari''' '''Udari lansirani sa američkih brodova''' U udarima je korištena kombinacija američkih projektila, dronova i izraelskih borbenih aviona. Po prvi put su u borbi upotrijebljeni jeftini jurišni dronovi za jednokratnu upotrebu jedinice ''Task Force Scorpion Strike''. Američki ratni brodovi lansirali su projektile ''Tomahawk'', dok je vojska SAD-a koristila lansere ''HIMARS''. Takođe je korišteno neobjavljeno dalekometno oružje koje se ispaljuje izvan dometa neprijateljske odbrane (''standoff weapons''). Izviješteno je o eksplozijama dok je ministar odbrane Israel Katz potvrdio izraelski napad. ''The Times of Israel'' je prenio da je Katz udare nazvao "preventivnim napadom" s namjerom da se "uklone prijetnje državi Izrael". Među ciljevima je bio i okrug u Teheranu u kojem inače boravi iranski vrhovni vođa Ali Khamenei; tu se nalaze i predsjednička palata i Vijeće nacionalne bezbjednosti. Potvrđeno je da je sedam projektila pogodilo ovo područje. Američki zvaničnici potvrdili su da su udari koordinisani sa SAD-om. Izraelsko vazduhoplovstvo (IAF) saopštilo je da je pogodilo 500 vojnih ciljeva u zapadnom i centralnom Iranu, uključujući protivzračnu odbranu i raketne lansere, koristeći približno 200 borbenih aviona, što je najveći borbeni nalet u njegovoj istoriji. Izrael je početne udare nazvao kodnim imenom "Operacija Postanak" (hebrejski: ''מטס בראשית''). Izrael je potom proglasio vanredno stanje, navodeći da očekuje iranski napad. Sirene su se oglasile u Izraelu dok je vlada upozoravala građane da ostanu u zaštićenim zonama. Američki ambasador u Izraelu Mike Huckabee podstakao je američke državljane u Izraelu da odmah preduzmu mjere nakon što čuju sirenu, a američki predsjednik Donald Trump upozorio je da bi moglo biti gubitaka američkih života. Izraelsko ministarstvo zdravlja premjestilo je svoje bolnice pod zemlju. Prema izvještaju ''Iran Internationala'', portparol izraelske vojske na perzijskom jeziku, potpukovnik Kamal Penhasi, uputio je hitno upozorenje iranskim civilima koji žive u blizini vojne industrije i infrastrukture da se odmah evakuišu, navodeći: "Vaše prisustvo u ovim područjima dovodi vaš život u opasnost." Prema riječima jednog američkog zvaničnika, desetine američkih udara izveli su avioni stacionirani širom Bliskog istoka sa jednog ili više nosača aviona. ''Reuters'' je izvijestio da su udari izvedeni iz vazduha i sa mora. Izraelski vojni zvaničnici izjavili su da je njihovim udarima prethodilo višemjesečno planiranje, što im je omogućilo da precizno odrede ciljeve, postignu "taktičko iznenađenje" i dobiju podršku SAD-a. Izrael je kasnije saopštio da je u početnim udarima korišteno preko 1.200 bombi u roku od 24 sata. Prema izvještajima, ciljana su i iranska mornarička plovila. Agencija ''Fars'' i ''CNN'' izvijestili su o novim eksplozijama u drugim gradovima u Iranu, uključujući Kom, Kermanšah, Isfahan i Karadž. U Teheranu je javljeno da su se raketni udari dogodili u Univerzitetskoj ulici, u oblasti Džomhuri i u sjevernoj oblasti Sejed Handan. Komunikacijske usluge širom Teherana ometene su nakon napada, a ''Netblocks'' je izvijestio o gotovo potpunom mraku na internetu. Prema ''BBC''-ju, tokom udara pogođeni su ured vrhovnog vođe Alija Khameneija i predsjednički ured Masouda Pezeshkiana u Teheranu. ''Channel 12'', pozivajući se na neimenovane izraelske izvore, naveo je da Izrael procjenjuje kako postoje "sve veće indicije" da je Khamenei vjerovatno ubijen u izraelskom udaru ili da je "u najmanju ruku povrijeđen". ''Reuters'' je citirao neimenovanog izraelskog zvaničnika koji je izjavio da je Khameneijevo tijelo pronađeno, čime je potvrđena smrt. Portparol iračkih Snaga narodne mobilizacije rekao je da su dvojica njihovih boraca ubijena, dok su još trojica ranjena tokom udara u Džurf al-Sakharu, južno od Bagdada. Prema ''Iran Internationalu'', koji citira Iransku studentsku novinsku agenciju, hiljade pripadnika IRGC-a, uključujući nekoliko visokih zvaničnika, ubijeno je ili ranjeno prilikom napada na nekoliko vojnih baza. Izviješteno je da je pogođen i lučki grad Bušehr; međutim, nije jasno da li je nuklearni reaktor pretrpio bilo kakvu štetu. ''CNN'' je izvijestio da je vrijeme napada simbolički značajno u judaizmu jer je izveden uoči predstojećeg praznika Purima 2. marta. ==== Initial Israeli and American strikes ==== [[/wiki/File:U.S._Forces_Launch_Operation_Epic_Fury.webm|lijevo|mini|250x250piksel|Napadi s američkih brodova]] Zračni napadi na Iran počeli su oko 9:45 ujutro po iranskom vremenu (1:15 ujutro po istočnoameričkom vremenu) u subotu, 28. februara; subota je prvi dan sedmice u Iranu i redovan radni dan. U udarima je korištena kombinacija američkih projektila, dronova i izraelskih borbenih aviona. Po prvi put su u borbi upotrijebljeni jeftini jurišni dronovi za jednokratnu upotrebu jedinice ''Task Force Scorpion Strike''. Američki ratni brodovi lansirali su projektile ''Tomahawk'', dok je vojska SAD-a koristila lansere ''HIMARS''. Također je korišteno neobjavljeno dalekometno oružje koje se ispaljuje izvan dometa neprijateljske odbrane (engl: ''standoff'' ''oružje''). Eksplozije su prijavljene kada je ministar odbrane Israel Katz potvrdio izraelski napad. ''The Times of Israel'' je prenio da je Katz udare nazvao "preventivnim napadom" s namjerom da se "uklone prijetnje državi Izrael". Među ciljevima je bio i okrug u Teheranu u kojem inače boravi iranski vrhovni vođa Ali Khamenei; tu se nalaze i predsjednička palata i Vijeće nacionalne bezbjednosti. Potvrđeno je da je sedam projektila pogodilo ovo područje. Američki zvaničnici potvrdili su da su udari koordinisani sa SAD-om. Izraelsko vazduhoplovstvo (IAF) saopštilo je da je pogodilo 500 vojnih ciljeva u zapadnom i centralnom Iranu, uključujući protivzračnu odbranu i raketne lansere, koristeći približno 200 borbenih aviona, što je najveći borbeni nalet u njegovoj historiji. Izrael je početne udare nazvao kodnim imenom "Operacija Postanak" . Izrael je potom proglasio vanredno stanje, navodeći da očekuje iranski napad. Sirene su se oglasile u Izraelu dok je vlada upozoravala građane da ostanu u zaštićenim zonama. Američki ambasador u Izraelu Mike Huckabee podstakao je američke državljane u Izraelu da odmah preduzmu mjere nakon što čuju sirene, a američki predsjednik Donald Trump upozorio je da bi moglo biti "gubitaka američkih života". Izraelsko ministarstvo zdravlja premjestilo je svoje bolnice pod zemlju. Prema izvještaju ''Iran Internationala'', portparol izraelske vojske na perzijskom jeziku, potpukovnik Kamal Penhasi, uputio je hitno upozorenje iranskim civilima koji žive u blizini vojne industrije i infrastrukture da se odmah evakuišu, navodeći: "Vaše prisustvo u ovim područjima dovodi vaš život u opasnost." Prema riječima jednog američkog zvaničnika, desetine američkih udara izveli su avioni stacionirani širom Bliskog istoka sa jednog ili više nosača aviona. ''Reuters'' je izvijestio da su udari izvedeni iz vazduha i sa mora. Izraelski vojni zvaničnici izjavili su da je njihovim udarima prethodilo višemjesečno planiranje, što im je omogućilo da precizno odrede ciljeve, postignu "taktičko iznenađenje" i dobiju podršku SAD-a. Izrael je kasnije saopštio da je u početnim udarima korišteno preko 1.200 bombi u razmaku od 24 sata. Prema izvještajima, ciljana su i iranska mornarička plovila. Agencija ''Fars'' i ''CNN'' izvijestili su o novim eksplozijama u drugim gradovima u Iranu, uključujući Kom, Kermanšah, Isfahan i Karadž. U Teheranu je javljeno da su se raketni udari dogodili u Univerzitetskoj ulici, u oblasti Džomhuri i u sjevernoj oblasti Sejed Handan. Komunikacijske usluge širom Teherana ometene su nakon napada, a ''Netblocks'' je izvijestio o gotovo potpunom mraku na internetu. Prema ''BBC''-ju, tokom udara pogođeni su ured vrhovnog vođe Alija Khameneija i predsjednički ured Masouda Pezeshkiana u Teheranu. ''Channel 12'', pozivajući se na neimenovane izraelske izvore, naveo je da Izrael procjenjuje kako postoje "sve veće indicije" da je Khamenei vjerovatno ubijen u izraelskom udaru ili da je "u najmanju ruku povrijeđen". ''Reuters'' je citirao neimenovanog izraelskog zvaničnika koji je izjavio da je Khameneijevo tijelo pronađeno, čime je potvrđena smrt. Portparol iračkih Snaga narodne mobilizacije rekao je da su dvojica njihovih boraca ubijena, dok su još trojica ranjena tokom udara u Džurf al-Sakharu, južno od Bagdada. Prema ''Iran Internationalu'', koji citira Iransku studentsku novinsku agenciju, hiljade pripadnika IRGC-a, uključujući nekoliko visokih zvaničnika, ubijeno je ili ranjeno prilikom napada na nekoliko vojnih baza. Izviješteno je da je pogođen i lučki grad Bušehr; međutim, nije jasno da li je nuklearni reaktor pretrpio bilo kakvu štetu. ''CNN'' je izvijestio da je vrijeme napada simbolički značajno u judaizmu jer je izveden uoči predstojećeg praznika Purima 2. marta. === Izjave američkih i izraelskih lidera o njihovim ciljevima === Dana 28. februara u 2:30 ujutro po istočnoameričkom vremenu, američki predsjednik Donald Trump objavio je osmominutnu video izjavu, rekavši da je svrha američkih udara u Iranu efektivna promjena režima. Trump je izjavio da iranske "prijeteće aktivnosti" ugrožavaju SAD i njihove saveznike. Naveo je iransku talačku krizu, podršku proxy grupama kao što su Hamas i Hezbolah, ubijanje demonstranata i navodnu težnju za nuklearnim oružjem. Naveo je da u sukobu "životi hrabrih američkih heroja mogu biti izgubljeni i da možemo imati žrtve. To se često dešava u ratu". Pozvao je pripadnike IRGC-a da "polože oružje i dobiju potpuni imunitet ili se, u suprotnom, suoče sa sigurnom smrću". Obraćajući se iranskoj javnosti, rekao je: "Kada završimo, preuzmite svoju vladu. Biće vaša da je uzmete. Ovo će vjerovatno biti vaša jedina prilika generacijama." Dodao je: "Dugi niz godina tražili ste pomoć Amerike, ali je nikada niste dobili... Pa da vidimo kako ćete odgovoriti. Amerika vas podržava nadmoćnom snagom i razornom silom", zaključivši: "Sada je vrijeme da preuzmete kontrolu nad svojom sudbinom... Ovo je trenutak za akciju. Ne dozvolite da prođe." Ubrzo nakon toga, Benjamin Netanyahu objavio je video izjavu u kojoj je rekao da su Izrael i Sjedinjene Države pokrenuli udare protiv Irana "kako bi uklonili egzistencijalnu prijetnju" koju predstavlja ono što je nazvao "terorističkim režimom u Iranu". Netanyahu je optužio iransko rukovodstvo za decenije neprijateljstva, rekavši da "već 47 godina ajatolahov režim uzvikuje 'Smrt Izraelu' i 'Smrt Americi'", te ga je opisao kao "ubilački teroristički režim" kojem se "ne smije dozvoliti da se naoruža nuklearnim oružjem". Rekao je da će zajednička američko-izraelska akcija "stvoriti uslove da hrabri iranski narod uzme sudbinu u svoje ruke" i pozvao je narod Irana da "zbaci jaram tiranije". Evo tačnog prijevoda na ijekavicu: === Iranski odgovor i raketni napadi na ratištu u Perzijskom zalivu === Iran je ciljao više američkih vojnih baza širom regije Perzijskog zaliva. Bahrein je aktivirao sirene za zračnu opasnost kako bi upozorio na iranski napad na američke vojne baze unutar države, dok su arapski mediji javili da su u glavnom gradu Manami uočeni dim i eksplozije. Bahrein je kasnije potvrdio udare i naveo da je meta bilo sjedište Pete flote SAD-a. Eksplozije su također prijavljene na Međunarodnom aerodromu u Kuvajtu i u Abu Dhabiju u Ujedinjenim Arapskim Emiratima. Nakon napada projektilima i dronovima na Kuvajt, tamošnje Ministarstvo vanjskih poslova pozvalo je na raport Mohammada Toutounchija, ambasadora Irana u Kuvajtu. Prema izvještaju CNN-a, IRGC je saopštio da je Iran ciljao četiri američke baze na Bliskom istoku: zračnu bazu Al Udeid u Kataru, zračnu bazu Ali Al Salem u Kuvajtu (u kojoj su bili italijanski vojnici), zračnu bazu Al Dhafra u UAE i sjedište Pete flote američke mornarice u Bahreinu, a objavljen je i video snimak na kojem se vidi kako se uzdiže dim iz pravca baze u Bahreinu. Saudijska Arabija je potvrdila da je bilo iranskih napada na Rijad i njenu Istočnu provinciju. Tvrdila je da je uspješno presrela iranske napade usmjerene na ta područja i navela da će Kraljevina "preduzeti sve neophodne mjere" da se odbrani, "uključujući opciju odgovora na agresiju". Dodatni izvještaji navode da su UAE, nakon uspješnog presretanja određenog broja iranskih projektila, izjavili da je jedan civil azijske nacionalnosti poginuo od krhotina presretača koje su pale na stambeno područje. Katar je saopštio da je presreo najmanje dva talasa raketnih napada, navodeći da nije bilo prijavljenih žrtava niti materijalne štete. Devetospratnica je pogođena projektilima u sjevernom Izraelu, pri čemu je povrijeđena jedna osoba. Udari su također prijavljeni u Haifi i Tel Avivu. Izvještaji tvrde da su projektili iz Irana pogodili jordanske teritorije i glavni grad Aman. Jordan je saopštio da su njegove oružane snage oborile dva iranska balistička projektila koji su ciljali njegovu teritoriju i da je obradio 54 prijave o padu krhotina koje su izazvale materijalnu štetu, ali bez žrtava. U Siriji su krhotine iranskog balističkog projektila pale na stambenu zgradu u gradu Suwayda, usmrtivši najmanje četiri civila. Stambene četvrti Dubaija u blizini Dubai Marine i Dubai Palme pogođene su udarima, što je uzrokovalo požar u hotelu ''Fairmont The Palm'' i četiri povrede, kao i u stambenoj zgradi na periferiji Dohe. Lokalni izvori kažu da je Iran koristio dronove ''Shahed'', koji su jedno od najsmrtonosnijih oružja koje koristi režim, kao i njegove proxy grupe poput Hamasa i Hezbolaha. UAE su saopštili da su presreli "novi talas" iranskih projektila i da su "fragmenti od presretanja" pali u Abu Dhabiju i Dubaiju, uzrokujući štetu na hotelu ''Burj Al Arab''. Udari na Međunarodni aerodrom Kuvajt izazvali su nekoliko nedefinisanih povreda. U Bahreinu je tokom večeri prijavljeno da je toranj u stambenoj četvrti pogođen iranskim dronom. U regiji Kurdistan u Iraku, iranski zračni napadi ciljali su infrastrukturu koja ugošćuje američko vojno i civilno osoblje, uključujući Međunarodni aerodrom Erbil i Generalni konzulat SAD-a u Erbilu. Međutim, prema izvještajima lokalnih medija, većina projektila i dronova je presretnuta. Kasnije tokom dana, Izrael je saopštio da je započeo novi talas napada na iransku zračnu odbranu i raketne lansere u centralnom Iranu. === 1. mart === ==== Američki napadi ==== Dana 1. marta, Izrael je izvršio još jedan talas udara na iranske ciljeve u sklopu svoje tekuće kampanje, ciljajući sami centar prijestonice. Iranski mediji izvijestili su o snažnim eksplozijama. Trump je u objavi na mreži ''Truth Social'' naveo: "Iran je upravo izjavio da će danas udariti veoma jako, jače nego što su ikada ranije. Bolje im je da to ne čine, jer ako to urade, udarićemo ih snagom kakva nikada ranije nije viđena!" Najviši iranski zvaničnik za bezbjednost, Ali Larijani, najavio je formiranje privremenog rukovodećeg vijeća i optužio SAD i Izrael za pokušaj rasparčavanja Irana. Upozorio je "secesionističke grupe" na teške posljedice ako preduzmu bilo kakve akcije. Predsjednik iranskog parlamenta, Mohammad Baqer Qalibaf, zaprijetio je Trumpu i Netanyahuu, rekavši da su prešli crvenu liniju i da će "platiti za to". Revolucionarni sud u Teheranu je bombardovan, a njegova zgrada je uništena. ==== Iranska odmazda ==== Ujutro 1. marta, izvještaji su potvrdili da je Iran lansirao projektile i dronove na Izrael, UAE, Katar, Kuvajt, Bahrein, Jordan i Saudijsku Arabiju. Kasniji izvještaji zabilježili su da su iz Irana ispaljeni projektili na sjedište Pete flote u Bahreinu. Svjedoci su vidjeli dim od presretanja projektila iznad Dubaija i tamne oblake koji se uzdižu iz luke Jebel Ali. == Žrtve == === Ubistvo Alija Khameneija === Neposredno prije ponoći u Iranu 28. februara, neimenovani izraelski zvaničnik izjavio je da je Khamenei ubijen u zračnim udarima, te da su obavještajni izvori pronašli i identifikovali njegovo tijelo. Netanyahu je takođe naveo da postoje naznake o njegovoj pogibiji, iako je iransko ministarstvo vanjskih poslova to osporilo. Izraelski zvaničnici tvrde da je tijelo pronađeno u ruševinama. Nekoliko sati ranije, iranski ministar vanjskih poslova Abbas Araghchi tvrdio je da su Khamenei i predsjednik Pezeshkian "koliko ona zna" živi. Donald Trump je na mreži ''Truth Social'' napisao: "Khamenei, jedan od najzlijih ljudi u istoriji, je mrtav [...] Nije uspio izbjeći našu obavještajnu službu i visoko sofisticirane sisteme praćenja." Agencija ''Fars'' javila je da su u udarima poginuli i Khameneijeva kćerka, zet, unuka i snaha. Rano ujutro 1. marta, iranski državni mediji potvrdili su smrt i proglasili 40 dana žalosti. === Vojska i zvaničnici === Izraelski i regionalni izvori navode da su vjerovatno ubijeni ministar odbrane Aziz Nasirzadeh i komandant IRGC-a Mohammad Pakpour. IDF je kasnije potvrdio smrt sedam bezbjednosnih lidera, uključujući Alija Shamkhanija. Potvrđeno je i da je 1. marta ubijen načelnik generalštaba Abdolrahim Mousavi. CENTCOM je saopštio da SAD nemaju gubitaka i da su neutralisale stotine iranskih napada. U Iraku su dva člana Snaga narodne mobilizacije poginula, dok su tri povrijeđena u izraelskom napadu. Kasniji izvještaj ''The New York Timesa'' naveo je brojku od troje mrtvih. Centralna komanda Sjedinjenih Američkih Država (CENTCOM) saopštila je da nije pretrpjela gubitke, uz napomenu da lakša oštećenja na njihovim objektima nisu omela operacije, te da su neutralisali nekoliko stotina iranskih napada dronovima i projektilima. ''CBS News'' je izvijestio da su "obavještajni i vojni izvori rekli za ''CBS News'' u subotu naveče [28. februara 2026.]“ da je 40 iranskih zvaničnika ubijeno u udarima, ali da "nije jasno da li su se ti zvaničnici nalazili na jednoj ili na više lokacija". === Civili === Oko 17:30 po srednjoevropskom vremenu prvog dana udara, Crveni polumjesec je izvijestio da je u Iranu poginuo 201 civil, dok je 747 povrijeđeno. Dodatne žrtve su zabilježene nakon iranskih uzvratnih napada. Prvi povezani iranski vazdušni udar ciljao je zgradu u Izraelu, pri čemu je povrijeđen jedan izraelski civil. Magen David Adom (izraelska hitna pomoć) izvijestila je da je u početnim iranskim napadima povrijeđeno 89 osoba, od kojih troje direktno, a ostali indirektno. Kasniji direktan pogodak u Tel Avivu usmrtio je jednu ženu i povrijedio još 20 osoba, od kojih jednu teško. Četiri osobe su poginule u Siriji od iranskog projektila. Jedan muškarac u UAE poginuo je u iranskom uzvratnom napadu, a prijavljene su i četiri povrede tokom udara na stambena područja u Dubaiju. Dva studenta su poginula u napadu u Teheranu. === Vazdušni udar na školu u Minabu === Prema izvorima u iranskoj vladi, osnovna škola za djevojčice pogođena je u izraelskim i američkim napadima na Minab. Izvještaji navode da je u udaru poginulo 108 učenica, dok ih je 92 ranjeno. ''The Washington Post'' je izvijestio da nema nezavisne potvrde o broju poginulih, dok su profili iranske opozicije na internetu naveli da je udar bio posljedica neuspješnog lansiranja rakete IRGC-a (Iranske revolucionarne garde). Portparol iranskog ministarstva vanjskih poslova nazvao je ovaj napad zločinom. == Uticaj == '''Vanredno stanje u Izraelu''' Izrael je proglasio vanredno stanje na teritoriji cijele države, navodeći da su napadi na Iran bili najveći koje je do sada izveo. Israel Katz je u saopćenju naveo: "Na osnovu ovlaštenja iz člana 9C(b)(1) Zakona o civilnoj odbrani iz 5711–1951. godine, i nakon što sam se uvjerio da postoji velika vjerovatnoća napada na civilno stanovništvo, proglašavam posebno stanje na unutrašnjem frontu na cijeloj teritoriji države.“ ''The New York Times'' je izvijestio da su škole i radna mjesta u Izraelu zatvoreni, a javna okupljanja otkazana. '''Ponovni prekid interneta u Iranu''' Usred obnovljenog "gotovo potpunog" prekida interneta u Iranu, NetBlocks je saopćio da je internet povezanost pala na 4% uobičajenog nivoa. '''Zatvaranje zračnog prostora''' Zračni prostor Irana bio je uglavnom bez civilnih letjelica nakon napada, dok su države regije zatvorile svoje zračne prostore. Bahrein, Irak, Izrael, Kuvajt, Katar, Sirija i Ujedinjeni Arapski Emirati zatvorili su svoje zračne prostore nakon napada, a više putničkih aviona preusmjereno je na druge destinacije. Međunarodne aviokompanije, među kojima su Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic i Wizz Air obustavile su letove prema Bliskom istoku na različite vremenske periode zbog sukoba, kao i regionalne kompanije, uključujući Kuwait Airways i Qatar Airways. '''Zatvaranje Hormuškog moreuza''' Prema izvještaju agencije ''Reuters'', pozivajući se na zvaničnika ''Operacije'' ''Aspides'', Islamska revolucionarna garda zatvorila je Hormuški moreuz za pomorski saobraćaj, prema obavještenjima emitovanim putem pomorskog VHF radija. Zvaničnik Evropske unije naveo je da brodovi primaju poruke u kojima se ističe da "nijednom brodu nije dozvoljen prolaz kroz Hormuški moreuz". == Reakcije == === Iran === Ministarstvo vanjskih poslova Irana obećalo je odgovor nakon što su iranske snage izvele napade na američke baze širom Perzijski zaljev. Vrhovno vijeće za nacionalnu sigurnost Irana saopćilo je da je zemlja bila meta "brutalne zračne operacije" koju su izvele Sjedinjene Američke Države i Izrael, navodeći da se "ovo ponovo dogodilo tokom pregovora, a neprijatelj zamišlja da će se otporni iranski narod predati njihovim sitnim zahtjevima kroz ove kukavičke poteze." Iranski ministar vanjskih poslova Abbas Araghchi napade je nazvao "potpuno ničim izazvanim, nezakonitim i nelegitimnim" === Civili === Reakcije na napade unutar Irana bile su uglavnom pozitivne, iako mjestimično podijeljene. The Daily Telegraph i Iran International objavili su snimke na kojima se vidi dio građana kako slavi napade, izražavajući nadu da će oni dovesti do kraja vladajućeg režima. Na snimcima su se mogli vidjeti građani kako se smiju i slave, dok su pojedini uzvikivali "Smrt Khameneiju" i "Smrt vilajetu". Prema izvještajima, u više iranskih gradova zabilježeni su vatrometi u znak slavlja, dok su studenti uzvikivali "Volim Trumpa". Istovremeno su The New York Times, Reuters, Al Jazeera i Radio Free Europe/Radio Liberty objavili fotografije provladinih skupova na kojima su demonstranti nosili zastave Islamske Republike i portrete Alija Khameneija, protestvujući protiv američkog i izraelskog napada. Dio građana krivio je režim za izbijanje rata, dok su drugi izražavali zabrinutost da bi mogao opstati. U područjima pogođenim napadima zabilježena je i određena panika. Nakon što su se pojavile vijesti o smrti Alija Khameneija, brojni građani izašli su na ulice slaveći u atmosferi "radosti, šoka i nevjerice", iako su sigurnosne snage raspoređene kako bi spriječile moguće nemire, uz obnovljeni prekid interneta. Uprkos tome, društvenim mrežama kružili su snimci slavlja iz gradova Karadž, Kazvin, Širaz, Kermanšah, Isfahan i Sanandadž. Pojavili su se i snimci na kojima se vidi kako sigurnosne snage pucaju na okupljene građane. === Dijaspora i opozicija === Poslije američko-izraelskih zračnih udara na Iran, Iranci u dijaspori širom svijeta izrazili su podršku promjeni režima. Održani su skupovi podrške na kojima su učesnici mahali antirežimskim simbolima. Iranski opozicioni lider u egzilu Reza Pahlavi, koji živi u Sjedinjenim Američkim Državama, usklađen je s Izraelom i SAD-om, te je pripremio prijelaznu vladu spremnu da preuzme vlast u slučaju pada Islamske Republike. Pozvao je građane unutar Irana da se pripreme za nastavak protesta dok se Islamska Republika "urušava", te apelirao na vojsku i sigurnosne snage da stanu uz narod. Američku akciju opisao je kao "humanitarnu intervenciju", pozivajući predsjednika Donald Trump da izbjegne civilne žrtve. Pahlavi je predstavio inicijativu "Iran Prosperity Project", povezanu s organizacijom National Union for Democracy in Iran, koja predviđa plan upravljanja tokom prvih 180 dana nakon mogućeg kolapsa Islamske Republike, uključujući mjere ekonomske stabilizacije i institucionalne obnove. Maryam Rajavi, liderica Nacionalnog vijeća otpora Irana sa sjedištem u Francuskoj i Albaniji, političkog krila organizacije People's Mojahedin Organization of Iran, najavila je formiranje paralelne prijelazne vlade, te odbacila i Islamsku Republiku i projekat Iran Prosperity Project. === Sjedinjene Američke Države === Predsjednik Donald Trump potvrdio je da je američka vojska započela "velike borbene operacije" u Iranu, opisujući ih kao "opsežnu i kontinuiranu operaciju s ciljem sprječavanja da ova radikalna diktatura prijeti Americi". U videu objavljenom na platformi Truth Social naveo je da je cilj "zaštititi američki narod eliminacijom neposrednih prijetnji iranskog režima". Dodao je da će pregovori s Iranom biti lakši nakon atentata na Alija Khameneija. Reakcije američkih zakonodavaca bile su podijeljene. Republikanski senator Lindsey Graham podržao je akciju, kao i senator John Thune, te demokratski senator John Fetterman. Protiv su se izjasnili, između ostalih, republikanka Marjorie Taylor Greene i demokratski zastupnik Jim Himes. Senator Tim Kaine pozvao je na ograničavanje predsjedničkih ovlasti za pokretanje rata bez saglasnosti Kongresa, uz podršku senatora Randa Paula, Chucka Schumera, te vođe manjine u Predstavničkom domu Hakeema Jeffriesa i senatora Andyja Kima. === Izrael === Premijer Benjamin Netanyahu izjavio je da je cilj napada "uklanjanje egzistencijalne prijetnje koju predstavlja teroristički režim u Iranu", dodajući da će "zajednička akcija stvoriti uslove da hrabri iranski narod preuzme svoju sudbinu u svoje ruke". Ministar vanjskih poslova Gideon Sa'ar izjavio je da je vojna akcija protiv Irana bila hitno potrebna "uprkos značajnim rizicima", navodeći da bi odgađanje "omogućilo iranskom režimu da dostigne nivo imuniteta za svoj nuklearni program i započne masovnu proizvodnju balističkih projektila dugog dometa". === Međunarodne reakcije === ==== Međunarodne organizacije ==== * Ujedinjene nacije: Generalni sekretar António Guterres osudio je napade, navodeći da "upotreba sile od strane Sjedinjenih Država i Izraela protiv Irana, te naknadna iranska odmazda širom regije, podrivaju međunarodni mir i sigurnost." * Evropska unija: Predsjednica Komisije Ursula von der Leyen i predsjednik Vijeća Antonio Costa nazvali su sukob "veoma zabrinjavajućim" i pozvali na suzdržanost. * NATO: Portparol alijanse izjavio je da pomno prate situaciju, dok je visoki zvaničnik za ''Stars and Stripes'' rekao da je budnost protivraketne odbrane povećana kako bi se zaštitile države članice u slučaju širenja iranskih napada. '''Locardov princip''' u forenzici kaže da će počinilac krivičnog djela nešto donijeti na mjesto zločina i nešto odnijeti sa njega, te da se oba elementa mogu koristiti kao forenzički dokaz. Dr. Edmond Locard (1877–1966) bio je pionir forenzičke nauke, poznat i kao "Sherlock Holmes iz Lyona". Osnovni princip forenzike formulisao je riječima: "Svaki kontakt ostavlja trag". To se općenito tumači na način da pri kontaktu između dva predmeta dolazi do razmjene materijala. Paul L. Kirk princip je izrazio ovako:<blockquote>Gdje god da kroči, šta god da dotakne, šta god da ostavi, čak i nesvjesno, služit će kao nijemi svjedok protiv njega. Ne samo njegovi otisci prstiju ili stopala, već i njegova kosa, vlakna s njegove odjeće, staklo koje razbije, trag alata koji ostavi, boja koju ogrebe, krv ili sperma koju ostavi ili pokupi. Sve to i još mnogo toga nijemo svjedoči protiv njega. To je dokaz koji ne zaboravlja. Ne zbunjuje ga uzbuđenje trenutka. Ne izostaje kao što izostaju ljudski svjedoci. To je činjenični dokaz. Materijalni dokaz ne može pogriješiti, ne može lagati, ne može izostati u potpunosti. Samo ljudski propust da ga pronađe, prouči i razumije može umanjiti njegovu vrijednost.</blockquote> Ustavni sud Bosne i Hercegovine je najviša institucija za tumačenje i zaštitu Ustava Bosne i Hercegovine. Kao nezavisan i samostalan organ, Sud ima ključnu ulogu u očuvanju ustavnog poretka, rješavanju ustavnih sporova između različitih nivoa vlasti, kao i u zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda zagarantovanih Ustavom i međunarodnim pravnim instrumentima. Odluke Ustavnog suda su konačne, obavezujuće i neposredno izvršive na cijeloj teritoriji Bosne i Hercegovine. Pored osnovne funkcije zaštite ustavnosti, Ustavni sud u određenim vrstama postupaka ostvaruje neposrednu vezu sa sudskom i zakonodavnom vlašću. U okviru svoje apelacione nadležnosti odlučuje o žalbama protiv odluka vrhovnih sudova entiteta, čime u tim predmetima djeluje kao posljednja sudska instanca u državi. Istovremeno, Sud ima isključivu nadležnost za odlučivanje o svim sporovima koji proizlaze iz Ustava Bosne i Hercegovine, uključujući sporove između entiteta, između Bosne i Hercegovine i jednog ili oba entiteta, kao i sporove između institucija Bosne i Hercegovine. Ustavno sudstvo u Bosni i Hercegovini ima dugu tradiciju koja potiče iz perioda bivše Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Ustavom iz 1963. godine uspostavljen je sistem ustavnih sudova, što je tada predstavljalo izuzetak među socijalističkim državama. Pored saveznog ustavnog suda, ustavni sudovi postojali su i na nivou republika, kao i u autonomnim pokrajinama Kosovu i Vojvodini. Ustavni sud Bosne i Hercegovine prvi put je konstituiran 15. februara 1964. godine, a njegov kontinuitet je potvrđen i Ustavom iz 1974. godine. U tom periodu Sud je prvenstveno bio nadležan za apstraktnu kontrolu ustavnosti i zakonitosti, rješavanje sporova između društveno-političkih zajednica, te sukoba nadležnosti između sudova i drugih organa vlasti. Savremeni Ustavni sud Bosne i Hercegovine uspostavljen je Ustavom Bosne i Hercegovine, koji je stupio na snagu 14. decembra 1995. godine kao Aneks IV Općeg okvirnog sporazuma za mir. Evropska konvencija o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda proglašena je direktno primjenjivom i ima pravnu snagu iznad svih domaćih zakona. Sud je započeo s radom nakon izbora i imenovanja sudija, održavanjem prve sjednice u maju 1997. godine. == Nadležnosti == Nadležnosti Ustavnog suda Bosne i Hercegovine propisane su Ustavom Bosne i Hercegovine i obuhvataju više oblasti ustavnosudske zaštite. Sud odlučuje o ustavnim sporovima između entiteta, između Bosne i Hercegovine i jednog ili oba entiteta, kao i između institucija Bosne i Hercegovine. Također, Ustavni sud vrši apstraktnu kontrolu ustavnosti, ocjenjujući da li su zakoni i drugi propisi entiteta u skladu s Ustavom Bosne i Hercegovine. U okviru apelacione nadležnosti, Sud razmatra ustavne žalbe protiv odluka redovnih sudova, uključujući i presude vrhovnih sudova entiteta, čime osigurava zaštitu prava i sloboda zagarantovanih Ustavom i Evropskom konvencijom o ljudskim pravima. Ustavni sud je nadležan i za odlučivanje po prethodnim pitanjima koja mu upute drugi sudovi, kada je potrebno ocijeniti ustavnost ili zakonitost propisa od čije primjene zavisi ishod konkretnog sudskog postupka. Također, Sud odlučuje u postupcima zaštite vitalnog nacionalnog interesa, kada su u Domu naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine iscrpljeni svi ustavni mehanizmi odlučivanja. == Sastav i izbor sudija == Ustavni sud Bosne i Hercegovine čini devet sudija. Četvero sudija bira Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine, a dvoje Narodna skupština Republike Srpske, dok troje sudija imenuje predsjednik Evropskog suda za ljudska prava, uz konsultacije s Predsjedništvom Bosne i Hercegovine. Sudije koje imenuje predsjednik Evropskog suda za ljudska prava ne mogu biti državljani Bosne i Hercegovine niti državljani susjednih država. Za sudije Ustavnog suda mogu biti imenovani istaknuti pravnici visokog profesionalnog i moralnog ugleda. Sudije prvog saziva imenovane su na mandat od pet godina, dok sudije kasnijih saziva obavljaju dužnost do navršene 70. godine života, osim u slučaju ostavke ili razrješenja. == Organizacija i rad Suda == Sudije Ustavnog suda između sebe tajnim glasanjem biraju predsjednika i tri potpredsjednika. Rukovodstvo Suda bira se po principu rotacije, a mandat predsjednika traje tri godine. Rad Suda uređen je posebnim pravilima koja regulišu unutrašnju organizaciju, postupke odlučivanja i druga pitanja od značaja za funkcionisanje Suda. Ustavni sud odlučuje u plenarnoj sjednici i vijećima, u skladu sa pravilima Suda. Većina svih sudija čini kvorum za rad i odlučivanje. Odluke se donose većinom glasova svih sudija, osim u slučajevima kada je pravilima propisan drugačiji način odlučivanja. == Imunitet i razrješenje sudija == Sudije Ustavnog suda uživaju imunitet u obavljanju svoje funkcije, u skladu s aktima koje donosi Sud. Funkcija sudije nespojiva je s članstvom u političkim strankama, obavljanjem zakonodavne, izvršne ili druge sudske funkcije, kao i s drugim djelatnostima koje mogu ugroziti nezavisnost i nepristranost sudije. Sudija može biti razriješen dužnosti prije isteka mandata u slučaju ostavke, krivične osude na zatvorsku kaznu, trajnog gubitka sposobnosti za obavljanje funkcije ili obavljanja nespojivih javnih ili profesionalnih dužnosti. Odluku o razrješenju donose ostale sudije konsenzusom. == Odlučivanje i objavljivanje odluka == Odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine su konačne i obavezujuće. Objavljuju se u ''Službenom glasniku Bosne i Hercegovine'', kao i u službenim glasilima entiteta i Brčko distrikta Bosne i Hercegovine. == Sjedište == Sjedište Ustavnog suda Bosne i Hercegovine nalazi se u Sarajevu. Sjednice se u pravilu održavaju u sjedištu Suda, ali Sud može odlučiti da se sjednica održi i na drugom mjestu. '''Intratekalno''' (lat. ''intra'' – "unutar nečega", grč. ''theka'' ''–'' "kapsula" ili "ovojnica"; skraćeno ''i.'' ''th'') medicinski je termin koji označava lokalizaciju unutar prostora ispunjenog [[Likvor|likvorom]] između arahnoidee i pie mater, tzv. subarahnoidalnog prostora. Intratekalna injekcija predstavlja poseban oblik parenteralne primjene lijekova. Na taj način se, putem lumbalne punkcije, naprimjer u sklopu hemoterapije, mogu primjenjivati lijekovu poput antibiotika (kod moždanog apscesa), anestezioloških postupaka (spinalna anestezija) ili analgetske terapije. Također je moguće kontinuirano davanje lijekova u likvorski prostor pomoću pumpe za doziranje lijekova. == Dijagnostički značaj == Intratekalna proizvodnja antitijela označava stvaranje antitijela u likvoru i ima dijagnostički značaj kod nekih bolesti centralnog nervnog sistema, poput multiple skleroze i nekih infekcija ili upalnih stanja mozga i kičmene moždine. == Intratekalna primjena lijekova == Intratekalna primjena lijekova predstavlja poseban oblik parenteralne terapije kod kojeg se lijek direktno ubrizgava u likvorski prostor, najčešće putem lumbalne punkcije ili pomoću intratekalnog katetera povezanog s vanjskom ili implantabilnom pumpom. Ova metoda omogućava direktno djelovanje lijeka na CNS i zaobilazi krvno-moždanu barijeru, koja često onemogućava prolazak lijekova primijenjenih oralno ili intravenski. Lijekovi koji se daju intratekalno moraju biti posebno pripremljeni, bez konzervansa i potencijalno štetnih pomoćnih supstanci, zbog osjetljivosti nervnog tkiva. == Primjena intratekalne terapije == === Anestezija i terapija bola === Intratekalna primjena anestetika i analgetika koristi se u obliku: * jednokratne doze (npr. spinalna anestezija) * kontinuirane infuzije pomoću katetera i pumpe Najčešće se koristi kombinacija lokalnog anestetika i dodatnih lijekova radi produženja i pojačavanja analgezije. ==== Alfa-adrenergički agonisti ==== Lijekovi poput '''klonidina''' i '''deksmedetomidina''' mogu produžiti trajanje anestezije i analgezije, ali nose povećan rizik od hipotenzije. ==== Opioidi ==== * '''Lipofilni opioidi''' (fentanil, sufentanil) – kratkotrajna analgezija * '''Hidrofilni opioidi''' (morfij, diamorfin, hidromorfon) – dugotrajna analgezija (do 24 sata) Potrebna je pažnja zbog rizika od hipoventilacije, naročito kod viših doza. Ostale moguće nuspojave uključuju mučninu, povraćanje, svrab i zadržavanje mokraće. ==== Atipični analgetici ==== * '''Zikonotid''', neopioidni analgetik za teške hronične bolove. ---- === Liječenje infekcija === Intratekalna primjena se koristi kod teških infekcija centralnog nervnog sistema, posebno nakon neurohirurških zahvata. * '''Antibiotici''' – npr. kod moždanog apscesa * '''Antifungalni lijekovi''' – '''amfotericin B''' za gljivične infekcije CNS-a ---- === Hemoterapija === Intratekalna hemoterapija koristi se za liječenje malignih oboljenja CNS-a. Trenutno su odobrena četiri lijeka: * metotreksat * citarabin * hidrokortizon * tiotepa '''Primjena vinka-alkaloida (npr. vinkristina) intratekalno gotovo je uvijek smrtonosna i strogo je zabranjena.''' ---- === Baklofen === '''Intratekalni baklofen''' koristi se kod teške spastičnosti, naročito kod cerebralne paralize. Lijek se primjenjuje pomoću implantabilne pumpe. Iako efikasan, ovaj način terapije nosi rizik od infekcija i potencijalno opasnih kvarova pumpe. ---- === Antisens terapija === Intratekalna primjena '''antisens oligonukleotida''' koristi se u liječenju neurodegenerativnih bolesti uzrokovanih mutacijom jednog proteina. Primjer je liječenje '''spinalne mišićne atrofije''' lijekom ''nusinersen''. ---- === Terapija mezenhimalnim matičnim ćelijama === Eksperimentalna terapija hroničnih povreda kičmene moždine uključuje intratekalnu primjenu mezenhimalnih matičnih ćelija, najčešće iz masnog tkiva ili koštane srži. Cilj je smanjenje upale, sprječavanje glijalnog ožiljka i poticanje regeneracije aksona. Istraživanja na životinjama i kliničke studije pokazale su poboljšanje motoričke kontrole i osjeta ispod mjesta povrede. ---- == Intratekalna pseudodostava == Intratekalna pseudodostava je tehnika u kojoj je lijek zatvoren u poroznoj kapsuli koja je u kontaktu s likvorom. Lijek se ne oslobađa direktno u likvor, već djeluje unutar kapsule, čime se postiže lokalni efekat uz smanjenje sistemskih nuspojava. ---- == Vidi također == * Intratekalna pumpa * Lumbalna punkcija * Spinalna anestezija * Theca * Thekalna vreća * Historija neuraksijalne anestezije Peterhof (gradsko naselje), Moždane ovojnice == Ivan Raos == '''Ivan Raos''' (Medov Dolac kraj Imotskoga, 1. siječnja 1921. – Split, 7. srpnja 1987.) bio je hrvatski književnik – pjesnik, prozaik i dramatičar – jedan od najplodnijih modernih hrvatskih pisaca. Njegovo stvaralaštvo obilježavaju zavičajnost, autobiografizam, oslonjenost na usmenu književnost te izražena društvena i nacionalna angažiranost. ---- == Djetinjstvo == Ivan Raos rođen je 1921. godine u Medovu Dolcu kraj Imotskoga. Djetinjstvo provedeno u ruralnoj sredini Imotske krajine snažno je obilježilo njegovo književno stvaralaštvo. Svijet zavičaja, seoski običaji, usmena književnost, pučka mudrost i svakodnevni život ruralne zajednice trajno su prisutni u njegovim djelima, osobito u autobiografskom romanu ''Vječno nasmijano nebo'' (1957), prvom dijelu trilogije ''Vječno žalosni smijeh''. ---- == Školovanje i mladost == Nakon osnovnog obrazovanja Raos odlazi u Split, gdje završava klasičnu gimnaziju. Školovanje u splitskom sjemeništu i proces intelektualnog, umjetničkog i osobnog sazrijevanja tematizira u romanu ''Žalosni Gospin vrt'' (1962). Mladenačko razdoblje, provedeno u socijalno obilježenom ambijentu splitskog geta, prikazano je u romanu ''Smijeh izgubljenih djevojaka'' (1965), trećem dijelu autobiografske trilogije, s naglašenom socijalnom dimenzijom. ---- == Početci književnog rada == Književno djelovanje započeo je početkom 1940-ih godina. Prvu pjesničku zbirku ''Utjeha noći'' objavio je 1942. godine zajedno s Petrom Meštrovićem. Slijedile su zbirke pjesama u prozi ''Grold Taquart'' i ''Pjesan Nikodemova'' (1943). U tom se razdoblju okušava u različitim pjesničkim i proznim formama, uključujući pjesme u prozi i prozne pjesme. ---- == Radni vijek i profesionalni put == Do 1948. obavljao je različite poslove, među ostalim kao pipničar, perač posuđa, učitelj i novinar. Te se godine zaposlio u Nakladnom zavodu Hrvatske, gdje je radio kao akviziter, lektor, korektor i tehnički urednik. U toj je ustanovi ostao do 1967., kada postaje slobodni književnik. ---- == Zrelo književno stvaralaštvo == Najveći dio Raosova opusa čini proza, u kojoj realističke postupke nadopunjuje modernističkim elementima, monološkom ispovijesti, pripovijedanjem u prvom licu i iskoracima prema fantastici. Zbirka novela ''Guadamada i druge neobične priče'' (1956) smatra se pretečom hrvatske fantastične proze. U kasnijim novelama i pripovijetkama, poput zbirki ''Izabrat ćeš gore'' (1964) i ''60 pripovijedaka'' (1980), prevladava usmeno kazivanje i monološki oblik pripovijedanja. Roman ''Volio sam kiše i konjanike'' (1956) oblikovan je kao ispovijest svećenika na samrti, dok je ''Korak u stranu'' povjeravanje pripovjedača nepoznatom sugovorniku. Ta su djela, zajedno s romanom ''Tamo negdje neke oči'', objedinjena u knjizi ''Na početku kraj'' (1969). ---- == Autobiografska trilogija ''Vječno žalosni smijeh'' == Autobiografska trilogija ''Vječno žalosni smijeh'' jedno je od središnjih mjesta Raosova opusa. Prvi dio, ''Vječno nasmijano nebo'' (1957), donosi kronološki poredane epizode djetinjstva u Medovu Dolcu, ispripovijedane iz perspektive infantilnog pripovjedača te predstavlja bogatu riznicu usmenih oblika, običaja i svakodnevice ruralne zajednice. Drugi dio, ''Žalosni Gospin vrt'' (1962), tematizira školovanje u splitskom sjemeništu i proces sazrijevanja, dok treći dio, ''Smijeh izgubljenih djevojaka'' (1965), prikazuje mladenaštvo provedeno u Splitu s naglašenim socijalnim aspektima. ---- == Prosjaci i sinovi == Roman ''Prosjaci i sinovi'' (1971) Raosovo je najpoznatije djelo. Riječ je o pikarskom romanu koji kroz nizanje doživljaja prosjaka, skitnica i narodnih lukavaca donosi socijalno-povijesni prikaz Imotske krajine, Dalmatinske zagore i južne Hrvatske. U romanu su prisutni usmeni žanrovi, pučka mudrost, poganska mitološka tradicija i kršćanski duhovni motivi. Djelo je izazvalo burne reakcije tadašnje javnosti, a poslužilo je i kao predložak za istoimenu televizijsku seriju u režiji Antuna Vrdoljaka. ---- == Kasniji rad i posljednja djela == U kasnijem razdoblju Raos piše roman ''Zloduh vlasti'', u kojem se bavi temom moći i njezina utjecaja na pojedinca i društvo. Roman je dovršio 1986., a objavljen je posmrtno 1997. Također se okušao u popularnim književnim žanrovima, uključujući kriminalističke romane ''Crna limuzina 58526'' (1960) i ''Mrtvaci ne poziraju'' (1961), objavljene pod pseudonimima, kao i pučki roman ''Župnik na kamenu'' (1975) te povijesnu fikciju ''Kraljičin vitez'' (1976). ---- == Dramski rad == Raos je autor niza dramskih tekstova. Među najznačajnijima su drama s tezom ''Dvije kristalne čaše'' (1953) i herojska tragedija u tri dijela ''Autodafe moga oca'' (1957), kao i drame ''I plovi bijeli oblak'' (1954) i ''Navik on živi ki zgine pošteno'' (1971). ---- == Svjetonazor i značaj == Ivan Raos bio je izrazito neovisan pisac, kritičan prema društvenim i političkim poredcima. U svojim je djelima otvoreno i bez uljepšavanja pisao o socijalnoj bijedi, povijesnim traumama i sudbini hrvatskoga naroda. Njegovo stvaralaštvo snažno je obilježeno kršćanskom etikom i duhovnošću, zbog čega su njegova djela često bila osporavana, a ponekad i zabranjivana. '''Mark Andreas Sheppard''' (rođen 30. maja 1964) je engleski glumac i muzičar. Poznat je po ulozi demona (kralja pakla) Crowleya u seriji Supernatural, kao i po ulogama; advokata Roma Lampkin u rebootu Battlestar Galactice, Interpolovom detektivu Jamesu Sterlingu u seriji Leverag, te sitnog kriminalca lorda Bagera u seriji Firely. Takođe glumi Whilloughbyja Kiplinga u Doom Patrolu. {{Infokutija osoba | ime = Mark Sheppard | slika = Mark Sheppard (54103647172).jpg | opis = Sheppard 2024. godine | ime_pri_rođenju = Mark Andreas Sheppard | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1964|05|30}} | mjesto_rođenja = London, [[Engleska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | zanimanje = {{Flatlist| * Glumac * muzičar }} | godine_aktivnosti = 1976–sada | supružnik = {{Plainlist| * {{Brak|Sarah Louise Fudge|2015}} * {{Brak|Jessica Sheppard|2004|2014|razlog=razvod}} }} | partner = | djeca = 3 | potpis = }} == Djetinjstvo == Rođen je u Londonu, Engleska. Otac mu je glumac W. Morgan Sheppard, a majka Regina Lisa (djevojačko Scherer) Sheppard. Irskog je i njemačkog porijekla. Fredrik Bajer (21. april 1837, Vester Egede kod Næstveda – 22. januar 1922, Kopenhagen) bio je danski oficir, političar, parlamentarac, pisac, nastavnik i jedan od najznačajnijih skandinavskih pacifista. Za svoj izuzetan doprinos međunarodnom mirovnom pokretu i zalaganje za mirno rješavanje međunarodnih sukoba, naročito kroz rad u Bureau International Permanent de la Paix (Stalni međunarodni mirovni biro), čiji je bio prvi predsjednik, dobio je Nobelovu nagradu za mir 1908. godine, zajedno sa švedskim mirovnim aktivistom Klasom Pontusom Arnoldsonom. == Rani život i obrazovanje == Fredrik Bajer rođen je u porodici evangelističkog sveštenika Alfreda Bajera (1807–1880) i Cecilije Luiz Krone (1815–1900). Bio je najstariji od četvoro djece. U crkvenim knjigama njegovo ime je prvobitno bilo zabilježeno kao ''Fredrik Beÿer''. Od 1848. do 1854. pohađao je Akademiju u Sorøu, ali je neposredno prije mature napustio školovanje kako bi započeo vojnu karijeru. Upisao je Vojnu akademiju u Kopenhagenu, koju je završio 1856. godine. Nakon toga je raspoređen u konjicu sa činom potporučnika. == Vojna služba i preokret ka pacifizmu == Bajer je učestvovao u Prusko-austrijskom, odnosno Njemačko-danskom ratu 1864. godine kao poručnik, u kojem je stekao čin natporučnika. Iskustvo rata snažno je uticalo na njegovo političko i moralno opredjeljenje, te je 1865. godine napustio vojnu službu i odlučio da se posveti mirovnom radu. Nastanio se u Kopenhagenu, gdje je radio kao učitelj, prevodilac, pisac i publicista, izdržavajući sebe i porodicu. == Politička karijera i društveni angažman == Godine 1867. Bajer se pridružio Međunarodnoj ligi za mir Frédérica Passyja i aktivno radio na širenju mirovnih ideja u Skandinaviji. Od 1872. do 1895. bio je poslanik u danskom parlamentu (Folketingu) kao predstavnik ljevičarskih liberala (''Det forenede Venstre''). U parlamentarnom radu posebno se zalagao za: * ravnopravnost žena i politička prava žena * socijalne reforme * uvođenje proporcionalnog izbornog sistema * slobodnu trgovinu i smanjenje carinskih barijera * zamjenu stalne vojske narodnim milicijama * neutralnost Danske i jaču saradnju skandinavskih zemalja Zajedno sa suprugom Matildom Bajer, istaknutom feministkinjom i pacifistkinjom, 1871. godine suosnovao je Dansko žensko udruženje, dok je Matilda bila njegova prva predsjednica. == Mirovni pokret i međunarodni rad == Godine 1882. Bajer je osnovao Savez za neutralnost Danske, koji je 1885. prerastao u Dansko mirovno udruženje, čiji je predsjednik bio od 1884. do 1892. Bio je učesnik prvog skandinavskog mirovnog kongresa 1885. godine, kao i gotovo svih svjetskih mirovnih kongresa od 1889. godine nadalje. Na Mirovnom kongresu u Rimu, 13. novembra 1891, bio je jedan od osnivača Bureau International Permanent de la Paix, sa sjedištem u Bernu. Izabran je za prvog predsjednika ove organizacije i tu funkciju obavljao je do 1907. godine, nakon čega je postao njen počasni predsjednik. Autor je obimnog publicističkog i književnog opusa posvećenog arbitraži, međunarodnom pravu i liberalnom pacifizmu. Bio je i osnivač Nordijskog društva slobodnih država i urednik njegovog lista ''Folkevennen''. == Nobelova nagrada i posljednje godine == Za napore u mirovnom rješavanju pitanja norveško-švedske unije i dugogodišnji međunarodni mirovni angažman, Bajer je 1908. godine dobio Nobelovu nagradu za mir, koju je podijelio sa Klasom Pontusom Arnoldsonom. U govoru prilikom dodjele nagrade kritički se osvrnuo na slabu organizovanost mirovnih pokreta. Izbijanje Prvog svjetskog rata 1914. godine duboko ga je razočaralo i navelo da se povuče iz aktivnog mirovnog rada. Preminuo je 1922. godine u Kopenhagenu. == Naslijeđe == Fredrik Bajer sahranjen je na groblju Bispebjerg u Kopenhagenu. Njegova lična arhiva i rukopisi čuvaju se u Kraljevskoj biblioteci u Kopenhagenu, dok se dio njegove prepiske nalazi u Kraljevskoj biblioteci u Stokholmu. Danske mirovne i ženske organizacije podigle su mu 1923. godine spomenik (rad vajara Einara Utzon-Franka), koji se danas nalazi u Amorparku, u blizini Trga Fredrika Bajera, nazvanog po njemu 1935. godine. Njegovi portreti i skulpture nalaze se u više muzeja i zbirki. Bajerove Životne uspomene objavljene su 1909. godine. '''Kontroverza''' je stanje dugotrajne javne rasprave ili polemike, obično u vezi s pitanjem oko kojem postoje suprotstavljena mišljenja ili gledišta. Riječ potiče iz latinskog jezika (''controversia''), nastale od ''controversus'', što znači okrenut u suprotnom smjeru, a označavala je i retoričku vježbu koja se praktikovala u starom Rimu. == Pravni aspekt == U teoriji prava, kontroverza se razlikuje od sudskog predmeta. Dok sudski predmeti obuhvataju sve vrste postupaka, uključujući krivične i građanske, kontroverza predstavlja isključivo građanskopravni postupak. Naprimjer, Klauzula o slučaju ili kontroverzi iz 3. člana Ustava Sjedinjenih Američkih Država (Odjeljak 2, Stav 1) propisuje da se "sudska vlast proteže... na kontroverze u kojima su SAD stranka". Ova klauzula tumači se kao zahtjev da savezni sudovi SAD-a ne mogu razmatrati predmete koji ne predstavljaju stvarnu kontroverzu, odnosno stvarni spor između suprotstavljenih strana koje su podobne za sudsko rješavanje. Osim što se definiše obim nadležnosti saveznog sudstva, ova odredba također zabranjuje sudovima izdavanje savjetodavnh mišljenja, kao i razmatranje predmeta koji su preuranjeni (kada kontroverza još nije nastala) ili bespredmetni (kada je kontroverza već riješena). == Benfordov zakon == <blockquote>''Glavni članak: Benfordov zakon o kontroverzi''</blockquote>Benfordov zakon o kontroverzi, kako ga je 1980. godine formulisao astrofizičar i autor naučne fantastike Gregory Bentford, glasi: strast je obrnuto proporcionalna količini dostupnih stvarnih informacija. Drugim riječima, ovaj zakon tvrdi da što je manje činjeničnih informacija dostupno o nekoj temi, to se oko te teme može razviti veći stepen kontroverze, dok s povećanjem količine dostupnih činjenica nivo kontroverze opada. Tako su, naprimjer, kontroverze u fizici uglavnom ograničene na oblasti u kojima eksperimenti još uvijek nisu mogući, dok su kontroverze u politici gotovo neizbježne, jer zajednice često moraju donositi odluke o smjerovima djelovanja na osnovu nedovoljnih informacija. == Psihološke osnove == Kontroverze se često smatraju posljedicom nedostatka povjerenja među stranama u sporu, što implicira i Benfordov zakon kontroverze, koji govori isključivo o nedostatku informacija (strast je obrnuto proporcionalna količini dostupnih stvarnih informacija). Naprimjer, u analizama političke kontroverze oko antropogenih klimatskih promjena, koja je naročito izražena u Sjedinjenim Američkim Državama, predloženo je da se protivljenje naučnom konsenzusu javlja zbog nedovoljne informisanosti o toj temi. Međutim, istraživanje provedeno na uzorku od 1.540 odraslih osoba u SAD-u pokazalo je da nivo naučne pismenosti korelira sa jačinom stava o klimatskim promjenama, ali ne i s tim na kojoj se strani debate ispitanici nalaze. Zagonetna pojava da dvije osobe, izložene istim činjenicama, mogu doći do potpuno različitih zaključaka često se objašnjava pojmom ograničene racionalnosti, naročito u radovima Daniela Kahnemana. Prema ovom pristupu, većina prosudbi donosi se pomoću brzodjelujućih heuristika koje su učinkovite u svakodnevnim situacijama, ali nisu pogodne za donošenje odluka o složenim pitanjima poput klimatskih promjena. Posebno je istaknuto da je usidravanje (''anchoring'') relevantno u kontroverzama o klimatskim promjenama, jer je utvrđeno da su pojedinci skloniji vjerovanju u klimatske promjene ako je vanjska temperatura viša, ako su prethodno podstaknuti da razmišljaju o toplini ili ako im se prilikom razmatranja budućih porasta temperature predoče više temperaturne vrijednosti. U drugim kontroverzama, poput one vezane za HPV vakcinu, ista evidencija dovodila je do donošenja radikalno različitih zaključaka. Kahan i saradnici objasnili su ovaj fenomen pomoću kognitivnih pristrasnosti, naročito pristrasne asimilacije i heuristike vjerodostojnosti. Slični efekti u rezonovanju uočeni su i u nenaučnim kontroverzama, kao što je rasprava o kontroli oružja u Sjedinjenim Američkim Državama. Kao i kod drugih kontroverzi, često se pretpostavlja da bi izlaganje empirijskim činjenicama bilo dovoljno da se rasprava konačno razriješi. Međutim, računarske simulacije kulturnih zajednica pokazale su da se uvjerenja unutar izolovanih podgrupa polariziraju, zasnovano na pogrešnom uvjerenju zajednice da ima nesmetan pristup "temeljnoj istini". Takvo povjerenje u sposobnost grupe da dođe do istine može se objasniti uspjehom zaključivanja zasnovanog na mudrosti mase, ali u odsustvu stvarnog pristupa temeljnoj istini, kao što je bio slučaj u ovom modelu, ovaj metod ne uspijeva. Bayesova teorija odlučivanja omogućava da se ovi neuspjesi racionalnosti opišu kao dio statistički optimizovanog sistema donošenja odluka. Eksperimenti i računarski modeli u oblasti multisenzorne integracije pokazali su da se senzorne informacije iz različitih čula integrišu na statistički optimalan način. Pored toga, čini se da vrste zaključivanja kojima se različiti senzorski ulazi pripisuju jednom izvoru podrazumijevaju Bayesovo zaključivanje o uzročnom porijeklu senzornih podražaja. Stoga se čini neurobiološki vjerovatnim da mozak implementira postupke donošenja odluka koji su bliski optimalnim u smislu Bayesovog zaključivanja. Brocas i Carrillo predložili su model donošenja odluka zasnovan na bučnim (nesigurnim) senzornim ulazima, u kojem se uvjerenja o stanju svijeta ažuriraju pomoću Bayesovog ažuriranja, a odluke se donose kada uvjerenja pređu određeni prag. Oni pokazuju da ovaj model, kada je opimizovan za jednokoračno donošenje odluka, dovodi do usidravanja uvjerenja i polarizacije stavova, upravo onako kako je opisano u kontekstu kontroverzi o globalnom zagrijavanju. Uprkos identičnim dokazima koji se predočavaju, prethodna uvjerenja (ili informacije koje su prve predstavljene) imaju presudan utjecaj na formirana uvjerenja. Dodatno, preferencije aktera (odnosno nagrade koje smatraju vrijednim) također utiču na promjenu uvjerenja, što objašnjava pristrasnu asimilaciju (poznatu i kao potvrdnu pristrasnost – ''confirmation bias''). Ovaj model omogućava da se nastanak kontroverzi posmatra kao posljedica sistema donošenja odluka optimizovanog za jednokoračne odluke, a ne kao rezultat ograničenog rasuđivanja u okviru Kahnemanove ograničene racionalnosti. '''Suverenitet''' se generalno definiše kao vrhovni i nezavisni kontrolni i zakonodavni autoritet nad određenom teritorijom, uključujući i pravo na donošenje zakona. On se izražava kroz sposobnost vršenja vlasti i regulisanja pravnog poretka. Suverenitet obuhvata unutrašnju hijerarhiju unutar države, kao i vanjsku autonomiju, koja označava sposobnost države da djeluje samostalno u međunarodnim odnosima. U okviru svake države, suverenitet pripada osobi, tijelu ili instituciji koja posjeduje konačnu vlast nad građanima i ovlaštenje da mijenja postojeće zakone. U političkoj teoriji, pojam suvereniteta označava vrhovnu legitimnu vlast nad određenom političkom cjelinom. Prema međunarodnom pravu, sve suverene države smatraju se jednakima, a nijedna država nema pravo da se miješa u unutrašnje poslove druge suverene države. Dok Član 2(7) Povelje Ujedinjenih nacija eksplicitno priznaje suverenitet država i uspostavlja princip nemiješanja u unutrašnje poslove suverenih država, ovlasti Vijeća sigurnosti UN-a prema Poglavlju VII predviđaju upotrebu sile protiv države kada je to neophodno za očuvanje ili uspostavu međunarodnog mira. Osim toga, nedavno usvojena Deklaracija o odgovornosti za zaštitu (R2P) ovlašćuje Ujedinjene nacije da intervenišu kako bi "spriječile humanitarnu katastrofu" u državi čija vlada ne može ili ne želi djelovati. Općenito se smatra da država ima suverenitet nad teritorijom kada je dosljedno vršila državnu vlast na toj teritoriji bez prigovora drugih država. De jure suverenitet odnosi se na zakonsko pravo države da to čini, dok de facto suverenitet označava stvarnu sposobnost države da provodi vlast. Pitanje de jure i de facto suvereniteta postaje posebno značajno kada se očekivanje da oba oblika suvereniteta koegzistiraju na istom mjestu i u isto vrijeme ne ispuni, ili kada se nadležnosti nalaze u različitim organizacijama. == Etimologija == Naziv potiče od nepotvrđene latinske riječi superanus (izvedenica od latinskog super - nad), što znači vladar ili poglavar. == Koncepti == Pojam suvereniteta imao je kroz historiju višestruke kontradiktorne komponente, različite definicije i raznovrsne, nekonzistentne primjene. Trenutni koncept državnog suvereniteta obuhvata četiri osnovna aspekta: teritoriju, stanovništvo, vlast i priznanje. Prema Stephenu D. Krasneru, pojam suvereniteta može se razumjeti i na četiri različita načina: * '''Domaći suverenitet''' – stvarna kontrola nad državom koju vrši vlast organizovana unutar ove države. * '''Suverenitet''' '''međuzavisnosti''' – stvarna kontrola kretanja preko granica države. * '''Međunarodni pravni suverenitet''' – formalno priznanje od strane drugih suverenih država. * '''Vestfalski suverenitet''' – u državi ne postoji druga vlast osim domaće suverene (takve druge vlasti mogu biti, npr. političke organizacije ili bilo koji drugi vanjski agent). Često se ova četiri aspekta pojavljuju zajedno, ali to nije nužno – oni ne utiču jedan na drugog, a postoje i historijski primjeri država koje nisu bile suverene u jednom aspektu, dok su istovremeno imale suverenitet u nekom drugom aspektu. Prema Immanuelu Wallersteinu, još jedna fundamentalna osobina suvereniteta je da predstavlja zahtjev koji mora biti priznat da bi imao smisla:<blockquote>Suverenitet je hipotetska razmjena u kojoj dvije potencijalne (ili stvarne) sukobljene strane, poštujući de facto stvarnost moći, razmjenjuju takva priznanja kao svoju najmanje skupu strategiju.</blockquote>Postoje još dva dodatna aspekta suvereniteta koja zaslužuju razmatranje: empirijski i pravni suverenitet. Empirijski suverenitet odnosi se na legitimnost onoga ko upravlja državom i legitimnost načina na koji vrši svoju vlast. Primjeri uključuju situacije u Evropi gdje su plemići imali pravo na privatna ovlaštenja, dok je ustav Katalonije priznao takva prava, što predstavlja empirijski suverenitet. Prema Davidu Samuelu, ovo je važan aspekt države jer mora postojati određena osoba ili grupa pojedinaca koja djeluje u ime naroda države. Pravni suverenitet naglašava važnost priznavanja prava države od strane drugih država da slobodno vrši svoju vlast uz minimalno miješanje. Naprimjer, Jackson, Rosberg i Jones objašnjavaju kako su suverenitet i opstanak afričkih država više zavisili od pravnog priznanja nego od materijalne pomoći. Douglass North ističe da institucije traže strukturu, a ova dva oblika suvereniteta mogu biti metoda za uspostavljanje takve strukture. U određenom periodu, Ujedinjene nacije su pridavale veliki značaj pravnom suverenitetu i često su nastojale da ojačaju njegov princip. U novije vrijeme, UN se okreće uspostavljanju empirijskog suvereniteta. Michael Barnett navodi da je to uglavnom posljedica perioda posle Hladnog ata, jer su UN smatrale da države treba da uspostave mir unutar svojih teritorija kako bi osigurale mirne međudržavne odnose. Teoretičari su primijetili da je u tom periodu pažnja često bila usmjerena na to kako jače unutrašnje strukture doprinose miru među državama. Naprimjer, Zaum tvrdi da je mnogim slabim i siromašnim državama koje su pogođene Hladnim ratom pružena pomoć kako bi razvile nedostatne kapacitete suvereniteta kroz ovaj pod-aspekt tzv. "empirijske državnosti". == Historija == === Klasični period === Rimski pravnik Ulpijan je primijetio sljedeće: * "Narod je prenio sav svoj imperium i moć na cara." (''Cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et in eum omne suum imperium et potestatem conferat'' – Digest I.4.1) * "Zakoni ne obavezuju cara." (''Princeps legibus solutus est'' – Digest I.3.31) * "Odluka cara ima pravnu snagu." (''Quod principi placuit legis habet vigorem'' – Digest I.4.1) Ulpijan je ovom izjavom izrazio ideju da car vrši relativno apsolutnu formu suvereniteta koja proizilazi iz volje naroda, iako sam pojam suverenitet nije izričito koristio. === Srednji vijek === Ulpijanove izjave bile su poznate u srednjovjekovnoj Evropi; suverenitet je u to vrijeme bio važan koncept. Srednjovjekovni monarsi nisu bili suvereni, ili barem ne u punom smislu te riječi, jer su bili ograničeni i dijelili su vlast sa feudalnom aristokratijom. Osim toga, obje strane bile su snažno ograničene običajima. Suverenitet je u srednjem vijeku postojao kao de jure pravo plemstva i kraljevskih porodica. === Reformacija === Suverenitet se ponovo pojavio kao pojam pred kraj 16. stoljeća, u vrijeme kada su graanski ratovi stvorili potrebu za snažnijom centralnom vlasti, dok su monarsi počeli koncentrisati moć u svoje ruke na štetu plemstva, a moderna nacionalna država počela je da se oblikuje. Jean Bodin, djelimično kao reakciju na haos francuskih vjerskih ratova, razvio je teorije suvereniteta koje su zagovarale snažnu centralnu vlast u oblku apsolutne monarhije. U svom djelu iz 1576. godine, ''Les Six Livres de la République'' (''Šest knjiga o Republici''), Bodin tvrdi da je suverenitet svojstven prirodi države i mora biti: * Apsolutan: po ovom pitanju, naveo je da suverena vlast mora biti ograničena obavezama i uslovima, ali da mora moći donositi zakone bez pristanka svojih podanika, ne smije biti vezana zakonima svojih prethodnika i, što je o njemu logično, ne može biti obavezana vlastitim zakonima. * Vječan: suverenitet se ne može privremeno delegirati, npr. snažnom vođi u vanrednim okolnostima ili državnom službeniku. Bodin je smatrao da suverenitet mora biti vječan, jer svako ko ima moć da postavi vremensko ograničenje vlasti mora biti iznad same vlasti, što bi bilo nemoguće ako je vlast apsolurna. Ovo djelo često se smatra prvim evropskim tekstom koji teorijski razrađuje pojam državnog suvereniteta. ---- --------- ---- ------ '''Cezarov građanski rat''' (49–45. p.n.e.) vodio se u kasnoj fazi Rimske Republike između dviju suprotstavljenih strana predvođenih Julijem Cezarom i Pompejem. Glavni povod sukoba bile su političke napetosti oko Cezarove uloge u Republici nakon što je trebao završiti svoje guvernersko razdoblje u Galiji i vratiti se u Rim. Prije izbijanja građanskog rata, Julije Cezar proveo je gotovo deset godina vodeći vojne pohode i osvajanja u Galiji, čime je stekao ogromnu moć i slavu, ali i izazvao zabrinutost među rimskim političarima. Krajem 50. godine prije nove ere, političke napetosti između njega i njegovog bivšeg saveznika Pompeja počele su se nagomilavati, jer ni Cezar ni Pompej nisu bili spremni na kompromis. Ova sve veća napetost kulminirala je kada je Pompej, uz podršku svojih političkih saveznika, uspio uvjeriti Senat da izda naredbu prema kojoj se Cezar mora odreći svojih vojnih zapovjedništava i povući iz svojih provincija. Umjesto da posluša ovu odluku, Cezar je odlučio da se ne povuče i prešao je granicu prema Italiji, čime je praktično otvorio put prema Rimu i označio početak građanskog rata. Građanski rat proširio se na različite dijelove Rimskog svijeta, uključujući Italiju, Iliriju, Grčku, Egipat, sjevernu Afriku i Hispaniju. Ključni događaji odigrali su se u Grčkoj 48. godine prije nove ere. Tamo je Pompej inicijalno pobijedio Cezara u bici kod Dyrrhachiuma, no kasnije je Cezar nadjačao Pompejeve snage u odlučujućoj bici kod Farsala, nakon koje se Pompejeva vojska raspala. Nakon poraza, mnogi istaknuti Pompejevi sljedbenici, poznati kao Pompejci, predali su se, među njima i Marka Junija Bruta te Cicerona. Međutim, neki od njih nastavili su borbu, među kojima su bili Katon Mlađi i Metel Scipion. Sam Pompej pobjegao je u Egipat, gdje je ubrzo nakon dolaska ubijen. Nakon što je konsolidirao vlast u Grčkoj i Egiptu, Julije Cezar vodio je vojnu ekspediciju u Malu Aziju prije nego što se okrenuo prema Sjevernoj Africi. Tamo je 46. godine prije nove ere u bici kod Tapsa porazio Metela Scipiona, jednog od preostalih vođa Pompejevih snaga. Nakon Cezarove pobjede, Katon Mlađi i Metel Scipion odlučili su okončati vlastite živote, odbivši predati se. Sljedeće godine, 45. prije nove ere, Cezar je prešao u Španiju, gdje se u bici kod Munde suočio s posljednjim preostalim Pompejcevima pod vodstvom njegovog bivšeg poručnika Tita Labijena. Njegova pobjeda u ovoj bici praktično je eliminirala svaku organiziranu vojnu opoziciju. Nakon tih uspjeha, Senat je 44. godine prije nove ere proglasio Cezara diktatorom perpetuo, što je značilo da ima neograničenu vlast „za uvijek“. Njegova koncentracija moći izazvala je snažno nezadovoljstvo u senatskim redovima, te je ubrzo ubijen u atentatu koji su izveli grupa senatora, među kojima je bio i Markus Junije Brutus. Građanski rat koji je prethodio ovim događajima smatra se jednom od ključnih prekretnica u povijesti Rima. Mnogi povjesničari ga vide kao neposredni uzrok kraja Rimske Republike, jer je doveo do polarizacije političkih snaga i prekida u normalnom funkcioniranju republikanske vlade. Cezarova sveobuhvatna vojna i politička pobjeda stvorila je vakuum moći koji je trajao nakon njegove smrti. Tijekom sljedećih godina njegov nasljednik Oktavijan postupno je preuzeo potpunu kontrolu nad Rimom, što je na kraju rezultiralo uspostavom Rimskog Carstva, a Oktavijan je postao prvi rimski car pod imenom August. == Pozadina == Dodatne informacije: Prvi trijumvirat i Galski ratovi Glavno pitanje koje se postavljalo u periodu prije rata bilo je kako Cezar, koji je bio u Galiji gotovo deset godina prije 49. godine prije nove ere, ponovo biti integriran u političko tkivo Rima nakon što je akumulirao ogromnu moć i bogatstvo u Galiji. Počevši od 58. godine prije nove ere, godinu dana nakon svog konzulstva 59. godine, Cezar je obavljao prokonzulstvo Cisalpinske Galije zajedno s Ilirikom prema odredbama ''lex Vatinia'' i Transalpske Galije, po nalogu Senata.  Cezar se udružio s Krasom i Pompejem u takozvanom Prvom trijumviratu tokom svog konzulstva.  Savez trojice muškaraca "izazvao je oštro restrukturiranje saveza i poravnanja" s privremenom koristi za njih, ali dugoročnom štetom, jer su se aristokratske grupe ujedinile u opoziciji.  Kratkoročne koristi za njih trojicu proizašle su iz njihovih vlastitih ciljeva: ratifikacije Pompejevog istočnog naselja i agrarnih mjera koje su uključivale Pompeja i Krasa. Politički savez između njih trojice počeo se raspadati sredinom 50-ih godina prije nove ere, ali je stavljen na čekanje ponovnim pregovorima i zajedničkim konzulstvom Pompeja i Krasa 55. godine prije nove ere.  Njihovo zajedničko konzulstvo dodijelilo je konzulima nove provincijske komande, pri čemu je Pompej dobio Hispaniju dok je Kras otišao u Siriju da se bori protiv Parta; Cezar je, sa svoje strane, obnovio svoj prokonzulski mandat u Galiji. Nakon Krasovog odlaska iz Rima krajem 55. godine prije nove ere i nakon njegove smrti u bitci 53. godine prije nove ere, savez se počeo jasnije raspadati. Smrću Krasa i Julije (Cezarove kćeri i Pompejeve supruge) 54. godine prije nove ere, ravnoteža moći između Pompeja i Cezara se urušila i "sukob između [njih dvojice] se stoga mogao činiti neizbježnim".  Od 61. godine prije nove ere, glavna politička linija razdora u Rimu uravnotežila je utjecaj Pompeja, što je dovelo do njegovog traženja saveznika izvan jezgre senatorske aristokracije, tj. Krasa i Cezara; ali porast anarhičnog političkog nasilja od 55. do 52. godine prije nove ere konačno je prisilio Senat da se udruži s Pompejem kako bi uspostavio red.  Slom reda 53. i 52. godine prije nove ere bio je izuzetno uznemirujući: ljudi poput Publija Klodija Pulhera i Tita Anija Mila bili su "u suštini nezavisni agenti" koji su vodili velike nasilne ulične bande u vrlo nestabilnom političkom okruženju.  To je dovelo do Pompejevog isključivog konzulstva 52. godine prije nove ere, kada je preuzeo isključivu kontrolu nad gradom bez sazivanja izborne skupštine. Politička agitacija za oduzimanje Cezarove komande i oduzimanje legija već je započela u proljeće 51. pne.: M. Klaudije Marcel je te godine tvrdio da osvajanje Alezije i pobjeda nad Vercingetoriksom znače da je Cezarova ''provincija'' (tj. zadatak) u Galiji završena i da je stoga njegova komanda istekla.  Također je tvrdio da Cezarova očekivana želja da se kandiduje za drugi konzulat ''u odsustvu'' više nije opravdana nakon njegove pobjede.  Bez obzira na to, Senat je odbacio Marcelov prijedlog, kao i njegov kasniji prijedlog da se Cezarov mandat u Galiji proglasi završenim 1. marta 50. pne.  U to vrijeme, Pompej je također odigrao ključnu ulogu u odbacivanju predloženih prijedloga. Nakon ljeta 50. godine, "pozicije su se učvrstile i događaji su nepovratno napredovali prema kataklizmi", a Pompej je sada odbijao Cezarovu kandidaturu za drugo konzulstvo sve dok se nije odrekao svoje vojske i provincija.  Senat je u cjelini bio relativno miran, snažno podržavajući prijedlog Cezarovog saveznika C. Scribonija Curia , koji je tada bio tribun plebsa , da i Pompej i Cezar predaju svoje vojske i komande.  Prijedlog je usvojen u Senatu sa 370 glasova za i 22 protiv 1. decembra 50. godine prije nove ere,  Pompej i konzul su ga odbacili. Konzul, C. Claudije Marcello, tada je iskoristio glasine da se Cezar sprema napasti Italiju i zadužio Pompeja da brani grad i Republiku. Jedan od razloga zašto je Cezar odlučio krenuti u rat bio je taj što bi bio procesuiran zbog pravnih nepravilnosti tokom svog konzulstva 59. godine prije nove ere i kršenja raznih zakona koje je Pompej donio krajem 50-ih, što bi imalo za posljedicu sramotno progonstvo.  Međutim, teorija o krivičnom gonjenju koja proizlazi iz djela Svetonija i Polija nalazi se na "vrlo sumnjivoj teritoriji"  i "krajnje sumnjiva".  Ne postoje dokazi iz perioda 50-49. godine prije nove ere da je iko ozbiljno planirao suditi Cezaru.  Cezarov izbor da se bori u građanskom ratu bio je motiviran uglavnom njegovim spoticanjem u nastojanjima da postigne drugo konzulstvo i trijumf, u kojem bi neuspjeh u tome ugrozio njegovu političku budućnost.  Štaviše, rat 49. godine prije nove ere bio je povoljan za Cezara, koji je nastavio vojne pripreme dok su Pompej i republikanci jedva počeli s pripremama. Čak i u davna vremena, uzroci rata bili su zagonetni i zbunjujući, a specifični motivi "nigdje se nisu mogli pronaći".  Postojali su razni izgovori, poput Cezarove tvrdnje da brani prava tribuna nakon što su pobjegli iz grada, što je bila "previše očigledna prevara".  Cezarovo vlastito objašnjenje bilo je da će zaštititi svoja lična ''dostojanstva'' ; i Cezara i Pompeja je pokretao ponos, pri čemu je Cezar odbijao da se "pokorno pokori hvalisanju konzervativaca, a kamoli maltretiranju Pompeja", kako Gruen kaže, a Pompej je slično odbijao da prihvati Cezarove prijedloge, iznesene kao da su direktive.  Postojala je mala svjesna želja za ratom do posljednjih sedmica 50. godine prije nove ere, ali " ''boni'' su se zarobili... u politički škripac iz kojeg nisu mogli izaći dostojanstveno osim agresivnim samopotvrđivanjem", dok Cezar nije mogao "dopustiti da se [njegov status i ugled] sruše kroz pokornost". == Građanski rat == U mjesecima koji su prethodili januaru 49. godine prije nove ere, i Cezar i anticezarijevci, sastavljeni od Pompeja, Katona i drugih, izgledali su kao da vjeruju da će druga strana popustiti ili, ako to ne uspije, ponuditi prihvatljive uslove.  Povjerenje između njih dvojice je narušeno u posljednjih nekoliko godina, a ponovljeni ciklusi prepirki na ivici sukoba umanjili su šanse za kompromis. Dana 1. januara 49. godine prije nove ere, Cezar je izjavio da bi bio spreman dati ostavku ako bi to učinili i drugi komandanti, ali, Gruenovim riječima, "ne bi tolerisao nikakvu nejednakost u svojim [Cezarovim i Pompejevim] snagama",  izgledajući kao da prijeti ratom ako se njegovi uslovi ne ispune.  Cezarovi predstavnici u gradu sastali su se sa senatskim vođama sa pomirljivijom porukom, pri čemu je Cezar bio spreman odreći se Transalpske Galije ako bi mu se dozvolilo da zadrži dvije legije i pravo da se kandiduje za konzula bez odricanja od svog ''imperijuma'' (i, time, prava na trijumf), ali Katon je odbacio ove uslove, izjavivši da neće pristati ni na šta osim ako se to javno ne predstavi Senatu. Senat je bio uvjeren uoči rata (7. januara 49. p.n.e.) - dok su Pompej i Cezar nastavili okupljati trupe - da zahtijeva od Cezara da se odrekne svog položaja ili da bude proglašen neprijateljem države.  Nekoliko dana kasnije, Senat je također oduzeo Cezaru dozvolu da se kandiduje na izborima u odsustvu i imenovao nasljednika Cezarovog prokonzula u Galiji; dok su procezarijanski tribuni stavili veto na ove prijedloge, Senat ih je ignorisao i pokrenuo senatus ''consultum ultimum'' , ovlastivši magistrate da poduzmu sve mjere potrebne za osiguranje sigurnosti države.  Kao odgovor, nekoliko tih procezarijanskih tribuna, dramatizirajući svoju tešku situaciju, pobjeglo je iz grada u Cezarov logor. === Početak rata === ==== Prelazak Rubikona ==== Vidi također: Prelazak Rubikona Desetog ili 11. januara, Cezar je prešao Rubikon ,  malu rijeku koja označava granicu između provincije Cisalpinske Galije na sjeveru i same Italije na jugu. Svetonije tvrdi da je , prelazeći Rubikon , Cezar uzviknuo ''alea iacta est'' ("kocka je bačena"), iako Plutarh tvrdi da je Cezar govorio na grčkom citirajući pjesnika Menandra sa ''anerriphtho kubos'' ("ἀνερρίφθω κύβος", "neka se kocka baci");  Cezarovi komentari uopće ne spominju Rubikon.  Ovo je označilo formalni početak neprijateljstava, a Cezar je "nesumnjivo bio pobunjenik". S obje strane, obični vojnici slijedili su svoje vođe: "galske legije su slušale svog zaštitnika i dobročinitelja [koji] je zaslužio res ''publica'' ... drugi su slijedili Pompeja i konzule [koji] su predstavljali ''res publica'' ".  Cezar se pobrinuo da se obrati svojim ljudima: prema vlastitom iskazu, govorio je o nepravdama koje su mu nanijeli njegovi politički neprijatelji, kako ga je Pompej izdao, i uglavnom se fokusirao na to kako su prava tribuna zgažena ignoriranjem tribunskih veta Senata, paradirajući tribune koji su pobjegli iz grada pred trupama prerušeni u svoje prerušavanja. U ''senatus consultum ultimum'' , Cezar je tvrdio da je to nepotrebno i da bi trebalo biti ograničeno samo na okolnosti u kojima je Rim bio pod direktnom prijetnjom. Za većinu Rimljana, izbor strane bio je težak. Samo mali broj ljudi bio je posvećen jednoj ili drugoj strani na početku neprijateljstava. Na primjer, Gaj Klaudije Marcel, koji je kao konzul 50. godine prije nove ere zadužio Pompeja za odbranu grada, izabrao je neutralnost.  Tada mladi Marko Junije Brut , čijeg je oca Pompej podmuklo ubio tokom Brutovog djetinjstva, čija je majka bila Cezarova ljubavnica i koji je odrastao u kući Katona Mlađeg , odlučio je napustiti grad,  postavivši položaj u Kilikiji, a odatle u Pompejev logor.  Cezarov najpouzdaniji poručnik u Galiji, Tit Labijen, također je prebjegao od Cezara Pompeju, moguće zbog Cezarovog gomilanja vojnih slava ili ranije odanosti Pompeju. ==== Marš na Rim ==== Cezarov tajming je bio dalekovid: Italija je bila potpuno nespremna za invaziju.  Cezar je osvojio Ariminum (današnji Rimini ) bez otpora, budući da su se njegovi ljudi već infiltrirali u grad; u brzom slijedu je osvojio još tri grada.  Vijest o Cezarovom upadu u Italiju stigla je do Rima oko 17. januara.  Kao odgovor, Pompej je "izdao edikt u kojem je proglasio stanje građanskog rata, naredio svim senatorima da ga slijede, [i] izjavio da će svakoga ko ostane smatrati Cezarovim pristalicom".  Pompej i njegovi saveznici napustili su grad zajedno s mnogim neopredijeljenim senatorima, bojeći se krvavih odmazdi prethodnih građanskih ratova; drugi senatori su jednostavno napustili Rim i otišli u svoje seoske vile, nadajući se da će ostati neprimjetni. Krajem januara, Cezar i Pompej su pregovarali, a Cezar je predložio da se njih dvojica vrate u svoje provincije (što bi od Pompeja zahtijevalo da otputuje u Španiju) i zatim raspuste svoje snage. Pompej je prihvatio te uslove pod uslovom da se odmah povuku iz Italije i podnesu spor na arbitražu Senata, što je Cezar odbio jer bi ga to stavilo na milost i nemilost neprijateljski raspoloženih senatora, a istovremeno bi se odreklo svih prednosti svoje iznenadne invazije.  Cezar je nastavio napredovati. Nakon susreta s pet kohorti pod komandom Kvinta Minucija Terma kod Iguvija, Termove snage su dezertirale. Cezar je brzo zauzeo Picenum, područje iz kojeg je Pompejeva porodica porijeklom. Iako su se Cezarove trupe jednom sukobile s lokalnim snagama, srećom po njega, stanovništvo nije bilo neprijateljski raspoloženo: njegove trupe su se suzdržavale od pljačke, a njegovi protivnici su imali "malo popularnosti u narodu".  U februaru 49. godine prije nove ere, Cezar je primio pojačanje i zauzeo Askulum kada je lokalni garnizon dezertirao. Tek kada je stigao u Korfinijum, naišao je na ozbiljan otpor predvođen Lucijem Domicijem Ahenobarbom , kojeg je Senat nedavno imenovao za guvernera Galije.  Pompej je pozvao Ahenobarba da se povuče na jug i pridruži mu se, ali Ahenobarb je odgovorio zahtjevima za podršku; bez obzira na to, Cezar se pripremio za opsadu.  Nakon što je Ahenobarb primio pismo od Pompeja u kojem mu je odbijena podrška, tvrdio je da pomoć stiže, ali je uhvaćen u planiranju ličnog bijega; kao odgovor, njegovi ljudi su ga uhapsili i poslali izaslanike da se predaju Cezaru nakon kratke sedmodnevne opsade.  Među predatima bilo je pedesetak senatora i konjanika, a svima im je Cezar dozvolio da odu. Kada su korfinijumski lokalni magistrati predali oko šest miliona sestercija koje je Ahenobarb donio da plati svojim ljudima, Cezar ih je vratio ljudima i zatražio od njih da polože zakletvu vjernosti, što su oni i učinili. Cezarovo napredovanje niz jadransku obalu bilo je iznenađujuće blago i disciplinovano: njegovi vojnici nisu pljačkali sela kao što su to činili tokom Društvenog rata nekoliko decenija ranije. Niti se Cezar osvetio svojim političkim neprijateljima kao što su to učinili Sula i Marius. Politika milosti bila je također vrlo praktična: Cezarova mirnoća spriječila je stanovništvo Italije da se okrene protiv njega.  U isto vrijeme, Pompej je planirao pobjeći na istok u Grčku gdje bi mogao okupiti ogromnu vojsku iz istočnih provincija. Stoga je pobjegao u Brundisium (današnji Brindisi ), rekvirirajući trgovačke brodove za putovanje Jadranom. Cezar je progonio Pompeja do Brundizija, stigavši ​​9. marta sa šest legija. Do tada je većina Pompejevih snaga otišla, a zaštitnica od dvije legije čekala je transport. Dok je Cezar pokušavao blokirati luku zemljanim radovima i ponovo otvoriti pregovore, zemljani radovi nisu bili uspješni i Pompej je odbio pregovarati, pobjegavši ​​na istok sa gotovo svim svojim ljudima i svim brodovima u regiji. === Španija i Afrika === Dodatne informacije: Opsada Masilije , bitka kod Ilerde , bitka kod Utike (49. pne) i bitka kod rijeke Bagradas (49. pne) Nakon ovog neuspjeha i iskoristivši Pompejev bijeg na istok, Cezar je marširao na zapad prema Hispaniji . Dok je bio u Italiji, sazvao je sastanak preostalog Senata 1. aprila; odaziv je bio slab. Tamo je Cezar ponovio svoje pritužbe i zatražio da se pošalju senatorski izaslanici da pregovaraju s Pompejem; iako je prijedlog usvojen, niko se nije dobrovoljno javio. Sazvan je i sastanak concilium ''plebis'' ; iako je Cezar svakom građaninu obećao poklon od 300 sestercija i garanciju opskrbe žitom, prijem je bio prigušen.  Kada je jedan od tribuna, Lucije Cecilije Metel, uložio veto protiv Cezarovog pokušaja opljačkanja državne blagajne , Cezar je prijetio Metelovom životu sve dok nije popustio.  Neki naučnici smatraju da ovaj događaj pokazuje neiskrenost Cezarovog zagovaranja prava tribuna na početku građanskog rata.  U napadu je zaplijenjeno oko 15 hiljada zlatnih poluga, 30 hiljada srebrnih poluga i 30 miliona sestercija.  Taj događaj je bio dovoljno neugodan da je izostavljen iz Cezarovih ''Komentara'' o građanskom ratu. Ostavivši Marka Antonija na čelu Italije, a pretora Lepida u Rimu, Cezar se uputio na zapad prema Španiji, ogorčen zbog neugodnih epizoda pred Senatom i Metelom.  Usput je započeo opsadu Masilije kada mu je grad zabranio ulazak i došao je pod komandu spomenutog Domicija Ahenobarba. Ostavivši opsadu, Cezar je nastavio prema Španiji s malom tjelohraniteljicom i 900 njemačkih pomoćnih konjanika.  Stigao je u junu 49. i kod Ilerde porazio je pompejevu vojsku pod komandom legata Lucija Afranija i Marka Petreja . Pompejev preostali legat u Španiji, Marko Terencije Varon, predao se ubrzo nakon toga, stavljajući cijelu Španiju pod Cezarovu kontrolu. Istovremeno s Cezarovom invazijom na Španiju, poslao je svog poručnika Curia da napadne Siciliju i Afriku uz pomoć Gaja Kaninija Rebilusa , gdje su njegove snage odlučno poražene u bici na rijeci Bagradas u augustu 49. godine prije nove ere. Curion je poginuo u bici. Vrativši se u Rim u decembru 49. godine prije nove ere, Cezar je ostavio Kvinta Kasija Longina da komanduje Španijom  i dao ga je pretoru Marku Emiliju Lepidu da ga imenuje diktatorom .  Kao diktator, proveo je izbore za konzulstvo 48. godine prije nove ere prije nego što je iskoristio diktatorske ovlasti za donošenje zakona kojima se iz progonstva povlače oni koje su Pompejevi sudovi osudili 52. godine prije nove ere, izuzev Tita Anija Mila , i vraćaju politička prava djeci žrtava Sulanovih proskripcija.  Održavanje diktature bio bi jedini način da izbjegne odustajanje od svog ''imperijuma'' , legija, ''provincija'' i prava na trijumf dok je unutar ''pomerijuma'' .  Kandidujući se na istim izborima koje je proveo, osvojio je drugi mandat kao konzul, a Publije Servilije Vatija Isaurikus mu je bio kolega. Dao je ostavku na diktaturu nakon jedanaest dana.  Cezar je zatim nastavio progon Pompeja preko Jadrana === Makedonska kampanja === Glavni članak: Cezarova invazija na Makedoniju Dodatne informacije: Bitka kod Dyrrhachiuma (48. p.n.e.) , Opsada Gomphija i Bitka kod Farsala Po dolasku u Brundizij, Cezar nije imao dovoljno transportnih brodova da preveze cijelu svoju snagu, što je značilo da bi bila potrebna višestruka putovanja preko Jadrana; to je zakomplicirala pompejska flota stacionirana na istočnoj strani Jadrana pod komandom Marka Kalpurnija Bibula .  Isplovljavajući 4. januara 48. godine prije nove ere - u stvarnosti, zbog odstupanja od rimskog kalendara , kasna jesen  - Cezar je iznenadio Pompejce, Pompejeve trupe raspršene po zimovnicima, a Bibulova flota nije bila spremna.  Bibulova flota, međutim, brzo je stupila u akciju i zarobila neke od Cezarovih transportnih brodova dok su se vraćali u Brundizij, ostavljajući Cezara nasukanog sa oko sedam legija i malo hrane.  Cezar je zatim krenuo prema Apoloniji uz malo lokalnog otpora, što mu je omogućilo da osigura bazu i neke zalihe hrane; vidjevši da je glavna pompejska baza za snabdijevanje bila u Draču, Cezar je napredovao prema njoj, ali se povukao kada je Pompej stigao prvi sa nadmoćnijim snagama. Nakon što je 10. aprila primio ostatak svoje vojske iz Italije pod komandom Marka Antonija, Cezar je ponovo krenuo prema Draču, što je dovelo do bitke kod Drača . Nakon pokušaja zaobilaženja pompejskih branilaca, Cezar je pokušao zauzeti vitalno pompejsko logističko središte Drač, ali nije uspio nakon što ga je Pompej okupirao i okolna uzvišenja.  Kao odgovor, Cezar je opsjedao Pompejev logor i izgradio ophodnju oko njega, sve dok, nakon višemjesečnih okršaja, Pompej nije uspio probiti Cezarove utvrđene linije i prisiliti Cezara na strateško povlačenje prema Tesaliji. Nakon pobjede, nastojeći poštedjeti Italiju od invazije, spriječiti Cezara da porazi snage Scipiona Nasike koje su stigle iz Sirije, i pod pritiskom svojih previše samouvjerenih saveznika koji su ga optuživali za produženje rata kako bi proširio svoju komandu,  Pompej je nastojao uvesti Cezara u odlučujuću bitku.  Nakon susreta sa sirijskim pojačanjima Scipiona Nasike, Pompej je početkom augusta poveo svoje snage za Cezarom, tražeći povoljno tlo za bitku.  Nakon nekoliko dana konjičkih okršaja, Cezar je uspio namamiti Pompeja s brda i prisiliti ga na bitku na ravnici Farsala .  Tokom bitke, bočni manevar koji je predvodio Labijen nije uspio protiv rezervne linije Cezarovih trupa, što je dovelo do sloma pompejske pješadije protiv Cezarovih veterana.  Ubrzo nakon bitke i negdje u oktobru, Cezar je po drugi put imenovan diktatorom , na cijelu godinu. Pompej, očajavajući zbog poraza, pobjegao je sa svojim savjetnicima u Mitilinu, a odatle u Kilikiju gdje je održao ratno vijeće; u isto vrijeme, Katonove pristalice su se pregrupirale na Korkiri i odatle otišle u Libiju.  Drugi, uključujući Marka Junija Bruta, tražili su Cezarovo pomilovanje, putujući preko močvara do Larise gdje ga je Cezar potom ljubazno dočekao u svom logoru.  Pompejevo ratno vijeće odlučilo je pobjeći u Egipat,  koji mu je prethodne godine pružio vojnu pomoć. === Egipatska dinastička borba === Dodatne informacije: Aleksandrijski rat i Kleopatra Kada je Pompej stigao u Egipat , dočekala ga je gostoljubiva delegacija sastavljena od nekoliko Egipćana i dva rimska oficira koji su služili s njim godinama ranije. Ubrzo nakon ulaska u njihov brod, ubijen je pred svojom ženom i prijateljima na palubi.  Cezar je energično progonio Pompeja jer su ga njegova vještina i mreža klijenata činili najvećom prijetnjom; putujući prvo u Aziju, a zatim na Kipar i Egipat,  stigao je tri dana nakon Pompejevog ubistva.  Tamo mu je predstavljena Pompejeva glava, zajedno s njegovim pečatnim prstenom; Cezar je zaplakao kada je vidio prsten i odmaknuo se od glave: "njegovo gađenje i tuga su možda bili iskreni, jer se od početka ponosio svojom milosti". Egipat je do tada bio upleten u ponovljene građanske ratove, u kojima je često arbitrirao Rim – dijelom i zahvaljujući ogromnom mitu koje su egipatski monarsi davali rimskim vođama – što je narušilo nezavisnost kraljevstva.  Dok je bio u Egiptu, Cezar se počeo uplitati u dinastički spor između Ptolomeja XIII i Kleopatre , koji su u testamentu (registrovanom u Rimu) posljednjeg egipatskog kralja ( Ptolomeja XII Auleta ) proglašeni suvladarima.  Do 48. godine prije nove ere, odnosi između dva suvladara su se narušili, a njih dvojica su se međusobno pratili vojskama na suprotnim stranama Nila. Cezar je zahtijevao isplatu od deset miliona denara velikog duga koji mu je obećao prethodni kralj; zahtjev gotovo sigurno motiviran "ogromnim finansijskim obavezama" potrebnim za isplatu njegovih trupa; također je izjavio da će arbitrirati u sporu oko nasljeđivanja između Ptolomeja XIII i Kleopatre.  Kao odgovor, Potin (eunuh regent Ptolomeja XIII) je očigledno pozvao vojsku u grad i opsjedao Cezarovu okupaciju kraljevske četvrti; Cezar je pozvao pojačanje iz rimske Azije. Dok je bio pod opsadom Aleksandrije , Cezar je upoznao Kleopatru i postao njen ljubavnik kada se ona krišom sakrila u kraljevsku četvrt. Otprilike u to vrijeme, Cezar je također donio svoju odluku o dinastičkom sporu: uslovi testamenta bili su jasni i oboje bi morali biti suvladari. Ptolomej XIII je bio impresioniran, vjerovatno već svjestan Cezarove i Kleopatrine veze.  Nakon nekoliko mjeseci opsade, Cezarove snage su zamijetile snage pod Mitridatom iz Pergama iz Sirije, dovodeći Egipćane u bitku s Cezarovim snagama gdje su Egipćani bili potpuno poraženi. Ptolomej XIII je pobjegao, ali se utopio kada se njegov brod prevrnuo. Nakon pobjede, Cezar je dao rimsku provinciju Kipar Egiptu, vjerovatno osigurao isplatu svog finansijskog zahtjeva i povjerio Kleopatri (zajedno s novim suvladarom Ptolemejem XIV Filopatorom , Kleopatrinim mlađim bratom) vlast nad Egiptom.  Iako Cezarov ''Aleksandrijski rat'' implicira da je odmah napustio Egipat, on je zapravo ostao oko tri mjeseca krstareći s Kleopatrom duž Nila, uglavnom da se odmori, a možda i djelimično da jasno pokaže podršku Rima Kleopatrinom novom režimu. Vijesti o krizi u Aziji nagovorile su Cezara da napusti Egipat sredinom 47. godine prije nove ere, u koje vrijeme izvori sugeriraju da je Kleopatra već bila trudna. Ostavio je za sobom tri legije pod komandom sina jednog od svojih oslobođenika kako bi osigurao Kleopatrinu vlast.  Kleopatra je vjerovatno rodila dijete, koje je nazvala "Ptolomej Cezar", a koje su Aleksandrijci zvali "Cezarion", krajem juna.  Cezar je vjerovao da je dijete njegovo, jer je dozvolio korištenje imena. === Rat protiv Farnaka === Dodatne informacije: Bitka kod Nikopolja (48. pne) , bitka kod Zele i Farnak II od Ponta Svjestan građanskog rata, Farnak II je želio povratiti očeve zemlje izgubljene tokom Trećeg mitridatovog rata i odmah je napao velike dijelove Kapadokije, Armenije, istočnog Ponta i Male Kolhide.  Rimski izvori ga prikazuju okrutno, naređujući kastraciju svih zarobljenih Rimljana; ovi napadi su bili neosporni nakon što je Pompej ispraznio istok za trupe sve dok se Cezarov legat Gnej Domicije Kalvin nije bezuspješno borio s njim u blizini Nikopolja u decembru 48. godine prije nove ere s neiskusnom vojskom. Cezar se iz Egipta kretao na sjever duž istočne mediteranske obale, krećući se direktno prema Farnakovoj invaziji, nastojeći zaštititi svoj ugled, koji bi znatno pretrpio ako strana invazija ostane nekažnjena.  Farnak je pokušao pregovarati s Cezarom, koji je odbio sve pregovore, podsjećajući ga na njegov tretman rimskih zarobljenika. Cezar je od njega zahtijevao da se odmah povuče sa svih okupiranih teritorija, vrati im plijen i oslobodi sve zarobljenike. Kada su Rimljani stigli blizu grada Zele na vrhu brda, Farnak je pokrenuo sveopći napad dok su se Rimljani ukopavali. Napad je izazvao zbunjenost među Cezarovim snagama, ali su se one brzo oporavile i potisnule Farnakove snage nizbrdo. Nakon proboja na Cezarovoj desnoj strani, Farnakova vojska je poražena. Pobjegao je natrag u svoje kraljevstvo, ali je odmah ubijen.  Cijela kampanja je trajala samo nekoliko sedmica. Cezarova pobjeda bila je toliko brza da je u pismu prijatelju u Rimu, našalio se " ''Veni, vidi, vici'' " ("Dođoh, vidjeh, pobijedih"), oznaka koja se ponavljala na transparentima koji su nošeni tokom njegovog pontskog trijumfa; također je ismijavao Pompeja što je stekao ime boreći se protiv tako slabih neprijatelja. === Kratak povratak u Rim i pobuna === Međutim, u Rimu, tokom ovih egipatskih i pontskih kampanja, politika se nastavila. Publije Kornelije Dolabela služio je kao jedan od tribuna 47. godine prije nove ere.  Tokom svog mandata, predložio je ukidanje svih dugova i odustajanje od plaćanja stanarine. To je navelo Antonija, koji je služio kao Cezarov ''magister equitum'' u diktaturi, da interveniše protiv prijedloga.  Kada je Antonije otišao u Kampaniju da se pozabavi pobunom u Cezarovoj Devetoj i Desetoj legiji, u Rimu se ponovo rasplamsalo nasilje u porodici, što je navelo Senat da pozove na ''senatus consultum ultimum,'' ali nedostatak prisutnih magistrata sa ''imperijumom'' značio je da niko nije mogao da ga sprovede; tek nakon nekog vremena Antonije se vratio, uspostavljajući red uz ozbiljne gubitke života, nanoseći ozbiljan udarac svojoj popularnosti. Istovremeno, Katon je predvodio svoje snage iz Cirenaike preko pustinje do Afrike (današnji Tunis), povezujući se s Metelom Scipionom; oni su, zajedno s Labijenom, naveli jednog od Cezarovih guvernera u Hispaniji Ulterior na prebjeg . Cezar se vratio u Italiju i Rim krajem 47. godine prije nove ere, sastajući se u Brundisijumu s Ciceronom i pomilujući ga, koji je izgubio nadu u Pompejevu pobjedu nakon Pompejeve smrti.  Po povratku, jasno je stavio do znanja da je izgubio povjerenje u Antonija, ali iznenađujuće ne i u Dolabelu. Cezar je izabrao sufektne magistrate za 47. godinu i magistrate za novu godinu (46. godine prije nove ere); svoje ljude je rasporedio u svećeničke kolegije i sufektne magistrate, proširivši broj pretora s osam na deset, kako bi ih nagradio za njihovu odanost.  Što se njega tiče, odbio je nastaviti diktaturu, umjesto toga preuzevši konzulat s Lepidom kao kolegom. Pobunjenici u Kampaniji nisu se smirili Cezarovim povratkom. Cezar je poslao jednog od svojih poručnika, budućeg historičara Gaja Salustija Krispa (također imenovanog za pretora 46. godine prije nove ere), da pregovara s ljudima, ali Salustija je zamalo ubila rulja.  Cezar je zatim lično otišao pred trupe, koje su se tada približavale Rimu pod oružjem; odmah ih je otpustio, obećao da će dobiti svoju zemlju i penzijske bonuse te ih nazvao ''kviritima'' (građanima).  Njegovi ljudi, šokirani njihovim ležernim otpuštanjem, molili su Cezara da ih vrati u službu; glumeći nevoljkost, dozvolio je da ga nagovore i napravio je bilješke kako bi vođe pobune doveo u izložene i opasne položaje u predstojećoj kampanji. Dok je bio u Italiji, konfiskovao je i prodao po tržišnoj cijeni imovinu Pompeja i protivnika koji su sada mrtvi ili još uvijek nepomilovani, prije nego što je posudio još sredstava.  Dolabelline prijedloge za otpis duga rješavao je odbijajući ih prihvatiti, tvrdeći da bi ga njegovi veliki dugovi učinili glavnim korisnikom takvog plana.  Odluka o prodaji konfiskovane imovine po tržišnoj cijeni razočarala je neke od Cezarovih saveznika, ali je također ukazivala na njegove teške finansijske probleme. === Afrička kampanja === Dodatne informacije: Bitka kod Ruspine i Bitka kod Tapsusa Cezar je naredio svojim ljudima da se okupe u Lilibeju na Siciliji krajem decembra. U ovaj štab je postavio maloljetnog člana porodice Scipio - izvjesnog Scipio Salvita ili Salucija - zbog mita da se nijedan Scipio ne može pobijediti u Africi.  Tamo je okupio šest legija i krenuo prema Africi 25. decembra 47. godine prije nove ere.  Tranzit je poremećen olujom i jakim vjetrovima; samo oko 3.500 legionara i 150 konjanika iskrcalo se s njim u blizini neprijateljske luke Hadrumentum .  Apokrifno se zna da je prilikom iskrcavanja Cezar pao na plažu, ali je uspio uspješno nasmijati loš znak kada je zgrabio dvije šake pijeska, uzvikujući "Uhvatio sam te, Afriko!". ==== Ruspina ==== Na početku kampanje, Cezarove snage su bile znatno nadbrojane: Metel Scipion je predvodio deset legija (vjerovatno slabih poput Cezarovih legija) i velike kontingente savezničke konjice pod kraljem Jubom I od Numidije , koji je također predvodio oko 120 ratnih slonova.  Zahvaljujući iznenađenju, Cezar je imao potrebno vrijeme da pronađe i reorganizuje svoje raštrkane snage, a također je poslao naredbe Siciliji da se vrati s pojačanjima.  Pošto su Pompejci već stekli većinu dostupnih zaliha hrane, Cezar je bio prisiljen da se brzo kreće. Zaobišao je Hadrumentum nakon što je odbio da se preda i uspostavio baze u Ruspini, gdje je predvodio veliku grupu za sakupljanje hrane koja se potom upustila u sukob sa snagama pod Labijenom.  Cezarove neiskusne trupe su se veći dio dana kolebale pod napadom numidske konjice prije nego što su se povukle nakon kontranapada, što je rezultiralo strateškim porazom, jer je Cezar bio spriječen da sakuplja hranu. S oskudnim zalihama, Cezar je utvrdio svoj logor u Ruspini dok se Metel Scipion pridružio Labijenovim snagama samo tri milje od Cezarove pozicije. Njihov saveznik, kralj Juba, također se pomaknuo da se poveže s njima, ali je bio prisiljen da se premjesti na zapad kada je njegovo kraljevstvo napao njegov rival, Boko II iz Mauretanije, sa snagama koje je predvodio rimski plaćenik Publije Sittije , koji je pobjegao iz Rima nakon sloma druge Katilinarove zavjere .  Ovo je bila sreća za Cezara, koji to nije organizovao.  Scipionove snage su patile od endemskog dezerterstva; međutim, Cezar je zauzeo defanzivni pristup sve dok mu nisu stigle dvije legije, 800 galskih konjanika i značajne zalihe hrane, nakon čega je ponovo preuzeo ofanzivu. Nakon nekoliko okršaja između Cezara i Metela Scipiona oko nekih brda na periferiji grada i pompejskog izvora vode u Uziti, Metel Scipion je dobio pojačanje od Jubine savezničke konjice i teške pješadije. Nakon još borbi za terenske prednosti oko Uzite, Cezarove snage su pojačale veteranske legije koje su se pobunile u Kampaniji.  S obzirom na to da mu je ponestalo zaliha i da su šanse za zauzimanje Uzite bile male, Cezar je odlučio da se povuče, zauzevši neke zalihe hrane prije nego što je nastavio i opsjedao Taps. ==== Tapsus i povratak ==== Time je Cezar prisilio Pompejce da se formiraju za bitku. S obzirom na to da je dobar teren sužavao front, ograničavajući Metulovu brojčanu prednost, Cezar je krenuo da se obrati svojim ljudima, koji su spontano napali protivničke linije, iznenadili ih i brzo ih porazili.  Plutarh, međutim, izvještava da je Cezar osjetio nadolazeći epileptični napad i da je odveden na odmor, što je dovelo do konfuznog napada.  U svakom slučaju, Metulove Scipionove snage su bile poražene, s izuzetno nejednakim žrtvama: oko 10.000 mrtvih Pompejaca za oko 50 žrtava.  Metel Scipion i ostatak pompejskog vođstva uspjeli su, međutim, pobjeći, iako je većina završila mrtva u roku od nekoliko sedmica, bilo od samoubistva ili pogubljenja nakon zarobljavanja: Metel Scipion pokušao je pobjeći morem, ali je izvršio samoubistvo kada su ga presreli cezarovi brodovi; Juba i pompejski oficir po imenu Marko Petreje dogovorili su pakt o samoubistvu u borbi jedan na jedan.  Labijen je uspio pobjeći i otići u Hispaniju, gdje se pridružio Gneju i Sekstu Pompeju. Tokom kampanje pred Tapsom, Katon Mlađi je držao grad Utiku i nije prisustvovao bitci; kada je obaviješten o porazu, konsultovao se sa svojim vojnicima, kojih je bilo samo tri stotine i bili su beznadežno brojčano nadjačani.  Nakon večere, Katon je uzeo mač i zario se u stomak; na buku je pozvan doktor, ali Katon je rastrgao konce i "počeo čupati vlastitu utrobu", umirući prije nego što ga je iko mogao zaustaviti. Cezar je bio razočaran što neće moći pomilovati Katona, koji je počinio samoubistvo prvenstveno "iz želje da izbjegne milost svog neprijatelja".  Zatim je ostao u Africi kako bi riješio poslove u regiji, podvrgavajući zajednice koje su podržavale Pompeja kaznenim kaznama. Također je imao kratku aferu s Eunojom , suprugom kralja Boguda od Mauretanije.  U junu 46. napustio je Afriku i otišao u Rim, prvo se zaustavivši na Sardiniji,  a zatim se vratio u grad krajem jula. === Druga španska kampanja i njen kraj === Nakon Cezarovog povratka u Rim, proslavio je četiri trijumfa: nad Galijom, Egiptom, Azijom i Afrikom. Pobjeda nad drugim Rimljanima u Africi "taktično je smatrana" pobjedom nad Jubinom Numidijom.  Proslave su počele 21. septembra i trajale su do 2. oktobra, uz raskošne parade zarobljenika i opljačkanog blaga.  Cezar je, kao trijumfator, također proslavio ovu priliku dajući sebi pravo da mu prethode sedamdeset dva liktora - daleko više od uobičajenih dvanaest konzula i uobičajenih dvadeset četiri diktatora - simbolizirajući da je tri puta držao diktaturu.  Održavane su i masovne igre i javni banketi; Cezar je također dao ogromne donacije svojim ljudima, ekvivalentne više od šesnaest godina plate, a još više za centurione i oficire. Glavni izvor za kampanju u Španiji poznat je kao ''Španski rat'' (ili ''Bellum Hispaniense'' ) i vjerovatno ga je napisao jedan od Cezarovih oficira, "ali je daleko najmanje zadovoljavajuća od knjiga dodanih njegovim ''Komentarima'' ".  Elizabeth Rawson, u knjizi ''Cambridge Antique History'' , opisuje "nespretnog pripovjedača".  Druge kritike usmjerene su na pisanje: njegov "poluobrazovani latinski", njegov status "najnepismenije i najrazdražujuće knjige u klasičnoj književnosti", sa "vrlo jadnim stilom" i "lošim imitacijama Cezarove lucidnosti". ==== Rana kampanja ==== Cezar je, međutim, otišao u Španiju u novembru 46. godine prije nove ere, kako bi tamo svladao opoziciju.  Njegovo imenovanje Kvinta Kasija Longina nakon prve kampanje u Španiji dovelo je do pobune: Kasijeva pohlepa i... "neugodan" temperament doveli su do toga da su mnogi provincijalci i trupe otvoreno prešli na stranu Pompeja, dijelom okupljeni od strane Pompejevih sinova Gneja i Seksta .  Pompejcima su se pridružile i druge izbjeglice iz Tapsa, uključujući Labijena. Nakon što je primio loše vijesti s poluotoka, otišao je s jednom iskusnom legijom, jer su mnogi njegovi veterani bili otpušteni, i stavio Italiju u ruke svog novog ''magistra viteštva'' Lepida .  Predvodio je ukupno osam legija, što je izazvalo strahove da bi ga mogla poraziti zastrašujuća snaga Gneja Pompeja od više od trinaest legija i dodatnih pomoćnih trupa.  Španska kampanja bila je prepuna zločina, Cezar je svoje neprijatelje tretirao kao pobunjenike; Cezarovi ljudi su ukrašavali svoja utvrđenja odrubljenim glavama i masakrirali neprijateljske vojnike. Cezar je prvo stigao u Španiju i oslobodio Uliju od opsade. Zatim je marširao protiv Kordube, u kojoj je bio garnizon Seksta Pompeja, koji je zatražio pojačanje od svog brata Gneja.  Gnej je isprva odbio bitku na Labijenov savjet, prisiljavajući Cezara na zimsku opsadu grada, koja je na kraju otkazana nakon malog napretka; Cezar je zatim krenuo u opsadu Ategue, praćen Gnejevom vojskom.  Međutim, značajna dezerterstva su počela uzimati danak pompejskim snagama: Ategua se predala 19. februara 45. godine prije nove ere, čak i nakon što je njen pompejski komandant masakrirao osumnjičene prebjege i njihove porodice na zidinama.  Gnejeve Pompejeve snage su se nakon toga povukle iz Ategue, a Cezar ih je slijedio. ==== Munda ==== Dodatne informacije: Bitka kod Munde i Bitka kod Laura Dezerterstva su prisilila Gneja Pompeja da pruži bitku na grebenu blizu Munde.  Cezar, tražeći odlučujući ishod, dao je bitku, poslavši svoje ljude da marširaju uz greben kako bi se sukobili s Pompejcima u ogorčenoj borbi; Cezarove snage su se pokolebale, a Cezar je požurio u prve linije kako bi lično okupio svoje ljude. Kada je Cezarova Deseta legija (s njegove desne strane) probila pompejansku liniju, Labijen je poveo legiju da popuni prazninu. Međutim, bok je već bio razbijen od strane cezarove konjice, koja je cijelu pompejansku vojsku natjerala u bijeg.  Borbe su bile dovoljno žestoke da Plutarh prenosi da je Cezar rekao svojim prijateljima "često se borio za pobjedu, ali sada prvo za svoj život".  Svetonije tvrdi da je Cezar u očaju razmišljao o samoubistvu.  Cezar je pretrpio oko hiljadu mrtvih, "visok postotak od vojske koja je vjerovatno brojala mnogo više od 25.000-30.000 ljudi". Labijen je ubijen na bojnom polju; Gnej Pompej je pobjegao, ali je ubrzo nakon toga zarobljen i pogubljen.  Dok je Sekst Pompej uspio pobjeći u skrivanje, a s druge strane Mediterana u Siriji došlo je do male pobune pod Kvintom Cecilijem Basom koja je potrajala,  građanski rat je bio završen. ==== Povratak ==== Pobjeda je potaknula Senat u Rimu da proglasi pedeset dana zahvalnosti, da Cezaru titulu "Oslobodilac" i posveti hram Slobodi.  U narednim mjesecima ulizički Senat dodijelio je daljnje počasti, uključujući pravo sjedenja na posebnoj stolici između konzula u Senatu, postavljanje Cezarove statue od slonovače na Kapitolu blizu kraljeva i u hramu Kvirinu.  Mjesec njegovog rođenja, ''Quinctilis'' , preimenovan je u njegovu čast (na kraju je postao moderni juli); osnovan je hram njegovoj milosti, dobio je trajno ime ''Imperator'' i titulu ''parens patriae'' (otac svoje zemlje). Cezar se vratio u Rim preko južne Galije i Narbona Marcija .  Tokom povratka, osnovao je niz kolonija za svoje veterane, nagradio svoje vojnike i pristalice te dodijelio latinska prava raznim galskim gradovima.  Također se sastao i pomirio s Markom Antonijem.  Dok je bio u Cisalpinskoj Galiji, obećao je i Marku Juniju Brutu pretorsko mjesto za 44. godinu prije nove ere i moguće konzulstvo 41. godine. Ušao je u Rim otprilike godinu dana nakon što ga je napustio u oktobru 45. godine prije nove ere, kako bi proslavio trijumf nad sugrađanima, ostavljajući pomalo loš utisak.  Također je dozvolio dvojici svojih legata, Kvintu Pediju i Kvintu Fabiju Maksimu , da također održe trijumfe.  Nijedna od ovih proslava nije bila popularna kod kritičara u Senatu.  Ni Cezarovo obezvređivanje konzulstva i drugih funkcija u ime političkih usluga nije bilo popularno: na primjer, posljednjeg dana u godini, konzul je umro, što je navelo Cezara da sazove izbore kako bi jednog od svojih saveznika, Gaja Kaninija Rebilusa , postavio za konzula na nekoliko sati poslijepodne, što je navelo Ciceron da piše prijatelju "kad bi to mogao vidjeti, plakao bi". Cezar je, sa svoje strane, po povratku počeo planirati ambicioznu kampanju u Dakiju i Partiju . == Posljedice == Vidi također: Atentat na Julija Cezara Cezarovo imenovanje za diktaturu tokom građanskog rata , prvo privremeno - a zatim trajno početkom 44. godine prije nove ere  - zajedno s njegovom de facto i vjerovatno neodređenom polubožanskom monarhijskom vlašću,  dovelo je do zavjere koja je uspješno završila njegovim atentatom na Martovske ide 44. godine prije nove ere, tri dana prije nego što je Cezar otišao na istok u Partiju.  Među zavjerenicima bilo je mnogo cezarskih oficira koji su pružili izvrsnu službu tokom građanskih ratova, kao i ljudi koje je Cezar pomilovao. Neki naučnici, poput Ericha Gruena , smatraju Cezarov građanski rat kao podsticajni događaj za slom republike. Iz ove perspektive, građanski rat – izazvan pogrešnom procjenom, a ne namjerom – uzrokovao je slom republike pokretanjem dugoročnog poremećaja funkcionisanja republikanske političke kulture.  Drugi građanski rat smatraju simptomom sloma republike, bilo u smislu otuđenja republike od različitih interesnih grupa (prema Peteru Bruntu ) ili u smislu produžene političke "krize bez alternative" gdje republikanske institucije nisu bile u stanju da sprovedu potrebne reforme iznutra, a istovremeno su bile takvog statusa da se nijedna alternativa nije ozbiljno razmatrala (prema Christianu Meieru ). '''Antarktička ledena ploča''' kontinentalni je glečer koji pokriva 98% antarktičkog kontinenta, sa površinom od 14 miliona kvadratnih kilometara (5,4 miliona kvadratnih milja) i prosječnom debljinom od preko 2 kilometra (1, 2 milje). To je najveći od dva postojeća ledena pokrivača na Zemlji, sa 26,5 miliona kubnih kilometara (6,4 miliona kubnih milja) leda, što je ekvivalentno 61% ukupne slatke vode na Zemlji. Njegova površina je gotovo neprekidna, a jedine oblasti bez leda na kontinentu su suhe doline, nunataci (vrhovi planina iznad leda) u antarktičkim planinskim lancima i rijetki priobalni stjenski izdanci. Često se, zbog velikih razlika u masi glečera, protoku leda i topografiji između njih, dijeli na Antarktičko poluostrvo, Istočnu antarktičku ledenu ploču i Zapadnu antarktičku ledenu ploču. Pošto je Istočna antarktička ledena ploča više od 10 puta veća od Zapadne i nalazi se na većoj nadmorskoj visini, manje je podložna klimatskim promjenama od Zapadne. U 20. vijeku, Istočna ploča bila je jedna od rijetki mjesta na Zemlji gdje je primjećeno blago hlađenje umjesto zagrijavanja, dok je Zapadna od 1950-ih do 2000. bilježila zagrijevanje od preko 0,1 °C po deceniji, sa prosječnim trendom zagijavanja od >0,05 °C po deceniji od 1957. preko cijelog kontinenta. Početkom 2020-ih i dalje postoji neto dobitak mase u Istočnoj ploči, zbog povećanih padavina koje su se zaledile na ledenoj ploči), dok je gubitak leda iz Zapadne ploče, posebno sa glečera Thwaites i Pine Island, mnogo veći. Do 2100. godine, samo gubitak leda iz Antarktika mogao bi podići globalni nivo mora za oko 11 cm (5 inča). Zapadna antarktička ledena ploča (WAIS) nalazi se duboko ispod nivoa mora, što je čini podložnom nestabilnostima morskih ledenih ploča – ovaj proces je teško precizno predvidjeti u modelima. Ako do nestabilnosti dođe prije 2100. godine, porast nivoa mora izazvan Antarktikom mogao bi se povećati za dodatne desetine centimetara, posebno pri velikom globalnom zatopljenju. Topljenje leda takođe stvara velike količine svježe otopljene vode – oko 1100–1500 milijardi tona godišnje. Ova voda razblažuje slanu antarktičku dubinsku vodu, slabi donju cirkulacionu ćeliju Južnog okeana i može doprinijeti njenom eventualnom kolapsu, iako će se to vjerovatno odvijati postepeno, tokom stoljeća. Paleoklimatska istraživanja i poboljšano modeliranje pokazuju da je vrlo vjerovatno da će Zapadna antarktička ledena ploča nestati čak i ako globalno zagrijavanje više ne bude napredovalo, te da bi nju moglo spasiti jedino smanjenje zagrijavanja za 2 °C ispod nivoa do 2020. godine. Smatra se da bi potpuno nestajanje ploče trajalo između 2 i 13 hiljada godina, iako nekoliko vijekova visokih emisija može skratiti ovaj period na oko 500 godina. Ako se ploča sruši, ali planinski ledeni vrhovi ostanu, nivo mora bi poratao za 3,3 m, a ako se i oni otope – za 4,3 m. Izostatičko podizanje tla moglo bi dodatno povećati niv mora za oko 1 m tokom narednih hiljadu godina. S druge strane, Istočna antarktička ledena ploča je veoma stabilna. Trenutno zagrijavanje može povećati nivo mora samo za oko 0,5–0,9 m, što je mali dio od ukupno 53,3 m leda u cijeloj ploči. Pri zagrijavanju od oko 3 °C, osjetljive oblasti poput Wilkes i Aurora bazena mogle bi se srušiti tokom narednih 2000 godina, što bi podiglo nivo mora za ukupno 6,4 m. Potpuno topljenje i nestanak cjelokupne ploče zahtijevalo bi globalno zagrijavanje između 5 °C i 10 °C. == Geografija == ''Više informacija: [[Geografija Antarktika]]'' Antarktička ledena ploča pokriva površinu od gotovo 14 miliona km² i sadrži 26,5 miliona km³ leda. Kubni kilometar leda teži približno 0,92 gigatona, što znači da pokrivač teži oko 24.380.000 gigatona. To je ekvivalentno oko 61% sve slatke vode na Zemlji. Jedini drugi postojeći ledeni pokrivač je Grenlandski ledeni pokrivač u Arktiku. Antarktička ledena ploča podijeljena je Transantarktičkim planinama na dvije nejednake sekcije: Istočnu antarktičku ledenu ploču (EAIS) i manju Zapadnu antarktičku ledenu ploču (WAIS). Neki glaciolozi smatraju da ploča nad relativno malim Antarktičkim poluostrvom (takođe u Zapadnom Antarktiku) predstavlja treću ledenu ploču zbog vrlo različitih drenažnih bazena od WAIS-a. Prosječna debljina ovih ledenih ploča je oko 2 km. Čak su i Transantarktičke planine uglavnom prekrivene ledom, s izuzetkom nekih vrhova i suhih pustinja McMurdo. Neke priobalne oblasti takođe imaju tijene koje nisu prekrivene ledom. '''Drugo izdanje''' takmičenja u [[Skijaški skokovi|skijaškim skokovima]], [[Turneja 4 skakaonice|Turneje 4 skakaonice]], održano je 31. decembra u [[Oberstdorf|Oberstdorfu]], 1. januara u [[Garmisch-Partenkirchen|Garmisch-Partenkirchenu]], a 3. januara skokovi u [[Innsbruck|Innsbrucku]]. Skokovi u [[Bischofshofen|Bischofshofenu]] održani su 6. januara. Ukupni pobjednik bio je [[Norvežani|Norvežanin]] [[Olaf B. Bjørnstad]], koji je pobijedio u tri od četiri takmičenja. Titulu je branio [[Austrijanci|Austrijanac]] [[Josef Bradl]], koji je važio za glavnog favorita, pobjedivši tek na zadnjim skokovima u Bischofshofenu, zauzevši treće mjesto u ukupnom poretku. Bila je to prva turneja koja je koristila tradicionalni redoslijed takmičenja: Oberstdorf u decembru, novogdišnje takmičenje u Garmisch-Partenkirchenu, zatim Innsbruck, te finale u Bischofshofenu na Bogojavljanje. == Oberstdorf == * '''Datum''': 31. decembar 1953. * '''Država''': {{ZID|Njemačka}} * '''Skakaonica''': [[Schattenberg (skakaonica)|Schattenberg]]<ref>[http://www.fis-ski.com/de/606/612.html?sector=JP&raceid=848 Zvanični FIS rezultati {{Simboli jezika|de|njemački}} {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Simboli jezika|fr|francuski}}]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| width="100%" | valign="top" width="50%" | {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- ! width="10%" | Plasman ! width="45%" | Ime ! width="15%" | Bodovi ! width="15%" | 1. serija ! width="15%" | 2. serija |- bgcolor="#F7F6A8" | {{0}}1. | align="left" | {{ZD|FIN}} [[Olaf B. Bjørnstad]] | 222,0 || || |- bgcolor="#DCE5E5" | {{0}}2. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Josef Bradll]] | 220,5 || || |- bgcolor="#FFDAB9" | {{0}}3. | align="left" | {{ZD|FIN}} [[Aulis Kallakorpi]] | 216,0 || || |- | {{0}}4. | align="left" | {{ZD|NOR}} [[Arne Ellingsen]] | 215,5 || || |- | {{0}}5. | align="left" | {{ZD|JUG}} [[Albin Rogelj]] | 207,0 || || |- | {{0}}6. | align="left" | {{ZD|FIN}} [[Eino Kirjonen]] | 206,0 || || |- | {{0}}7. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Franz Dengg]] | 204,0 || || |- | {{0}}8. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Franz Eder]] | 202,0 || || |- | 9. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} [[Arne Nilsson]] | 201,0 || || |- | 9. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Toni Brutscher]] | 201,0 || || |} | valign="top" width="50%" | {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- ! width="10%" | Plasman ! width="45%" | Ime ! ! width="15%" | Bodovi ! width="15%" | 1. serija ! width="15%" | 2. serija |- | 11. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} Toivo Lauren | | 200,0 || || |- | 12. | align="left" | {{ZD|NJE}} Josef "Sepp" Kleisl | | 197,0 || || |- | 13. | align="left" | {{ZD|AUT}} Albin Plank | | 196,0 || || |- | 14. | align="left" | {{ZD|AUT}} Ferdl Kerber | | 194,0 || || |- | 16. | align="left" | {{ZD|NJE}} Max Bolkart | | 190,0 || || |- | 17. | align="left" | {{ZD|NJE}} Josef "Sepp" Weiler | | 189,5 || || |- | 18. | align="left" | {{ZD|AUT}} Lois Leodolter | | 188,5 || || |- | 19. | align="left" | {{ZD|KAN}} Jeremy Baig | | 188,5 || || |- | 20. | align="left" | {{ZD|AUT}} Walter Steinegger | | 188,0 || || |- | 21. | align="left" | {{ZD|NOR}} Arnfin Bergman | | 187,5 || || |- | 24. | align="left" | {{ZD|NJE}} Helmut Böck | | 178,0 || || |} |} == Garmisch-Partenkirchen== * '''Datum''': 1. januar 1953. * '''Država''': {{ZID|Njemačka}} * '''Skakaonica''': [[Velika olimpijska skakaonica (Garmisch-Partenkirchen)|Velika olimpijska]]<ref>[http://www.fis-ski.com/de/606/612.html?sector=JP&raceid=848 Zvanični FIS rezultati {{Simboli jezika|de|njemački}} {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Simboli jezika|fr|francuski}}]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| width="100%" | valign="top" width="50%" | {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- ! width="10%" | Plasman ! width="45%" | Ime ! width="15%" | Bodovi ! width="15%" | 1. serija ! width="15%" | 2. serija |- bgcolor="#F7F6A8" | {{0}}1. | align="left" | {{ZD|NOR}} [[Olaf B. Bjørnstad]] | 226 || || |- bgcolor="#DCE5E5" | {{0}}2. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Josef Bradl]] | 220,5 || 77,0&nbsp;m || 81,5&nbsp;m |- bgcolor="#FFDAB9" | {{0}}3. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Toni Brutscher]] | 219,5 || 78,0&nbsp;m || 79,5&nbsp;m |- | {{0}}4. | align="left" | {{ZD|NOR}} [[Halvor Næs]] | 218,5 || 78,5&nbsp;m || 77,0&nbsp;m |- | {{0}}5. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} [[Toivo Lauren]] | 215,0 || 77,0&nbsp;m || 79,5&nbsp;m |- | {{0}}6. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Sepp Weiler]] | 212,5 || 74,0&nbsp;m || 78,0&nbsp;m |- | {{0}}7. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Sepp Hohenleitner]] | 209,5 || 73,0&nbsp;m || 78,5&nbsp;m |- | {{0}}8. | align="left" | {{ZD|NOR}} [[Erling Kroken]] | 209,0 || 73,0&nbsp;m || 78,0&nbsp;m |- | {{0}}9. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Walter Steinegger]] | 204,5 || 72,0&nbsp;m || 77,0&nbsp;m |- | 10. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Franz Dengg]] | 198,0 || 71,0&nbsp;m || 75,0&nbsp;m |- | 11. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} [[Arne Nilsson]] | 197,0 || || |- | 12. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Ferdl Kerber]] | 188,0 || 71,5&nbsp;m || 71,0&nbsp;m |- | 13. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Heini Klopfer]] | 182,0 || || |} | valign="top" width="50%" | {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- ! width="10%" | Plasman ! width="45%" | Ime ! width="15%" | Bodovi ! width="15%" | 1. serija ! width="15%" | 2. serija |- | rowspan="2" | 14. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} [[Harry Bergqvist]] | 180,5 || 74,5&nbsp;m || 78,0&nbsp;m |- | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Albin Plank]] | 180,5 || 62,0&nbsp;m || 69,0&nbsp;m |- | 16. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Rudolf Dietrich|Rudi Dietrich]] | 180,0 || 67,0&nbsp;m || 73,0&nbsp;m |- | 17. | align="left" | {{ZD|ŠVE}} [[Karl Holmström]] | 178,5 || || |- | 18. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Robert Engel]] | 176,0 || || |- | 19. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Toni Eisgruber]] | 175,5 || || |- | 20. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Willi Fischer (ski-skakač)|Willi Fischer]] | 174,0 || || |- | 21. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Hans Karg]] | 170,0 || || |- | 22. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Friedl Brandner]] | 166,0 || || |- | 23. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Hermann Anwander]] | 161,0 || || |- | 24. | align="left" | {{ZD|AUT}} [[Fritz Ruepp]] | 156,0 || || |- | 25. | align="left" | {{ZD|NJE}} [[Willy Gotthold]] | 148,5 || || |} |} Papinska konklava 2025. Papinska konklava održana je 7. i 8. maja 2025, kako bi se izabrao novi papa, nasljednik Pape Franje, koji je umro 21. aprila 2025. Od 135 podobnih kardinala sa pravom glasa, prisustvovali su svi osim dvojice. Na četvrtom glasanju, konklava je izabrala kardinala Roberta Francisa Prevosta, prefekta Dikasterija za biskupe i predsjednika Papinske komisije za Latinsku Ameriku. Nakon prihvatanja izbora, uzeo je ime Lav XIV. == Izborni proces == Proces izbora pape započeo je 21. aprila 2025, kratko nakon smrti Pape Franje. Kao i na papinskoj konklavi 2013, dekan i prodekan Kardinalskog zbora bili su stariji od 80 godina i nisu mogli sudjelovati. Najstariji kardinal mlađi od 80 godina, Pietro Parolin, predsjedavao je konklavom. === Vrijeme i procedura === Prema Universi Dominici gregis, apostolskoj konstituciji Ivana Pavla II. iz 1996, odnosno modifikovanom motopropriju Normas nonnullas Benedikta XVI. iz 2013, kardinali su imali najmanje 15 dana za sazivanje konklave nakon što je Stolica postala upražnjena. Oni su imali diskreciono pravo da započnu konklavu ranije ili najkasnije 20 dana nakon što mjesto pape postane upražnjeno. Dana 28. aprila 2025, dva dana nakon Franjine sahrane, peta generalna kongregacija kardinala odredila je 7. maj 2025. za početak konklave. === Kardinali elektori === Kardinali stariji od 80 godina nisu mogli sudjelovati u izboru novog pape. Dana 21. aprila 2025. bilo je ukupno 252 kardinala, a 135 njih je bilo mlađe od 80 godina, samim time s pravom glasa. Od tih 135 kardinala s pravom glasa, 80% je imenovao papa Franjo. Od proglašavanja Romano Pontifici eligendo i Universi Dominici gregis 1975. godine, maksimalni broj kardinala elektora je određen na 120. Konklava 2025. bila je prva konklava u kojoj je ovaj broj premašen na dan kada je Stolica postala upražnjena. Prema kanonskom pravu, svaki kardinal mlađi od 80 godina koji se nije odrekao ili izgubio pravo glasa imao je pravo biranja na konklavi. Papa koji je izabrao više od 120 kardinala elektora, kao što je to učinio Papa Franjo, u praksi poništava ograničenje iz 1975. Dana 30. aprila 2025, generalna kongregacija kardinala potvrdila je da svi prisutni kardinali elektori mogu glasati na konklavi koja započinje 7. maja. Nepodobni kardinali su ipak mogli prisustvovati generalnim kongregacijama i učestvovati u raspravama koje su prethodile konklavi. Iako kardinali imaju ovlasi da biraju bilo kog katolika koji je kršten, posljednji put kada je jedan "nekardinal" bio izabran bilo je na papinskoj konklavi 1378. godine. === Neučestvovanje === Nakon što je rekao da će pokušati učestvovati u konklavi, kardinal Giovanni Angelo Becciu iz Italije, koji se odrekao svojih kardinalskih prava zbog finansijskog skandala, izjavio je da će poštovati želju Pape Franje i suzdržati se od učešća. Zdravstveni problemi spriječili su kardinale Antonija Cañizaresa Lloveru iz Španije i Johna Njuea iz Kenije da učestvuju u konklavi, čime je broj učesnika smanjen na 133. Za izbor pape bila su potrebna 89 glasa, odnosno dvotrećinska većina. Ovo je bio najveći broj kardinala koji su ikada učestvovali u jednoj konklavi. == Nagađanja == Franjina hospitalizacija u februaru i martu 2025. potaknula je spekulacije o predstojećoj konklavi. Zbog velikog međunarodnog širenja članstva u Kardinalskom zboru pod Papom Franjom, broj kardinala porastao je na 252, sa preko 140 neevropskih kardinala koji su izabrani za vrijeme njegovog pontifikata, neki posmatrači sugerisali su da je moguć izbor neevropskog pape. Prvobitno je planirano da konklava 2025. ima 135 elektora iz 71 zemlje, dok je konklava 2013. i 2005. imala 115 elektora iz 48, odnosno 52 zemlje. Neki od kardinala učesnika nisu govorili talijanski, radni jezik Rimske kurije. Vodeći se talijanskom izrekom "debeo papa, mršav papa", neki komentatori predviđali su da će Franjin nasljednik biti konzervativniji, zbog zabrinutosti oko uplitanja u proces izbora, koje je zabranio Ivan Pavao II, te neprijateljskog preuzimanja od strane ultrakonzervativnih političara i katolika. Što se tiče 3. i 4. generalne kongregacije, među kardinalima je navodno postojala želja za desetogodišnjim papom, nekim u kasnim sedamdesetim, s iskustvom u Rimskoj kuriji, ko bi bio više fokusiran na unutrašnje poslove. Neki su smatrali da je mlađi papa vjerovatniji izbor, dok su drugi smatrali da su kardinali poput Pierbattista Pizzaballa i Roberta Prevosta premladi. Mnogi kardinali su izrazili nadu za kratkom konklavom kao 2005. i 2013. godine. S obzirom na složenost i heterogenost ove konklave, u poređenju s onom koja je Papu Franju izabrala za dva dana 2013, kardinal Rainer Woelki očekivao je da će konklava 2025 potrajati duže; kardinali Louis Raphaël I Sako i Gregorio Rosa Chávez očekivali su kraću dvodnevnu ili trodnevnu konklavu, za koju je potonji napomenuo da će trajati "maksimalno tri dana". ---- ---- ---- ---- ----'''Starlingov princip''' navodi da kretanje tečnosti kroz polupropusni krvni sud, poput kapilara ili malh venula, zavisi od [[Pritisak|hidrostatskog pritiska]] i koloidnog osmotskog pritiska (onkotskog), s obje strane polupropusne barijere koja propušta filtrat, usporavajući izlazak većih molekula, poput proteina, iz krvotoka. Pošto svi krvni sudovi dopuštaju određeni stepen curenja proteina, pravi balans preko membrane ne može se postići, te dolazi do kontinuiranog protoka vode sa malim rastvorima. Svojstva molekulske filtracije zida kapilara leže u nedavno otkrivenom endokapilarnom sloju, a ne u dimenzijama pora kroz ili između endotelskih ćelija. Ovaj vlaknasti matriksni endokapilarni sloj naziva se endotelni glikokaliks. Starlingova jednačina opisuje ovaj odnos u matematičkom obliku i može se primijeniti na mnoge biološke i nebiološke polupropusne membrane. == Jednačina == Starlingova jednačina primijenjena na zid krvnog suda glasi: : <math>\ J_v = L_\mathrm{p} S ( [P_\mathrm{c} - P_\mathrm{i}] - \sigma[\pi_\mathrm{p} - \pi_\mathrm{g}] )</math> gdje je: * <math> J_v </math> volumen filtracije rastvarača kroz endotel po sekundi. * <math> [P_\mathrm{c} - P_\mathrm{i}] - \sigma[\pi_\mathrm{p} - \pi_\mathrm{g}] </math> ukupna pokretačka sila. ** <math> P_c </math> kapilarni [[hidrostatski pritisak]] ** <math> P_i </math> intersticijski hidrostatski pritisak ** <math> \pi_p </math> onkotski pritisak plazmatskih proteina. ** <math> \pi_g </math> subglikokaliksni onkotski pritisak, koji se mijenja obrnuto proporcionalno sa <math> J_v </math> i tako stabilizuje <math> J_v </math>. ** <math> L_p </math> hidraulička propusnost membrane ** <math> S </math> površina za filtraciju, određena pukotinama u "tight junction" ljepilu koje povezuje endotelske ćelije na njihovim ivicama. ** <math> \sigma </math> Stavermanov refleksni koeficijent, koji zavisi od stanja endotelnog glikokaliksa iznad pukotina između spojeva. Pritisci se uobičajeno mjere u '''milimetrima živinog stuba (mmHg)''', a koeficijent filtracije u '''mililitrima po minuti po milimetru živinog stuba (ml·min⁻¹·mmHg⁻¹)'''. Brzina kojom se tečnost filtrira kroz vaskularni endotel (transendotelna filtracija) određena je zbirom dvije sile koje guraju van, '''kapilarnog pritiska (P_c)''' i '''koloidnog osmotskog pritiska ispod endotelnog glikokaliksa (π_g)''', te dvije sile koje apsorbuju, '''onkotskog pritiska plazmatskih proteina (π_p)''' i '''intersticijskog pritiska (P_i)'''. '''Starlingova jednačina''' je prva od dvije '''Kedem–Katchalski jednačine''', koje primjenjuju termodinamiku van ravnoteže na teoriju osmotskog pritiska kroz membrane koje su barem djelomično propusne za rastvor odgovoran za razliku osmotskog pritiska. Druga Kedem–Katchalski jednačina objašnjava '''transendotelni transport rastvora (J_s)'''. Danas se zna da '''prosječni kolodni osmotski pritisak intersticijske tečnosti nema značajan uticaj na J_v'''. Razlika kolodnog osmotskog pritiska koja se suprotstavlja filtraciji sada se definiše kao '''π' minus subglikokaliksni π_g'''. '''Subglikokaliksni prostor''' je vrlo mala, ali životno važna mikrodomena ukupnog intersticijskog prostora. Koncentracija rastvorljivih proteina u toj mikrodomeni, koja određuje π_g, približno je nula dok postoji adekvatna filtracija koja ih ispira iz interendotelnih pukotina. Iz tog razloga je '''J_v mnogo manji nego što je ranije izračunato i strogo je regulisan'''. Svaki privremeni porast plazmatskog kolodnog osmotskog pritiska ili pad kapilarnog hidrostatskog pritiska dovoljan da izazove obrnuti (negativni) J_v dovodi do neometane difuzije intersticijskih proteina u subglikokaliksni prostor, smanjujući razliku kolodnog osmotskog pritiska koja je pokretala apsorpciju tečnosti u kapilaru. Ovisnost π_g o lokalnom J_v nazvana je '''Model Glikokaliksa''' ili '''Michel-Weinbaum model''', u čast dvojice naučnika koji su nezavisno opisali filtracijsku funkciju glikokaliksa. '''Michel-Weinbaum model''' objašnjava kako većina kontinuiranih kapilara održava stanje stabilne filtracije duž cijele dužine većinu vremena. Privremeni poremećaji Starlingovih sila brzo se vraćaju u stanje stabilne filtracije. '''Koeficijent filtracije''' Glavni članak: Koeficijent filtracije U nekim tekstovima, proizvod '''hidrauličke propusnosti''' i '''površine membrane''' naziva se '''filtracijski koeficijent K_fc'''.[potrebna citacija] '''Refleksni koeficijent''' '''Stavermanov refleksni koeficijent, σ''', je bezdimenzionalna konstanta koja je specifična za propusnost membrane za određeni rastvor.[4] '''Starlingova jednačina''', napisana bez σ, opisuje protok rastvarača kroz membranu koja je nepropusna za rastvore sadržane u otopini.[5] '''σ_n''' koriguje djelomičnu propusnost polupropusne membrane za rastvor n.[5] Gdje je '''σ blizu 1''', plazmatska membrana je manje propusna za označene čestice (npr. veće molekule poput albumina i drugih plazmatskih proteina), koje mogu prolaziti kroz endotelni sloj, iz područja više koncentracije u područje niže koncentracije, sporije, dok voda i manji rastvori prolaze kroz glikokaliksni filter u ekstravaskularni prostor.[5] '''Glomerulski kapilari''' imaju refleksni koeficijent blizu 1, jer normalno nijedan protein ne prelazi u glomerulski filtrat. Suprotno tome, '''hepatijski sinusoidni kapilari''' nemaju refleksni koeficijent jer su potpuno propusni za proteine. Intersticijska tečnost jetre unutar '''Space of Disse''' ima isti kolodni osmotski pritisak kao plazma, pa se sinteza albumina u hepatocitima može regulisati. '''Približne vrijednosti''' Ispod su tipične vrijednosti za varijable u '''Starlingovoj jednačini''', koje regulišu neto '''J_v''' na oko 0,1 ml po sekundi, 5–6 ml po minuti ili oko 8 litara dnevno. {| class="wikitable" !Lokacija !P_c (mmHg)[6] !P_i (mmHg)[6] !σπ_c (mmHg)[6] !σπ_g (mmHg)[6] |- |Arteriolarni kraj kapilara | +35 |−2 | +28 |zavisi od lokalnog J_v |- |Venula | +15 |−2 | +28 |zavisi od lokalnog J_v |} '''Specifični organi''' '''Bubrezi''' Glomerulski kapilari imaju kontinuirani sloj glikokaliksa u zdravlju, a ukupna transendotelna stopa filtracije rastvarača ('''J_v''') prema bubrežnim tubulima je obično oko 125 ml/min (oko 180 litara/dan). Glomerulski kapilarni '''J_v''' je poznatiji kao '''glomerulska filtracija (GFR)'''. '''Pluća''' Starlingova jednačina može opisati kretanje tečnosti iz plućnih kapilara u alveolarni prostor zraka.[7][8] '''Klinički značaj''' Woodcock i Woodcock su 2012. pokazali da revidirana Starlingova jednačina ('''steady-state Starling principle''') pruža naučno objašnjenje kliničkih opažanja u vezi sa intravenskom terapijom tečnošću.[9] Tradicionalno učenje o filtraciji i apsorpciji tečnosti unutar jedne kapilare je zamijenjeno konceptom vitalne cirkulacije '''ekstracelularne intersticijske tečnosti''' koja teče paralelno sa cirkulacijom krvi. Infuzija intravenskih tečnosti koja povećava '''plazmatski kolodni osmotski pritisak''' (kolodna terapija) ima mnogo manji uticaj na plazmatski volumen nego što se prvobitno očekivalo, djelimično zato što početno smanjena stopa filtracije omogućava porast koncentracije proteina u subglikokaliks prostoru, vraćajući razliku kolodnog osmotskog pritiska i transendotelnog protoka rastvarača na nivo stabilne ravnoteže unutar jednog sata. Prevencija i liječenje edema (prekomjerne intersticijske tečnosti) zavisi od '''normalizacije P_c''' i optimizacije protoka limfe. '''Istorija''' Starlingova jednačina je dobila ime po britanskom fiziologu '''Ernestu Starlingu''', koji je također poznat po '''Frank–Starlingovom zakonu srca'''.[10] Starling se može pripisati i zaslugom za identifikaciju da je “apsorpcija izotoničnih rastvora soli (iz ekstravaskularnog prostora) od strane krvnih žila određena osmotskim pritiskom serumskih proteina” još 1896. godine.[10] '''Vidi također''' '''Shéyaa Bin Abraham-Joseph''' (rođen 22. oktobra 1992.), poznatiji kao '''21 Savage''', britanski je reper sa adresom u Atlanti, Georgia. Rođen u Londonu, odrastao je u Sjedinjenim Američkim Državama. Muzičku karijeru započeo je 2013. godine, izbacivši tri mixtapea koji su naišli na regionalno priznanje. Probio se zajednički EP-jm sa producentom Metro Boominom, pod nazivom Savage Mode (2016), koji je zauzeo 23. mjesto na Billboard 200 listi. Glavni singlovi ''"X"'' (sa Futureom) i ''"No Heart"'' našli su se u top 40 na Billboard Hot 100 listi. Kasnije iste godine dodatno je zapažen kao gost na Drakeovom singlu ''"Sneakin'"''. U januaru 2017. godine potpisao je ugovor sa Epic Records. Njegov prvi studijski album, Issa Album (2017), dostigao je drugo mjesto na Billboard 200 listi, dok je glavni singl ''"Bank Account"'' dosegao 12. mjesto na Billboard Hot 100. Iste godine objavio je i zajednički album Without Warning (2017.) sa Metro Boominom i reperom Offsetom, te je i gostovao na Post Maloneovom singlu ''"Rockstar"'', koji je zauzeo prvo mjesto na Billboard Hot 100 i dobio dvije nominacije na 61. dodjeli Grammy nagrada za pjesmu godine i najbolju rep pjesmu. Njegov drugi album, I Am > I Was (2018), bio je prvi koji je debitovao na prvom mjestu Billboard 200, a singl ''"A Lot"'' (sa J. Coleom) osvojio je Grammy za najbolju rep pjesmu. Godine 2020. on i Metro Boomin objavili su nastavak EP-a, Savage Mode II, koji je također debitovao na prvom mjestu Billboard 200 i donio top 10 singlove ''"Runnin"'' i ''"Mr. Right Now"'' (sa Drakeom). Godine 2022. gostovao je na Drakeovom singlu "Jimmy Cooks", što je bila njegova prva pjesma koja je debitovala na prvom mjestu Hot 100. Kasnije te godine, sa Drakeom je izdao zajednički album "Her Loss", koji je također zauzeo prvo mjesto Billboard 200, čime je postao njegov treći projekat na vrhu liste. Njegov treći solo album, American Dream iz 2024, bio je njegov četvrti uzaspni album na prvom mjestu i donio top 10 pjesme na Billboard Hot 100: Redrum i Nee-Nah. 21 Savage uhapšen je od strane američke imigracione službe (ICE), 3. februara 2019. Zvaničnici su otkrili da je britanski državljanin koji je u SAD ušao u julu 2005. nezakonio ostao nakon isteka H-4 vize 2006. godine. Dobio je kauciju 12. februara i pušten je narednog dana, dok je čekao ishod ubrzanog deportacionog ročišta, koje je prvobitno bilo zakazano za 9. april, ali je kasnije odgođeno na neodređeno vrijeme. Advokati 21 Savagea tvrdil su da je on legalno boravio u SAD godinama prije isteka H-4 vize 2005. godine. Godine 2023, 21 Savage posteao je legalni stalni stanovnik SAD-a i dobio je zelenu kartu. Godine 2022. 21 Savage je gostovao na Drakeovom singlu ''"Jimmy Cooks"'', što je bila njegova prva pjesma koja je debitovala na prvom mjestu Hot 100. Kasnije iste godine zajedno sa Drakeom izdao je zajednički album '''Her Loss''', koji je također zauzeo prvo mjesto Billboard 200, čime je postao njegov treći projekat na vrhu liste. Njegov treći solo album, '''American Dream''' (2024), bio je njegov četvrti uzastopni album na prvom mjestu i donio top 10 singlove na Billboard Hot 100: ''"Redrum"'' i ''"Née-Nah"''. Što se tiče imigracionog statusa, 21 Savage je uhapšen od strane američke imigracione službe (ICE) 3. februara 2019. Zvaničnici su otkrili da je britanski državljanin koji je u SAD ušao u julu 2005. i nezakonito ostao nakon isteka H-4 vize 2006. Dobio je kauciju 12. februara i pušten je narednog dana, dok je čekao ishod ubrzanog deportacionog ročišta, prvobitno zakazanog za 9. april, ali kasnije odgođenog na neodređeno vrijeme. Njegovi advokati tvrdili su da je legalno boravio u SAD godinama prije isteka H-4 vize. Godine 2023. 21 Savage je postao legalni stalni stanovnik SAD-a i dobio zelenu kartu. <references /> '''Operacija Južno koplje''' predstavlja vojnu i nadzornu kampanju Sjedinjenih Američkih Država, čiji je deklarirani cilj "otkrivanje, ometanje i razgradnja transnacionalnih kriminalnih i nezakonitih pomorskih mreža", prema navodima administracije američkog predsjednika Donalda Trumpa. Pojedini analitičari smatraju da operacija predstavlja hibrid borbe protiv terorizma i rata protiv droge, dok drugi tvrde da je među implicitnim ciljevima bilo i uklanjanje Nicolása Madura s vlasti u Venecueli. == Početak kampanje == Usred zabrinutosti Trumpove administracije zbog krijumčarenja droge u SAD, kao i pojačanih napetosti između SAD-a i Venecuele tokom venecuelanske krize, Sjedinjene Američke Države su sredinom augusta 2025. započele raspoređivanje vojnih snaga u Karipskom moru. U septembru su počeli zračni napadi na plovila za koja američka administracija tvrdi da su pod kontrolom narkoterorističkih mreža koje krijumčare drogu u SAD. Do kraja novembra, nakon što je Kartel Sunca proglašen stranom terorističkom organizacijom i posebno označenom globalnom terorističkom organizacijom, operacija je ušla u novu fazu. U decembru je administracija SAD-a proglasila vladu Nicolása Madura stranom terorističkom organizacijom i započela ukrcavanje na sankcionirane tankera se sirovom naftom, te njhovu pljenidbu. Krajem decembra izveden je prvi američki napad na kopneni cilj unutar Venecuele. Dana 3. januara 2026. američke snage bombardovale su ciljeve u Caracasu i drugim lokacijama, te su zarobile Nicolása Madura i prebacile ga izvan zemlje. == Formalno imenovanje i flota == Operacija je službeno imenovana 13. novembra 2025. od strane Petea Hegsetha, američkog ministra obrane, kao proširenje operacije istog naziva koju je najavila Ratna mornarica SAD 28. januara 2025. godine. Operacija koristi '''hibridnu flotu plovila''' opremljenih robotskim i autonomnim sistemima radi otkrivanja i borbe protiv navodnih mreža krijumčarenja droge u zapadnoj hemisferi. == Porijeklo i historija == Ratna mornarica SAD-a najavila je operaciju u januaru 2025. koristeći Četvrtu flotu, fokusirajući se na integraciju „robotskih i autonomnih sistema s tradicionalnim pomorskim snagama“.[33][34] Prema ''Miami Heraldu'', Foster Edwards, direktor Hibridne flote, opisao je Southern Spear kao značajan korak u razvoju hibridne flote, s ciljem operacionalizacije kombinacije robotskih i autonomnih sistema radi nadzora ilegalnog krijumčarenja, te razvoja novih tehnika i procedura za integraciju ovih sistema u pomorsko okruženje.[33] Operacija je koristila '''besposadna plovila kompanije Saildrone''' za praćenje ilegalnih aktivnosti u Karipskom i Tihom okeanu,[35][36] dok su besposadni čamci za rizične misije već do juna 2025. korišteni za prikupljanje obavještajnih podataka.[37] U oktobru 2025., '''Zapovjedništvo Južnih snaga SAD-a (USSOUTHCOM)''' formiralo je zajedničku operativnu grupu sa sjedištem u štabu II marinske ekspedicione snage (II MEF), s ciljem suzbijanja djelovanja narkokartela u regiji.[39][40] Jedinica je kasnije poznata kao Zajednička operativna grupa '''Southern Spear''', a njene aktivnosti koordinirane su s Četvrtom flotom.[33][41] U novembru 2025., nakon planiranja raspoređivanja robotskih površinskih plovila, manjih presretačkih čamaca i bespilotnih zračnih letjelica, Pete Hegseth je službeno predstavio Zajedničku operativnu grupu. Operacija je obuhvatala kopnene, zračne i logističke snage radi koordinacije i jačanja protunarkotičkih aktivnosti širom zapadne hemisfere.[38] Sjedište grupe je u '''Pomorskoj bazi Mayport na Floridi''', a operacije su započele kasnije u novembru.[33] ''The New York Times'' opisao je predsjedavajućeg Združenog generalštaba SAD-a, Dana Cainea, kao „glavnog arhitekta“ operacije.[16] == Terorističke i druge oznake == Tri dana nakon predstavljanja operacije, Marco Rubio, američki državni sekretar, najavio je da će SAD proglasiti '''Kartel Sunca''', za koji tvrde da ga vodi Nicolás Maduro, Stranom terorističkom organizacijom.[43][44] Rubio je naveo da su karteli „odgovorni za terorističko nasilje širom hemisfere i za krijumčarenje droge u SAD i Evropu“. Maduro je negirao optužbe.[43] ''Miami Herald'' je naveo da bi ova odluka efektivno označila Madura i visoke zvaničnike, uključujući ministra unutrašnjih poslova Diosdado Cabella i ministra odbrane Vladimira Padrina Lópeza, kao teroriste.[45] SAD su 16. decembra 2025. proglasile '''Gulf Clan (Clan del Golfo)''' stranom terorističkom organizacijom.[46][47] Dana 15. decembra 2025., Trump je potpisao izvršnu naredbu kojom se '''fentanil proglašava oružjem masovnog uništenja'''.[48] Dva dana kasnije, najavio je da će Madurovu administraciju proglasiti Stranom terorističkom organizacijom.[49] == Kampanja i operacije == Sredinom augusta 2025. SAD su počele raspoređivati trupe u Karipskom moru.[50] Do kraja novembra, SAD su imale najveće vojne prisustvo u regiji od Kubanske raketne krize 1962.[51] Američke snage su napadale i potapale plovila navodno korištena za krijumčarenje droge u Karipskom moru i Istočnom Pacifiku.[52] U roku nekoliko dana od predstavljanja operacije, zajedničke operacije SAD-a i Dominikanske Republike rezultirale su zapljenom čamaca za krijumčarenje kokaina.[1][54] # novembra, nekoliko '''B-52 Stratofortress''' bombardera letjelo je u blizini obale Venezuele radi demonstracije bombarderskog napada.[51] # decembra SAD počinju zaplijenu i presretanje tankera sa venezuelanskom naftom, a 17. decembra Trump naredio “blokadu” sankcioniranih tankera.[29][57][58][59] Prvi napad na kopneni cilj u Venecueli izveden je 26. decembra 2025. – pomorski objekt navodno korišten za ukrcaj droga pogođen je dron napadom CIA-e, bez žrtava.[60][61] # januara 2026., eksplozije i nisko leteći avioni prijavljeni su u Caracasu i drugim dijelovima zemlje, a Maduro je zarobljen u '''Operaciji Absolute Resolve'''.[62] == Učešće saveznih država i logistička podrška == === Saveznici SAD-a === Osim Trinidad i Tobaga, CNN je 19. novembra naveo da su '''Dominikanska Republika, El Salvador, Gvajana, Panama i Portoriko''' pružili podršku, dok su '''Argentina, Ekvador i Paragvaj''' iskazali političku podršku.[1] '''Dominikanska Republika''': Zajedničke akcije s američkim agencijama rezultirale su zapljenom velike količine kokaina.[63][64] 26. novembra, predsjednik Luis Abinader odobrio je privremenu upotrebu zračne baze San Isidro i međunarodnog aerodroma Las Americas za američke protunarkotičke operacije.[65][66] Do sredine decembra, SAD su premjestile specijalizovane vojne resurse u Portoriko i Dominikansku Republiku za podršku ciljanim kopnenim napadima, zapljeni tankera i provedbi embarga.[67][68][69][70] '''El Salvador''': Prema izvještaju ''The New York Timesa'', SAD su sredinom oktobra počele operirati iz El Salvadora s tri aviona – AC-130J Ghostrider, P-8A Poseidon i C-40 Clipper – što je vjerovatno prvi put da je strana država omogućila SAD-u korištenje aviona za moguće vojne napade u regiji.[2][71] '''Trinidad i Tobago''': Razarač Gravely stigao je 26. oktobra 2025. za četverodnevnu obuku s američkim marinama.[72][73] Dodatne vježbe najavljene su u novembru.[74][75] U novembru instaliran je radar za zračni nadzor, a u decembru su odobreni američki vojni avioni za logističke operacije i rotacije osoblja.[76][77][78] === Saveznici Venezuele === '''Maduro''' je tražio vojnu podršku od Rusije, Kine i Irana radi obrane protiv SAD-a.[79][80] '''Kuba''' je obezbijedila sigurnosne i kontraobavještajne snage, dok '''Kina''' i '''Iran''' pružaju ograničenu pomoć zbog vlastitih problema.[13][80][82] # oktobra, '''ruski transportni avion Il-76''' s Pantsir-S1 i Buk-M2E sistemima sletio je u Venezuelu za vojnu podršku.[79][80][83] U decembru 2025., Maduro je pozvao kolumbijsko društvo, uključujući vojsku, da brani zemlju od američke agresije. Predsjednik Kolumbije, Gustavo Petro, odbacio je zahtjev i naglasio da Maduro nije narkokartelski lider.[84][85] == Analiza == Neki analitičari smatraju da operacija predstavlja hibrid borbe protiv terorizma i rata protiv droge.[86][87][88] Pino Arlacchi, bivši direktor UN-ove Agencije za droge i kriminal, tvrdi da prikazivanje Venezuele kao “države droge” predstavlja geopolitički motivisanu kampanju SAD-a i ističe da je saradnja venecuelanske vlade u borbi protiv droge među najboljima u Južnoj Americi.[89][90] Članak Savjeta za međunarodne odnose (CFR) iz decembra 2025. tvrdi da opseg i intenzitet operacije ukazuju da su ciljevi Trumpove administracije širi od borbe protiv droge, uključujući i plan za uklanjanje Madura.[91] == Reakcije == Prema ''Foreign Policy'', anketa među Latinoamerikancima širom Amerike (uključujući SAD i Kanadu) iz oktobra 2025. pokazala je „prilično visok nivo podrške“ američkoj vojnoj intervenciji u Venezueli s ciljem uklanjanja Madura i njegove vlade, pri čemu su Latinoamerikanci bili skloniji podržati takav scenario od samih američkih ispitanika.[92][93] Sezona šumskih požara u 2025. obuhvata šumske požare na više kontinenata. U nastavku slijedi spisak šumskih požara iz cijelog svijeta u 2025. godini. == Afrika == * Požar na Stolnoj planini 2025. godine == Azija == * Šumski požar u Ofunatu * Šumski požari u Južnoj Koreji 2025. godine * Požari na Zapadnoj obali u Izraelu 2025. godine * Šumski požari u Siriji 2025. godine * Šumski požari u Turskoj 2025. godine * Šumski požari u Rusiji 2025. godine a1oatd02j9mvwop0zfl9x6br6p4gzxt Bečki ustanak 0 504560 3904500 3740205 2026-07-12T11:23:14Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historija Beča]] uklonjena; [[Kategorija:Događaji u Beču]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904500 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:RB-Hinrichtung.jpeg|mini|280px|''Pogubljenje [[Robert Blum|Roberta Bluma]]'' (slika [[Carl Steffeck|Carla Steffecka]])]] '''Bečki ustanak''' ([[Njemački jezik|njem.]] ''Wiener Oktoberaufstand'' ili ''Wiener Oktoberrevolution'') iz oktobra 1848. bio je posljednji ustanak u [[Revolucije 1848–1849. u Austrijskom Carstvu|Austrijskoj revoluciji 1848.]] Dana 6. oktobra 1848, dok su se trupe [[Austrijsko Carstvo|Austrijskog Carstva]] spremale napustiti [[Beč]] kako bi ugušile [[Mađarska revolucija 1848.|Mađarsku revoluciju]], gomila naklonjena mađarskim ciljevima (radnici, studenti i pobunjeni vojnici) pokušala ih je spriječiti da odu. Incident je eskalirao u nasilne ulične bitke; krv je prolivena u [[Katedrala svetog Stjepana (Beč)|katedrali svetog Stjepana]], a masa je [[linčovanje|linčovala]] [[Theodor Baillet de Latour|grofa Bailleta von Latoura]], austrijskog ministra rata. Zapovjednik bečkog garnizona, [[Adolf von Auersperg|grof Auersperg]], bio je primoran povući se iz grada, ali se učvrstio na jakom položaju izvan njega. Dana 7. oktobra car [[Ferdinand, car Austrije|Ferdinand I]] pobjegao je sa svojim dvorom u [[Olomouc|Olmütz]] pod zaštitom [[Alfred Windisch-Grätz|Alfreda I, princa od Windisch-Grätza]]. Dvije sedmice kasnije [[Reichstag (Austrija)|austrijski parlament]] premješten je u [[Kroměříž|Kremsier]]. Dana 26. oktobra, pod zapovjedništvom [[general]]a Windisch-Grätza i [[Josip Jelačić|Josipa Jelačića]], austrijska i hrvatska vojska počele su bombardovanje Beča, a 31. upale su u centar grada. Odbranu je vodio poljski general [[Józef Bem]]. Osim njega, koji je uspio pobjeći, sve vođe otpora pogubljene su sljedećih dana, uključujući [[Wenzel Messenhauser|Wenzela Messenhausera]], [[Novinarstvo|novinara]] [[Alfred Julius Becher|Alfreda Juliusa Bechera]], [[Hermann Jellinek|Hermanna Jellineka]] i radikalnog člana parlamenta [[Robert Blum|Roberta Bluma]], iako je imao [[zastupnički imunitet]]. Stvari stečene u Martovskoj revoluciji uglavnom su izgubljene, a Austrija je počela fazu i reakcionarnog autoritarizma – "[[Neoapsolutizam|neoapsolutizma]]" – ali i liberalnih reformi. == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * [[Friedrich Engels]], ''Revolucija i kontrarevolucija u Njemačkoj'', poglavlje XI: "[http://www.mlwerke.de/me/me08/me08_061.htm Bečki oktobarski ustanak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201106/http://www.mlwerke.de/me/me08/me08_061.htm |date=27. 9. 2007 }}" (na njemačkom) i XII: "[http://www.mlwerke.de/me/me08/me08_067.htm Upad u Beč – izdaja Beča] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240110180728/http://www.mlwerke.de/me/me08/me08_067.htm |date=10. 1. 2024 }}" (na njemačkom) {{Mađarska revolucija 1848.}} [[Kategorija:Revolucije 1848. u Austrijskom Carstvu]] [[Kategorija:1848. u Austrijskom Carstvu]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] 0bg6ci3zkco1pvhwae9so4m3fxiq58r Trijanonski sporazum 0 507402 3904438 3903301 2026-07-12T07:05:03Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Sporazumi Jugoslavije]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904438 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Trijanonski sporazum | puno_ime = Mirovni sporazum između Saveznika i pridruženih sila i Mađarske | slika = Signature de la Paix avec la Hongrie, en tête Benárd Ágost hongrois(passant devant un piquet d'honneur à Versailles).jpg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Dolazak dvojice potpisnika, [[Ágost Benárd|Ágosta Benárda]] i [[Alfréd Drasche-Lázár|Alfréda Drasche-Lázára]], u [[Veliki Trianon]] u [[Versailles]]u 4. juna 1920. | kontekst = | datum_izrade = | datum_potpis = {{Početni datum|1920|6|4}} | mjesto_potpis = {{ZD|FRA}} [[Versailles]] | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | stupio_na_snagu = {{Početni datum|1921|7|26}} | uslov_aktivacije = | amandman = | aneks = | datum_isteka = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = <!-- format this as a bullet list --> | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | strane = 1. [[Saveznici u Prvom svjetskom ratu|Glavne savezničke i pridružene sile]]<br />{{flagcountry|Treća Francuska Republika}}<br />{{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}}<br />{{ZID|Kraljevina Italija}}<br />{{ZID|Japansko Carstvo}}<br />Ostale savezničke sile <br />{{ZID|Belgija}}<br />{{flagcountry|Beijanška vlada}}<br />{{flagcountry|Republika Kuba}}<br />{{flagcountry|Prva Čehoslovačka Republika}}<br />{{ZID|Kraljevina Grčka|država}}<br />{{ZID|Kraljevina SHS}}<br />{{ZID|Nikaragva}}<br />{{ZID|Panama}}<br />{{flagcountry|Druga Poljska Republika}}<br />{{flagcountry|Prva Portugalska Republika}}<br />{{ZID|Kraljevina Rumunija}}<br />{{flagcountry|Ratanakosinsko Kraljevstvo}}<hr/> 2. [[Centralne sile]]<br />{{ZID|Kraljevina Mađarska}} | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = Vlada Francuske | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = [[Francuski jezik|Francuski]], [[Engleski jezik|engleski]], [[Italijanski jezik|italijanski]] | wikizvor = [[:s:en:Treaty of Trianon|Treaty of Trianon]] | fusnote = }} [[Datoteka:President Mihaly Karolyi's speech after the proclamation of the First Hungarian Republic on 16 november, 1918.webm|mini|300px|Govor predsjednika [[Mihály Károlyi|Mihályja Károlyija]] nakon proglašenja [[Mađarska Demokratska Republika|Prve Mađarske Republike]] 16. novembra 1918.]] [[Datoteka:Bela Linder's pacifist speech on 2 November 1918.webm|mini|300px|Pacifistički govor [[Béla Linder|Béle Lindera]] za vojne oficire i deklaracija o samorazoružanju Mađarske 2. novembra 1918.]] [[Datoteka:Protest of the Transylvanian National Council in Kolozsvar 22 December 1918.webm|mini|desno|300px|Protest Transilvanijskog nacionalnog vijeća protiv okupacije Transilvanije od Rumunije 22. decembra 1918.]] [[Datoteka:Treaty of Trianon , January 1920.webm|mini|300px|Filmske novosti o Trijanonskom sporazumu 1920.]] [[Datoteka:Demographics of Austria and Hungary in Europe before WW1.png|mini|300px|Demografija Austrijskog Carstva prije Prvog svjetskog rata (crvena) i Kraljevine Ugarske (zelena) u okviru demografije tadašnje Evrope]] '''Trijanonski sporazum''' ({{fr|Traité de Trianon}}; {{it|Trattato del Trianon}}; {{hu|Trianoni béke}}; {{ro|Tratatul de la Trianon}}), u [[Mađarska|Mađarskoj]] često nazivan i '''Trijanonskim (mirovnim) diktatom''',<ref>{{Cite web |title= Hungarian President János Áder's Speech on the Day of National Unity |url= https://manchester.mfa.gov.hu/eng/news/hungarian-president-janos-aders-speech-on-day-of-national-unity |publisher= Generalni konzulat Mađarske u Manchesteru }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Dobó |first1= Attila |url= https://mek.oszk.hu/19200/19273/19273.pdf |title= A trianoni békediktátum |last2=Kollár |first2= Ferenc |last3= Zsoldos |first3= Sándor |last4= Kohári |first4= Nándor |publisher= Magyar Kultúra Emlékívek Kiadó |year=2021 |isbn=978-615-81078-9-1 |edition=2. |language=hu |trans-title= Trijanonski mirovni diktat}}</ref><ref>{{Cite book |last= Gulyás |first= László |url=https://trianoniszemle.hu/blog/trianoni-kiskate-101-kerdes-es-101-valasz-trianonrol |title= Trianoni kiskáté – 101 kérdés és 101 válasz a békediktátumról |year=2021 |language=hu}}</ref><ref>{{Cite journal |last= Makkai |first= Béla |url=http://real.mtak.hu/111986/ |title= Chopping Hungary Up by the 1920 Peace Dictate of Trianon. Causes, Events and Consequences |journal= Polgári Szemle: Gazdasági És Társadalmi Folyóirat |year=2019|volume=15 |issue=Spec |pages=204–225}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Gulyás |first1= László |title= A trianoni békediktátum története hét kötetben – I. kötet: Trianon Nagy Háború alatti előzményei, az Osztrák-Magyar Monarchia bukása 1914-1918 / II. kötet: A katonai megszállástól a magyar békedelegáció elutazásáig 1918-1920 / III. kötet: Apponyi beszédétől a Határkijelölő Bizottságok munkájának befejezéséig / IV. kötet: Térképek a trianoni békediktátum történetéhez / V. kötet: Párhuzamos Trianonok, a Párizs környéki békék: Versailles, Saint-Germain, Neuilly, Sèvres, Lausanne / VI. kötet: Dokumentumok, források / VII. kötet: Kronológia és életrajzok |last2= Anka |first2= László |last3= Arday |first3= Lajos |last4= Csüllög |first4= Gábor |last5= Gecse |first5= Géza |last6= Hajdú |first6= Zoltán |last7= Hamerli |first7= Petra |last8= Heka |first8= László |last9= Jeszenszky |first9= Géza |publisher= Udruženje za srednjoevropska istraživanja |year=2019–2020 |isbn=9786158046299 |language=hu |trans-title= Historija Trijanonskog mirovnog diktata u sedam tomova – Tom I: Historija Trianona tokom Velikog rata, pad Austro-Ugarske Monarhije 1914–1918. / Tom II: Od vojne okupacije do odlaska mađarske mirovne delegacije 1918–1920. / Tom III: Od Apponyijevog govora do završetka rada komitetâ za demarkaciju granica / Tom IV: Karte za historiju Trijanonskog mirovnog sporazuma / Tom V: Paralelni Trijanoni, mirovni sporazumi u okolini Pariza: Versailles, Saint-Germain, Neuilly, Sèvres, Lausanne / Tom VI: Dokumenti, izvori / Tom VII: Hronologija i biografije |last10= Kaposi |first10= Zoltán |last11= Kolontári |first11= Attila |last12= Köő |first12= Artúr |last13= Kurdi |first13= Krisztina |last14= Ligeti |first14= Dávid |last15= Majoros |first15= István |last16= Maruzsa |first16= Zoltán |last17= Miklós |first17= Péter |last18= Nánay |first18= Mihály |last19= Olasz |first19= Lajos |last20= Ördögh |first20= Tibor |last21= Pelles |first21= Márton |last22= Popély |first22= Gyula |last23= Sokcsevits |first23= Dénes |last24= Suba |first24= János |last25= Szávai |first25= Ferenc |last26= Tefner |first26= Zoltán |last27= Tóth |first27= Andrej |last28= Tóth |first28= Imre |last29= Vincze |first29= Gábor |last30= Vizi |first30= László Tamás}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Bank |first1= Barbara |title= Trianon – A diktátum teljes szövege |last2= Kovács |first2= Attila Zoltán |publisher= Erdélyi Szalon |year=2022 |isbn=9786156502247 |language=hu |trans-title= Trianon – cijeli tekst Diktata}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Raffay |first1= Ernő |url= https://www.trianonmuzeum.hu/index.php?page=post&id=203#prettyPhoto |title= A Trianoni diktátum története és következményei |last2= Szabó |first2= Pál Csaba |publisher= Trijanonski muzej |language=hu |trans-title= Historija i posljedice Trijanonskog diktata}}</ref> pripremljen je na [[Pariska mirovna konferencija 1919.|Pariskoj mirovnoj konferenciji]], a potpisali su ga, s jedne strane, Mađarska, a s druge [[Saveznici u Prvom svjetskom ratu|Saveznici]] u [[Dvorac|dvorcu]] [[Veliki Trianon]] u [[Versailles]]u 4. juna 1920. Njime je formalno prekinuto ratno stanje proglašeno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] između većine Saveznika{{efn|[[Sjedinjene Američke Države]] okončale su rat [[Američko-mađarski mirovni sporazum 1921.|Američko-mađarskim mirovnim sporazumom 1921.]]}} i [[Kraljevina Mađarska|Kraljevine Mađarske]].<ref name="Craig66">{{cite book |last= Craig |first= G. A. |title= Europe since 1914 |url= https://archive.org/details/europesince19140000gord |publisher= Holt, Rinehart and Winston |location= [[New York]] |year=1966}}</ref><ref name="Grenville74">{{cite book |last= Grenville |first= J. A. S. |title= The Major International Treaties 1914–1973. A history and guides with texts |publisher= Methnen London |year=1974}}</ref><ref name="Lichtheim74">{{cite book |last= Lichtheim |first= G. |title= Europe in the Twentieth Century |publisher= Praeger |location= New York |year=1974}}</ref><ref name="The Treaty">{{cite web |title= Text of the Treaty, Treaty of Peace Between The Allied and Associated Powers and Hungary And Protocol and Declaration, Signed at Trianon June 4, 1920 |url= http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon}}</ref> Sporazum je najpoznatiji po teritorijalnim promjenama na račun Mađarske i priznavanju njenih novih međunarodnih granica nakon Prvog svjetskog rata. Mađarska je, kao dio [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske Monarhije]], bila uključena u Prvi svjetski rat od augusta 1914. Nakon što su njeni saveznici – [[Bugarska]] i kasnije [[Turska]] – potpisali [[Solunsko primirje|primirje s Antantom]], politička elita u [[Budimpešta|Budimpešti]] također je odlučila prekinuti rat. Dana 31. oktobra 1918. vlada u Budimpešti proglasila je nezavisnost Mađarske od [[Austrija|Austrije]] i odmah počela mirovne pregovore sa Saveznicima. Uprkos prestanku neprijateljstava, saveznici Antante – susjedi Mađarske – [[Čehoslovačka]] (koja je upravo proglasila svoju nezavisnost 28. oktobra 1918), [[Kraljevina Rumunija|Rumunija]] i [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]] – stavili su Mađarsku pod ekonomsku blokadu, lišivši je uvoza hrane, [[Gorivo|goriva]] ([[Ugalj|uglja]] i [[benzin]]a) i druge važne robe. U pokušaju da ublaže privrednu krizu, mađarske vlade koje su dolazile molile su Antantu da ukine blokadu i obnovi regionalnu trgovinu<ref>{{cite web |url= https://www.jstor.org/stable/4206164 |title= The Belgrade Armistice of 13 November 1918 |author= [[Bogdan Krizman]] |language= en |format= [[PDF]]}}</ref> Prvi mirovni pregovori doveli su do [[Beogradsko primirje|primirja]] u [[Beograd]]u 13. novembra 1918: Mađarska se obavezala demobilizirati vojsku i dala je saveznicima pravo da okupiraju jug ([[Vojvodina|Vojvodinu]] i [[Hrvatska|Hrvatsku]]) i istok Mađarske (južnu [[Transilvanija|Transilvaniju]]) do potpisivanja mirovnog ugovora. U decembru 1918. Budimpešta je dozvolila čehoslovačkim trupama da okupiraju i sjevernu Mađarsku ([[Slovačka|Slovačku]]). U zamjenu, Budimpešta se nadala ponovnom otvaranju vanjske trgovine i opskrbi ugljem.<ref>{{cite web |url= https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09592296.2023.2188795 |title= ‘Each Wagon of Coal Should Be Paid for with Territorial concessions.’ Hungary, Czechoslovakia, and the Coal Shortage in 1918–21 |author= Aleksandar Pjeganov |date= 18. 4. 2023 |access-date= 10. 7. 2024 |language= en}}</ref> Kako bi proširile svoje okupacijske zone u Mađarskoj, [[Mađarsko-rumunski rat|Rumunija]] i [[Mađarsko-čehoslovački rat|Čehoslovačka]] premjestile su svoje vojske dalje u Mađarsku u aprilu 1919, izazivajući obnovu neprijateljstava između te tri zemlje. U junu su sile Antante naredile Budimpešti, Pragu i Bukureštu da prekinu borbe i prihvate nove linije razgraničenja koje bi bile zagarantovane kao buduće granice Mađarske. Uprkos privremenim vojnim uspjesima protiv Čeha, Budimpešta je prihvatila ponudu i povukla vojsku iza linije razgraničenja. Bukurešt je, međutim, ignorisao naredbu Antante i nastavio ofanzivu. Početkom augusta rumunska vojska ušla je u Budimpeštu i u Mađarskoj je postavljena [[István Friedrich|nova, prorumunska vlada]]. To je označilo kraj neprijateljstava između Mađara i Rumuna. Međutim, Antanta je u novembru izvršila pritisak na Rumune da napuste Budimpeštu i orkestrirala formiranje [[Károly Huszár|nove mađarske koalicijske vlade]]. Novi kabinet pozvan je da prisustvuje Pariskoj mirovnoj konferenciji a u januaru 1920. primio je saveznički prijedlog za mirovni sporazum, koji je predviđao legaliziranje linija razgraničenja od 13. juna 1919. kao novih granica te garantovao prestanak blokade i obnovu slobodne trgovine između bivših habsburških zemalja i uvoza uglja u Mađarsku. [[Sándor Simonyi-Semadam|Vlada u Budimpešti]] i mađarski parlament (otvoren u februaru 1920) prihvatili su te uvjete. Iako su pozdravili obnovu mira i trgovine, ipak su zvanično protestovali protiv ustupanja njihovih bivših teritorija bez plebiscita. Mirovni sporazum potpisan je 4. juna 1920, Mađarska ga je ratifikovala 16. novembra 1920, a stupio je na snagu 26. jula 1921. Nakon 1920. Mađarska je ostala [[Kontinentalne države|bez izlaza na more]], s površinom 93.073&nbsp;km<sup>2</sup>, 28% od 325.411&nbsp;km<sup>2</sup>, koliko je imala prijeratna [[Zemlje krune sv. Stjepana|Kraljevina Ugarska]] (mađarska polovina [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]), i sa 7,6 miliona stanovnika, 36% u poređenju s predratnim stanovništvom od 20,9 miliona. Iako su područja koja su dodijeljena susjednim zemljama imala većinu nemađara, u njima je živjelo 3,3 miliona Mađara – 31% ukupnog broja Mađara – koji su tada postali manjina.{{sfn|Frucht|2004|p=360}}<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia |title= Trianon, Treaty of |url= http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-TrianonTr.html |encyclopedia= [[Enciklopedija Univerziteta Columbia]] |year=2009 |language=en}}</ref><ref name="Macartney37">{{cite book |last= Macartney |first= C. A. |title= Hungary and her successors: The Treaty of Trianon and Its Consequences 1919–1937| publisher= [[Štamparija Univerziteta u Oxfordu]] |year=1937|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title= East on the Danube: Hungary's Tragic Century |work= [[The New York Times]] | url= https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B07E3D91531F93AA3575BC0A9659C8B63&pagewanted=2 |date= 9. 8. 2003 |first= Richard |last= Bernstein |language=en}}</ref> Sporazumom je mađarska vojska ograničena na 35.000 oficira i vojnika, a [[Austrougarska ratna mornarica|Austrougarska mornarica]] prestala je postojati. Te odluke i njihove posljedice otad su uzrok dubokog negodovanja u Mađarskoj.<ref name="toomey">{{cite journal |last= Toomey |first= Michael |title= History, Nationalism and Democracy: Myth and Narrative in Viktor Orbán's 'Illiberal Hungary' |journal= New Perspectives |volume=26 |issue=1 |year=2018 |doi= 10.1177/2336825x1802600110 |pages=87–108 |s2cid=158970490 |language=en}}</ref> Strane koje su najviše dobile na osnovu ovog sporazuma bile su [[Kraljevina Rumunija]], [[Prva Čehoslovačka Republika]], [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] (kasnije Jugoslavija) i [[Prva Austrijska Republika]]. No, to je dovelo i do međunarodnog priznanja Mađarske i njenog suvereniteta. Sporazumom je poništeno Beogradsko primirje, koje je savezničkim silama dalo pravo da okupiraju Mađarsku. Sporazum je također davao mađarskim državljanima u inozemstvu pravo zaštite njihove imovine od nacionalizacije. Najvažnija stavka bilo je garantovanje slobodne trgovine između Mađarske, Austrije i Čehoslovačke (na pet godina) te obavezao Čehoslovačku i Poljsku da isporučuju ugalj Mađarskoj u "razumnim količinama". Jedan od glavnih elemenata sporazuma bila je doktrina "[[Samoodređenje|samoodređenja]] naroda", a to je bio pokušaj da se nemađarima daju vlastite nacionalne države.<ref name="Martin1998">{{cite book |author1= Van den Heuvel, Martin P. |author2= Siccama, J. G. |title= The Disintegration of Yugoslavia |url= https://books.google.com/books?id=PphwDIRNHzAC&pg=PA126|year=1992|publisher=Rodopi|isbn=90-5183-349-0|page=126 |language=en}}</ref> Osim toga, Mađarska je morala platiti [[Ratna odšteta|ratnu odštetu]] svojim susjedima. Sporazum su diktirali Saveznici, a ne pregovarali o njemu, a Mađari su se suočili s opcijom da prihvate ili odbiju njegove uvjete u cijelosti. Mađarska delegacija potpisala ga je uz protest, a agitacija za njegovu reviziju počela je odmah.<ref name="Columbia" />{{sfn|Tucker|Roberts|2005|p=1183}} Sadašnje granice Mađarske većinom su iste kao one definisane Trijanonskim sporazumom. Manje izmjene dogodile su se od 1921. do 1924. na [[Granica između Austrije i Mađarske|austrijsko-mađarskoj granici]], uključujući i predaju tri sela Čehoslovačkoj 1947.<ref>{{cite web |url= http://www.vasiszemle.hu/2008/06/botlik.htm |title= AZ ŐRVIDÉKI (BURGENLANDI) MAGYARSÁG SORSA |author= József Botlik |date= juni 2008 |website= vasiszemle.hu |publisher= VASI SZEMLE |language=hu}}</ref><ref>{{Cite web |url= https://adatbank.sk/lexikon/pozsonyi-hidfo/ |title= Szlovákiai Magyar Adatbank » pozsonyi hídfő |website= adatbank.sk |language= hu |access-date= 1. 8. 2024 |archive-date= 21. 10. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221021025756/https://adatbank.sk/lexikon/pozsonyi-hidfo/ |url-status= dead }}</ref> Međutim, stvarne granice Mađarske proizlaze iz [[Pariski mirovni sporazumi 1947.|Pariskih mirovnih ugovora]] iz 1947, kojima je poništeno teritorijalno povećanje Mađarske od 1938. do 1941. Pariskim ugovorom iz 1947. ''[[de facto]]'' su vraćene trijanonske granice Mađarske. Nakon Prvog svjetskog rata, uprkos ideji američkog predsjednika [[Woodrow Wilson|Wilsona]] o "samoodređenju naroda", Saveznici su odbili organizovati plebiscite u Mađarskoj o iscrtavanju njenih novih granica. Tu odluku obrazložili su u [[Millerandovo pismo|pismu]] koje je pratilo tekst mirovnog sporazuma s Mađarskom. U pismu od 6. maja 1920, koje je potpisao predsjednik Pariske mirovne konferencije [[Alexandre Millerand]], navodi se da su sile Antante i njihovi saveznici odredili nove granice Mađarske bez plebiscita zbog uvjerenja da "savjetovanje s narodom... neće dati znatno drugačije rezultate". Pismo je apelovalo na "osnovnu historijsku istinu – naime, da je cijeli niz godina mađarska politika bila usmjerena na ignorisanje etničkih manjina". [Prije Prvog svjetskog rata samo su tri evropske zemlje proglasile prava etničkih manjina i donijele zakone o njihovoj zaštiti: prva je bila Mađarska (1849. i 1868), druga Austrija (1867), a treća Belgija (1898). Nasuprot tome, pravni sistemi drugih evropskih zemalja prije Prvog svjetskog rata nisu dozvoljavali upotrebu evropskih manjinskih jezika u osnovnim školama, kulturnim ustanovama, uredima javne uprave i na sudovima.<ref>{{cite book |author= Józsa Hévizi |year= 2004 |format= PDF |language= en |url= http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf |title= Autonomies in Hungary and Europe, a Comparative Study; The Regional and Ecclesiastic Autonomy of the Minorities and Nationality Groups |access-date= 3. 8. 2024 |archive-date= 19. 3. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220319075337/http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf |url-status= bot: unknown }}</ref>] U isto vrijeme pismo je sugerisalo da bi Vijeće Lige naroda moglo ponuditi svoje posredovanje za ispravljanje novih granica na prijateljski način ako to predloži Komisija za razgraničenje.<ref>{{cite web |url= https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t53270950/f670.item |title= Documents diplomatiques français. 1920–1932; 1920, Tome I, 10 janvier – 18 mai |website= gallica.bnf.fr |language=fr}}</ref> Mađarska diplomatija kasnije se pozvala na Millerandovo pismo kao na obećanje velikih sila o budućim teritorijalnim revizijama u korist Mađarske. Jedini plebiscit dozvoljen za rješavanje spornih granica na bivšoj teritoriji Kraljevine Mađarske bio je [[plebiscit u Sopronu|onaj u Sopronu]],<ref>{{cite book|author=Richard C. Hall|title=War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2014|page=309|isbn=9781610690317|url=https://books.google.com/books?id=wy3TBAAAQBAJ&pg=PA309 |language=en}}</ref> čime je riješen manji teritorijalni spor između Prve Austrijske Republike i Kraljevine Mađarske, jer je nekoliko mjeseci ranije [[Odrpana garda]] pokrenula niz napada kako bi protjerala austrijske snage koje su ušle u to područje. Tokom plebiscita u Sopronu krajem 1921. biračka mjesta nadzirali su britanski, francuski i italijanski vojni oficiri.<ref>{{cite book|title=Irredentist and National Questions in Central Europe, 1913–1939: Hungary, 2v, Volume 5, Part 1 of Irredentist and National Questions in Central Europe, 1913–1939 Seeds of conflict |publisher=[[Kraus Reprint]]|year=1973|page=69|url= https://books.google.com/books?id=zQxWAAAAYAAJ&q=%22only+plebiscite%22+Sopron |language=en}}</ref> == Napomene == {{Notelist}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Treaty of Trianon}} * Miklós Zeidler, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/trianon_treaty_of Treaty of Trianon], u: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * Alan Sharp, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/the_paris_peace_conference_and_its_consequences The Paris Peace Conference and its Consequences], u: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * Čehoslovačko-mađarski pogranični sukob na: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/czechoslovak-hungarian_border_conflict]. * [https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon Tekst Trijanonskog sporazuma] {{en simbol}} * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/167.gif Karta granica Mađarske u novembru i decembru 1918.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234947/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/167.gif |date=3. 3. 2016 }} * [http://maps.omniatlas.com/europe/19200604/ Karta Evrope i Trijanonski sporazum] {{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/20150316054855/http://maps.omniatlas.com/europe/19200604/ |date=16. 3. 2015}} na ''omniatlas.com'' * [https://indavideo.hu/video/Eszak_fele_1938 ''Észak felé'' ("Na sjever") – mađarski propagandni dokumentarac o Prvoj bečkoj arbitraži]{{Mrtav link}} * [https://indavideo.hu/video/Kelet_fele_1940 ''Kelet felé'' ("Na istok") – mađarski propagandni dokumentarac o Drugoj bečkoj arbitraži]{{Mrtav link}} {{Prvi svjetski rat}} {{Mađarska po temama}} {{Velika unija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:1920. u Austriji]] [[Kategorija:1920. u Čehoslovačkoj]] [[Kategorija:1920. u Mađarskoj]] [[Kategorija:1920. u Rumuniji]] [[Kategorija:1920. u Slovačkoj]] [[Kategorija:1920. u Ukrajini]] [[Kategorija:Granice Mađarske]] [[Kategorija:Odnosi Mađarska–Rumunija]] [[Kategorija:Pariska mirovna konferencija 1919.]] [[Kategorija:Podjele (politika)]] [[Kategorija:Raspad Austro-Ugarske]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1920.]] [[Kategorija:Sporazumi vezani za Prvi svjetski rat]] [[Kategorija:Sporazumi o granicama]] [[Kategorija:Teritorijalna evolucija Mađarske]] [[Kategorija:Teritorijalna evolucija Rumunije]] [[Kategorija:Velika Rumunija]] [[Kategorija:Velika unija (Rumunija)]] [[Kategorija:Vojna historija Austro-Ugarske]] [[Kategorija:Sporazumi Belgije]] [[Kategorija:Sporazumi Jugoslavije]] bdmo6vkktqv3zbi5ne1vfhcabqswu3w 3904439 3904438 2026-07-12T07:07:19Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:1920. u Jugoslaviji]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904439 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Trijanonski sporazum | puno_ime = Mirovni sporazum između Saveznika i pridruženih sila i Mađarske | slika = Signature de la Paix avec la Hongrie, en tête Benárd Ágost hongrois(passant devant un piquet d'honneur à Versailles).jpg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Dolazak dvojice potpisnika, [[Ágost Benárd|Ágosta Benárda]] i [[Alfréd Drasche-Lázár|Alfréda Drasche-Lázára]], u [[Veliki Trianon]] u [[Versailles]]u 4. juna 1920. | kontekst = | datum_izrade = | datum_potpis = {{Početni datum|1920|6|4}} | mjesto_potpis = {{ZD|FRA}} [[Versailles]] | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | stupio_na_snagu = {{Početni datum|1921|7|26}} | uslov_aktivacije = | amandman = | aneks = | datum_isteka = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = <!-- format this as a bullet list --> | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | strane = 1. [[Saveznici u Prvom svjetskom ratu|Glavne savezničke i pridružene sile]]<br />{{flagcountry|Treća Francuska Republika}}<br />{{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}}<br />{{ZID|Kraljevina Italija}}<br />{{ZID|Japansko Carstvo}}<br />Ostale savezničke sile <br />{{ZID|Belgija}}<br />{{flagcountry|Beijanška vlada}}<br />{{flagcountry|Republika Kuba}}<br />{{flagcountry|Prva Čehoslovačka Republika}}<br />{{ZID|Kraljevina Grčka|država}}<br />{{ZID|Kraljevina SHS}}<br />{{ZID|Nikaragva}}<br />{{ZID|Panama}}<br />{{flagcountry|Druga Poljska Republika}}<br />{{flagcountry|Prva Portugalska Republika}}<br />{{ZID|Kraljevina Rumunija}}<br />{{flagcountry|Ratanakosinsko Kraljevstvo}}<hr/> 2. [[Centralne sile]]<br />{{ZID|Kraljevina Mađarska}} | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = Vlada Francuske | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = [[Francuski jezik|Francuski]], [[Engleski jezik|engleski]], [[Italijanski jezik|italijanski]] | wikizvor = [[:s:en:Treaty of Trianon|Treaty of Trianon]] | fusnote = }} [[Datoteka:President Mihaly Karolyi's speech after the proclamation of the First Hungarian Republic on 16 november, 1918.webm|mini|300px|Govor predsjednika [[Mihály Károlyi|Mihályja Károlyija]] nakon proglašenja [[Mađarska Demokratska Republika|Prve Mađarske Republike]] 16. novembra 1918.]] [[Datoteka:Bela Linder's pacifist speech on 2 November 1918.webm|mini|300px|Pacifistički govor [[Béla Linder|Béle Lindera]] za vojne oficire i deklaracija o samorazoružanju Mađarske 2. novembra 1918.]] [[Datoteka:Protest of the Transylvanian National Council in Kolozsvar 22 December 1918.webm|mini|desno|300px|Protest Transilvanijskog nacionalnog vijeća protiv okupacije Transilvanije od Rumunije 22. decembra 1918.]] [[Datoteka:Treaty of Trianon , January 1920.webm|mini|300px|Filmske novosti o Trijanonskom sporazumu 1920.]] [[Datoteka:Demographics of Austria and Hungary in Europe before WW1.png|mini|300px|Demografija Austrijskog Carstva prije Prvog svjetskog rata (crvena) i Kraljevine Ugarske (zelena) u okviru demografije tadašnje Evrope]] '''Trijanonski sporazum''' ({{fr|Traité de Trianon}}; {{it|Trattato del Trianon}}; {{hu|Trianoni béke}}; {{ro|Tratatul de la Trianon}}), u [[Mađarska|Mađarskoj]] često nazivan i '''Trijanonskim (mirovnim) diktatom''',<ref>{{Cite web |title= Hungarian President János Áder's Speech on the Day of National Unity |url= https://manchester.mfa.gov.hu/eng/news/hungarian-president-janos-aders-speech-on-day-of-national-unity |publisher= Generalni konzulat Mađarske u Manchesteru }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Dobó |first1= Attila |url= https://mek.oszk.hu/19200/19273/19273.pdf |title= A trianoni békediktátum |last2=Kollár |first2= Ferenc |last3= Zsoldos |first3= Sándor |last4= Kohári |first4= Nándor |publisher= Magyar Kultúra Emlékívek Kiadó |year=2021 |isbn=978-615-81078-9-1 |edition=2. |language=hu |trans-title= Trijanonski mirovni diktat}}</ref><ref>{{Cite book |last= Gulyás |first= László |url=https://trianoniszemle.hu/blog/trianoni-kiskate-101-kerdes-es-101-valasz-trianonrol |title= Trianoni kiskáté – 101 kérdés és 101 válasz a békediktátumról |year=2021 |language=hu}}</ref><ref>{{Cite journal |last= Makkai |first= Béla |url=http://real.mtak.hu/111986/ |title= Chopping Hungary Up by the 1920 Peace Dictate of Trianon. Causes, Events and Consequences |journal= Polgári Szemle: Gazdasági És Társadalmi Folyóirat |year=2019|volume=15 |issue=Spec |pages=204–225}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Gulyás |first1= László |title= A trianoni békediktátum története hét kötetben – I. kötet: Trianon Nagy Háború alatti előzményei, az Osztrák-Magyar Monarchia bukása 1914-1918 / II. kötet: A katonai megszállástól a magyar békedelegáció elutazásáig 1918-1920 / III. kötet: Apponyi beszédétől a Határkijelölő Bizottságok munkájának befejezéséig / IV. kötet: Térképek a trianoni békediktátum történetéhez / V. kötet: Párhuzamos Trianonok, a Párizs környéki békék: Versailles, Saint-Germain, Neuilly, Sèvres, Lausanne / VI. kötet: Dokumentumok, források / VII. kötet: Kronológia és életrajzok |last2= Anka |first2= László |last3= Arday |first3= Lajos |last4= Csüllög |first4= Gábor |last5= Gecse |first5= Géza |last6= Hajdú |first6= Zoltán |last7= Hamerli |first7= Petra |last8= Heka |first8= László |last9= Jeszenszky |first9= Géza |publisher= Udruženje za srednjoevropska istraživanja |year=2019–2020 |isbn=9786158046299 |language=hu |trans-title= Historija Trijanonskog mirovnog diktata u sedam tomova – Tom I: Historija Trianona tokom Velikog rata, pad Austro-Ugarske Monarhije 1914–1918. / Tom II: Od vojne okupacije do odlaska mađarske mirovne delegacije 1918–1920. / Tom III: Od Apponyijevog govora do završetka rada komitetâ za demarkaciju granica / Tom IV: Karte za historiju Trijanonskog mirovnog sporazuma / Tom V: Paralelni Trijanoni, mirovni sporazumi u okolini Pariza: Versailles, Saint-Germain, Neuilly, Sèvres, Lausanne / Tom VI: Dokumenti, izvori / Tom VII: Hronologija i biografije |last10= Kaposi |first10= Zoltán |last11= Kolontári |first11= Attila |last12= Köő |first12= Artúr |last13= Kurdi |first13= Krisztina |last14= Ligeti |first14= Dávid |last15= Majoros |first15= István |last16= Maruzsa |first16= Zoltán |last17= Miklós |first17= Péter |last18= Nánay |first18= Mihály |last19= Olasz |first19= Lajos |last20= Ördögh |first20= Tibor |last21= Pelles |first21= Márton |last22= Popély |first22= Gyula |last23= Sokcsevits |first23= Dénes |last24= Suba |first24= János |last25= Szávai |first25= Ferenc |last26= Tefner |first26= Zoltán |last27= Tóth |first27= Andrej |last28= Tóth |first28= Imre |last29= Vincze |first29= Gábor |last30= Vizi |first30= László Tamás}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Bank |first1= Barbara |title= Trianon – A diktátum teljes szövege |last2= Kovács |first2= Attila Zoltán |publisher= Erdélyi Szalon |year=2022 |isbn=9786156502247 |language=hu |trans-title= Trianon – cijeli tekst Diktata}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Raffay |first1= Ernő |url= https://www.trianonmuzeum.hu/index.php?page=post&id=203#prettyPhoto |title= A Trianoni diktátum története és következményei |last2= Szabó |first2= Pál Csaba |publisher= Trijanonski muzej |language=hu |trans-title= Historija i posljedice Trijanonskog diktata}}</ref> pripremljen je na [[Pariska mirovna konferencija 1919.|Pariskoj mirovnoj konferenciji]], a potpisali su ga, s jedne strane, Mađarska, a s druge [[Saveznici u Prvom svjetskom ratu|Saveznici]] u [[Dvorac|dvorcu]] [[Veliki Trianon]] u [[Versailles]]u 4. juna 1920. Njime je formalno prekinuto ratno stanje proglašeno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] između većine Saveznika{{efn|[[Sjedinjene Američke Države]] okončale su rat [[Američko-mađarski mirovni sporazum 1921.|Američko-mađarskim mirovnim sporazumom 1921.]]}} i [[Kraljevina Mađarska|Kraljevine Mađarske]].<ref name="Craig66">{{cite book |last= Craig |first= G. A. |title= Europe since 1914 |url= https://archive.org/details/europesince19140000gord |publisher= Holt, Rinehart and Winston |location= [[New York]] |year=1966}}</ref><ref name="Grenville74">{{cite book |last= Grenville |first= J. A. S. |title= The Major International Treaties 1914–1973. A history and guides with texts |publisher= Methnen London |year=1974}}</ref><ref name="Lichtheim74">{{cite book |last= Lichtheim |first= G. |title= Europe in the Twentieth Century |publisher= Praeger |location= New York |year=1974}}</ref><ref name="The Treaty">{{cite web |title= Text of the Treaty, Treaty of Peace Between The Allied and Associated Powers and Hungary And Protocol and Declaration, Signed at Trianon June 4, 1920 |url= http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon}}</ref> Sporazum je najpoznatiji po teritorijalnim promjenama na račun Mađarske i priznavanju njenih novih međunarodnih granica nakon Prvog svjetskog rata. Mađarska je, kao dio [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske Monarhije]], bila uključena u Prvi svjetski rat od augusta 1914. Nakon što su njeni saveznici – [[Bugarska]] i kasnije [[Turska]] – potpisali [[Solunsko primirje|primirje s Antantom]], politička elita u [[Budimpešta|Budimpešti]] također je odlučila prekinuti rat. Dana 31. oktobra 1918. vlada u Budimpešti proglasila je nezavisnost Mađarske od [[Austrija|Austrije]] i odmah počela mirovne pregovore sa Saveznicima. Uprkos prestanku neprijateljstava, saveznici Antante – susjedi Mađarske – [[Čehoslovačka]] (koja je upravo proglasila svoju nezavisnost 28. oktobra 1918), [[Kraljevina Rumunija|Rumunija]] i [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]] – stavili su Mađarsku pod ekonomsku blokadu, lišivši je uvoza hrane, [[Gorivo|goriva]] ([[Ugalj|uglja]] i [[benzin]]a) i druge važne robe. U pokušaju da ublaže privrednu krizu, mađarske vlade koje su dolazile molile su Antantu da ukine blokadu i obnovi regionalnu trgovinu<ref>{{cite web |url= https://www.jstor.org/stable/4206164 |title= The Belgrade Armistice of 13 November 1918 |author= [[Bogdan Krizman]] |language= en |format= [[PDF]]}}</ref> Prvi mirovni pregovori doveli su do [[Beogradsko primirje|primirja]] u [[Beograd]]u 13. novembra 1918: Mađarska se obavezala demobilizirati vojsku i dala je saveznicima pravo da okupiraju jug ([[Vojvodina|Vojvodinu]] i [[Hrvatska|Hrvatsku]]) i istok Mađarske (južnu [[Transilvanija|Transilvaniju]]) do potpisivanja mirovnog ugovora. U decembru 1918. Budimpešta je dozvolila čehoslovačkim trupama da okupiraju i sjevernu Mađarsku ([[Slovačka|Slovačku]]). U zamjenu, Budimpešta se nadala ponovnom otvaranju vanjske trgovine i opskrbi ugljem.<ref>{{cite web |url= https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09592296.2023.2188795 |title= ‘Each Wagon of Coal Should Be Paid for with Territorial concessions.’ Hungary, Czechoslovakia, and the Coal Shortage in 1918–21 |author= Aleksandar Pjeganov |date= 18. 4. 2023 |access-date= 10. 7. 2024 |language= en}}</ref> Kako bi proširile svoje okupacijske zone u Mađarskoj, [[Mađarsko-rumunski rat|Rumunija]] i [[Mađarsko-čehoslovački rat|Čehoslovačka]] premjestile su svoje vojske dalje u Mađarsku u aprilu 1919, izazivajući obnovu neprijateljstava između te tri zemlje. U junu su sile Antante naredile Budimpešti, Pragu i Bukureštu da prekinu borbe i prihvate nove linije razgraničenja koje bi bile zagarantovane kao buduće granice Mađarske. Uprkos privremenim vojnim uspjesima protiv Čeha, Budimpešta je prihvatila ponudu i povukla vojsku iza linije razgraničenja. Bukurešt je, međutim, ignorisao naredbu Antante i nastavio ofanzivu. Početkom augusta rumunska vojska ušla je u Budimpeštu i u Mađarskoj je postavljena [[István Friedrich|nova, prorumunska vlada]]. To je označilo kraj neprijateljstava između Mađara i Rumuna. Međutim, Antanta je u novembru izvršila pritisak na Rumune da napuste Budimpeštu i orkestrirala formiranje [[Károly Huszár|nove mađarske koalicijske vlade]]. Novi kabinet pozvan je da prisustvuje Pariskoj mirovnoj konferenciji a u januaru 1920. primio je saveznički prijedlog za mirovni sporazum, koji je predviđao legaliziranje linija razgraničenja od 13. juna 1919. kao novih granica te garantovao prestanak blokade i obnovu slobodne trgovine između bivših habsburških zemalja i uvoza uglja u Mađarsku. [[Sándor Simonyi-Semadam|Vlada u Budimpešti]] i mađarski parlament (otvoren u februaru 1920) prihvatili su te uvjete. Iako su pozdravili obnovu mira i trgovine, ipak su zvanično protestovali protiv ustupanja njihovih bivših teritorija bez plebiscita. Mirovni sporazum potpisan je 4. juna 1920, Mađarska ga je ratifikovala 16. novembra 1920, a stupio je na snagu 26. jula 1921. Nakon 1920. Mađarska je ostala [[Kontinentalne države|bez izlaza na more]], s površinom 93.073&nbsp;km<sup>2</sup>, 28% od 325.411&nbsp;km<sup>2</sup>, koliko je imala prijeratna [[Zemlje krune sv. Stjepana|Kraljevina Ugarska]] (mađarska polovina [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]), i sa 7,6 miliona stanovnika, 36% u poređenju s predratnim stanovništvom od 20,9 miliona. Iako su područja koja su dodijeljena susjednim zemljama imala većinu nemađara, u njima je živjelo 3,3 miliona Mađara – 31% ukupnog broja Mađara – koji su tada postali manjina.{{sfn|Frucht|2004|p=360}}<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia |title= Trianon, Treaty of |url= http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-TrianonTr.html |encyclopedia= [[Enciklopedija Univerziteta Columbia]] |year=2009 |language=en}}</ref><ref name="Macartney37">{{cite book |last= Macartney |first= C. A. |title= Hungary and her successors: The Treaty of Trianon and Its Consequences 1919–1937| publisher= [[Štamparija Univerziteta u Oxfordu]] |year=1937|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title= East on the Danube: Hungary's Tragic Century |work= [[The New York Times]] | url= https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B07E3D91531F93AA3575BC0A9659C8B63&pagewanted=2 |date= 9. 8. 2003 |first= Richard |last= Bernstein |language=en}}</ref> Sporazumom je mađarska vojska ograničena na 35.000 oficira i vojnika, a [[Austrougarska ratna mornarica|Austrougarska mornarica]] prestala je postojati. Te odluke i njihove posljedice otad su uzrok dubokog negodovanja u Mađarskoj.<ref name="toomey">{{cite journal |last= Toomey |first= Michael |title= History, Nationalism and Democracy: Myth and Narrative in Viktor Orbán's 'Illiberal Hungary' |journal= New Perspectives |volume=26 |issue=1 |year=2018 |doi= 10.1177/2336825x1802600110 |pages=87–108 |s2cid=158970490 |language=en}}</ref> Strane koje su najviše dobile na osnovu ovog sporazuma bile su [[Kraljevina Rumunija]], [[Prva Čehoslovačka Republika]], [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] (kasnije Jugoslavija) i [[Prva Austrijska Republika]]. No, to je dovelo i do međunarodnog priznanja Mađarske i njenog suvereniteta. Sporazumom je poništeno Beogradsko primirje, koje je savezničkim silama dalo pravo da okupiraju Mađarsku. Sporazum je također davao mađarskim državljanima u inozemstvu pravo zaštite njihove imovine od nacionalizacije. Najvažnija stavka bilo je garantovanje slobodne trgovine između Mađarske, Austrije i Čehoslovačke (na pet godina) te obavezao Čehoslovačku i Poljsku da isporučuju ugalj Mađarskoj u "razumnim količinama". Jedan od glavnih elemenata sporazuma bila je doktrina "[[Samoodređenje|samoodređenja]] naroda", a to je bio pokušaj da se nemađarima daju vlastite nacionalne države.<ref name="Martin1998">{{cite book |author1= Van den Heuvel, Martin P. |author2= Siccama, J. G. |title= The Disintegration of Yugoslavia |url= https://books.google.com/books?id=PphwDIRNHzAC&pg=PA126|year=1992|publisher=Rodopi|isbn=90-5183-349-0|page=126 |language=en}}</ref> Osim toga, Mađarska je morala platiti [[Ratna odšteta|ratnu odštetu]] svojim susjedima. Sporazum su diktirali Saveznici, a ne pregovarali o njemu, a Mađari su se suočili s opcijom da prihvate ili odbiju njegove uvjete u cijelosti. Mađarska delegacija potpisala ga je uz protest, a agitacija za njegovu reviziju počela je odmah.<ref name="Columbia" />{{sfn|Tucker|Roberts|2005|p=1183}} Sadašnje granice Mađarske većinom su iste kao one definisane Trijanonskim sporazumom. Manje izmjene dogodile su se od 1921. do 1924. na [[Granica između Austrije i Mađarske|austrijsko-mađarskoj granici]], uključujući i predaju tri sela Čehoslovačkoj 1947.<ref>{{cite web |url= http://www.vasiszemle.hu/2008/06/botlik.htm |title= AZ ŐRVIDÉKI (BURGENLANDI) MAGYARSÁG SORSA |author= József Botlik |date= juni 2008 |website= vasiszemle.hu |publisher= VASI SZEMLE |language=hu}}</ref><ref>{{Cite web |url= https://adatbank.sk/lexikon/pozsonyi-hidfo/ |title= Szlovákiai Magyar Adatbank » pozsonyi hídfő |website= adatbank.sk |language= hu |access-date= 1. 8. 2024 |archive-date= 21. 10. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221021025756/https://adatbank.sk/lexikon/pozsonyi-hidfo/ |url-status= dead }}</ref> Međutim, stvarne granice Mađarske proizlaze iz [[Pariski mirovni sporazumi 1947.|Pariskih mirovnih ugovora]] iz 1947, kojima je poništeno teritorijalno povećanje Mađarske od 1938. do 1941. Pariskim ugovorom iz 1947. ''[[de facto]]'' su vraćene trijanonske granice Mađarske. Nakon Prvog svjetskog rata, uprkos ideji američkog predsjednika [[Woodrow Wilson|Wilsona]] o "samoodređenju naroda", Saveznici su odbili organizovati plebiscite u Mađarskoj o iscrtavanju njenih novih granica. Tu odluku obrazložili su u [[Millerandovo pismo|pismu]] koje je pratilo tekst mirovnog sporazuma s Mađarskom. U pismu od 6. maja 1920, koje je potpisao predsjednik Pariske mirovne konferencije [[Alexandre Millerand]], navodi se da su sile Antante i njihovi saveznici odredili nove granice Mađarske bez plebiscita zbog uvjerenja da "savjetovanje s narodom... neće dati znatno drugačije rezultate". Pismo je apelovalo na "osnovnu historijsku istinu – naime, da je cijeli niz godina mađarska politika bila usmjerena na ignorisanje etničkih manjina". [Prije Prvog svjetskog rata samo su tri evropske zemlje proglasile prava etničkih manjina i donijele zakone o njihovoj zaštiti: prva je bila Mađarska (1849. i 1868), druga Austrija (1867), a treća Belgija (1898). Nasuprot tome, pravni sistemi drugih evropskih zemalja prije Prvog svjetskog rata nisu dozvoljavali upotrebu evropskih manjinskih jezika u osnovnim školama, kulturnim ustanovama, uredima javne uprave i na sudovima.<ref>{{cite book |author= Józsa Hévizi |year= 2004 |format= PDF |language= en |url= http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf |title= Autonomies in Hungary and Europe, a Comparative Study; The Regional and Ecclesiastic Autonomy of the Minorities and Nationality Groups |access-date= 3. 8. 2024 |archive-date= 19. 3. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220319075337/http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf |url-status= bot: unknown }}</ref>] U isto vrijeme pismo je sugerisalo da bi Vijeće Lige naroda moglo ponuditi svoje posredovanje za ispravljanje novih granica na prijateljski način ako to predloži Komisija za razgraničenje.<ref>{{cite web |url= https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t53270950/f670.item |title= Documents diplomatiques français. 1920–1932; 1920, Tome I, 10 janvier – 18 mai |website= gallica.bnf.fr |language=fr}}</ref> Mađarska diplomatija kasnije se pozvala na Millerandovo pismo kao na obećanje velikih sila o budućim teritorijalnim revizijama u korist Mađarske. Jedini plebiscit dozvoljen za rješavanje spornih granica na bivšoj teritoriji Kraljevine Mađarske bio je [[plebiscit u Sopronu|onaj u Sopronu]],<ref>{{cite book|author=Richard C. Hall|title=War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2014|page=309|isbn=9781610690317|url=https://books.google.com/books?id=wy3TBAAAQBAJ&pg=PA309 |language=en}}</ref> čime je riješen manji teritorijalni spor između Prve Austrijske Republike i Kraljevine Mađarske, jer je nekoliko mjeseci ranije [[Odrpana garda]] pokrenula niz napada kako bi protjerala austrijske snage koje su ušle u to područje. Tokom plebiscita u Sopronu krajem 1921. biračka mjesta nadzirali su britanski, francuski i italijanski vojni oficiri.<ref>{{cite book|title=Irredentist and National Questions in Central Europe, 1913–1939: Hungary, 2v, Volume 5, Part 1 of Irredentist and National Questions in Central Europe, 1913–1939 Seeds of conflict |publisher=[[Kraus Reprint]]|year=1973|page=69|url= https://books.google.com/books?id=zQxWAAAAYAAJ&q=%22only+plebiscite%22+Sopron |language=en}}</ref> == Napomene == {{Notelist}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Treaty of Trianon}} * Miklós Zeidler, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/trianon_treaty_of Treaty of Trianon], u: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * Alan Sharp, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/the_paris_peace_conference_and_its_consequences The Paris Peace Conference and its Consequences], u: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * Čehoslovačko-mađarski pogranični sukob na: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/czechoslovak-hungarian_border_conflict]. * [https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon Tekst Trijanonskog sporazuma] {{en simbol}} * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/167.gif Karta granica Mađarske u novembru i decembru 1918.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234947/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/167.gif |date=3. 3. 2016 }} * [http://maps.omniatlas.com/europe/19200604/ Karta Evrope i Trijanonski sporazum] {{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/20150316054855/http://maps.omniatlas.com/europe/19200604/ |date=16. 3. 2015}} na ''omniatlas.com'' * [https://indavideo.hu/video/Eszak_fele_1938 ''Észak felé'' ("Na sjever") – mađarski propagandni dokumentarac o Prvoj bečkoj arbitraži]{{Mrtav link}} * [https://indavideo.hu/video/Kelet_fele_1940 ''Kelet felé'' ("Na istok") – mađarski propagandni dokumentarac o Drugoj bečkoj arbitraži]{{Mrtav link}} {{Prvi svjetski rat}} {{Mađarska po temama}} {{Velika unija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:1920. u Austriji]] [[Kategorija:1920. u Čehoslovačkoj]] [[Kategorija:1920. u Mađarskoj]] [[Kategorija:1920. u Rumuniji]] [[Kategorija:1920. u Slovačkoj]] [[Kategorija:1920. u Ukrajini]] [[Kategorija:Granice Mađarske]] [[Kategorija:Odnosi Mađarska–Rumunija]] [[Kategorija:Pariska mirovna konferencija 1919.]] [[Kategorija:Podjele (politika)]] [[Kategorija:Raspad Austro-Ugarske]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1920.]] [[Kategorija:Sporazumi vezani za Prvi svjetski rat]] [[Kategorija:Sporazumi o granicama]] [[Kategorija:Teritorijalna evolucija Mađarske]] [[Kategorija:Teritorijalna evolucija Rumunije]] [[Kategorija:Velika Rumunija]] [[Kategorija:Velika unija (Rumunija)]] [[Kategorija:Vojna historija Austro-Ugarske]] [[Kategorija:Sporazumi Belgije]] [[Kategorija:Sporazumi Jugoslavije]] [[Kategorija:1920. u Jugoslaviji]] 1m5v546ycq0ta2yc2sxwe05fry3malj 3904449 3904439 2026-07-12T08:12:46Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Historijski dokumenti]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904449 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Trijanonski sporazum | puno_ime = Mirovni sporazum između Saveznika i pridruženih sila i Mađarske | slika = Signature de la Paix avec la Hongrie, en tête Benárd Ágost hongrois(passant devant un piquet d'honneur à Versailles).jpg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Dolazak dvojice potpisnika, [[Ágost Benárd|Ágosta Benárda]] i [[Alfréd Drasche-Lázár|Alfréda Drasche-Lázára]], u [[Veliki Trianon]] u [[Versailles]]u 4. juna 1920. | kontekst = | datum_izrade = | datum_potpis = {{Početni datum|1920|6|4}} | mjesto_potpis = {{ZD|FRA}} [[Versailles]] | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | stupio_na_snagu = {{Početni datum|1921|7|26}} | uslov_aktivacije = | amandman = | aneks = | datum_isteka = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = <!-- format this as a bullet list --> | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | strane = 1. [[Saveznici u Prvom svjetskom ratu|Glavne savezničke i pridružene sile]]<br />{{flagcountry|Treća Francuska Republika}}<br />{{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}}<br />{{ZID|Kraljevina Italija}}<br />{{ZID|Japansko Carstvo}}<br />Ostale savezničke sile <br />{{ZID|Belgija}}<br />{{flagcountry|Beijanška vlada}}<br />{{flagcountry|Republika Kuba}}<br />{{flagcountry|Prva Čehoslovačka Republika}}<br />{{ZID|Kraljevina Grčka|država}}<br />{{ZID|Kraljevina SHS}}<br />{{ZID|Nikaragva}}<br />{{ZID|Panama}}<br />{{flagcountry|Druga Poljska Republika}}<br />{{flagcountry|Prva Portugalska Republika}}<br />{{ZID|Kraljevina Rumunija}}<br />{{flagcountry|Ratanakosinsko Kraljevstvo}}<hr/> 2. [[Centralne sile]]<br />{{ZID|Kraljevina Mađarska}} | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = Vlada Francuske | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = [[Francuski jezik|Francuski]], [[Engleski jezik|engleski]], [[Italijanski jezik|italijanski]] | wikizvor = [[:s:en:Treaty of Trianon|Treaty of Trianon]] | fusnote = }} [[Datoteka:President Mihaly Karolyi's speech after the proclamation of the First Hungarian Republic on 16 november, 1918.webm|mini|300px|Govor predsjednika [[Mihály Károlyi|Mihályja Károlyija]] nakon proglašenja [[Mađarska Demokratska Republika|Prve Mađarske Republike]] 16. novembra 1918.]] [[Datoteka:Bela Linder's pacifist speech on 2 November 1918.webm|mini|300px|Pacifistički govor [[Béla Linder|Béle Lindera]] za vojne oficire i deklaracija o samorazoružanju Mađarske 2. novembra 1918.]] [[Datoteka:Protest of the Transylvanian National Council in Kolozsvar 22 December 1918.webm|mini|desno|300px|Protest Transilvanijskog nacionalnog vijeća protiv okupacije Transilvanije od Rumunije 22. decembra 1918.]] [[Datoteka:Treaty of Trianon , January 1920.webm|mini|300px|Filmske novosti o Trijanonskom sporazumu 1920.]] [[Datoteka:Demographics of Austria and Hungary in Europe before WW1.png|mini|300px|Demografija Austrijskog Carstva prije Prvog svjetskog rata (crvena) i Kraljevine Ugarske (zelena) u okviru demografije tadašnje Evrope]] '''Trijanonski sporazum''' ({{fr|Traité de Trianon}}; {{it|Trattato del Trianon}}; {{hu|Trianoni béke}}; {{ro|Tratatul de la Trianon}}), u [[Mađarska|Mađarskoj]] često nazivan i '''Trijanonskim (mirovnim) diktatom''',<ref>{{Cite web |title= Hungarian President János Áder's Speech on the Day of National Unity |url= https://manchester.mfa.gov.hu/eng/news/hungarian-president-janos-aders-speech-on-day-of-national-unity |publisher= Generalni konzulat Mađarske u Manchesteru }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Dobó |first1= Attila |url= https://mek.oszk.hu/19200/19273/19273.pdf |title= A trianoni békediktátum |last2=Kollár |first2= Ferenc |last3= Zsoldos |first3= Sándor |last4= Kohári |first4= Nándor |publisher= Magyar Kultúra Emlékívek Kiadó |year=2021 |isbn=978-615-81078-9-1 |edition=2. |language=hu |trans-title= Trijanonski mirovni diktat}}</ref><ref>{{Cite book |last= Gulyás |first= László |url=https://trianoniszemle.hu/blog/trianoni-kiskate-101-kerdes-es-101-valasz-trianonrol |title= Trianoni kiskáté – 101 kérdés és 101 válasz a békediktátumról |year=2021 |language=hu}}</ref><ref>{{Cite journal |last= Makkai |first= Béla |url=http://real.mtak.hu/111986/ |title= Chopping Hungary Up by the 1920 Peace Dictate of Trianon. Causes, Events and Consequences |journal= Polgári Szemle: Gazdasági És Társadalmi Folyóirat |year=2019|volume=15 |issue=Spec |pages=204–225}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Gulyás |first1= László |title= A trianoni békediktátum története hét kötetben – I. kötet: Trianon Nagy Háború alatti előzményei, az Osztrák-Magyar Monarchia bukása 1914-1918 / II. kötet: A katonai megszállástól a magyar békedelegáció elutazásáig 1918-1920 / III. kötet: Apponyi beszédétől a Határkijelölő Bizottságok munkájának befejezéséig / IV. kötet: Térképek a trianoni békediktátum történetéhez / V. kötet: Párhuzamos Trianonok, a Párizs környéki békék: Versailles, Saint-Germain, Neuilly, Sèvres, Lausanne / VI. kötet: Dokumentumok, források / VII. kötet: Kronológia és életrajzok |last2= Anka |first2= László |last3= Arday |first3= Lajos |last4= Csüllög |first4= Gábor |last5= Gecse |first5= Géza |last6= Hajdú |first6= Zoltán |last7= Hamerli |first7= Petra |last8= Heka |first8= László |last9= Jeszenszky |first9= Géza |publisher= Udruženje za srednjoevropska istraživanja |year=2019–2020 |isbn=9786158046299 |language=hu |trans-title= Historija Trijanonskog mirovnog diktata u sedam tomova – Tom I: Historija Trianona tokom Velikog rata, pad Austro-Ugarske Monarhije 1914–1918. / Tom II: Od vojne okupacije do odlaska mađarske mirovne delegacije 1918–1920. / Tom III: Od Apponyijevog govora do završetka rada komitetâ za demarkaciju granica / Tom IV: Karte za historiju Trijanonskog mirovnog sporazuma / Tom V: Paralelni Trijanoni, mirovni sporazumi u okolini Pariza: Versailles, Saint-Germain, Neuilly, Sèvres, Lausanne / Tom VI: Dokumenti, izvori / Tom VII: Hronologija i biografije |last10= Kaposi |first10= Zoltán |last11= Kolontári |first11= Attila |last12= Köő |first12= Artúr |last13= Kurdi |first13= Krisztina |last14= Ligeti |first14= Dávid |last15= Majoros |first15= István |last16= Maruzsa |first16= Zoltán |last17= Miklós |first17= Péter |last18= Nánay |first18= Mihály |last19= Olasz |first19= Lajos |last20= Ördögh |first20= Tibor |last21= Pelles |first21= Márton |last22= Popély |first22= Gyula |last23= Sokcsevits |first23= Dénes |last24= Suba |first24= János |last25= Szávai |first25= Ferenc |last26= Tefner |first26= Zoltán |last27= Tóth |first27= Andrej |last28= Tóth |first28= Imre |last29= Vincze |first29= Gábor |last30= Vizi |first30= László Tamás}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Bank |first1= Barbara |title= Trianon – A diktátum teljes szövege |last2= Kovács |first2= Attila Zoltán |publisher= Erdélyi Szalon |year=2022 |isbn=9786156502247 |language=hu |trans-title= Trianon – cijeli tekst Diktata}}</ref><ref>{{Cite book |last1= Raffay |first1= Ernő |url= https://www.trianonmuzeum.hu/index.php?page=post&id=203#prettyPhoto |title= A Trianoni diktátum története és következményei |last2= Szabó |first2= Pál Csaba |publisher= Trijanonski muzej |language=hu |trans-title= Historija i posljedice Trijanonskog diktata}}</ref> pripremljen je na [[Pariska mirovna konferencija 1919.|Pariskoj mirovnoj konferenciji]], a potpisali su ga, s jedne strane, Mađarska, a s druge [[Saveznici u Prvom svjetskom ratu|Saveznici]] u [[Dvorac|dvorcu]] [[Veliki Trianon]] u [[Versailles]]u 4. juna 1920. Njime je formalno prekinuto ratno stanje proglašeno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] između većine Saveznika{{efn|[[Sjedinjene Američke Države]] okončale su rat [[Američko-mađarski mirovni sporazum 1921.|Američko-mađarskim mirovnim sporazumom 1921.]]}} i [[Kraljevina Mađarska|Kraljevine Mađarske]].<ref name="Craig66">{{cite book |last= Craig |first= G. A. |title= Europe since 1914 |url= https://archive.org/details/europesince19140000gord |publisher= Holt, Rinehart and Winston |location= [[New York]] |year=1966}}</ref><ref name="Grenville74">{{cite book |last= Grenville |first= J. A. S. |title= The Major International Treaties 1914–1973. A history and guides with texts |publisher= Methnen London |year=1974}}</ref><ref name="Lichtheim74">{{cite book |last= Lichtheim |first= G. |title= Europe in the Twentieth Century |publisher= Praeger |location= New York |year=1974}}</ref><ref name="The Treaty">{{cite web |title= Text of the Treaty, Treaty of Peace Between The Allied and Associated Powers and Hungary And Protocol and Declaration, Signed at Trianon June 4, 1920 |url= http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon}}</ref> Sporazum je najpoznatiji po teritorijalnim promjenama na račun Mađarske i priznavanju njenih novih međunarodnih granica nakon Prvog svjetskog rata. Mađarska je, kao dio [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske Monarhije]], bila uključena u Prvi svjetski rat od augusta 1914. Nakon što su njeni saveznici – [[Bugarska]] i kasnije [[Turska]] – potpisali [[Solunsko primirje|primirje s Antantom]], politička elita u [[Budimpešta|Budimpešti]] također je odlučila prekinuti rat. Dana 31. oktobra 1918. vlada u Budimpešti proglasila je nezavisnost Mađarske od [[Austrija|Austrije]] i odmah počela mirovne pregovore sa Saveznicima. Uprkos prestanku neprijateljstava, saveznici Antante – susjedi Mađarske – [[Čehoslovačka]] (koja je upravo proglasila svoju nezavisnost 28. oktobra 1918), [[Kraljevina Rumunija|Rumunija]] i [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]] – stavili su Mađarsku pod ekonomsku blokadu, lišivši je uvoza hrane, [[Gorivo|goriva]] ([[Ugalj|uglja]] i [[benzin]]a) i druge važne robe. U pokušaju da ublaže privrednu krizu, mađarske vlade koje su dolazile molile su Antantu da ukine blokadu i obnovi regionalnu trgovinu<ref>{{cite web |url= https://www.jstor.org/stable/4206164 |title= The Belgrade Armistice of 13 November 1918 |author= [[Bogdan Krizman]] |language= en |format= [[PDF]]}}</ref> Prvi mirovni pregovori doveli su do [[Beogradsko primirje|primirja]] u [[Beograd]]u 13. novembra 1918: Mađarska se obavezala demobilizirati vojsku i dala je saveznicima pravo da okupiraju jug ([[Vojvodina|Vojvodinu]] i [[Hrvatska|Hrvatsku]]) i istok Mađarske (južnu [[Transilvanija|Transilvaniju]]) do potpisivanja mirovnog ugovora. U decembru 1918. Budimpešta je dozvolila čehoslovačkim trupama da okupiraju i sjevernu Mađarsku ([[Slovačka|Slovačku]]). U zamjenu, Budimpešta se nadala ponovnom otvaranju vanjske trgovine i opskrbi ugljem.<ref>{{cite web |url= https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09592296.2023.2188795 |title= ‘Each Wagon of Coal Should Be Paid for with Territorial concessions.’ Hungary, Czechoslovakia, and the Coal Shortage in 1918–21 |author= Aleksandar Pjeganov |date= 18. 4. 2023 |access-date= 10. 7. 2024 |language= en}}</ref> Kako bi proširile svoje okupacijske zone u Mađarskoj, [[Mađarsko-rumunski rat|Rumunija]] i [[Mađarsko-čehoslovački rat|Čehoslovačka]] premjestile su svoje vojske dalje u Mađarsku u aprilu 1919, izazivajući obnovu neprijateljstava između te tri zemlje. U junu su sile Antante naredile Budimpešti, Pragu i Bukureštu da prekinu borbe i prihvate nove linije razgraničenja koje bi bile zagarantovane kao buduće granice Mađarske. Uprkos privremenim vojnim uspjesima protiv Čeha, Budimpešta je prihvatila ponudu i povukla vojsku iza linije razgraničenja. Bukurešt je, međutim, ignorisao naredbu Antante i nastavio ofanzivu. Početkom augusta rumunska vojska ušla je u Budimpeštu i u Mađarskoj je postavljena [[István Friedrich|nova, prorumunska vlada]]. To je označilo kraj neprijateljstava između Mađara i Rumuna. Međutim, Antanta je u novembru izvršila pritisak na Rumune da napuste Budimpeštu i orkestrirala formiranje [[Károly Huszár|nove mađarske koalicijske vlade]]. Novi kabinet pozvan je da prisustvuje Pariskoj mirovnoj konferenciji a u januaru 1920. primio je saveznički prijedlog za mirovni sporazum, koji je predviđao legaliziranje linija razgraničenja od 13. juna 1919. kao novih granica te garantovao prestanak blokade i obnovu slobodne trgovine između bivših habsburških zemalja i uvoza uglja u Mađarsku. [[Sándor Simonyi-Semadam|Vlada u Budimpešti]] i mađarski parlament (otvoren u februaru 1920) prihvatili su te uvjete. Iako su pozdravili obnovu mira i trgovine, ipak su zvanično protestovali protiv ustupanja njihovih bivših teritorija bez plebiscita. Mirovni sporazum potpisan je 4. juna 1920, Mađarska ga je ratifikovala 16. novembra 1920, a stupio je na snagu 26. jula 1921. Nakon 1920. Mađarska je ostala [[Kontinentalne države|bez izlaza na more]], s površinom 93.073&nbsp;km<sup>2</sup>, 28% od 325.411&nbsp;km<sup>2</sup>, koliko je imala prijeratna [[Zemlje krune sv. Stjepana|Kraljevina Ugarska]] (mađarska polovina [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]), i sa 7,6 miliona stanovnika, 36% u poređenju s predratnim stanovništvom od 20,9 miliona. Iako su područja koja su dodijeljena susjednim zemljama imala većinu nemađara, u njima je živjelo 3,3 miliona Mađara – 31% ukupnog broja Mađara – koji su tada postali manjina.{{sfn|Frucht|2004|p=360}}<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia |title= Trianon, Treaty of |url= http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-TrianonTr.html |encyclopedia= [[Enciklopedija Univerziteta Columbia]] |year=2009 |language=en}}</ref><ref name="Macartney37">{{cite book |last= Macartney |first= C. A. |title= Hungary and her successors: The Treaty of Trianon and Its Consequences 1919–1937| publisher= [[Štamparija Univerziteta u Oxfordu]] |year=1937|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title= East on the Danube: Hungary's Tragic Century |work= [[The New York Times]] | url= https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B07E3D91531F93AA3575BC0A9659C8B63&pagewanted=2 |date= 9. 8. 2003 |first= Richard |last= Bernstein |language=en}}</ref> Sporazumom je mađarska vojska ograničena na 35.000 oficira i vojnika, a [[Austrougarska ratna mornarica|Austrougarska mornarica]] prestala je postojati. Te odluke i njihove posljedice otad su uzrok dubokog negodovanja u Mađarskoj.<ref name="toomey">{{cite journal |last= Toomey |first= Michael |title= History, Nationalism and Democracy: Myth and Narrative in Viktor Orbán's 'Illiberal Hungary' |journal= New Perspectives |volume=26 |issue=1 |year=2018 |doi= 10.1177/2336825x1802600110 |pages=87–108 |s2cid=158970490 |language=en}}</ref> Strane koje su najviše dobile na osnovu ovog sporazuma bile su [[Kraljevina Rumunija]], [[Prva Čehoslovačka Republika]], [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] (kasnije Jugoslavija) i [[Prva Austrijska Republika]]. No, to je dovelo i do međunarodnog priznanja Mađarske i njenog suvereniteta. Sporazumom je poništeno Beogradsko primirje, koje je savezničkim silama dalo pravo da okupiraju Mađarsku. Sporazum je također davao mađarskim državljanima u inozemstvu pravo zaštite njihove imovine od nacionalizacije. Najvažnija stavka bilo je garantovanje slobodne trgovine između Mađarske, Austrije i Čehoslovačke (na pet godina) te obavezao Čehoslovačku i Poljsku da isporučuju ugalj Mađarskoj u "razumnim količinama". Jedan od glavnih elemenata sporazuma bila je doktrina "[[Samoodređenje|samoodređenja]] naroda", a to je bio pokušaj da se nemađarima daju vlastite nacionalne države.<ref name="Martin1998">{{cite book |author1= Van den Heuvel, Martin P. |author2= Siccama, J. G. |title= The Disintegration of Yugoslavia |url= https://books.google.com/books?id=PphwDIRNHzAC&pg=PA126|year=1992|publisher=Rodopi|isbn=90-5183-349-0|page=126 |language=en}}</ref> Osim toga, Mađarska je morala platiti [[Ratna odšteta|ratnu odštetu]] svojim susjedima. Sporazum su diktirali Saveznici, a ne pregovarali o njemu, a Mađari su se suočili s opcijom da prihvate ili odbiju njegove uvjete u cijelosti. Mađarska delegacija potpisala ga je uz protest, a agitacija za njegovu reviziju počela je odmah.<ref name="Columbia" />{{sfn|Tucker|Roberts|2005|p=1183}} Sadašnje granice Mađarske većinom su iste kao one definisane Trijanonskim sporazumom. Manje izmjene dogodile su se od 1921. do 1924. na [[Granica između Austrije i Mađarske|austrijsko-mađarskoj granici]], uključujući i predaju tri sela Čehoslovačkoj 1947.<ref>{{cite web |url= http://www.vasiszemle.hu/2008/06/botlik.htm |title= AZ ŐRVIDÉKI (BURGENLANDI) MAGYARSÁG SORSA |author= József Botlik |date= juni 2008 |website= vasiszemle.hu |publisher= VASI SZEMLE |language=hu}}</ref><ref>{{Cite web |url= https://adatbank.sk/lexikon/pozsonyi-hidfo/ |title= Szlovákiai Magyar Adatbank » pozsonyi hídfő |website= adatbank.sk |language= hu |access-date= 1. 8. 2024 |archive-date= 21. 10. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221021025756/https://adatbank.sk/lexikon/pozsonyi-hidfo/ |url-status= dead }}</ref> Međutim, stvarne granice Mađarske proizlaze iz [[Pariski mirovni sporazumi 1947.|Pariskih mirovnih ugovora]] iz 1947, kojima je poništeno teritorijalno povećanje Mađarske od 1938. do 1941. Pariskim ugovorom iz 1947. ''[[de facto]]'' su vraćene trijanonske granice Mađarske. Nakon Prvog svjetskog rata, uprkos ideji američkog predsjednika [[Woodrow Wilson|Wilsona]] o "samoodređenju naroda", Saveznici su odbili organizovati plebiscite u Mađarskoj o iscrtavanju njenih novih granica. Tu odluku obrazložili su u [[Millerandovo pismo|pismu]] koje je pratilo tekst mirovnog sporazuma s Mađarskom. U pismu od 6. maja 1920, koje je potpisao predsjednik Pariske mirovne konferencije [[Alexandre Millerand]], navodi se da su sile Antante i njihovi saveznici odredili nove granice Mađarske bez plebiscita zbog uvjerenja da "savjetovanje s narodom... neće dati znatno drugačije rezultate". Pismo je apelovalo na "osnovnu historijsku istinu – naime, da je cijeli niz godina mađarska politika bila usmjerena na ignorisanje etničkih manjina". [Prije Prvog svjetskog rata samo su tri evropske zemlje proglasile prava etničkih manjina i donijele zakone o njihovoj zaštiti: prva je bila Mađarska (1849. i 1868), druga Austrija (1867), a treća Belgija (1898). Nasuprot tome, pravni sistemi drugih evropskih zemalja prije Prvog svjetskog rata nisu dozvoljavali upotrebu evropskih manjinskih jezika u osnovnim školama, kulturnim ustanovama, uredima javne uprave i na sudovima.<ref>{{cite book |author= Józsa Hévizi |year= 2004 |format= PDF |language= en |url= http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf |title= Autonomies in Hungary and Europe, a Comparative Study; The Regional and Ecclesiastic Autonomy of the Minorities and Nationality Groups |access-date= 3. 8. 2024 |archive-date= 19. 3. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220319075337/http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf |url-status= bot: unknown }}</ref>] U isto vrijeme pismo je sugerisalo da bi Vijeće Lige naroda moglo ponuditi svoje posredovanje za ispravljanje novih granica na prijateljski način ako to predloži Komisija za razgraničenje.<ref>{{cite web |url= https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t53270950/f670.item |title= Documents diplomatiques français. 1920–1932; 1920, Tome I, 10 janvier – 18 mai |website= gallica.bnf.fr |language=fr}}</ref> Mađarska diplomatija kasnije se pozvala na Millerandovo pismo kao na obećanje velikih sila o budućim teritorijalnim revizijama u korist Mađarske. Jedini plebiscit dozvoljen za rješavanje spornih granica na bivšoj teritoriji Kraljevine Mađarske bio je [[plebiscit u Sopronu|onaj u Sopronu]],<ref>{{cite book|author=Richard C. Hall|title=War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2014|page=309|isbn=9781610690317|url=https://books.google.com/books?id=wy3TBAAAQBAJ&pg=PA309 |language=en}}</ref> čime je riješen manji teritorijalni spor između Prve Austrijske Republike i Kraljevine Mađarske, jer je nekoliko mjeseci ranije [[Odrpana garda]] pokrenula niz napada kako bi protjerala austrijske snage koje su ušle u to područje. Tokom plebiscita u Sopronu krajem 1921. biračka mjesta nadzirali su britanski, francuski i italijanski vojni oficiri.<ref>{{cite book|title=Irredentist and National Questions in Central Europe, 1913–1939: Hungary, 2v, Volume 5, Part 1 of Irredentist and National Questions in Central Europe, 1913–1939 Seeds of conflict |publisher=[[Kraus Reprint]]|year=1973|page=69|url= https://books.google.com/books?id=zQxWAAAAYAAJ&q=%22only+plebiscite%22+Sopron |language=en}}</ref> == Napomene == {{Notelist}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Treaty of Trianon}} * Miklós Zeidler, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/trianon_treaty_of Treaty of Trianon], u: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * Alan Sharp, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/the_paris_peace_conference_and_its_consequences The Paris Peace Conference and its Consequences], u: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * Čehoslovačko-mađarski pogranični sukob na: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/czechoslovak-hungarian_border_conflict]. * [https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon Tekst Trijanonskog sporazuma] {{en simbol}} * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/167.gif Karta granica Mađarske u novembru i decembru 1918.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234947/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/167.gif |date=3. 3. 2016 }} * [http://maps.omniatlas.com/europe/19200604/ Karta Evrope i Trijanonski sporazum] {{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/20150316054855/http://maps.omniatlas.com/europe/19200604/ |date=16. 3. 2015}} na ''omniatlas.com'' * [https://indavideo.hu/video/Eszak_fele_1938 ''Észak felé'' ("Na sjever") – mađarski propagandni dokumentarac o Prvoj bečkoj arbitraži]{{Mrtav link}} * [https://indavideo.hu/video/Kelet_fele_1940 ''Kelet felé'' ("Na istok") – mađarski propagandni dokumentarac o Drugoj bečkoj arbitraži]{{Mrtav link}} {{Prvi svjetski rat}} {{Mađarska po temama}} {{Velika unija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:1920. u Austriji]] [[Kategorija:1920. u Čehoslovačkoj]] [[Kategorija:1920. u Mađarskoj]] [[Kategorija:1920. u Rumuniji]] [[Kategorija:1920. u Slovačkoj]] [[Kategorija:1920. u Ukrajini]] [[Kategorija:Granice Mađarske]] [[Kategorija:Odnosi Mađarska–Rumunija]] [[Kategorija:Pariska mirovna konferencija 1919.]] [[Kategorija:Podjele (politika)]] [[Kategorija:Raspad Austro-Ugarske]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1920.]] [[Kategorija:Sporazumi vezani za Prvi svjetski rat]] [[Kategorija:Sporazumi o granicama]] [[Kategorija:Teritorijalna evolucija Mađarske]] [[Kategorija:Teritorijalna evolucija Rumunije]] [[Kategorija:Velika Rumunija]] [[Kategorija:Velika unija (Rumunija)]] [[Kategorija:Vojna historija Austro-Ugarske]] [[Kategorija:Sporazumi Belgije]] [[Kategorija:Sporazumi Jugoslavije]] [[Kategorija:1920. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Historijski dokumenti]] b0cp3f462wrmj2andt3lgsuzt52o2o0 Korisnik:Tulum387/Započete stranice 2 517587 3904407 3838287 2026-07-11T22:27:43Z Tulum387 155909 3904407 wikitext text/x-wiki <small>[[Veliko ropsko jezero]], [[Malo ropsko jezero]], [[Jezero Peter Pond]], [[Luis Amado-Blanco]], [[Kriptodepresija]], [[Boston Bruins]], [[Howard Webb]], [[Vedran Bosnić]], [[Bones (reper)]], [[Francisco Pizarro]], [[Azra (film)]], [[Tobías Zúñiga Castro]], [[Rami Malek]], [[Stranger Things]], [[Zemljotres u Elazığu 2020.]], [[Podgajevi]], [[Fernando Gabeira]], [[Draško Stanivuković]], [[Parlamentarni izbori u Hrvatskoj 2020.]], [[Anel Ahmedhodžić]], [[Dennis Hadžikadunić]], [[Teroristički napad u Beču 2020.]], [[Bee Gees]], [[Honda]], [[Želimir Žilnik]], [[Samsung]], [[Nikola Prce]], [[Dritan Abazović]], [[Xiaomi]], [[Athabasca (jezero)|Jezero Athabasca]], [[Jaroslav Hašek]], [[Eden Hazard]], [[Aleksej Navaljni]], [[Seksualno nasilje]], [[Ivan Musić]], [[Lana Bastašić]], [[Nuklearna tehnologija]], [[LGBTQ prava u Bosni i Hercegovini|LGBTQ prava u BiH]], [[Latvijska mitologija]], [[Majka Albanija (kip)|Majka Albanija]], [[Kršćanstvo u Albaniji]], [[Ljudska prava u Bosni i Hercegovini|Ljudska prava u BiH]], [[Đura Jakšić]], [[Predsjednik Barbadosa]], [[Genije]], [[Politika Angole]], [[Ruska invazija na Ukrajinu 2022.]], [[Eurosong 2000.]], [[Lotika Zellermeier]], [[Konstrakta]], [[Pad drona u Zagrebu 2022.]], [[Stefan Airapetjan]], [[Olena Zelenska]], [[Ikigai]], [[Smail Prevljak]], [[Ronela Hajati]], [[Post Angusa Barbierija]], [[Dmitrij Šostakovič]], [[Požar u diskoteci "Pulse"|Požar u diskoteci Pulse]], [[Onkotski pritisak]], [[Emetullah Râbi'a Gülnûş]], [[Brzi plazma reaginski test]], [[Rapidni dijagnostički test]], [[Reprise Records]], [[Rob Cavallo]], [[Požar u baru u Crans-Montani 2026.]], [[Pljačka u Gelsenkirchenu 2025.]], [[Pljačka banke u Berlinu 1995.]], [[Ubistvo Renee Good]], [[CPU modovi]], [[Antarktička ledena ploča]], [[Arc'teryx]], [[Gore-Tex]], [[Patagonia, Inc.]], [[Ubistvo Alexa Prettija]], [[Begić protiv Bosne i Hercegovine]], [[Meramec]], [[Miokimija gornjeg kosog mišića]], [[Pokušaj ubistva Alija Hameneija]], [[Dolutegravir]], [[Mansoureh Khojasteh Bagherzadeh]], [[Nikola Katić]], [[Amar Memić]], [[Zemljotres u Sjevernom Malukuu 2026.]], [[Butthole Surfers]], [[Usamljeni kralj]], [[Cvijeće Ukrajine]], [[Londonski derbiji]], [[Stauning ili haos]], [[SOFA skor]], [[Duško Vujošević]], [[Tea Kovačević]], [[Goran Samardžić]], [[Istanbulsko kopile]], [[Johanna Reichert]], [[Shaqe Çoba]], [[Kristina Bedeč]], [[Klāra Kalniņa]], [[Diana Çuli]], [[Josephine Ojiambo]], [[Lisa Eder]], [[Zora Tavčar]], [[Margit Slachta]], [[Anti-fudbal]], [[Elsa von Gutmann]]</small> 23jpyydtbikw1whvl2qyhd0p7dnkidw Kategorija:Srpski nacionalizam na Kosovu 14 519596 3904465 3701804 2026-07-12T09:14:08Z نوفاك اتشمان 16322 sitno 3904465 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Srpski nacionalizam|Kosovo]] [[Kategorija:Nacionalizam na Kosovu|Srpski]] [[Kategorija:Srpski iredentizam|Kosovo]] q2nmz03iycbauix123afo6qhl1b4c70 Kategorija:Srpski nacionalizam u Crnoj Gori 14 519597 3904467 3701805 2026-07-12T09:14:39Z نوفاك اتشمان 16322 sitno 3904467 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Srpski nacionalizam|Crna Gora]] [[Kategorija:Nacionalizam u Crnoj Gori|Srpski]] [[Kategorija:Srpski iredentizam|Crna Gora]] 61i4gfyal28fjentiy5fkzmqbsftn23 Kategorija:Srpski nacionalizam u Hrvatskoj 14 519598 3904468 3701806 2026-07-12T09:14:45Z نوفاك اتشمان 16322 sitno 3904468 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Srpski nacionalizam|Hrvatska]] [[Kategorija:Nacionalizam u Hrvatskoj|Srpski]] [[Kategorija:Srpski iredentizam|Hrvatska]] os9xki1al9wpu38u33mzbbutxubbwf5 Kategorija:Srpski nacionalizam u Sjevernoj Makedoniji 14 519599 3904469 3701807 2026-07-12T09:16:08Z نوفاك اتشمان 16322 sitno 3904469 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Srpski nacionalizam|Sjeverna Makedonija]] [[Kategorija:Nacionalizam u Sjevernoj Makedoniji|Srpski]] [[Kategorija:Srpski iredentizam|Sjeverna Makedonija]] 487tus28lilgz0dg04msisccd1wbwmv Sastavi ekipa na Evropskom prvenstvu u košarci 2025. 0 525760 3904357 3899909 2026-07-11T13:15:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904357 wikitext text/x-wiki Spisak igrača košarkaških reprezentacija koje se takmiče na '''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2025.|EuroBasketu 2025]]'''. Svaka ekipa ima konačni sastav od 12 igrača; ekipa može imate do jednog naturalizovanog igrača u svom sastavu prema pravilima FIBA-e. ''Godine i klub igrača su navedeni prema stanju na početku turnira, 27. augusta 2025.''<ref>{{cite news|title=FIBA EuroBasket 2025 set for start in Riga, Tampere with rosters confirmed|url=https://www.fiba.basketball/en/news/fiba-eurobasket-2025-set-for-start-in-riga-tampere-with-rosters-confirmed|access-date=26. 8. 2025|work=fiba.basketball|date=26. 8. 2025}}</ref> ==Grupa A== ===Češka=== Spisak od 16 igrača objavljen je 24. jula.<ref>{{cite news|title=Omlazení lvi vyhlížejí EuroBasket|url=https://cz.basketball/omlazeni-lvi-vyhlizeji-eurobasket/a20437|access-date=7. 8. 2025|work=cz.basketball|date=24. 7. 2025}}</ref> [[Tomáš Satoranský]] se povukao zbog povrede leđa 22. augusta,<ref>{{cite news|title=Tomas Satoransky to miss EuroBasket 2025|url=https://basketnews.com/news-229822-tomas-satoransky-miss-eurobasket-2025-czechia-roster.html|access-date=22. 8. 2025|work=basketnews.com|date=22. 8. 2025}}</ref> istog dana kada je objavljen konačni sastav ekipe.<ref>{{cite news|title=Omlazení lvi vyrážejí na EuroBasket bez Satoranského|url=https://cz.basketball/omlazeni-lvi-vyrazeji-na-eurobasket-bez-satoranskeho/a20569|access-date=22. 8. 2025|work=cz.basketball|date=22. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Češke za EuroBasket 2025. |color1 = white | bg1 = #11457e | color2 = white | bg2 = #d7141a}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Jan Zidek | pos = C | m = 2.04 | year = 1999 | month = 12 | date = 13 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[CB Tizona|Tizona Burgos]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Vojtěch Hruban | pos = F | m = 2.01 | year = 1989 | month = 8 | date = 29 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Basketball Nymburk|Nymburk]] | nat = CZE | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Adam Kejval | pos = C | m = 2.12 | year = 2002 | month = 1 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Basket Brno|Brno]] | nat = CZE }} {{FIBA player|df=y| num = 15 | name = Martin Peterka | pos = FC | m = 2.05 | year = 1995 | month = 1 | date = 12 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[MKS Dąbrowa Górnicza (basketball)|Dąbrowa Górnicza]] | nat = POL }} {{FIBA player|df=y| num = 17 | name = Jaromír Bohačík | pos = SF | m = 1.97 | year = 1992 | month = 5 | date = 26 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Basketball Nymburk|Nymburk]] | nat = CZE }} {{FIBA player|df=y| num = 19 | name = Ondřej Sehnal | pos = PG | m = 1.90 | year = 1997 | month = 10 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Basketball Nymburk|Nymburk]] | nat = CZE }} {{FIBA player|df=y| num = 21 | name = Petr Křivánek | dab = basketball | pos = PG | m = 2.00 | year = 2003 | month = 5 | date = 18 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Basket Brno|Brno]] | nat = CZE }} {{FIBA player|df=y| num = 27 | name = Vít Krejčí | pos = G | m = 1.99 | year = 2000 | month = 6 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Atlanta Hawks | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 31 | name = Martin Kříž | pos = FC | m = 2.00 | year = 1993 | month = 6 | date = 17 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Basketball Nymburk|Nymburk]] | nat = CZE }} {{FIBA player|df=y| num = 32 | name = Richard Bálint | pos = G | m = 1.92 | year = 2002 | month = 11 | date = 8 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Bamberg Baskets|Bamberg]] | nat = GER }} {{FIBA player|df=y| num = 71 | name = Martin Svoboda | pos = F | m = 2.01 | year = 2001 | month = 12 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Sokol Písek | nat = CZE | dab=basketball}} {{FIBA player|df=y| num = 77 | name = Tomáš Kyzlink | pos = SG | m = 1.98 | year = 1993 | month = 6 | date = 18 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Jilin Northeast Tigers | nat = CHN }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|ESP}} [[:es:Diego Ocampo|Diego Ocampo]] | asst_coach= * {{flagicon|ESP}} [[:es:Lluís Riera|Lluís Riera]] * {{flagicon|CZE}} Jan Šotnar | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Estonija=== Spisak od 22 igrača objavljen je 7. jula.<ref>{{cite news|title=Heiko Rannula avalikustas Eesti meeste korvpallikoondise kandidaadid|url=https://www.basket.ee/et/uudised?news_id=12693|access-date=7. 8. 2025|work=basket.ee|date=7. 7. 2025}}</ref> [[Maik Kotsar]] se povukao zbog povrede ramena 22. augusta.<ref>{{cite web|title=Injury means key Estonia player Maik-Kalev Kotsar to miss basketball euro finals|url=https://news.err.ee/1609776492/injury-means-key-estonia-player-maik-kalev-kotsar-to-miss-basketball-euro-finals|date=22. 8. 2025|accessdate=25. 8. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 25. augusta.<ref>{{cite web|title=Selgusid 12 mängijat, kes esindavad Eestit EM-finaalturniiril|url=https://sport.postimees.ee/8310977/nimekiri-selgusid-12-mangijat-kes-esindavad-eestit-em-finaalturniiril|date=25. 8. 2025|accessdate=25. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Estonije za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #0072CE | color2 = white | bg2 = black}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 0 | name = Henri Drell | pos = SF | m = 2.05 | year = 2000 | month = 4 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 1 | name = Märt Rosenthal | pos = SG | m = 1.96 | year = 1999 | month = 3 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[BC Kalev|Kalev]] | nat = EST }} {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Sander Raieste | pos = SF | m = 2.04 | year = 1999 | month = 3 | date = 31 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[UCAM Murcia CB|UCAM Murcia]] | nat = ESP}} {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Kaspar Treier | pos = PF | m = 2.04 | year = 1999 | month = 9 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[Napoli Basket (2016)|Napoli]] | nat = ITA}} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Mikk Jurkatamm | pos = SG | m = 1.97 | year = 2000 | month = 9 | date = 18 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[S.S. Felice Scandone|Avellino]] | nat = ITA}} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Matthias Tass | pos = C | m = 2.08 | year = 1999 | month = 3 | date = 23 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[Legia Warsaw (basketball)|Legia Warsaw]] | nat = POL}} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Siim-Sander Vene | pos = PF | m = 2.03 | year = 1990 | month = 11 | date = 12 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[BC Šiauliai|Šiauliai]] | nat = LTU | note = C}} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Kregor Hermet | pos = PF | m = 2.05 | year = 1997 | month = 6 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[BC Kalev|Kalev]] | nat = EST}} {{FIBA player|df=y| num = 21 | name = Janari Jõesaar | pos = SG | m = 1.98 | year = 1993 | month = 12 | date = 8 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[KK Bosna Royal|Bosna]] | nat = BIH}} {{FIBA player|df=y| num = 25 | name = Joonas Riismaa | pos = SG | m = 1.99 | year = 2002 | month = 3| date = 6| compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[Pallacanestro Cantù|Cantù]] | nat = ITA }} {{FIBA player|df=y| num = 34 | name = Artur Konontšuk | pos = SF | m = 2.02 | year = 2000 | month = 5 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[Bursaspor Basketbol|Bursaspor]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 77 | name = Kristian Kullamäe | pos = PG | m = 1.94 | year = 1999 | month = 5 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 08 | compdate = 27 | clublink = [[BC Lietkabelis|Lietkabelis Panevėžys]] | nat = LTU }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|EST}} [[Heiko Rannula]] | asst_coach= * {{flagicon|EST}} [[Indrek Reinbok]] * {{flagicon|EST}} [[Brett Nõmm]] * {{flagicon|EST}} [[Kristjan Kangur]] | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Latvija=== Spisak od 25 igrača objavljen je 4. jula.<ref>{{cite news|title=Vīriešu valstsvienība: pirmdien sākas treniņi, gatavojoties Eiropas čempionāta finālturnīram|url=https://latvijav.basket.lv/viriesu-valstsvieniba-uz-treninnometni-uzaicinati-25-speletaji/|access-date=7. 8. 2025|work=latvijav.basket.lv|date=4. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Latvia announces their extended 25-man roster for Eurobasket 2025|url=https://basketnews.com/news-227403-latvia-announces-their-extended-25-man-roster-for-eurobasket-2025.html|access-date=7. 8. 2025|work=basketnews.com|date=5. 7. 2025}}</ref> Smanjen je na 20 igrača 25. jula,<ref>{{cite news|title=Vīriešu valstsvienība: 28. jūlijā sākas komandas treniņi, ierindā 20 kandidāti|url=https://latvijav.basket.lv/viriesu-valstsvieniba-28/|access-date=10. 8. 2025|work=latvijav.basket.lv|date=25. 7. 2025}}</ref> a zatim na 17 igrača 2. augusta.<ref>{{cite news|title=Vīriešu valstsvienība: uz treniņnometni Slovēnijā dodas 17 basketbolisti|url=https://latvijav.basket.lv/viriesu-valstsvieniba-29/|access-date=10. 8. 2025|work=latvijav.basket.lv|date=2. 8. 2025}}</ref> [[Mārtiņš Laksa]] i [[Rodions Kurucs]] povukli su se zbog povreda 14. i 20. augusta.<ref>{{cite news|title=Vīriešu valstsvienība: 45 minūšu uguņošanā ar Lietuvu mīnus 4; sestdien plkst.18 ar Slovēniju|url=https://latvijav.basket.lv/viriesu-valstsvieniba-31|access-date=21. 8. 2025|work=latvijav.basket.lv|date=14. 8. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Vīriešu valstsvienība: zaudējums Grieķijai, ceturtdien plkst.20 ar Itāliju (TV6)|url=https://latvijav.basket.lv/viriesu-valstsvieniba-33|access-date=21. 8. 2025|work=latvijav.basket.lv|date=20. 8. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 24. augusta, kada je otpao i [[Toms Skuja]].<ref>{{cite news|title=Vīriešu valstsvienība: nosaukts divpadsmitnieks EuroBasket2025, starts trešdien plkst.18 pret Turciju|url=https://latvijav.basket.lv/viriesu-valstsvieniba-35|access-date=24. 8. 2025|work=latvijav.basket.lv|date=24. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Latvije za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #9e3039 | color2 = white | bg2 = #9e3039 }} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Mareks Mejeris | pos = F | m = 2.07 | year = 1991 | month = 9 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = U-BT Cluj-Napoca | nat = ROM }} {{FIBA player|df=y| num = 6 | name = Kristaps Porziņģis | pos = C | m = 2.21 | year = 1995 | month = 8 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Atlanta Hawks | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 8 | name = Dāvis Bertāns | pos = F | m = 2.08 | year = 1992 | month = 11 | date = 12 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Dubai Basketball | nat = UAE }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Dairis Bertāns | pos = SG | m = 1.92 | year = 1989 | month = 9 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BK VEF Rīga|VEF Rīga]] | nat = LAT | note = C}} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Rolands Šmits | pos = FC | m = 2.07 | year = 1995 | month = 6 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Anadolu Efes S.K.|Anadolu Efes]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 18 | name = Klāvs Čavars | pos = C | m = 2.08 | year = 1996 | month = 2 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Sabah BC|Sabah]] | nat = AZE }} {{FIBA player|df=y| num = 19 | name = Rihards Lomažs | pos = SG | m = 1.93 | year = 1996 | month = 4 | date = 13 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Neptūnas|Neptūnas]] | nat = LTU }} {{FIBA player|df=y| num = 24 | name = Andrejs Gražulis | pos = PF | m = 2.02 | year = 1993 | month = 7 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Türk Telekom B.K.|Türk Telekom]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 28 | name = Mārcis Šteinbergs | pos = PF | m = 2.08 | year = 2001 | month = 8 | date = 28 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Bàsquet Manresa|Manresa]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 47 | name = Artūrs Kurucs | pos = G | m = 1.91 | year = 2000 | month = 1 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[CB Breogán|Breogán]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 55 | name = Artūrs Žagars | pos = PG | m = 1.90 | year = 2000 | month = 4 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Fenerbahçe S.K. (basketball)|Fenerbahce]] | nat = TUR |inj=yes}} {{FIBA player|df=y| num = 66 | name = Kristers Zoriks | pos = PG | m = 1.93 | year = 1998 | month = 5 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Força Lleida CE|Força Lleida]] | nat = ESP }} <!-- end list of players --> {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|ITA}} [[Luca Banchi]] | asst_coach = * {{flagicon|LAT}} [[Jānis Gailītis]] * {{flagicon|LAT}} [[Artūrs Visockis-Rubenis]] * {{flagicon|LAT}} [[Žanis Peiners]] * {{flagicon|LAT}} Dāvis Čoders | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Portugal=== Spisak od 15 igrača objavljen je 18. juna.<ref>{{cite news|title=Os 15 convocados de Mário Gomes para a preparação do EuroBasket 2025|url=https://www.fpb.pt/noticia/os-15-convocados-de-mario-gomes-para-a-preparacao-do-eurobasket-2025|access-date=7. 8. 2025|work=fpb.pt|date=18. 6. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 21. augusta.<ref>{{cite news|title=Portugal confirm final 12-player squad for EuroBasket|url=https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-eurobasket-2025/news/portugal-confirm-final-12-player-squad-for-eurobasket|access-date=22. 8. 2025|work=fiba.basketball|date=21. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Portugala za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #ff0000 | color2 = #ffff00 | bg2 = #006600}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 0 | name = Diogo Brito | pos = SG | m = 1.95 | year = 1997 | month = 4 | date = 24 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Obradoiro CAB|Obradoiro]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Vladyslav Voytso | pos = F | m = 2.00 | year = 1999 | month = 7 | date = 30 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[CD Estela|Estela]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Travante Williams | pos = SF | m = 1.97 | year = 1993 | month = 7 | date = 29 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[CSM Oradea (men's basketball)|Oradea]] | nat = ROU | note = N }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Diogo Ventura | pos = G | m = 1.95 | year = 1994 | month = 6 | date = 24 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Sporting CP (basketball)|Sporting]] | nat = POR }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Miguel Queiroz | dab = basketball | pos = PF | m = 2.04 | year = 1991 | month = 7 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Porto (basketball)|Porto]] | nat = POR | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Diogo Gameiro | pos = PG | m = 1.82 | year = 1995 | month = 8 | date = 13 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[S.L. Benfica (basketball)|Benfica]] | nat = POR }} {{FIBA player|df=y| num = 16 | name = Francisco Amarante | pos = GF | m = 1.95 | year = 2000 | month = 3 | date = 24 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Oviedo CB|Oviedo]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 25 | name = Nuno Sá | pos = SF | m = 1.93 | year = 1997 | month = 3 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = AD Galomar | nat = POR }} {{FIBA player|df=y| num = 28 | name = Rafael Lisboa | pos = PG | m = 1.82 | year = 1999 | month = 11 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Club Ourense Baloncesto|Ourense]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 29 | name = Cândido Sá | pos = C | m = 2.06 | year = 1992 | month = 11 | date = 7 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Cáceres Ciudad del Baloncesto|Cáceres]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 33 | name = Daniel Relvão | pos = C | m = 2.08 | year = 1996 | month = 6 | date = 26 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[S.L. Benfica (basketball)|Benfica]] | nat = POR }} {{FIBA player|df=y| num = 88 | name = Neemias Queta | pos = C | m = 2.13 | year = 1999 | month = 7 | date = 13 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Boston Celtics | nat = USA }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|POR}} Mário Gomes | asst_coach = * {{flagicon|POR}} Nuno Tavares * {{flagicon|POR}} [[Sérgio Ramos (basketball)|Sérgio Ramos]] | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Srbija=== Spisak od 17 igrača objavljen je 28. jula.<ref>{{cite news|title=Селектор Пешић објавио списак кандидата за Евробаскет|url=https://kss.rs/selektor-pesic-objavio-spisak-kandidata-za-evrobasket/|access-date=6. 8. 2025|work=kss.rs|date=28. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Nikola Jokic leads NBA-heavy Serbia roster for EuroBasket 2025|url=https://basketnews.com/news-228518-serbia-eurobasket-2025-roster-nikola-jokic-nba-players.html|access-date=7. 8. 2025|work=basketnews.com|date=28. 7. 2025}}</ref> Dana 20. augusta, [[Uroš Trifunović]] i [[Alen Smailagić]] izostavljeni su iz spiska zbog povreda.<ref>{{cite news|title=Uroš Trifunović and Alen Smailagić reportedly to miss EuroBasket for Serbia|url=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1858464/uros-trifunovic-and-alen-smailagic-reportedly-to-miss-eurobasket-for-serbia|access-date=21. 8. 2025|work=eurohoops.net|date=20. 8. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 23. augusta, pri čemu su [[Balša Koprivica]], [[Dejan Davidovac]] i [[Nikola Topić]] izostavljeni sa spiska.<ref>{{cite news|title=Селектор Пешић одредио 12 играча за Европско првенство|url=https://kss.rs/selektor-pesic-odredio-12-igraca-za-evropsko-prvenstvo|access-date=23. 8. 2025|work=kss.rs|date=23. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Srbije za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #006CB7 | color2 = white | bg2 = #D93943}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Filip Petrušev | pos = FC | m = 2.11 | year = 2000 | month = 4 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Dubai Basketball | nat = UAE }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Nikola Jović | pos = F | m = 2.08 | year = 2003 | month = 6 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Miami Heat | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Bogdan Bogdanović | dab = basketball | pos = SG | m = 1.96 | year = 1992 | month = 8 | date = 18 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Los Angeles Clippers | nat = USA | note = C | inj=yes}} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Vanja Marinković | pos = GF | m = 1.99 | year = 1997 | month = 1 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Partizan|Partizan]] | nat = SRB }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Tristan Vukčević | pos = FC | m = 2.13 | year = 2003 | month = 3 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Washington Wizards | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Ognjen Dobrić | pos = SF | m = 2.01 | year = 1994 | month = 10 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] | nat = SRB }} {{FIBA player|df=y| num = 15 | name = Nikola Jokić | pos = C | m = 2.11 | year = 1995 | month = 2 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Denver Nuggets | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 22 | name = Vasilije Micić | pos = PG | m = 1.96 | year = 1994 | month = 1 | date = 13 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Hapoel Tel Aviv B.C.|Hapoel Tel Aviv]] | nat = ISR }} {{FIBA player|df=y| num = 23 | name = Marko Gudurić | pos = SG | m = 1.98 | year = 1995 | month = 3 | date = 8 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Olimpia Milano | nat = ITA }} {{FIBA player|df=y| num = 24 | name = Stefan Jović | pos = PG | m = 1.98 | year = 1990 | month = 11 | date = 3 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 30 | name = Aleksa Avramović | pos = PG | m = 1.92 | year = 1994 | month = 10 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Dubai Basketball | nat = UAE }} {{FIBA player|df=y| num = 33 | name = Nikola Milutinov | pos = C | m = 2.13 | year = 1994 | month = 12 | date = 30 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]] | nat = GRČ }} <!-- end list of players --> {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|SRB}} [[Svetislav Pešić]] | asst_coach = * {{flagicon|SRB}} [[Oliver Kostić]] * {{flagicon|SRB}} [[Marko Marinović]] * {{flagicon|SRB}} [[Nenad Jakovljević]] * {{flagicon|SRB}} [[Ognjen Stojaković]] * {{flagicon|SRB}} [[Mihajlo Mitić (basketball)|Mihajlo Mitić]] | roster_url = https://kss.rs/seniori-2025/ | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Turska=== Spisak od 16 igrača objavljen je 2. jula.<ref>{{cite news|title=A Erkek Milli Takımımız 26 Temmuz'da Toplanıyor|url=https://tbf.org.tr/haber/a-erkek-milli-takimimiz-26-temmuz-da-toplaniyor-2025-07-02|access-date=7. 8. 2025|publisher=tbf.org.tr|date=2. 7. 2025|language=tr}}</ref><ref>{{cite news|title=Turkey announces EuroBasket preliminary roster|url=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1843916/turkey-unveils-eurobasket-preliminary-roster|access-date=6. 8. 2025|publisher=eurohoops.net|date=2. 7. 2025}}</ref> Dana 18. augusta, [[Sarper David Mutaf]] je izostavljen iz spiska.<ref>{{cite news|title=Millilerimiz Hazırlıklarını Basketbol Gelişim Merkezi'nde Sürdürdü|url=https://www.tbf.org.tr/haber/millilerimiz-hazirliklarini-basketbol-gelisim-merkezi-nde-surdurdu-2025-08-18|access-date=22. 8. 2025|publisher=tbf.org.tr|date=18. 8. 2025|language=tr}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 24. augusta, pri čemu su [[Yiğitcan Saybir]], [[Yiğit Arslan]] i [[Berk Uğurlu]] izostavljeni sa spiska.<ref>{{cite news|title=12 Dev Adam'ın Avrupa Şampiyonası Kadrosu Belli Oldu|url=https://tbf.org.tr/haber/12-dev-adam-in-avrupa-sampiyonasi-kadrosu-belli-oldu-2025-08-24|access-date=24. 8. 2025|publisher=tbf.org.tr|date=24. 8. 2025|language=tr}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Turske za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #d11919 | color2 = white | bg2 = #d11919}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 0 | name = Shane Larkin | pos = G | m = 1.80 | year = 1992 | month = 10 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Anadolu Efes S.K.|Anadolu Efes]] | nat = TUR | note = N}} {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Şehmus Hazer | pos = G | m = 1.91 | year = 1999 | month = 2 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Anadolu Efes S.K.|Anadolu Efes]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Sertaç Şanlı | pos = C | m = 2.13 | year = 1991 | month = 8 | date = 5 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Fenerbahçe S.K. (basketball)|Fenerbahçe]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 6 | name = Cedi Osman | pos = SF | m = 2.03 | year = 1995 | month = 4 | date = 8 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Onuralp Bitim | pos = GF | m = 1.98 | year = 1999 | month = 3 | date = 31 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Fenerbahçe S.K. (basketball)|Fenerbahçe]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 22 | name = Furkan Korkmaz | pos = GF | m = 2.01 | year = 1997 | month = 7 | date = 24 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 23 | name = Alperen Şengün | pos = C | m = 2.11 | year = 2002 | month = 7 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Houston Rockets | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 24 | name = Ercan Osmani | pos = FC | m = 2.13 | year = 1998 | month = 4 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Anadolu Efes S.K.|Anadolu Efes]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 33 | name = Erkan Yılmaz | pos = SF | m = 1.96 | year = 1997 | month = 12 | date = 3 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Anadolu Efes S.K.|Anadolu Efes]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 34 | name = Adem Bona | pos = PF | m = 2.08 | year = 2003 | month = 3 | date = 28 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Philadelphia 76ers | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 55 | name = Kenan Sipahi | pos = PG | m = 1.97 | year = 1995 | month = 5 | date = 26 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Bahçeşehir Koleji S.K.|Bahçeşehir Koleji]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 77 | name = Ömer Yurtseven | pos = C | m = 2.13 | year = 1998 | month = 6 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|TUR}} [[Ergin Ataman]] | asst_coach = * {{flagicon|TUR}} [[Yakup Sekizkök]] * {{flagicon|TUR}} [[Ender Arslan]] * {{flagicon|TUR}} [[Cenk Yıldırım]] | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ==Grupa B== ===Finska=== Spisak od 16 igrača objavljen je 29. jula.<ref>{{cite news|title=Susijengi käynnistää EM-kotikisaleirityksen kuudentoista miehen vahvuisena|url=https://www.basket.fi/susijengi/uutiset/susijengi-kaynnistaa-em-kotikisaleirityksen-kuudentoista-miehen-vahvuisena|access-date=7. 8. 2025|work=basket.fi|date=29. 7. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 22. augusta.<ref>{{cite news|title=Susijengi vuoden 2025 EM-kisoihin on valittu|url=https://www.basket.fi/susijengi/uutiset/susijengi-vuoden-2025-em-kisoihin-on-valittu/|access-date=22. 8. 2025|work=basket.fi|date=22. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Finske za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #000080 | color2 = white | bg2 = #0000FF }} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 1 | name = Miro Little | pos = PG | m = 1.93 | year = 2004 | month = 5 | date = 30 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[UC Santa Barbara Gauchos men's basketball|UC Santa Barbara]] | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Sasu Salin | note = C | pos = SG | m = 1.90 | year = 1991 | month = 6 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[CB Estudiantes|Estudiantes]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Olivier Nkamhoua | pos = PF | m = 2.03 | year = 2000 | month = 5 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Pallacanestro Varese|Varese]] | nat = ITA }} {{FIBA player|df=y| num = 18 | name = Mikael Jantunen | pos = PF | m = 2.04 | year = 2000 | month = 4 | date = 20 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Fenerbahçe S.K. (basketball)|Fenerbahçe]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 19 | name = Elias Valtonen | pos = SF | m = 2.01 | year = 1999 | month = 6 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Fundación CB Granada|Granada]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 20 | name = Alexander Madsen | pos = C | m = 2.08 | year = 1995 | month = 1 | date = 26 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 21 | name = Edon Maxhuni | pos = PG | m = 1.88 | year = 1998 | month = 3 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BCM Gravelines-Dunkerque|Gravelines-Dunkerque]] | nat = FRA }} {{FIBA player|df=y| num = 23 | name = Lauri Markkanen | pos = FC | m = 2.13 | year = 1997 | month = 5 | date = 22 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Utah Jazz | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 24 | name = Miikka Muurinen | pos = PF | m = 2.11 | year = 2007 | month = 3 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = AZ Compass Prep | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 30 | name = Andre Gustavson | pos = SG | m = 1.95 | year = 1999 | month = 5 | date = 7 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 34 | name = Jacob Grandison | pos = SG | m = 1.98 | year = 1998 | month = 4 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 35 | name = Ilari Seppälä | pos = PG | m = 1.88 | year = 1993 | month = 3 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|FIN}} [[Lassi Tuovi]] | asst_coach = * {{flagicon|FIN}} [[Hanno Möttölä]] * {{flagicon|FIN}} [[Teemu Rannikko]] * {{flagicon|USA}} Sean Sheldon | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Njemačka=== Spisak od 16 igrača objavljen je 21. jula.<ref>{{cite news|title=DBB-Herren vor der EuroBasket: Erster Kader nominiert|url=https://www.basketball-bund.de/dbb-herren-vor-der-eurobasket-erster-kader-nominiert|access-date=7. 8. 2025|publisher=basketball-bund.de|date=29. 7. 2025|language=de}}</ref><ref>{{cite news|title=Germany's EuroBasket preliminary roster features 3 NBA players|url=https://basketnews.com/news-228175-germanys-eurobasket-preliminary-roster-features-3-nba-players.html|access-date=7. 8. 2025|work=basketnews.com|date=21. 7. 2025}}</ref> [[Tim Schneider]] i [[Christian Anderson]] izostavljeni su sa spiska 6. i 18. augusta.<ref>{{cite news|title=DBB-Herren: Trainingslager in Malaga beendet|url=https://www.basketball-bund.de/dbb-herren-trainingslager-in-malaga-beendet|access-date=15. 8. 2025|publisher=basketball-bund.de|date=6. 8. 2025|language=de}}</ref><ref>{{cite news|title=DBB-Herren: Training wieder aufgenommen|url=https://www.basketball-bund.de/dbb-herren-training-wieder-aufgenommen|access-date=22. 8. 2025|publisher=basketball-bund.de|date=18. 8. 2025|language=de}}</ref> Dana 23. augusta, [[David Krämer]] se povukao zbog povrede mišića.<ref>{{cite news|title=DBB-Herren ohne David Krämer bei der EuroBasket|url=https://www.basketball-bund.de/dbb-herren-ohne-david-kraemer-bei-der-eurobasket|access-date=24. 8. 2025|publisher=basketball-bund.de|date=23. 8. 2025|language=de}}</ref> Dan kasnije objavljen je konačni sastav ekipe, pri čemu je [[Nelson Weidemann]] bio posljednji izostavljen sa spiska.<ref>{{cite news|title=Das ist der deutsche EuroBasket-Kader|url=https://www.basketball-bund.de/das-ist-der-deutsche-eurobasket-kader|access-date=24. 8. 2025|publisher=basketball-bund.de|date=24. 8. 2025|language=de}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Njemačke za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = black | color2 = #FFCE00 | bg2 = #DD0000}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 0 | name = Isaac Bonga | pos = F | m = 2.03 | year = 1999 | month = 11 | date = 8 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Partizan|Partizan]] | nat = SRB }} {{FIBA player|df=y| num = 1 | name = Oscar da Silva | pos = PF | m = 2.06 | year = 1998 | month = 9 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Bayern Munich (basketball)|Bayern Munich]] | nat = GER }} {{FIBA player|df=y| num = 4 | name = Maodo Lô | pos = PG | m = 1.91 | year = 1992 | month = 12 | date = 31 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris]] | nat = LTU }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Tristan da Silva | pos = SF | m = 2.03 | year = 2001 | month = 5 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Orlando Magic | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Johannes Voigtmann | pos = FC | m = 2.11 | year = 1992 | month = 9 | date = 30 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Bayern Munich (basketball)|Bayern Munich]] | nat = GER }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Franz Wagner | pos = GF | m = 2.08 | year = 2001 | month = 8 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Orlando Magic | nat =USA }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Daniel Theis | pos = C | m = 2.03 | year = 1992 | month = 4 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[AS Monaco Basket|AS Monaco]] | nat = FRA }} {{FIBA player|df=y| num = 17 | name = Dennis Schröder | pos = PG | m = 1.85 | year = 1993 | month = 9 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Sacramento Kings | nat = USA | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 21 | name = Justus Hollatz | pos = PG | m = 1.91 | year = 2001 | month = 4 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Bayern Munich (basketball)|Bayern Munich]] | nat = GER }} {{FIBA player|df=y| num = 32 | name = Johannes Thiemann | pos = PF | m = 2.05 | year = 1994 | month = 2 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Gunma Crane Thunders | nat = JPN }} {{FIBA player|df=y| num = 34 | name = Leon Kratzer | pos = C | m = 2.12 | year = 1997 | month = 2 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Bayern Munich (basketball)|Bayern Munich]] | nat = GER }} {{FIBA player|df=y| num = 42 | name = Andreas Obst | pos = SG | m = 1.91 | year = 1996 | month = 7 | date = 13 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Bayern Munich (basketball)|Bayern Munich]] | nat = GER }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|ESP}} [[Álex Mumbrú]] | asst_coach = * {{flagicon|ESP}} Alberto Miranda Sanchez * {{flagicon|ESP}} Roberto Molina Romero * {{flagicon|USA}} Randy Gregory * {{flagicon|AUS}} Alan Ibrahimagic | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Velika Britanija=== Spisak od 18 igrača objavljen je 1. augusta.<ref>{{cite news|title=GB Men’s training squad announced ahead of EuroBasket prep tour|url=https://gb.basketball/news/national-men/gb-men%E2%80%99s-training-squad-announced-ahead-of-eurobasket-prep-tour/|access-date=9. 8. 2025|publisher=gb.basketball|date=1. 8. 2025|archive-date=27. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250827005950/https://gb.basketball/news/national-men/gb-men%E2%80%99s-training-squad-announced-ahead-of-eurobasket-prep-tour/|url-status=dead}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 25. augusta.<ref>{{cite news|title=Marc Steutel names final roster for FIBA EuroBasket 2025|url=https://gb.basketball/news/national-men/marc-steutel-names-final-roster-for-fiba-eurobasket-2025|access-date=25. 8. 2025|publisher=gb.basketball|date=25. 8. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Velike Britanije za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #012169 | color2 = white | bg2 = #C8102E}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 0 | name = Gabriel Olaseni | pos = C | m = 2.10 | year = 1994 | month = 12 | date = 29 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Mersin MSK|Mersin]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Joshua Ward-Hibbert | pos = SG | m = 1.98 | year = 1994 | month = 1 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Newcastle Eagles]] | nat = GBR }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Amin Adamu | pos = GF | m = 1.96 | year = 1997 | month = 10 | date = 3 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[London Lions (basketball)|London Lions]] | nat = GBR }} {{FIBA player|df=y| num = 6 | name = Luke Nelson | dab = basketball | pos = G | m = 1.91 | year = 1995 | month = 6 | date = 29 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Soproni KC|Soproni]] | nat = HUN }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Jelani Watson-Gayle | pos = PG | m = 1.80 | year = 1998 | month = 9 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 12 | name = Tarik Phillip | pos = SG | m = 1.91 | year = 1993 | month = 8 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[London Lions (basketball)|London Lions]] | nat = GBR }} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Jubrile Belo | pos = PF | m = 2.04 | year = 1998 | month = 6 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Falco KC Szombathely|Falco Szombathely]] | nat = HUN }} {{FIBA player|df=y| num = 15 | name = Akwasi Yeboah | pos = SF | m = 1.98 | year = 1997 | month = 6 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Trabzonspor B.K.|Trabzonspor]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 22 | name = Myles Hesson | pos = F | m = 1.98 | year = 1990 | month = 6 | date = 5 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 24 | name = Carl Wheatle | pos = F | m = 2.01 | year = 1998 | month = 3 | date = 24 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Reyer Venezia | nat = ITA | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 30 | name = Daniel Akin | link = Dan Akin | pos = FC | m = 2.06 | year = 1998 | month = 6 | date = 16 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Kolossos Rodou B.C.|Kolossos Rodou]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 32 | name = Patrick Whelan | dab = basketball | pos = G | m = 1.96 | year = 1996 | month = 8 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Falco KC Szombathely|Falco Szombathely]] | nat = HUN }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|GBR}} [[Marc Stuetel]] | asst_coach = * {{flagicon|ESP}} Alberto Lorenzo * {{flagicon|GRČ}} Andreas Kapoulas * {{flagicon|GBR}} Jackson Gibbons | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Litvanija=== Spisak od 16 igrača objavljen je 4. jula.<ref>{{cite news|title=„Lietuvos krepšinis“ pratęsė bendradarbiavimą su „Betsson“ – spaudos konferencijoje pristatytas vyrų rinktinės sąrašas|url=https://ltu.basketball/lietuvos-krepsinis-pratese-bendradarbiavima-su-betsson-spaudos-konferencijoje-pristatytas-vyru-rinktines-sarasas|access-date=7. 8. 2025|publisher=ltu.basketball|date=4. 7. 2025|language=lt}}</ref><ref>{{cite news|title=Lithuania's extended roster for Eurobasket 2025 revealed|url=https://basketnews.com/news-227352-lithuanias-extended-roster-for-eurobasket-2025-revealed.html|access-date=7. 8. 2025|publisher=basketnews.com|date=4. 7. 2025}}</ref> Dana 1. jula, [[Ignas Brazdeikis]] se povukao zbog povrede zgloba.<ref>{{cite news|title=Ignas Brazdeikis undergoes ankle surgery, will miss EuroBasket 2025|url=https://basketnews.com/news-227156-ignas-brazdeikis-undergoes-ankle-surgery-will-miss-eurobasket-2025.html|access-date=9. 8. 2025|publisher=basketnews.com|date=1. 7. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 24. augusta, pri čemu su [[Eimantas Bendžius]], [[Kristupas Žemaitis]] i [[Mantas Rubštavičius]] izostavljeni sa spiska.<ref>{{cite news|title=Trenerių štabo sprendimas: už darbą pasiruošime padėkota M. Rubštavičiui, K. Žemaičiui ir E. Bendžiui|url=https://ltu.basketball/treneriu-stabo-sprendimas-uz-darba-pasiruosime-padekota-m-rubstaviciui-k-zemaiciui-ir-e-bendziui|access-date=25. 8. 2025|publisher=ltu.basketball|date=23. 8. 2025|language=lt}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Litvanije za EuroBasket 2025. | color1 = #ffd700 | bg1 = #006400 | color2 = #c5272d | bg2 = #ffd700 }} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 1 | name = Marek Blaževič | pos = C | m = 2.11 | year = 2001 | month = 9 | date = 01 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Tofaş S.K.|Tofaş]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Margiris Normantas | pos = SG | m = 1.94 | year = 1996 | month = 10 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Bilbao Basket|Bilbao]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Arnas Velička | pos = PG | m = 1.95 | year = 1999 | month = 12 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Neptūnas|Neptūnas]] | nat = LTU }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Gytis Radzevičius | pos = SF | m = 1.97 | year = 1995 | month = 8 | date = 17 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Rytas|Rytas Vilnius]] | nat = LTU }} {{FIBA player|df=y| num = 8 | name = Tadas Sedekerskis | pos = PF | m = 2.06 | year = 1998 | month = 1 | date = 17 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Saski Baskonia | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Ąžuolas Tubelis | pos = PF | m = 2.08 | year = 2002 | month = 3 | date = 22 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris]] | nat = LTU }} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Rokas Jokubaitis | pos = PG | m = 1.93 | year = 2000 | month = 11 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Bayern Munich (basketball)|Bayern Munich]] | nat = GER }} {{FIBA player|df=y| num = 15 | name = Laurynas Birutis | pos = C | m = 2.13 | year = 1997 | month = 8 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris]] | nat = LTU }} {{FIBA player|df=y| num = 17 | name = Jonas Valančiūnas | pos = C | m = 2.11 | year = 1992 | month = 5 | date = 6 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Denver Nuggets | nat = USA | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 31 | name = Rokas Giedraitis | pos = SF | m = 2.01 | year = 1992 | month = 8 | date = 16 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[CB Canarias|Canarias]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 43 | name = Ignas Sargiūnas | pos = SG | m = 1.96 | year = 1999 | month = 9 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Rytas|Rytas Vilnius]] | nat = LTU }} {{FIBA player|df=y| num = 91 | name = Deividas Sirvydis | pos = SG | m = 2.04 | year = 2000 | month = 6 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris]] | nat = LTU }} <!-- end list of players --> {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|LTU}} [[Rimas Kurtinaitis]] | asst_coach = * {{flagicon|LTU}} [[Tomas Pačėsas]] * {{flagicon|LTU}} [[Deividas Rinkevičius]] * {{flagicon|LTU}} [[Paulius Malašauskas]] * {{flagicon|LTU}} [[Andrius Ulčickas]] | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Crna Gora=== Spisak od 25 igrača objavljen je 1. jula.<ref>{{cite news|title=Selektor Boško Radović objavio širi spisak|url=https://www.kscg.me/vijesti/muske-reprezentacije/selektor-bosko-radovic-objavio-siri-spisak|access-date=7. 8. 2025|work=kscg.me|date=1. 7. 2025}}</ref> Smanjen je na 15 igrača 9. jula.<ref>{{cite news|title=Selektor Boško Radović skratio spisak|url=https://www.kscg.me/vijesti/muske-reprezentacije/selektor-bosko-radovic-skratio-spisak|access-date=20. 8. 2025|work=kscg.me|date=9. 7. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 22. augusta, istog dana kada se [[Jovan Kljajić]] povukao zbog povrede.<ref>{{cite news|title=Otpali Kljajić i Anđušić, Crna Gora sa pet debitanata na prvenstvu|url=https://www.kscg.me/vijesti/muske-reprezentacije/otpali-kljajic-i-andusic-crna-gora-sa-pet-debitanata-na-prvenstvu|access-date=22. 8. 2025|work=kscg.me|date=22. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Crne Gore za EuroBasket 2025. | color1 = #FFC000 | bg1 = #E30000 | color2 = #FFC000 | bg2 = #E30000 }} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 0 | name = Kyle Allman Jr. | pos = SG | m = 1.96 | year = 1997 | month = 9 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Türk Telekom B.K.|Türk Telekom]] | nat = TUR | note = N }} {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Vladimir Mihailović | pos = G | m = 1.93 | year = 1990 | month = 8 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Zadar|Zadar]] | nat = CRO }} {{FIBA player|df=y| num = 4 | name = Nikola Vučević | pos = C | m = 2.08 | year = 1990 | month = 10 | date = 24 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Chicago Bulls | nat = USA | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Andrija Slavković | pos = GF | m = 2.02 | year = 1999 | month = 2 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Budućnost|Budućnost]] | nat = MNE }} {{FIBA player|df=y| num = 8 | name = Emir Hadžibegović | pos = F | m = 2.06 | year = 1996 | month = 8 | date = 24 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Studentski centar|Studentski centar]] | nat = MNE }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Marko Simonović | dab = basketball, born 1999 | pos = FC | m = 2.13 | year = 1999 | month = 10 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Türk Telekom B.K.|Türk Telekom]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Bojan Tomašević | pos = PF | m = 2.03 | year = 2001 | month = 6 | date = 20 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Zoran Vučeljić | pos = SG | m = 1.97 | year = 2003 | month = 9 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Studentski centar|Studentski centar]] | nat = MNE }} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Đorđije Jovanović | pos = SF | m = 1.99 | year = 2003 | month = 5 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Budućnost|Budućnost]] | nat = MNE }} {{FIBA player|df=y| num = 17 | name = Balša Živanović | pos = SG | m = 1.90 | year = 2001 | month = 4 | date = 6 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Studentski centar|Studentski centar]] | nat = MNE}} {{FIBA player|df=y| num = 19 | name = Zoran Nikolić | dab = basketball | pos = C | m = 2.10 | year = 1996 | month = 4 | date = 1 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Studentski centar|Studentski centar]] | nat = MNE }} {{FIBA player|df=y| num = 22 | name = Igor Drobnjak | pos = PG | m = 1.93 | year = 2000 | month = 4 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Spartak Subotica|Spartak Subotica]] | nat = SRB }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|MNE}} [[Boško Radović]] | asst_coach= * {{flagicon|MNE}} Vladimir Todorović * {{flagicon|MNE}} Boško Boškovič | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Švedska=== Spisak od 16 igrača objavljen je 26. juna.<ref>{{cite news|title=Herrlandslagets EM-trupp uttagen|url=https://www.basket.se/nyheter/herrlandslagets-em-trupp-uttagen|access-date=7. 8. 2025|work=basket.se|date=26. 6. 2025}}</ref> Dana 15. jula, [[Bobi Klintman]] se povukao kako bi se fokusirao na oporavak od povrede.<ref>{{cite news|title=Swedish NBA Star Bobi Klintman Skips European Championship for Recovery|url=https://swedenherald.com/article/swedish-nba-star-bobi-klintman-skips-european-championship-for-recovery|access-date=22. 8. 2025|work=swedenherald.com|date=15. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Bobi Klintmans deltagande i EM|url=https://www.basket.se/nyheter/bobi-klintmans-deltagande-i-em|access-date=22. 8. 2025|work=basket.se|date=15. 7. 2025}}</ref> [[Christopher Czerapowicz]] se povukao zbog povrede 7. augusta.<ref>{{cite news|title=Herrlandslaget spelar träningsmatcher i Polen och Portugal|url=https://www.basket.se/nyheter/herrlandslaget-spelar-traningsmatcher-i-polen-och-portugal|access-date=22. 8. 2025|work=basket.se|date=7. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Švedske za EuroBasket 2025. |color1 = #fecd00 | bg1 = #006aa8 | color2 = #fecd00 | bg2 = #006aa8 }} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 1 | name = Denzel Andersson | pos = PF | m = 2.03 | year = 1996 | month = 9 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Obradoiro CAB|Obradoiro]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Adam Ramstedt | pos = C | m = 2.09 | year = 1995 | month = 7 | date = 24 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Valur (men's basketball)|Valur]] | nat = ISL }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Wilhelm Falk | pos = GF | m = 2.03 | year = 2003 | month = 6 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | dab = basketball | clublink = [[UCAM Murcia CB|UCAM Murcia]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 6 | name = Tobias Borg | pos = G | m = 1.83 | year = 1993 | month = 11 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Palencia Baloncesto|Palencia]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Pelle Larsson | pos = SG | m = 1.96 | year = 2001 | month = 2 | date = 23 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Miami Heat | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 12 | name = Ludvig Håkanson | pos = PG | m = 1.89 | year = 1996 | month = 3 | date = 22 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Joventut Badalona | nat = ESP | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 15 | name = Mattias Markusson | pos = C | m = 2.17 | year = 1996 | month = 4 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[MKS Dąbrowa Górnicza (basketball)|Dąbrowa Górnicza]] | nat = POL }} {{FIBA player|df=y| num = 16 | name = Nick Spires | pos = FC | m = 2.11 | year = 1994 | month = 2 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Södertälje BBK|Södertälje]] | nat = SWE }} {{FIBA player|df=y| num = 18 | name = Viktor Gaddefors | pos = F | m = 2.03 | year = 1992 | month = 10 | date = 8 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Twarde Pierniki Toruń | nat = POL}} {{FIBA player|df=y| num = 19 | name = Melwin Pantzar | pos = G | m = 1.88 | year = 2000 | month = 4 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Bilbao Basket|Bilbao]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 31 | name = Barra Njie | pos = PG | m = 1.91 | year = 2001 | month = 1 | date = 13 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Basketball Löwen Braunschweig|Braunschweig]] | nat = GER }} {{FIBA player|df=y| num = 35 | name = Simon Birgander | pos = C | m = 2.10 | year = 1997 | month = 10 | date = 23 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Joventut Badalona | nat = ESP }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|FIN}} {{flagicon|SWE}} [[Mikko Riipinen]] | asst_coach = * {{flagicon|SWE}} Joakim Källman * {{flagicon|SWE}} Ludwig Degernas * {{flagicon|SWE}} Adam Engström | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ==Grupa C== ===Bosna i Hercegovina=== Spisak od 24 igrača objavljen je 4. jula.<ref>{{cite news|title=Selektor Adis Bećiragić saopštio širi spisak igrača|url=https://basket.ba/selektor-adis-beciragic-saopstio-siri-spisak-igraca-2|access-date=7. 8. 2025|work=basket.ba|date=4. 7. 2025}}</ref> Dana 20. augusta, [[Xavier Castañeda]] se povukao zbog povrede i zamijenio ga je [[John Roberson]].<ref>{{cite news|title=Castaneda ne ide na Eurobasket, Roberson se priključio Zmajevima|url=https://basket.ba/castaneda-ne-ide-na-eurobasket-roberson-se-prikljucio-zmajevima|access-date=20. 8. 2025|work=basket.ba|date=20. 8. 2025}}</ref> Istog dana, [[Džanan Musa]] se povukao kako bi se fokusirao na oporavak nakon operacije trbušnog zida.<ref>{{cite news|title=Džanan Musa propušta Evropsko prvenstvo|url=https://basket.ba/dzanan-musa-propusta-evropsko-prvenstvo|access-date=20. 8. 2025|work=basket.ba|date=20. 8. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Dzanan Musa underwent abdominal surgery|url=https://dubaibasketball.com/basketball/dzanan-musa-underwent-abdominal-surgery|access-date=20. 8. 2025|work=dubaibasketball.com|date=15. 8. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 21. augusta.<ref>{{cite news|title=Bosnia and Herzegovina name final 12-man roster for EuroBasket|url=https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-eurobasket-2025/news/bosnia-and-herzegovina-12-man-roster-fiba-eurobasket-2025|access-date=21. 8. 2025|work=fiba.basketball|date=21. 8. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Ispratimo Zmajeve na Eurobasket: Od danas u prodaji ulaznice za meč BiH – Belgija|url=https://basket.ba/ispratimo-zmajeve-na-eurobasket-od-danas-u-prodaji-ulaznice-za-mec-bih-belgija|access-date=22. 8. 2025|work=basket.ba|date=21. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine za EuroBasket 2025. | color1 = #FFDF00 | bg1 = #002395 | color2 = #FFDF00 | bg2 = #002395 }} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 0 | name = Jusuf Nurkić | pos = C | m = 2.13 | year = 1994 | month = 8 | date = 23 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Utah Jazz | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = John Roberson | pos = PG | m = 1.80 | year = 1988 | month = 10 | date = 28 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | note = N }} {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Amar Alibegović | pos = PF | m = 2.06 | year = 1995 | month = 3 | date = 31 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Trapani Shark | nat = ITA }} {{FIBA player|df=y| num = 4 | name = Adnan Arslanagić | pos = PG | m = 1.83 | year = 1997 | month = 8 | date = 26 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Edin Atić | pos = SG | m = 2.01 | year = 1997 | month = 1 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Bosna Royal|Bosna]] | nat = BIH }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Miralem Halilović | pos = PF | m = 2.08 | year = 1991 | month = 7 | date = 22 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Bosna Royal|Bosna]] | nat = BIH | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Amar Gegić | pos = G | m = 2.00 | year = 1998 | month = 2 | date = 14 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Ajdin Penava | pos = PF | m = 2.06 | year = 1997 | month = 3 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Śląsk Wrocław (basketball)|Śląsk Wrocław]] | nat = POL }} {{FIBA player|df=y| num = 17 | name = Aleksandar Lazić | pos = SG | m = 2.01 | year = 1996 | month = 6 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Hangzhou 3x3]] | nat = CHN }} {{FIBA player|df=y| num = 23 | name = Tarik Hrelja | pos = SG | m = 1.94 | year = 2006 | month = 5 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Igokea|Igokea]] | nat = BIH }} {{FIBA player|df=y| num = 27 | name = Adin Vrabac | pos = SF | m = 2.05 | year = 1994 | month = 1 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Szolnoki Olajbányász | nat = HUN }} {{FIBA player|df=y| num = 34 | name = Kenan Kamenjaš | pos = C | m = 2.07 | year = 2000 | month = 1 | date = 17 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Dubai Basketball | nat = UAE }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|BIH}} [[Adis Bećiragić]] | asst_coach = * {{flagicon|BIH}} Gordan Firić * {{flagicon|BIH}} Hajrudin Prolić * {{flagicon|BIH}} Azur Sakić | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Kipar=== Spisak od 16 igrača objavljen je 4. jula.<ref>{{cite news|title=Οι στόχοι της Εθνικής στο ξεκίνημα της προετοιμασίας για το FIBA EuroBasket – Δηλώσεις Χριστόφορου Λειβαδιώτη|url=https://www.cbf.basketball/el/events/details/%CE%BF%CE%B9-%CF%83%CF%84%CF%8C%CF%87%CE%BF%CE%B9-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82-%CF%83%CF%84%CE%BF-%CE%BE%CE%B5%CE%BA%CE%AF%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CF%80%CF%81%CE%BF%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%B9%CE%BC%CE%B1%CF%83%CE%AF%CE%B1%CF%82-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF-fiba-eurobasket-%CE%B4%CE%B7%CE%BB%CF%8E%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CF%87%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CF%8C%CF%86%CE%BF%CF%81%CE%BF%CF%85-%CE%BB%CE%B5%CE%B9%CE%B2%CE%B1%CE%B4%CE%B9%CF%8E%CF%84%CE%B7|access-date=7. 8. 2025|publisher=cbf.basketball|date=4. 7. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 25. augusta.<ref>{{cite news|title=Η 12άδα της Εθνικής Κύπρου για την ιστορική παρουσία στο FIBA EuroBasket 2025 – Δηλώσεις Χριστόφορου Λειβαδιώτη|url=https://www.cbf.basketball/el/events/details/%CE%B7-12%CE%AC%CE%B4%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82-%CE%BA%CF%8D%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%85-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%AF%CE%B1-%CF%83%CF%84%CE%BF-fiba-eurobasket-2025-%CE%B4%CE%B7%CE%BB%CF%8E%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CF%87%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CF%8C%CF%86%CE%BF%CF%81%CE%BF%CF%85-%CE%BB%CE%B5%CE%B9%CE%B2%CE%B1%CE%B4%CE%B9%CF%8E%CF%84%CE%B7|access-date=25. 8. 2025|publisher=cbf.basketball|date=25. 7. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Kipra za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #0000FF | color2 = white | bg2 = #0000FF }} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 1 | name = Christos Loizides | pos = C | m = 2.01 | year = 1991 | month = 5 | date = 26 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[AEK Larnaca B.C.|AEK Larnaca]] | nat = CYP }} {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Konstantinos Simitzis | pos = PG | m = 1.84 | year = 1995 | month = 8 | date = 12 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[AEK Larnaca B.C.|AEK Larnaca]] | nat = CYP }} {{FIBA player|df=y| num = 4 | name = Ioannis Pasiali | pos = F | m = 2.02 | year = 1997 | month = 11 | date = 1 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Keravnos B.C.|Keravnos]] | nat = CYP }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Simon Michail | pos = PG | m = 1.84 | year = 1992 | month = 6 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Keravnos B.C.|Keravnos]] | nat = CYP }} {{FIBA player|df=y| num = 6 | name = Stefanos Iliadis | pos = PG | m = 1.87 | year = 1994 | month = 9 | date = 17 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosis]] | nat = CYP }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Antreas Christodoulou | pos = GF | m = 1.98 | year = 1995 | month = 2 | date = 22 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[AEL Limassol B.C.|Limassol]] | nat = CYP }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Aeneas Jung | pos = F | m = 2.03 | year = 2002 | month = 2 | date = 13 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[APOEL B.C.|APOEL]] | nat = CYP }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Ioannis Giannaras | pos = PG | m = 1.87 | year = 1999 | month = 3 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[AEK Larnaca B.C.|AEK Larnaca]] | nat = CYP }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Michalis Koumis | pos = C | m = 2.05 | year = 1996 | month = 11 | date = 8 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Keravnos B.C.|Keravnos]] | nat = CYP }} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Filippos Tigkas | pos = PG | m = 1.82 | year = 2002 | month = 11 | date = 5 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Keravnos B.C.|Keravnos]] | nat = CYP }} {{FIBA player|df=y| num = 21 | name = Darral Willis | pos = C | m = 2.06 | year = 1996 | month = 1 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Taipei Taishin Mars | nat = TPE | note = N }} {{FIBA player|df=y| num = 99 | name = Nikolaos Stylianou | pos = F | m = 1.98 | year = 1988 | month = 11 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Keravnos B.C.|Keravnos]] | nat = CYP | note = C }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|CYP}} Christophoros Livadiotis | asst_coach = * {{flagicon|CYP}} [[Michael Matsentides]] * {{flagicon|VEN}} Pablo Cano | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Gruzija=== Spisak od 16 igrača objavljen je 18. jula.<ref>{{cite news|title=საქართველოს ეროვნული ნაკრების გაფართოებული შემადგენლობა ევრობასკეტისთვის ცნობილია|url=http://gbf.ge/news/saqarthvelos-erovnuli-nakrebis-gapharthoebuli-shemadgenloba-evrobasketisthvis-tsnobilia|access-date=7. 8. 2025|work=gbf.ge|date=18. 7. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Gruzije za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #ff0000 | color2 = white | bg2 = #ff0000}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 4 | name = Rati Andronikashvili | pos = PG | m = 1.93 | year = 2001 | month = 3 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Obradoiro CAB|Obradoiro]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Sandro Mamukelashvili | pos = FC | m = 2.06 | year = 1999 | month = 5 | date = 23 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Toronto Raptors | nat = CAN }} {{FIBA player|df=y| num = 6 | name = Kakhaber Jintcharadze | pos = SF | m = 1.97 | year = 1993 | month = 7 | date = 16 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Amra Gagra|Amra Gagra]] | nat = GEO }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Beka Burjanadze | pos = PF | m = 2.03 | year = 1994 | month = 1 | date = 3 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Básquet Coruña|Coruña]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Giorgi Shermadini | pos = C | m = 2.17 | year = 1989 | month = 4 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[CB Canarias|Canarias]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Duda Sanadze | pos = SG | m = 1.96 | year = 1992 | month = 7 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Esperos Lamias B.C.|Esperos Lamias]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 12 | name = George Korsantia | pos = PF | m = 2.03 | year = 1998 | month = 1 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Kutaisi 2010|Kutaisi]] | nat = GEO }} {{FIBA player|df=y| num = 15 | name = Aleksandre Phevadze | pos = F | m = 2.07 | year = 1998 | month = 4 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC TSU Tbilisi|TSU]] | nat = GEO }} {{FIBA player|df=y| num = 23 | name = Tornike Shengelia | pos = PF | m = 2.07 | year = 1991 | month = 10 | date = 5 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Barcelona Bàsquet|FC Barcelona]] | nat = ESP | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 35 | name = Goga Bitadze | pos = C | m = 2.08 | year = 1999 | month = 7 | date = 20 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Orlando Magic | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 44 | name = Kamar Baldwin | pos = PG | m = 1.85 | year = 1997 | month = 9 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Bayern Munich (basketball)|Bayern Munich]] | nat = GER | note = N }} {{FIBA player|df=y| num = 77 | name = Giorgi Ochkhikidze | pos = G | m = 1.92 | year = 2004 | month = 6 | date = 5 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Kutaisi 2010|Kutaisi]] | nat = GEO }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|SRB}} [[Aleksandar Džikić]] | asst_coach = * {{flagicon|GEO}} [[Anatoli Boisa]] * {{flagicon|GEO}} [[Manuchar Markoishvili]] | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Grčka=== Spisak od 19 igrača objavljen je 22. jula.<ref>{{cite news|title=Εθνική Ανδρών: Οι κλήσεις για την προετοιμασία εν όψει Ευρωμπάσκετ|url=https://www.basket.gr/ellinika/eidhseis/ethniki-andron-oi-kliseis-gia-tin-proet-4/145696/|access-date=7. 8. 2025|work=basket.gr|date=22. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Giannis headlines Greece's EuroBasket 2025 preliminary roster|url=https://basketnews.com/news-228228-giannis-headlines-greeces-eurobasket-2025-roster.html|access-date=10. 8. 2025|work=basketnews.com|date=22. 7. 2025}}</ref> Dana 29. jula, [[Thanasis Antetokounmpo]] je zamijenio [[Neoklis Avdalas|Neoklisa Avdalasa]].<ref>{{cite news|title=Thanasis Antetokounmpo replaces Neoklis Avdalas in Greece’s EuroBasket squad|url=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1852531/thanasis-antetokounmpo-replaces-neoklis-avdalas-in-greeces-eurobasket-squad/|access-date=10. 8. 2025|work=eurohoops.net|date=29. 7. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 24. augusta.<ref>https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-eurobasket-2025/news/giannis-to-lead-greece-as-final-roster-for-eurobasket-is-set</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Grčke za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #0D5EAF | color2 = white | bg2 = #0D5EAF}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Tyler Dorsey | pos = SG | m = 1.93 | year = 1996 | month = 2 | date = 18 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]] | nat = GRČ | note = N }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Giannoulis Larentzakis | pos = SG | m = 1.96 | year = 1993 | month = 9 | date = 22 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Vassilis Toliopoulos | pos = PG | m = 1.88 | year = 1996 | month = 6 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Kostas Sloukas | pos = PG | m = 1.90 | year = 1990 | month = 1 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Panagiotis Kalaitzakis | pos = SF | m = 2.00 | year = 1999 | month = 1 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 16 | name = Kostas Papanikolaou | pos = SF | m = 2.03 | year = 1990 | month = 7 | date = 31 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]] | nat = GRČ | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 19 | name = Dimitrios Katsivelis | pos = PG | m = 1.98 | year = 1991 | month = 10 | date = 1 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[AEK B.C.|AEK Athens]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 20 | name = Alexandros Samodurov | pos = PF | m = 2.10 | year = 2005 | month = 4 | date = 20 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 34 | name = Giannis Antetokounmpo | pos = PF | m = 2.11 | year = 1994 | month = 12 | date = 6 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Milwaukee Bucks | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 37 | name = Kostas Antetokounmpo | pos = C | m = 2.09 | year = 1997 | month = 11 | date = 20 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 43 | name = Thanasis Antetokounmpo | pos = F | m = 2.01 | year = 1992 | month = 7 | date = 18 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 44 | name = Dinos Mitoglou | pos = FC | m = 2.10 | year = 1996 | month = 6 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|GRČ}} [[Vassilis Spanoulis]] | asst_coach = * {{flagicon|GRČ}} [[Kostas Charalampidis]] * {{flagicon|GRČ}} [[Ilias Kantzouris]] * {{flagicon|GRČ}} Diamantis Panagiotopoulos * {{flagicon|GRČ}} Stefanos Trantafillos | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Italija=== Spisak od 18 igrača objavljen je 18. jula.<ref>{{cite news|title=Estate 2025. Gli Azzurri per il Training Camp di Folgaria (23/31 luglio) e la Trentino Basket Cup (2/3 agosto)|url=https://fip.it/estate-2025-gli-azzurri-per-il-training-camp-di-folgaria-23-31-luglio-e-la-trentino-basket-cup-2-3-agosto|access-date=6. 8. 2025|work=fip.it|date=18. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=DiVincenzo included in Italy preliminary roster for EuroBasket 2025|url=https://basketnews.com/news-228062-divincenzo-included-in-italy-preliminary-roster-for-eurobasket-2025.html|access-date=6. 8. 2025|work=basketnews.com|date=18. 7. 2025}}</ref> Dana 28. jula, [[Dame Sarr]] se povukao kako bi se fokusirao na univerzitetsku karijeru.<ref>{{cite news|title=Duke commit Dame Sarr to skip 2025 EuroBasket Championship with Italy|url=https://therookiewire.usatoday.com/story/sports/nba/rookie/2025/07/28/duke-dame-sarr-eurobasket-championship-italy/85407099007/|access-date=10. 8. 2025|work=therookiewire.usatoday.com|date=28. 7. 2025}}</ref> Dana 30. jula, [[Donte DiVincenzo]] se povukao zbog povrede, a zamijenio ga je [[Darius Thompson]].<ref>{{cite news|title=Italy calls up Darius Thompson to replace injured Donte DiVincenzo|url=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1852843/donte-divincenzo-out-darius-thompson-in-italy-eurobasket-fiba/|access-date=7. 8. 2025|work=eurohoops.net|date=30. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Darius Thompson da oggi in raduno con la Nazionale: “Felice di essere qui” Sabato vs Lettonia a Trieste (ore 20.00)|url=https://fip.it/darius-thompson-da-oggi-in-raduno-con-la-nazionale-felice-di-essere-qui-sabato-vs-lettonia-a-trieste-ore-20-00|access-date=7. 8. 2025|work=fip.it|date=7. 8. 2025}}</ref> Dana 4. augusta, [[Giordano Bortolani]] i [[Guglielmo Caruso]] izostavljeni su sa spiska.<ref>{{cite news|title=Gianmarco Pozzecco trims Italy roster after Trentino win|url=https://basketballsphere.com/en/pozzecco-trims-italy-roster-after-trentino-win/|access-date=10. 8. 2025|work=basketballsphere.com|date=4. 8. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Italy win Trentino Basket Cup to tip off FIBA EuroBasket 2025 preparations|url=https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-eurobasket-2025/news/italy-win-trentino-basket-cup-to-tip-off-fiba-eurobasket-2025-preparations|access-date=10. 8. 2025|work=fiba.basketball|date=4. 8. 2025}}</ref> Dana 18. augusta, [[Luca Severini]] je izostavljen sa spiska.<ref>{{cite news|title=Road to EuroBasket 2025. Gallinari in gruppo da oggi. Severini autorizzato a lasciare il raduno|url=https://fip.it/road-to-eurobasket-2025-gallinari-in-gruppo-da-oggi-severini-autorizzato-a-lasciare-il-raduno/|access-date=20. 8. 2025|work=fip.it|date=18. 8. 2025}}</ref> Dan kasnije, [[Stefano Tonut]] se povukao zbog povrede.<ref>{{cite news|title=Tonut autorizzato a lasciare il raduno per infortunio. Non prenderà parte a EuroBasket 2025|url=https://fip.it/tonut-autorizzato-a-lasciare-il-raduno-per-infortunio-non-prendera-parte-a-eurobasket-2025/|access-date=20. 8. 2025|work=fip.it|date=19. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Italije za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #1549C3 | color2 = white | bg2 = #1549C3}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 8 | name = Danilo Gallinari | pos = F | m = 2.08 | year = 1988 | month = 8 | date = 7 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Vaqueros de Bayamón | nat = PRI | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Nicolò Melli | pos = FC | m = 2.05 | year = 1991 | month = 1 | date = 26 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Fenerbahçe S.K. (basketball)|Fenerbahçe]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Simone Fontecchio | pos = SF | m = 2.01 | year = 1995 | month = 12 | date = 5 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Miami Heat | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 15 | name = Darius Thompson | pos = PG | m = 1.93 | year = 1995 | month = 5 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Valencia Basket|Valencia]] | nat = ESP | note = N }} {{FIBA player|df=y| num = 17 | name = Giampaolo Ricci | pos = PF | m = 2.00 | year = 1991 | month = 9 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Olimpia Milano | nat = ITA }} {{FIBA player|df=y| num = 18 | name = Matteo Spagnolo | pos = G | m = 1.93 | year = 2003 | month = 1 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Saski Baskonia | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 19 | name = Gabriele Procida | pos = GF | m = 1.93 | year = 2002 | month = 6 | date = 1 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 20 | name = Saliou Niang | pos = GF | m = 1.99 | year = 2004 | month = 5 | date = 14 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Virtus Bologna | nat = ITA }} {{FIBA player|df=y| num = 33 | name = Marco Spissu | pos = PG | m = 1.84 | year = 1995 | month = 2 | date = 5 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Basket Zaragoza|Zaragoza]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 35 | name = Mouhamet Diouf | pos = C | m = 2.08 | year = 2001 | month = 9 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Virtus Bologna | nat = ITA }} {{FIBA player|df=y| num = 45 | name = Nicola Akele | pos = F | m = 2.03 | year = 1995 | month = 11 | date = 7 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Virtus Bologna | nat = ITA }} {{FIBA player|df=y| num = 54 | name = Alessandro Pajola | pos = G | m = 1.94 | year = 1999 | month = 11 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Virtus Bologna | nat = ITA }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|ITA}} [[Gianmarco Pozzecco]] | asst_coach = * {{flagicon|ITA}} Edoardo Casalone * {{flagicon|ITA}} [[Riccardo Fois]] * {{flagicon|ITA}} Federico Fucà * {{flagicon|ITA}} [[Giuseppe Poeta]] * {{flagicon|ITA}} [[Carlo Recalcati]] | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Španija=== Spisak od 15 igrača objavljen je 2. jula.<ref>{{cite news|title=Sergio Scariolo names EuroBasket 2025 roster, confirms departure after tournament|url=https://basketnews.com/news-227220-sergio-scariolo-names-eurobasket-2025-roster-confirms-departure-after-tournament.html|access-date=6. 8. 2025|work=basketnews.com|date=2. 7. 2025}}</ref> Dana 16. jula, [[Lorenzo Brown]] se povukao iz ličnih razloga i zamijenio ga je [[Mario Saint-Supéry]].<ref>{{cite news|title=Lorenzo Brown reportedly set to miss EuroBasket 2025|url=https://basketnews.com/news-227961-lorenzo-brown-reportedly-set-to-miss-eurobasket-2025.html|access-date=17. 8. 2025|work=basketnews.com|date=16. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Mario Saint-Supery replaces Lorenzo Brown in Spain’s EuroBasket squad|url=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1848439/mario-saint-supery-replaces-lorenzo-brown-in-spains-eurobasket-squad/|access-date=17. 8. 2025|work=eurohoops.net|date=16. 7. 2025}}</ref> Dana 6. augusta, [[Eli Ndiaye]] se povukao zbog povrede ramena.<ref>{{cite news|title=Eli John Ndiaye abandona la concentración por lesión|url=https://www.seleccionbaloncesto.es/2025/8/6/baloncesto/eli-john-ndiaye-abandona-concentracion-por-lesion/103019.aspx|access-date=17. 8. 2025|work=seleccionbaloncesto.es|date=6. 8. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Injury setback: Eli Ndiaye out of Spain’s EuroBasket plans|url=https://basketballsphere.com/en/injury-setback-eli-ndiaye-out-of-spains-eurobasket-plans/|access-date=8. 8. 2025|work=basketballsphere.com|date=6. 8. 2025}}</ref> [[Guillem Ferrando]] i [[Isaac Nogués]] dodani su na spisak 10. i 12. augusta, ali su kasnije izostavljeni.<ref>{{cite news|title=Guillem Ferrando se une a la concentración de #LaFamilia|url=https://www.seleccionbaloncesto.es/2025/8/10/baloncesto/guillem-ferrando-une-concentracion-lafamilia/103070.aspx|access-date=17. 8. 2025|work=seleccionbaloncesto.es|date=10. 8. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Isaac Nogués refuerza la convocatoria de #LaFamilia|url=https://www.seleccionbaloncesto.es/2025/8/12/baloncesto/isaac-nogues-refuerza-convocatoria-lafamilia/103109.aspx|access-date=17. 8. 2025|work=seleccionbaloncesto.es|date=12. 8. 2025}}</ref> Dana 17. augusta, [[Alberto Abalde]] se povukao zbog povrede.<ref>{{cite news|title=Alberto Abalde abandona la concentración de #LaFamilia por lesión|url=https://www.seleccionbaloncesto.es/2025/8/17/baloncesto/alberto-abalde-abandona-concentracion-lafamilia-por-lesion/103172.aspx|access-date=17. 8. 2025|work=seleccionbaloncesto.es|date=17. 8. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Alberto Abalde to miss 2025 EuroBasket|url=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1857859/alberto-abalde-to-miss-2025-eurobasket|access-date=17. 8. 2025|work=eurohoops.net|date=17. 8. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 21. augusta, istog dana kada se i [[Alberto Díaz]] povukao zbog povrede.<ref>{{cite news|title=Aldama leads final roster for reigning EuroBasket champs Spain|url=https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-eurobasket-2025/news/aldama-leads-final-roster-for-reigning-eurobasket-champs-spain|access-date=22. 8. 2025|work=fiba.basketball|date=21. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Španije za EuroBasket 2025. | color1 = #FFC400 | bg1 = #C60B1E | color2 = #C60B1E | bg2 = #FFC400}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Josep Puerto | pos = GF | m = 2.00 | year = 1999 | month = 3 | date = 8 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Valencia Basket|Valencia]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Sergio de Larrea | pos = PG | m = 1.98 | year = 2005 | month = 12 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Valencia Basket|Valencia]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 4 | name = Jaime Pradilla | pos = PF | m = 2.05 | year = 2001 | month = 1 | date = 3 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Valencia Basket|Valencia]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Mario Saint-Supéry | pos = PG | m = 1.91 | year = 2006 | month = 4 | date = 14 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Gonzaga Bulldogs men's basketball|Gonzaga Bulldogs]] | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 6 | name = Xabier López-Arostegui | pos = SF | m = 2.00 | year = 1997 | month = 5 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Valencia Basket|Valencia]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Santi Aldama | pos = FC | m = 2.13 | year = 2001 | month = 1 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Memphis Grizzlies | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 8 | name = Darío Brizuela | pos = SG | m = 1.88 | year = 1994 | month = 11 | date = 8 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Barcelona Bàsquet|FC Barcelona]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 14 | name = Willy Hernangómez | pos = C | m = 2.13 | year = 1994 | month = 5 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Barcelona Bàsquet|FC Barcelona]] | nat = ESP | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 22 | name = Santiago Yusta | pos = SF | m = 2.01 | year = 1997 | month = 4 | date = 28 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Basket Zaragoza|Zaragoza]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 41 | name = Juancho Hernangómez | pos = PF | m = 2.06 | year = 1995 | month = 9 | date = 28 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 44 | name = Joel Parra | pos = F | m = 2.03 | year = 2000 | month = 4 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[FC Barcelona Bàsquet|FC Barcelona]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 77 | name = Yankuba Sima | pos = C | m = 2.11 | year = 1996 | month = 7 | date = 28 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Valencia Basket|Valencia]] | nat = ESP }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|ITA}} [[Sergio Scariolo]] | asst_coach = * {{flagicon|ESP}} Luis Guil * {{flagicon|ESP}} Víctor García Guadarrama | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ==Grupa D== ===Belgija=== Spisak od 17 igrača objavljen je 16. jula.<ref>{{cite news|title=Les Belgian Lions disputent, à Ostende, un tournoi de préparation en vue de l’EuroBasket 2025|url=https://www.basketballbelgium.be/news/les-belgian-lions-disputent-a-ostende-un-tournoi-de-preparation-en-vue-de-leurobasket-2025|access-date=7. 8. 2025|work=basketballbelgium.be|date=16. 7. 2025}}</ref> Dana 13. augusta, spisak je smanjen na 15 igrača.<ref>{{cite news|title=Quinze Belgian Lions pour le tournoi international d’Ostende|url=https://www.basketballbelgium.be/news/quinze-belgian-lions-pour-le-tournoi-international-dostende|access-date=22. 8. 2025|work=basketballbelgium.be|date=13. 8. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 25. augusta.<ref>{{cite news|title=Douze Belgian Lions pour l’EuroBasket 2025|url=https://www.basketballbelgium.be/news/douze-belgian-lions-pour-leurobasket-2025|access-date=25. 8. 2025|work=basketballbelgium.be|date=25. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Belgije za EuroBasket 2025. | color1 = #fdda24 | bg1 = black | color2 = #fdda24 | bg2 = #e62020}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 4 | name = Emmanuel Lecomte | link = Manu Lecomte | pos = PG | m = 1.80 | year = 1995 | month = 4 | date = 16 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[CS Vâlcea 1924 Râmnicu Vâlcea|Vâlcea]] | nat = ROM }} {{FIBA player|df=y| num = 8 | name = Jean-Marc Mwema | pos = SF | m = 1.98 | year = 1989 | month = 12 | date = 5 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Fundación Lucentum Baloncesto|Alicante]] | nat = ESP | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Hans Vanwijn | pos = PF | m = 2.07 | year = 1995 | month = 2 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Merkezefendi Belediyesi Denizli Basket|Merkezefendi]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Loïc Schwartz | pos = GF | m = 1.98 | year = 1992 | month = 12 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Saint-Quentin Basket-Ball|Saint-Quentin]] | nat = FRA }} {{FIBA player|df=y| num = 16 | name = Kevin Tumba | pos = C | m = 2.06 | year = 1991 | month = 2 | date = 23 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Antwerp Giants | nat = BEL }} {{FIBA player|df=y| num = 19 | name = Ismaël Bako | pos = C | m = 2.08 | year = 1995 | month = 10 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Paris Basketball | nat = FRA }} {{FIBA player|df=y| num = 24 | name = Andy Van Vliet | pos = C | m = 2.13 | year = 1995 | month = 7 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Rostock Seawolves | nat = GER }} {{FIBA player|df=y| num = 29 | name = Siebe Ledegen | pos = SF | m = 1.98 | year = 2005 | month = 1 | date = 6 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Okapi Aalst | nat = BEL }} {{FIBA player|df=y| num = 34 | name = Niels Van Den Eynde | pos = PG | m = 1.80 | year = 2000 | month = 12 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Okapi Aalst | nat = BEL }} {{FIBA player|df=y| num = 36 | name = Joppe Mennes | pos = SF | m = 1.97 | year = 2003 | month = 5 | date = 20 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Oostende|Oostende]] | nat = BEL }} {{FIBA player|df=y| num = 41 | name = Godwin Tshimanga | pos = PF | m = 2.00 | year = 2001 | month = 1 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Brussels Basketball|Brussels]] | nat = BEL }} {{FIBA player|df=y| num = 44 | name = Mamadou Guisse | pos = GF | m = 1.99 | year = 2001 | month = 12 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[CSP Limoges|Limoges]] | nat = FRA }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|CRO}} {{flagicon|BEL}} [[Dario Gjergja]] | asst_coach = * {{flagicon|BEL}} Kristof Michiels * {{flagicon|BEL}} Raymond Westphalen | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Francuska=== Spisak od 18 igrača objavljen je 27. juna.<ref>{{cite news|title=18 joueurs en lice pour l'EuroBasket|url=https://www.ffbb.com/actualites/18-joueurs-en-lice-pour-leurobasket|access-date=7. 8. 2025|publisher=ffbb.com|date=27. 6. 2025|language=fr}}</ref><ref>{{cite news|title=France announces 18-man extended roster for EuroBasket 2025|url=https://basketnews.com/news-226899-france-announces-18-man-extended-roster-for-eurobasket-2025.html|access-date=6. 8. 2025|publisher=basketnews.com|date=27. 6. 2025}}</ref> Dana 13. jula, [[Mathias Lessort]] se povukao zbog povrede i zamijenio ga je [[Yoan Makoundou]],<ref>{{cite news|title=Yoan Makoundou remplace Mathias Lessort|url=https://www.ffbb.com/actualites/yoan-makoundou-remplace-mathias-lessort|access-date=9. 8. 2025|publisher=ffbb.com|date=13. 7. 2025|language=fr}}</ref><ref>{{cite news|title=Mathias Lessort to miss EuroBasket due to injury, France faces major frontcourt crisis|url=https://basketballsphere.com/en/mathias-lessort-to-miss-eurobasket-due-to-injury-france-faces-major-frontcourt-crisis/|access-date=9. 8. 2025|publisher=basketballsphere.com|date=13. 7. 2025}}</ref> koji je kasnije izostavljen sa spiska 4. augusta.<ref>{{cite news|title=Yoan Makoundou libéré, le groupe France compte désormais 17 joueurs|url=https://www.bebasket.fr/yoan-makoundou-libere-le-groupe-france-compte-desormais-17-joueurs|access-date=10. 8. 2025|publisher=bebasket.fr|date=4. 8. 2025|language=fr}}</ref> Dana 8. augusta, spisak je smanjen na 14 igrača, pri čemu su [[Frank Ntilikina]], [[Moussa Diabaté]] i [[Ousmane Dieng]] izostavljeni sa spiska.<ref>{{cite news|title=Two NBA players cut from France's EuroBasket 2025 roster|url=https://basketnews.com/news-229082-two-nba-players-cut-from-frances-eurobasket-2025-roster.html|access-date=9. 8. 2025|publisher=basketnews.com|date=8. 8. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Nilikina ne igra na Evrobasketu|url=https://sportklub.n1info.rs/kosarka/eurobasket/frenk-nilikina-frank-ntilikina-reprezentacija-francuske-eurobasket/|access-date=8. 8. 2025|publisher=Sportklub|date=8. 8. 2025}}</ref> Dana 16. augusta, [[Vincent Poirier]] se povukao zbog povrede koljena.<ref>{{cite news|title=France will be without Vincent Poirier for EuroBasket 2025.|url=https://www.backdoorpodcast.com/en/francia-senza-vincent-poirier-eurobasket-2025|access-date=8. 8. 2025|publisher=backdoorpodcast.com|date=16. 8. 2025|archive-date=28. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828082327/https://www.backdoorpodcast.com/en/francia-senza-vincent-poirier-eurobasket-2025/|url-status=dead}}</ref> [[Moussa Diabaté]], koji je ranije bio izostavljen, pozvan je da zamijeni Poiriera, ali je odbio kako bi se fokusirao na predstojeću NBA sezonu.<ref>{{cite news|title=Hornets center declines to rejoin France for EuroBasket 2025|url=https://basketnews.com/news-229520-moussa-diabate-declines-france-eurobasket-2025.html|access-date=17. 8. 2025|publisher=backdoorpodcast.com|date=17. 8. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 17. augusta, pri čemu je [[Nadir Hifi]] bio posljednji izostavljen.<ref>{{cite news|title=Les Bleus à 12 pour l'EuroBasket|url=https://www.ffbb.com/actualites/les-bleus-a-12-pour-leurobasket|access-date=17. 8. 2025|work=ffbb.com|date=17. 8. 2025|language=fr}}</ref> Dana 24. augusta, [[Matthew Strazel]] se povukao zbog povrede butine. Budući da rok nije istekao, zamijenio ga je Nadir Hifi, koji je bio posljednji izostavljen sa spiska.<ref>{{cite news|title=Nadir Hifi remplace Matthew Strazel|url=https://www.ffbb.com/actualites/nadir-hifi-remplace-matthew-strazel|access-date=25. 8. 2025|publisher=ffbb.com|date=24. 8. 2025|language=fr}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Francuske za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #0055A4 | color2 = white | bg2 = #EF4135}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 00 | name = Sylvain Francisco | pos = PG | m = 1.86 | year = 1997 | month = 10 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris]] | nat = LTU }} {{FIBA player|df=y| num = 0 | name = Élie Okobo | pos = G | m = 1.91 | year = 1997 | month = 10 | date = 23 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[AS Monaco Basket|AS Monaco]] | nat = FRA }} {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Nadir Hifi | pos = SG | m = 1.85 | year = 2002 | month = 7 | date = 16 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Paris Basketball | nat = FRA }} {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Timothé Luwawu-Cabarrot | pos = GF | m = 2.01 | year = 1995 | month = 5 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Saski Baskonia | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Guerschon Yabusele | pos = PF | m = 2.04 | year = 1995 | month = 12 | date = 17 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = New York Knicks | nat = USA | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 8 | name = Isaïa Cordinier | pos = GF | m = 1.96 | year = 1996 | month = 11 | date = 28 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Anadolu Efes S.K.|Anadolu Efes]] | nat = TUR }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Théo Maledon | pos = G | m = 1.93 | year = 2001 | month = 6 | date = 12 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 14 | name = Mam Jaiteh | link = Mouhammadou Jaiteh | pos = C | m = 2.11 | year = 1994 | month = 11 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Dubai Basketball | nat = UAE }} {{FIBA player|df=y| num = 21 | name = Zaccharie Risacher | pos = SF | m = 2.03 | year = 2005 | month = 4 | date = 8 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Atlanta Hawks | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 34 | name = Jaylen Hoard | pos = PF | m = 2.03 | year = 1999 | month = 3 | date = 30 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Maccabi Tel Aviv B.C.|Maccabi Tel Aviv]] | nat = ISR }} {{FIBA player|df=y| num = 44 | name = Alex Sarr | pos = C | m = 2.13 | year = 2005 | month = 4 | date = 26 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Washington Wizards | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 99 | name = Bilal Coulibaly | pos = SF | m = 2.00 | year = 2004 | month = 7 | date = 26 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Washington Wizards | nat = USA }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|FRA}} [[Frédéric Fauthoux]] | asst_coach = * {{flagicon|FRA}} Laurent Vila * {{flagicon|FRA}} Bryan George * {{flagicon|FRA}} [[Joseph Gomis]] | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Island=== Spisak od 22 igrača objavljen je 24. jula.<ref>{{cite news|title=Æfingahópur A landsliðs karla fyrir EuroBasket 2025|url=https://kki.is/frettir/frett/2025/07/24/Aefingahopur-A-landslids-karla-fyrir-EuroBasket-2025/?pagetitle=%C3%86fingah%C3%B3pur+A+landsli%C3%B0s+karla+fyrir+EuroBasket+2025|access-date=7. 8. 2025|work=kki.is|date=24. 7. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 19. augusta.<ref>{{cite news|title=Iceland lock in final roster for FIBA EuroBasket 2025|url=https://www.fiba.basketball/en/news/iceland-12-man-roster-fiba-eurobasket-2025|access-date=20. 8. 2025|work=fiba.basketball|date=19. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Islanda za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #0055A4 | color2 = white | bg2 = #DC1E35}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Ægir Steinarsson | pos = PG | m = 1.82 | year = 1991 | month = 5 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Stjarnan (men's basketball)|Stjarnan]] | nat = ISL | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 5 | name = Hilmar Smári Henningsson | pos = PG | m = 1.92 | year = 2000 | month = 9 | date = 3 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Stjarnan (men's basketball)|Stjarnan]] | nat = ISL }} {{FIBA player|df=y| num = 6 | name = Jón Axel Guðmundsson | pos = SF | m = 1.96 | year = 1996 | month = 10 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[CB San Pablo Burgos|Burgos]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Elvar Már Friðriksson | pos = PG | m = 1.83 | year = 1994 | month = 11 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Maroussi B.C.|Maroussi]] | nat = GRČ }} {{FIBA player|df=y| num = 12 | name = Kári Jónsson | pos = G | m = 1.90 | year = 1997 | month = 8 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Valur (men's basketball)|Valur]] | nat = ISL }} {{FIBA player|df=y| num = 14 | name = Kristinn Pálsson | pos = G | m = 1.97 | year = 1997 | month = 12 | date = 17 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Valur (men's basketball)|Valur]] | nat = ISL }} {{FIBA player|df=y| num = 15 | name = Martin Hermannsson | pos = SG | m = 1.90 | year = 1994 | month = 9 | date = 16 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Alba Berlin | nat = GER }} {{FIBA player|df=y| num = 24 | name = Haukur Pálsson | pos = F | m = 1.98 | year = 1992 | month = 5 | date = 18 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Álftanes (men's basketball)|Álftanes]] | nat = ISL }} {{FIBA player|df=y| num = 29 | name = Orri Gunnarsson | pos = SF | m = 1.94 | year = 2003 | month = 8 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Stjarnan (men's basketball)|Stjarnan]] | nat = ISL }} {{FIBA player|df=y| num = 32 | name = Tryggvi Hlinason | pos = C | m = 2.16 | year = 1997 | month = 10 | date = 28 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Bilbao Basket|Bilbao]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 34 | name = Styrmir Snær Þrastarson | pos = F | m = 2.01 | year = 2001 | month = 8 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Union Mons-Hainaut|Mons-Hainaut]] | nat = BEL }} {{FIBA player|df=y| num = 66 | name = Sigtryggur Arnar Björnsson | pos = PG | m = 1.84 | year = 1993 | month = 3 | date = 7 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Tindastóll (men's basketball)|Tindastóll]] | nat = ISL }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|CAN}} {{flagicon|DEN}} [[Craig Pedersen]] | asst_coach = * {{flagicon|ISL}} [[Baldur Þór Ragnarsson]] * {{flagicon|ISL}} [[Viðar Örn Hafsteinsson]] | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Izrael=== Spisak od 20 igrača objavljen je 23. juna.<ref>{{cite news|title=Deni Avdija sits in the preliminary EuroBasket list of Israel|url=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1840621/deni-avdija-is-preliminary-squad-of-israel-eurobasket-fiba/|access-date=7. 8. 2025|work=eurohoops.net|date=24. 7. 2025}}</ref> Dana 1. augusta, spisak je smanjen na 16 igrača.<ref>{{cite news|title=נקבעו 16 השחקנים למשחקי ההכנה|url=https://ibasketball.co.il/news/2025/08/%d7%a0%d7%a7%d7%91%d7%a2%d7%95-16-%d7%94%d7%a9%d7%97%d7%a7%d7%a0%d7%99%d7%9d-%d7%9c%d7%9e%d7%a9%d7%97%d7%a7%d7%99-%d7%94%d7%94%d7%9b%d7%a0%d7%94/|access-date=15. 8. 2025|work=ibasketball.co.il|date=1. 8. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 20. augusta.<ref>{{cite news|title=Avdija leads Israel's 12-man roster for FIBA EuroBasket 2025|url=https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-eurobasket-2025/news/avdija-leads-israels-12-man-roster-for-fiba-eurobasket-2025|access-date=22. 8. 2025|work=fiba.basketball|date=20. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Izraela za EuroBasket 2025. | color1 = white | bg1 = #0038b8 | color2 = white | bg2 = #0038b8}} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Khadeen Carrington | pos = SG | m = 1.93 | year = 1995 | month = 8 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Hapoel Jerusalem B.C.|Hapoel Jerusalem]] | nat = ISR | note = N }} {{FIBA player|df=y| num = 6 | name = Itay Segev | pos = C | m = 2.06 | year = 1995 | month = 6 | date = 15 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Hapoel Tel Aviv B.C.|Hapoel Tel Aviv]] | nat = ISR }} {{FIBA player|df=y| num = 8 | name = Deni Avdija | pos = F | m = 2.06 | year = 2001 | month = 1 | date = 3 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Portland Trail Blazers | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Roman Sorkin | pos = FC | m = 2.08 | year = 1996 | month = 8 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Maccabi Tel Aviv B.C.|Maccabi Tel Aviv]] | nat = ISR }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Bar Timor | pos = G | m = 1.90 | year = 1992 | month = 3 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Hapoel Tel Aviv B.C.|Hapoel Tel Aviv]] | nat = ISR }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Yam Madar | pos = PG | m = 1.90 | year = 2000 | month = 12 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Hapoel Tel Aviv B.C.|Hapoel Tel Aviv]] | nat = ISR }} {{FIBA player|df=y| num = 12 | name = Rafi Menco | pos = SF | m = 2.00 | year = 1994 | month = 3 | date = 5 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Hapoel HaEmek | nat = ISR }} {{FIBA player|df=y| num = 30 | name = Nimrod Levi | pos = PF | m = 2.08 | year = 1995 | month = 3 | date = 24 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Hapoel Jerusalem B.C.|Hapoel Jerusalem]] | nat = ISR }} {{FIBA player|df=y| num = 35 | name = Ethan Burg | pos = SG | m = 2.03 | year = 2002 | month = 9 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Tennessee Volunteers basketball|Tennessee Volunteers]] | nat = USA }} {{FIBA player|df=y| num = 41 | name = Tomer Ginat | pos = PF | m = 2.03 | year = 1994 | month = 11 | date = 7 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Hapoel Tel Aviv B.C.|Hapoel Tel Aviv]] | nat = ISR | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 50 | name = Yovel Zoosman | pos = GF | m = 1.99 | year = 1998 | month = 5 | date = 12 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Hapoel Jerusalem B.C.|Hapoel Jerusalem]] | nat = ISR }} {{FIBA player|df=y| num = 99 | name = Guy Palatin | pos = PG | m = 1.89 | year = 2000 | month = 9 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Hapoel Tel Aviv B.C.|Hapoel Tel Aviv]] | nat = ISR }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|ISR}} [[Ariel Beit-Halahmy]] | asst_coach= * {{flagicon|ISR}} [[Sharon Drucker]] * {{flagicon|ISR}} Yoav Shamir |otherlegend= * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Poljska=== Spisak od 16 igrača objavljen je 14. jula.<ref>{{cite news|title=Znamy skład kadry na zgrupowanie|url=https://pzkosz.pl/aktualnosci/n/69379/|access-date=7. 8. 2025|work=pzkosz.pl|date=14. 7. 2025}}</ref> Dana 1. augusta, [[Jordan Loyd]] je dodan na spisak nakon što je naturaliziran kao državljanin Poljske.<ref>{{cite news|title=Jordan Loyd is confirmed for Poland in the EuroBasket 2025|url=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1853388/jordan-loyd-jerrick-harding-get-poland-citizenship-eurobasket-fiba/|access-date=10. 8. 2025|work=eurohoops.net|date=1. 8. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Reprezentacja Polski trenuje w Katowicach|url=https://pzkosz.pl/aktualnosci/n/69445/reprezentacja-polski-trenuje-w-katowicach.html|access-date=10. 8. 2025|work=pzkosz.pl|date=8. 8. 2025}}</ref> [[Jeremy Sochan]] se povukao zbog povrede lista 10. augusta.<ref>{{cite news|title=Jeremy Sochan to miss EuroBasket with calf injury|url=https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-eurobasket-2025/news/jeremy-sochan-to-miss-eurobasket-with-calf-injury|access-date=10. 8. 2025|work=fiba.basketball|date=10. 8. 2025}}</ref> Dana 18. augusta, [[Igor Miličić Jr.]] se povukao zbog povrede koljena.<ref>{{cite news|title=Reprezentacja Polski przed wylotem do Finlandii|url=https://pzkosz.pl/aktualnosci/n/69470/reprezentacja-polski-przed-wylotem-do-finlandii.html|access-date=22. 8. 2025|work=pzkosz.pl|date=18. 8. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 22. augusta.<ref>{{cite news|title=Skład reprezentacji Polski na EuroBasket wybrany|url=https://pzkosz.pl/aktualnosci/n/69481/sklad-reprezentacji-polski-na-eurobasket-wybrany.html|access-date=22. 8. 2025|work=pzkosz.pl|date=22. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Poljske za EuroBasket 2025. |color1 = #DC143C | bg1 = white | color2 = white | bg2 = #DC143C }} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 0 | name = Andrzej Pluta Jr. | pos = PG | m = 1.90 | year = 2000 | month = 6 | date = 3 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Legia Warsaw (basketball)|Legia Warsaw]] | nat = POL }} {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Aleksander Balcerowski | pos = C | m = 2.15 | year = 2000 | month = 11 | date = 19 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Baloncesto Málaga|Unicaja Málaga]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 3 | name = Michał Sokołowski | pos = SF | m = 1.96 | year = 1992 | month = 12 | date = 11 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = }} {{FIBA player|df=y| num = 8 | name = Jordan Loyd | pos = SG | m = 1.93 | year = 1993 | month = 7 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[AS Monaco Basket|AS Monaco]] | nat = FRA | note = N }} {{FIBA player|df=y| num = 9 | name = Mateusz Ponitka | pos = GF | m = 1.98 | year = 1993 | month = 8 | date = 29 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Bahçeşehir Koleji S.K.|Bahçeşehir Koleji]] | nat = TUR | note = C }} {{FIBA player|df=y| num = 10 | name = Szymon Zapała | pos = C | m = 2.13 | year = 2001 | month = 5 | date = 9 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Trefl Sopot | nat = POL }} {{FIBA player|df=y| num = 11 | name = Aleksander Dziewa | pos = FC | m = 2.07 | year = 1997 | month = 11 | date = 6 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[S.L. Benfica (basketball)|Benfica]] | nat = POR }} {{FIBA player|df=y| num = 12 | name = Tomasz Gielo | pos = PF | m = 2.05 | year = 1993 | month = 1 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Wilki Morskie Szczecin|King Szczecin]] | nat = POL }} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Dominik Olejniczak | pos = C | m = 2.13 | year = 1996 | month = 7 | date = 1 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Derthona Basket|Derthona]] | nat = ITA }} {{FIBA player|df=y| num = 15 | name = Kamil Łączyński | pos = PG | m = 1.83 | year = 1989 | month = 4 | date = 17 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Arka Gdynia (basketball)|Arka Gdynia]] | nat = POL }} {{FIBA player|df=y| num = 23 | name = Michał Michalak | pos = SG | m = 1.96 | year = 1993 | month = 11 | date = 2 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Włocławek|Włocławek]] | nat = POL }} {{FIBA player|df=y| num = 28 | name = Przemysław Żołnierewicz | pos = GF | m = 1.96 | year = 1995 | month = 7 | date = 3 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Wilki Morskie Szczecin|King Szczecin]] | nat = POL }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|CRO}} {{flagicon|POL}} [[Igor Miličić]] | asst_coach = * {{flagicon|POL}} [[Andrzej Urban]] * {{flagicon|POL}} Artur Gronek * {{flagicon|POL}} Grzegorz Kożan | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ===Slovenija=== Spisak od 19 igrača objavljen je 7. jula.<ref>{{cite news|title=Na seznamu #mojtim za EuroBasket 19 košarkarjev|url=https://www.kzs.si/novica/na-seznamu-mojtim-za-eurobasket-19-kosarkarjev|access-date=7. 8. 2025|work=kzs.si|date=7. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Luka Doncic leads Slovenia’s 19-man EuroBasket 2025 squad|url=https://basketnews.com/news-227500-luka-doncic-leads-slovenias-19-man-eurobasket-2025-squad.html|access-date=10. 8. 2025|work=basketnews.com|date=7. 7. 2025}}</ref> Dana 26. jula, [[Vlatko Čančar]] se povukao kako bi se fokusirao na oporavak nakon operacije koljena.<ref>{{cite news|title=Slovenia’s Vlatko Cancar to skip EuroBasket|url=https://www.eurohoops.net/en/eurobasket/1851796/slovenias-vlatko-cancar-to-skip-eurobasket|access-date=13. 8. 2025|work=eurohoops.net|date=26. 7. 2025}}</ref> Dva dana kasnije, [[Josh Nebo]] se povukao zbog povrede, a zamijenio ga je [[Alen Omić]].<ref>{{cite news|title=Josh Nebo won't represent Slovenia at EuroBasket 2025|url=https://basketnews.com/news-228515-josh-nebo-doubtful-to-represent-slovenia-in-eurobasket-2025.html|access-date=10. 8. 2025|work=basketnews.com|date=28. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=#mojtim se je priključil Alen Omić|url=https://kzs.si/novica/mojtim-se-je-prikljucil-alen-omic|access-date=10. 8. 2025|work=kzs.si|date=30. 7. 2025}}</ref> Dana 13. augusta, [[Zoran Dragić]] se povukao nakon sukoba s glavnim trenerom [[Aleksander Sekulić|Aleksandrom Sekulićem]].<ref>{{cite news|title=Zoran Dragic's wife claims he left Slovenia NT over 'circus' atmosphere|url=https://basketnews.com/news-229307-slovenia-stars-wife-claims-husband-quit-over-circus-atmosphere.html|access-date=13. 8. 2025|work=basketnews.com|date=13. 8. 2025}}</ref> Konačni sastav ekipe objavljen je 21. augusta.<ref>{{cite news|title=Luka Doncic headlines Slovenia's 12-man roster at FIBA EuroBasket 2025|url=https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-eurobasket-2025/news/luka-doncic-slovenia-12-man-roster-fiba-eurobasket-2025|access-date=22. 8. 2025|work=fiba.basketball|date=21. 8. 2025}}</ref> {{FIBA roster header|team = košarkaške reprezentacije Slovenije za EuroBasket 2025. | color1 = #1F3B53 | bg1 = #CED955 | color2 = #CED955 | bg2 = #1F3B53 }} <!-- list of players --> {{FIBA player|df=y| num = 2 | name = Martin Krampelj | pos = PF | m = 2.06 | year = 1995 | month = 3 | date = 10 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Bilbao Basket|Bilbao]] | nat = ESP }} {{FIBA player|df=y| num = 4 | name = Mark Padjen | pos = PG | m = 1.94 | year = 2006 | month = 1 | date = 25 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KD Ilirija|Ilirija]] | nat = SLO }} {{FIBA player|df=y| num = 6 | name = Aleksej Nikolić | pos = PG | m = 1.91 | year = 1995 | month = 2 | date = 21 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Cedevita Olimpija|Cedevita Olimpija]] | nat = SLO }} {{FIBA player|df=y| num = 7 | name = Klemen Prepelič | pos = SG | m = 1.91 | year = 1992 | month = 10 | date = 20 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Dubai Basketball | nat = UAE }} {{FIBA player|df=y| num = 8 | name = Edo Murić | pos = SF | m = 2.03 | year = 1991 | month = 11 | date = 27 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KD Ilirija|Ilirija]] | nat = SLO }} {{FIBA player|df=y| num = 12 | name = Rok Radović | pos = GF | m = 2.00 | year = 2001 | month = 2 | date = 4 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Cedevita Olimpija|Cedevita Olimpija]] | nat = SLO }} {{FIBA player|df=y| num = 13 | name = Robert Jurkovic | pos = SF | m = 2.02 | year = 2002 | month = 6 | date = 14 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[KK Krka|Krka]] | nat = SLO }} {{FIBA player|df=y| num = 15 | name = Gregor Hrovat | pos = SF | m = 1.96 | year = 1994 | month = 8 | date = 18 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[JDA Dijon Basket|JDA Dijon]] | nat = FRA }} {{FIBA player|df=y| num = 23 | name = Luka Ščuka | pos = PF | m = 2.09 | year = 2002 | month = 5 | date = 23 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = [[Basketball Löwen Braunschweig|Löwen Braunschweig]] | nat = GER }} {{FIBA player|df=y| num = 24 | name = Alen Omić | pos = C | m = 2.16 | year = 1992 | month = 5 | date = 6 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | clublink = ''Slobodan igrač'' | nat = | note = N }} {{FIBA player|df=y| num = 37 | name = Leon Stergar | pos = SG | m = 1.93 | year = 2000 | month = 3 | date = 17 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Limoges CSP | nat = FRA }} {{FIBA player|df=y| num = 77 | name = Luka Dončić | pos = G | m = 2.01 | year = 1999 | month = 2 | date = 28 | compyear = 2025 | compmonth = 8 | compdate = 27 | club = Los Angeles Lakers | nat = USA | note = C }} {{FIBA roster footer | head_coach = * {{flagicon|SLO}} [[Aleksander Sekulić]] | asst_coach = * {{flagicon|SLO}} Luka Bassin * {{flagicon|SLO}} [[Dejan Mihevc]] | otherlegend = * '''(C)''' Kapiten ekipe * '''(N)''' Naturalizovani igrač *'''Klub''' – posljednji klub<br />prije utakmica *'''Godine''' – starost igrača<br />na dan 27. august 2025. }} ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Official website|https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-eurobasket-2025}} {{Evropsko prvenstvo u košarci 2025.}} {{Evropsko prvenstvo u košarci}} [[Kategorija:Evropsko prvenstvo u košarci 2025.|Sastavi]] suld5ainxbbp4f05aaqo9uzfn9a1t04 Vrhovni vođa Irana 0 530307 3904372 3899027 2026-07-11T19:57:46Z IvanScrooge98 85875 /* */ slika 3904372 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Vrhovni vođa | tijelo = Irana | nativni_naziv = | oznaka = Emblem of Iran.svg | oznakavel = | oznakatekst = [[Grb Irana]] | zastava = Flag of Iran.svg | zastavavel = 144 | zastavatekst = [[Zastava Irana]] | slika = Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg | slikavel = 200px | tekst = | trenutno = [[Modžtaba Hamenei]] | trenutnood = 8. marta 2026. | odjel = | stil = | vrsta = | status = | skraćenica = | član = | izvještava = | prebivalište = [[Ured vrhovnog vođe Irana|Kuća rukovodstva]] | sjedište = [[Teheran]] | predlagač = | imenujega = [[Skupština stručnjaka]] | imenujega_kvalificiran = | mandat = Doživotan | mandat_kvalificiran = | konstituirani_instrument = Ustav [[Iran]]a | prethodnik = Šah Irana | inauguralni = | osnivanje = 5. februar 1979. kao revolucionarni vođa <br> 3. decembar 1979. kao vrhovni vođa | osnivač = | imenovano_po = | prvi = [[Ruholah Homeini]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = | veb-sajt = {{URL|https://www.leader.ir/en|www.leader.ir}} | fusnote = }} '''Vrhovni vođa Islamske Republike Iran''' ([[Perzijski jezik|perzijski]]: رهبر معظم ایران ''Rahbar-e Moazam-e Irân''), također nazivan '''vrhovnim vođom Islamske revolucije''' ([[Perzijski jezik|perzijski]]: رهبر معظم انقلاب اسلامی ''Rahbar-e Moazam-e Enqelâb-e Eslâmi''), ali službeno nazvan '''vrhovnim vođstvom''' ([[Perzijski jezik|perzijski]]: مقام معظم رهبری ''Maqâm Moazam Rahbari''), je [[šef države]] i najviši politički i vjerski autoritet [[Iran]]a (iznad [[Predsjednik Irana|predsjednika]]). Oružane snage, pravosuđe, državni radio i televizija i druge ključne vladine organizacije poput Vijeća čuvara i Vijeća za rasuđivanje svrsishodnosti podređeni su vrhovnom vođi.<ref name="who">"Who's in Charge?" by Ervand Abrahamian ''London Review of Books'', 6. 11. 2008 (jezik: engleski)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/10/iran-science-minister-rouhani-administration-mansour-gholami.html|title=Did Khamenei block Rouhani's science minister?|last=mshabani|date=23. 10. 2017|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024043116/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/10/iran-science-minister-rouhani-administration-mansour-gholami.html|archive-date=24. 10. 2017}}</ref> Prema ustavu, vrhovni vođa određuje opću politiku Islamske Republike (član 110), nadgledajući zakonodavnu, sudsku i izvršnu vlast (član 57).<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Iran (full text) |url=https://www.shora-gc.ir/en/news/87/constitution-of-the-islamic-republic-of-iran-full-text |access-date=13. 10. 2022 |website= |date=2. 6. 2021 |language=en |archive-date=5. 4. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405114944/https://www.shora-gc.ir/en/news/87/constitution-of-the-islamic-republic-of-iran-full-text |url-status=live }}</ref> Drugi doživotni nosilac funkcije, [[Ali Hamenei]], izdavao je uredbe i donosio konačne odluke o ekonomiji, okolišu, vanjskoj politici, obrazovanju, nacionalnom planiranju i drugim aspektima upravljanja u Iranu. Hamenei je također donosio konačne odluke o stepenu transparentnosti na izborima,<ref>{{cite web|url=http://www.tehrantimes.com/news/407304/Leader-outlines-elections-guidelines-calls-for-transparency|title=Leader outlines elections guidelines, calls for transparency|date=15. 10. 2016|access-date=15. 2. 2017|language=en|archive-date=12. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143515/http://www.tehrantimes.com/news/407304/Leader-outlines-elections-guidelines-calls-for-transparency|url-status=live}}</ref> te je otpuštao i vraćao na dužnost imenovane članove predsjedničkog kabineta.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm|title=Iranian vice-president 'sacked'|work=BBC News|date=25. 7. 2009|access-date=15. 2. 2017|language=en|archive-date=3. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003041952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm|url-status=live}}</ref> Funkcija je uspostavljena Ustavom Irana iz 1979. godine, u skladu s konceptom ajatollaha [[Ruholah Homeini|Ruholaha Homeinija]] o starateljstvu islamskog pravnika,<ref>Član 5, Ustav Irana</ref> i predstavlja doživotno imenovanje.<ref>{{cite news |date=13. 12. 2015 |title=Iran's possible next Supreme Leader being examined: Rafsanjani |newspaper=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-election-leader-idUSKBN0TW0OV20151213 |language=en |url-status=live |access-date=1. 7. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216032752/http://www.reuters.com/article/us-iran-election-leader-idUSKBN0TW0OV20151213 |archive-date=16. 12. 2015}}</ref> Prema ustavu (Član 111), Skupština stručnjaka ima zadatak da bira, nadgleda i razrješava vrhovnog vođu. U praksi, nije poznato da je Skupština ikada osporila ili na drugi način javno nadzirala bilo koju odluku vrhovnog vođe.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/blogs/markaz/posts/2016/02/09-iran-election-assembly-of-experts-explainer-borden|title=Everything you need to know about Iran's Assembly of Experts election|date=30. 11. 2001|access-date=1. 7. 2016|language=en|archive-date=22. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422010438/http://www.brookings.edu/blogs/markaz/posts/2016/02/09-iran-election-assembly-of-experts-explainer-borden|url-status=live}}</ref> U svojoj historiji, Islamska Republika Iran imala je samo troje vrhovnih vođa: Homeinija, koji je tu dužnost obavljao od 1979. do svoje smrti 1989. godine, Alija Hameneija, koji je na poziciji bio od Homeinijeve smrti do [[Atentat na Alija Hameneija|svog atentata]] 2026, i Modžtabu Hameneija, koji je trenutni vrhovni vođa.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78xxg05w0zo|title=Who is Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader?|date=8. 3. 2026|access-date=8. 3. 2026|language=en|publisher=[[BBC]]}}</ref> ==Spisak vrhovnih vođa== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! {{Abbr|Br.|Number}} ! Portret ! Ime ! Vrijeme na vlasti ! Potpis ! Mjesto rođenja |- ! 1 | [[Datoteka:Ruhollah Khomeini by Jamaran 1.jpg|100px]] | '''[[Ruholah Homeini]]''' <br><span style="font-size:125%;">{{small|سیدروح‌الله خمینی}}</span> | 3. decembar 1979{{efn|Njegova titula je bila '''Vođa revolucije''' od 5. februara 1979. do 3. decembra 1979.}} – 3. juni 1989. | [[Datoteka:Ruhollah_Khomeini_signature.svg|80x80px]] | {{small|[[Khomeyn]], [[Markazi]]}} |- ! 2 | [[Datoteka:Ali Khamenei crop.jpg|100px]] | '''[[Ali Hamenei]]''' <br><span style="font-size:125%;">{{small|سیدعلی خامنه‌ای}}</span> | 6. august 1989{{efn|Privremeno: 4. juni – 6. august 1989.}} – 28. februar 2026. | [[Datoteka:Khamenei signature.png|80x80px]] | {{small|[[Mašhad]], [[Razavi Horasan]]}} |- ! 3 | [[Datoteka:Ayatollah Mojtaba Khamenei, March 8, 2026 (cropped).jpg|100px]] | '''[[Modžtaba Hamenei]]'''<br><span style="font-size:125%;">{{small|مجتبی خامنه‌ای}}</span> | 8. mart 2026 – trenutni | [[Datoteka:Mojtaba Khamenei Signature.svg|80x80px]] | {{small|Mašhad, Razavi Horasan}} |} ==Napomene== {{Napomene}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Supreme Leaders of Iran}} *[http://www.leader.ir Zvanična stranica] (na engleskom) *[http://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html Ustav Irana] (na engleskom) [[Kategorija:Politika Irana]] [[Kategorija:Pozicije autoriteta]] [[Kategorija:Religija i politika]] t6ang3cap71fe6wa5cp0cecqsfkefas 3904373 3904372 2026-07-11T19:58:01Z IvanScrooge98 85875 3904373 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Vrhovni vođa | tijelo = Irana | nativni_naziv = | oznaka = Emblem of Iran.svg | oznakavel = | oznakatekst = [[Grb Irana]] | zastava = Flag of Iran.svg | zastavavel = 144 | zastavatekst = [[Zastava Irana]] | slika = Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg | slikavel = 200px | tekst = | trenutno = [[Modžtaba Hamenei]] | trenutnood = 8. marta 2026. | odjel = | stil = | vrsta = | status = | skraćenica = | član = | izvještava = | prebivalište = [[Ured vrhovnog vođe Irana|Kuća rukovodstva]] | sjedište = [[Teheran]] | predlagač = | imenujega = [[Skupština stručnjaka]] | imenujega_kvalificiran = | mandat = Doživotan | mandat_kvalificiran = | konstituirani_instrument = Ustav [[Iran]]a | prethodnik = Šah Irana | inauguralni = | osnivanje = 5. februar 1979. kao revolucionarni vođa <br> 3. decembar 1979. kao vrhovni vođa | osnivač = | imenovano_po = | prvi = [[Ruholah Homeini]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = | veb-sajt = {{URL|https://www.leader.ir/en|www.leader.ir}} | fusnote = }} '''Vrhovni vođa Islamske Republike Iran''' ([[Perzijski jezik|perzijski]]: رهبر معظم ایران ''Rahbar-e Moazam-e Irân''), također nazivan '''vrhovnim vođom Islamske revolucije''' ([[Perzijski jezik|perzijski]]: رهبر معظم انقلاب اسلامی ''Rahbar-e Moazam-e Enqelâb-e Eslâmi''), ali službeno nazvan '''vrhovnim vođstvom''' ([[Perzijski jezik|perzijski]]: مقام معظم رهبری ''Maqâm Moazam Rahbari''), je [[šef države]] i najviši politički i vjerski autoritet [[Iran]]a (iznad [[Predsjednik Irana|predsjednika]]). Oružane snage, pravosuđe, državni radio i televizija i druge ključne vladine organizacije poput Vijeća čuvara i Vijeća za rasuđivanje svrsishodnosti podređeni su vrhovnom vođi.<ref name="who">"Who's in Charge?" by Ervand Abrahamian ''London Review of Books'', 6. 11. 2008 (jezik: engleski)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/10/iran-science-minister-rouhani-administration-mansour-gholami.html|title=Did Khamenei block Rouhani's science minister?|last=mshabani|date=23. 10. 2017|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024043116/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/10/iran-science-minister-rouhani-administration-mansour-gholami.html|archive-date=24. 10. 2017}}</ref> Prema ustavu, vrhovni vođa određuje opću politiku Islamske Republike (član 110), nadgledajući zakonodavnu, sudsku i izvršnu vlast (član 57).<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Iran (full text) |url=https://www.shora-gc.ir/en/news/87/constitution-of-the-islamic-republic-of-iran-full-text |access-date=13. 10. 2022 |website= |date=2. 6. 2021 |language=en |archive-date=5. 4. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405114944/https://www.shora-gc.ir/en/news/87/constitution-of-the-islamic-republic-of-iran-full-text |url-status=live }}</ref> Drugi doživotni nosilac funkcije, [[Ali Hamenei]], izdavao je uredbe i donosio konačne odluke o ekonomiji, okolišu, vanjskoj politici, obrazovanju, nacionalnom planiranju i drugim aspektima upravljanja u Iranu. Hamenei je također donosio konačne odluke o stepenu transparentnosti na izborima,<ref>{{cite web|url=http://www.tehrantimes.com/news/407304/Leader-outlines-elections-guidelines-calls-for-transparency|title=Leader outlines elections guidelines, calls for transparency|date=15. 10. 2016|access-date=15. 2. 2017|language=en|archive-date=12. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143515/http://www.tehrantimes.com/news/407304/Leader-outlines-elections-guidelines-calls-for-transparency|url-status=live}}</ref> te je otpuštao i vraćao na dužnost imenovane članove predsjedničkog kabineta.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm|title=Iranian vice-president 'sacked'|work=BBC News|date=25. 7. 2009|access-date=15. 2. 2017|language=en|archive-date=3. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003041952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm|url-status=live}}</ref> Funkcija je uspostavljena Ustavom Irana iz 1979. godine, u skladu s konceptom ajatollaha [[Ruholah Homeini|Ruholaha Homeinija]] o starateljstvu islamskog pravnika,<ref>Član 5, Ustav Irana</ref> i predstavlja doživotno imenovanje.<ref>{{cite news |date=13. 12. 2015 |title=Iran's possible next Supreme Leader being examined: Rafsanjani |newspaper=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-election-leader-idUSKBN0TW0OV20151213 |language=en |url-status=live |access-date=1. 7. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216032752/http://www.reuters.com/article/us-iran-election-leader-idUSKBN0TW0OV20151213 |archive-date=16. 12. 2015}}</ref> Prema ustavu (Član 111), Skupština stručnjaka ima zadatak da bira, nadgleda i razrješava vrhovnog vođu. U praksi, nije poznato da je Skupština ikada osporila ili na drugi način javno nadzirala bilo koju odluku vrhovnog vođe.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/blogs/markaz/posts/2016/02/09-iran-election-assembly-of-experts-explainer-borden|title=Everything you need to know about Iran's Assembly of Experts election|date=30. 11. 2001|access-date=1. 7. 2016|language=en|archive-date=22. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422010438/http://www.brookings.edu/blogs/markaz/posts/2016/02/09-iran-election-assembly-of-experts-explainer-borden|url-status=live}}</ref> U svojoj historiji, Islamska Republika Iran imala je samo troje vrhovnih vođa: Homeinija, koji je tu dužnost obavljao od 1979. do svoje smrti 1989. godine, Alija Hameneija, koji je na poziciji bio od Homeinijeve smrti do [[Atentat na Alija Hameneija|svog atentata]] 2026, i Modžtabu Hameneija, koji je trenutni vrhovni vođa.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78xxg05w0zo|title=Who is Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader?|date=8. 3. 2026|access-date=8. 3. 2026|language=en|publisher=[[BBC]]}}</ref> ==Spisak vrhovnih vođa== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! {{Abbr|Br.|Number}} ! Portret ! Ime ! Vrijeme na vlasti ! Potpis ! Mjesto rođenja |- ! 1 | [[Datoteka:Ruhollah Khomeini by Jamaran 1.jpg|100px]] | '''[[Ruholah Homeini]]''' <br><span style="font-size:125%;">{{small|سیدروح‌الله خمینی}}</span> | 3. decembar 1979{{efn|Njegova titula je bila '''Vođa revolucije''' od 5. februara 1979. do 3. decembra 1979.}} – 3. juni 1989. | [[Datoteka:Ruhollah_Khomeini_signature.svg|80x80px]] | {{small|[[Khomeyn]], [[Markazi]]}} |- ! 2 | [[Datoteka:Ali Khamenei crop.jpg|100px]] | '''[[Ali Hamenei]]''' <br><span style="font-size:125%;">{{small|سیدعلی خامنه‌ای}}</span> | 6. august 1989{{efn|Privremeno: 4. juni – 6. august 1989.}} – 28. februar 2026. | [[Datoteka:Khamenei signature.png|80x80px]] | {{small|[[Mašhad]], [[Razavi Horasan]]}} |- ! 3 | [[Datoteka:Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg|100px]] | '''[[Modžtaba Hamenei]]'''<br><span style="font-size:125%;">{{small|مجتبی خامنه‌ای}}</span> | 8. mart 2026 – trenutni | [[Datoteka:Mojtaba Khamenei Signature.svg|80x80px]] | {{small|Mašhad, Razavi Horasan}} |} ==Napomene== {{Napomene}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Supreme Leaders of Iran}} *[http://www.leader.ir Zvanična stranica] (na engleskom) *[http://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html Ustav Irana] (na engleskom) [[Kategorija:Politika Irana]] [[Kategorija:Pozicije autoriteta]] [[Kategorija:Religija i politika]] nqdof4bjcuk0qzrpf29ymgjfh1vsiuz Korisnik:MirzaH10 2 530811 3904470 3805448 2026-07-12T09:28:26Z MirzaH10 177839 /* */ 3904470 wikitext text/x-wiki == Reference == <references/> mz31uxpqku9ht9k3cxtlvuk82fb3c7t SoSamma 0 532591 3904383 3822596 2026-07-11T20:15:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904383 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Sosamma 5.jpg|180px|mini|desno|Hor SoSamma na nastupu 2026.]] '''SoSamma''' je [[Austrija|austrijski]] ženski hor iz [[Graz]]a. == Historija == Osnovan je 2002.<ref name="mb">{{cite web | url =https://www.meinbezirk.at/tag/sosamma | title =43 Frauen zeigen, wie sie sind | authorlink =Elisabeth Kranabetter | last =Kranabetter | first =Elisabeth | date =2. 10. 2012 | website =meinbezirk.at | publisher =Mein Bezirk | access-date =28. 3. 2026 | language =de | archive-date =9. 4. 2026 | archive-url =https://web.archive.org/web/20260409211900/https://www.meinbezirk.at/tag/sosamma | url-status =dead }}</ref> kao projekat interkulturnog centra OMEGA. Voditeljica hora je od 2009. [[Vesna Petković]]. Od 2024. hor je neovisna organizacija, a trenutno okuplja oko 60 žena i djevojaka iz Indije, Njemačke, Crne Gore, Mađarske Velike Britanije, Srbije, Bosne i Hercegovine, Grčke, Švedske, Ukrajine i Austrije, koje trenutno žive u Grazu i okolini <ref name="Sosamma">{{cite web | url=https://sosamma.at/ueber-uns/| title =Sosamma | authorlink =| last = | first =| date =2026 | website =sosamma.at | publisher =Sosamma| access-date =23. 3. 2026 | language =de }}</ref> === Repertoar === Repertoar hora su obrade tradicionalnih pjesmama iz cijelog svijeta, s [[Balkan]]a, poznatih pop i jazz pjesmama, melodija iz Indije i ritmovima iz Afrike, kao i ritmovi Latinske Amerike, uključujući i kubanske ritmove.<ref name="Str">{{cite web | url =https://www.kultur.steiermark.at/cms/beitrag/11626100/166298034/ | title =Ihr Leben besteht aus Improvisation, Die Jazzsängerin Vesna Petković belebt Graz mit multikulturellen Tönen | authorlink =Petra Sieder-Grabner| last =Sieder-Grabner | first =Petra | date =2012 | website =kultur.steiermark.at | publisher =Amt der Steiermärkischen Landesregierung | access-date =23. 3. 2026 | language =de }}</ref><ref name="Sch">{{cite web | url =https://schauspielhaus-graz.buehnen-graz.com/produktion/das-etwas-andere-weihnachtskonzert/| title =Das etwas andere Weihnachtskonzert | authorlink =| last =Sieder-Grabner | first =| date =2025 | website =schauspielhaus-graz.buehnen-graz.com | publisher =[[Schauspielhaus Graz]] | access-date =28. 3. 2026 | language =de }}</ref> == Naziv == Naziv hora "SoSamma" je [[Štajerska (pokrajina)|štajerski]] dijalektni izraz ({{de|So sind wir}}) koji znači nešto poput: ''"Takve smo"''.<ref name="mb"/> == Koncerti == * Koncert 9. marta 2026. povodom 8. marta [[Međunarodni dan žena|Međunarodnog dana žena]] u [[Grazer Oper]], s austrijskom grupom [[Opus (grupa)|Opus]], grupom [[Schick Sisters]], [[Virginia Ernst|Virginijom Ernst]], [[Caro Fux]], [[Ewald Pfleger|Ewaldom Pflegerom]] i [[Anna-Sophie|Annom-Sophie]]<ref name="klz_1">{{cite web | url =https://www.kleinezeitung.at/steiermark/20661589/die-frauen-gaben-in-der-grazer-oper-den-ton-an| title =Die Frauen gaben in der Grazer Oper den Ton an | authorlink =Thomas Plauder| last =Plauder | first =Thomas | date =9. 3. 2026 | website =kleinezeitung.at | publisher =[[Kleine Zeitung]] | access-date =28. 3. 2026 | language =de }}</ref> * Božićni koncert 23. decembra 2025. u [[Schauspielhaus Graz]] s [[Werner Radzik|Wernerom Radzikom]], [[Sašenko Prolić|Sašenkom Prolićem]], [[Vladimir Vesić|Vladimirom Vesićem]], [[Bernhard Wimmer|Bernhardom Wimmerom]] i međunarodnom ženskom salsa grupom [[Las Puro Fuego]]<ref name="Sch"/><ref name="kuma">{{cite web | url=https://kuma.at/events/sosamma-chor-das-etwas-andere-weihnachtskonzert-2025-12-23| title =SoSamma-Chor - Das etwas andere Weihnachtskonzert | authorlink =| last = | first = | date =23. 12. 2025 | website =kleinezeitung.at | publisher =[[KUMA]] | access-date =28. 3. 2026 | language =de }}</ref> == Diskografija == * ´SoSamma Vol. 3 "Open Minds" (2015.)<ref name="cba">{{cite web |url=https://de.cba.media/287508| title =SoSamma: Frauenstimmen aus elf Ländern | authorlink =| last = | first = | date =18. 5. 2015 | website =de.cba.media | publisher =[[Radio Helsinki]] | access-date =28. 3. 2026 | language =de }}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|SoSamma}} * [https://sosamma.at/ueber-uns/ Službeni websajt] [[Kategorija:Austrijski ženski horovi]] [[Kategorija:Muzika u Grazu]] [[Kategorija:Kultura u Grazu]] a5jcesrwbvyi7bnslgur0ws0hp7yzno Suzan Kahramaner 0 533648 3904441 3837496 2026-07-12T07:35:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904441 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Suzan Kahramaner | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1913|5|21}} | mjesto_rođenja = [[Istanbul]], [[Osmansko Carstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2006|2|22|1913|5|21}} | mjesto_smrti = [[Istanbul]], [[Turska]] | polje = [[Matematika]] | institucija = [[Istanbulski univerzitet]] | alma_mater = [[Istanbulski univerzitet]] | slika = SZ1.jpg }} '''Fatma Suzan Kahramaner''' bila je [[Turska|turska]] [[matematika|matematičarka]] i univerzitetska profesorica, ubrajana među prve [[Žena|žene]] u turskoj akademskoj matematici.<ref name="TurkMathBio">{{cite web |title=Suzan Kahramaner Vefat Etti |url=https://www.turkmath.org/beta/turkmattarihiarsivi.php?slug=suzan+kahramaner+vefat+etti |website=Türk Matematik Tarihi Arşivi |access-date=2026-04-26}}</ref><ref name="GFTA2013">{{cite web |title=GFTA 2013 |url=https://www.melikeaydogan.com/ |website=melikeaydogan.com |access-date=2026-04-26 |archive-date=29. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260429084727/https://www.melikeaydogan.com/ |url-status=dead }}</ref> Rođena je 21. maja 1913. u [[Istanbul]]u, a umrla 22. februara 2006. u istom gradu.<ref name="TurkMathBio" /> Veći dio akademske karijere provela je na [[Istanbulski univerzitet|Istanbulskom univerzitetu]], gdje je predavala i istraživala u oblasti [[kompleksna analiza|teorije kompleksnih funkcija]].<ref name="TurkMathBio" /><ref name="Publimath">{{cite web |title=Kahramaner Suzan |url=https://publimath.fr/ka015/ |website=Publimath |access-date=2026-04-26}}</ref> == Život i obrazovanje == Kahramaner je osnovno obrazovanje stekla u školi Moda Numune İnas, a potom je pohađala privatnu francusku školu u Istanbulu [[Notre Dame de Sion]], gdje je završila [[Srednja škola|srednje obrazovanje]] 1934.<ref name="TurkMathBio" /> Iste godine upisala je Matematičko-astronomski odsjek Istanbulskog univerziteta, reformiranog nakon preustroja nekadašnjeg [[Darülfünun|Darülfünuna]], visokošloske institucije osnovane 1863.<ref name="TurkMathBio" /> Tokom studija slušala je nastavu kod njemačkih matematičara koji su kao što su [[Richard von Mises]], [[Hilda Geiringer]] i [[William Prager]].<ref name="TurkMathBio" /> Brojni njemački akademici koji su pobjegli iz [[Nacistička Njemačka|Njemačke]] prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] nalazili su se na Istanbulskom univerzitetu. Diplomirala je 1939. na odsjeku za matematiku i astronomiju, nakon čega je kratko radila na istraživanjima iz fizike i kao nastavnica matematike u djevojačkoj gimnaziji Çamlıca.<ref name="TurkMathBio" /> Doktorski studij započela je 1943. pod mentorstvom [[Kerim Erim|Kerima Erima]].<ref name="TurkMathBio" /> == Akademska karijera == Nakon odbrane doktorata nastavila je rad na Istanbulskom univerzitetu, gdje je predavala analizu i razvijala istraživanja iz teorije kompleksnih funkcija.<ref name="TurkMathBio" /><ref name="DergiArgument">{{cite journal |last=Kahramaner |first=Suzan |title=SUR L' ARGUMENT DES FONCTIONS UNIVALENTES |journal=İstanbul University Science Faculty the Journal of Mathematics Physics and Astronomy |volume=32 |pages=1–22 |year=2012 |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/iusfjm/article/118515 |access-date=2026-04-26}}</ref> Usavršavala se na [[Univerzitet u Helsinkiju|Univerzitetu u Helsinkiju]] i [[Univerzitet u Zürichu|Univerzitetu u Zürichu]], gdje je sarađivala s [[Rolf Nevanlinna|Rolfom Nevanlinnom]], a učestvovala je i na više međunarodnih kongresa matematičara, uključujući skupove u [[Edinburgh]]u, [[Stockholm]]u, [[Moskva|Moskvi]], [[Nica|Nici]] i [[Helsinki]]ju. Profesorsko zvanje stekla je 1968.<ref name="Publimath" /> Učestvovala je u osnivanju Balkanske unije matematičara i bila je predstojnica Matematičkog odsjeka Istanbulskog univerziteta 1978–1979.<ref name="Publimath" /> U penziju je otišla 1983, ali je nastavila pratiti i podržavati matematička istraživanja. Povodom njenog stotog rođendana 2013. međunarodni simpozij ''Geometric Function Theory and Applications'' ({{Jez-bs|Teorija geometrijskih funkcija i primjene}}) bio je posvećen njenom radu i naslijeđu.<ref name="GFTA2013" /><ref name="Yenisafak">{{cite web |title=İlk Kadın Matematikçimize, 100. yaş kutlaması |url=https://www.yenisafak.com/kultur-sanat/ilk-kadin-matematikcimize-100yas-kutlamasi-550334 |website=Yeni Şafak |date=2013-08-05 |access-date=2026-04-26}}</ref> == Naučni rad == Glavno područje njenog rada bila je teorija analitičkih i univalentnih funkcija.<ref name="Publimath" /><ref name="DergiArgument" /> Objavljivala je radove na [[Francuski jezik|francuskom]] i [[Njemački jezik|njemačkom]] jeziku.<ref name="DergiArgument" /> Bila je i mentorica više doktorskih kandidata, među njima Ahmeta Derneka, Rifkija Kahramanera i Yaşara Polatoğlua. Suzan Kahramaner zauzima istaknuto mjesto u historiji matematike u Turskoj kao jedna od pionirki ženskog akademskog rada u toj disciplini.<ref name="GFTA2013" /><ref name="Yenisafak" /> Njen rad ostao je vezan uz razvoj kompleksne analize na Istanbulskom univerzitetu i uz međunarodne veze turske matematičke zajednice u drugoj polovini 20. stoljeća.<ref name="Publimath" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kahramaner, Suzan}} [[Kategorija:Rođeni 1913.]] [[Kategorija:Umrli 2006.]] [[Kategorija:Turski matematičari]] [[Kategorija:Turski naučnici]] [[Kategorija:Biografije, Istanbul]] o3h884xk9l13su5fdvuay1j1v8jnwxv Svilena buba 0 534160 3904452 3898024 2026-07-12T08:26:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904452 wikitext text/x-wiki {{taksokvir |boja=pink | ime = Svilena buba ili svilska buba | status = DOM | status_sistem = iucn3.1 | slika = Seidenspinner-drawing.jpg | opis_slike = Slajd Huberta Ludwiga (Schul-Naturgeschichte, 1891) <br>Fig. 473. [[Mužjak]] -<br> Fig. 474. [[Ženka]] - <br>Fig. 475: [[Larva]] - <br>Fig. 476: Čahura <br>Fig 477: [[Kukuljica]] (nešto smanjena). | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Bombycidae]] | genus = [[Bombyx]] | species = '''B. mori''' | vrsta_autorstvo = [[Carlos Linneo|Linnaeus]], 1758 | sinonimi = * ''Phalaena mori'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''Bombyx arracanensis'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx brunnea'' <small>Grünberg, 1911</small> * ''Bombyx croesi'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx fortunatus'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx meridionalis'' <small>Wood-Mason, 1886</small> * ''Bombyx sinensis'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx textor'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx batryticatus'' }} '''''Bombyx mori''''', obično poznat kao '''svilena buba''', '''domaći svileni moljac''', je vrsta [[Domestikacija|domaćeg]] [[moljci|moljaca]] koja pripada [[porodica (biologija)|porodici]] ''[[Bombycidae]]''. To je najbliži srodnik [[vrsta|vrste]] ''[[Bombyx mandarina]]'', divljeg svilenog moljca. Svilena buba je od posebne ekonomske vrijednosti, budući da je primarni proizvođač [[svila|svile]]. Omiljena hrana svilene bube su [[listovi]] [[bijeli dud|bijelog duda]], iako mogu jesti i druge vrste duda, pa čak i lišće drugih biljaka. Domaći svileni moljci su u potpunosti ovisni o ljudima za [[razmnožavanje]], kao rezultat milenijskog selektivnog uzgoja. Divlji svileni moljci, koji su druge vrste roda ''Bombyx'', nisu toliko komercijalno održivi u proizvodnji svile. [[Svilokultura]], praksa uzgoja svilenih moljaca za proizvodnju sirove svile, postoji u [[Kina|Kini]] najmanje 5.000 godina,<ref name=":0">{{cite book |title=Prehistoric Textiles: the Development of Cloth in the Neolithic and Bronze Ages with Special Reference to the Aegean |last=Barber |first=E. J. W. |year=1992 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-00224-8 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=HnSlynSfeEIC&pg=PA31}}</ref> odakle se proširila u [[Indija|Indiju]], [[Koreja|Koreju]], [[Nepal]], [[Japan]], a zatim i na Zapad. Konvencionalni proces uzgoja svile ubija svilenu bubu u fazi [[kukuljica]].<ref>Sh. S.D. Pateriya. "Introduction to Sericulture". https://www.ignfa.gov.in/document/biodiversity-cell-ntfp-related-issues4.pdf</ref> Domaći svileni moljac je pripitomljen od divljeg svilenog moljca ''[[Bombyx mandarina]]'', koji se širi od sjeverne Indije do sjeverne Kine, Koreje, Japana i dalekoistočnih regija Rusije. Domaći svileni moljac potiče od kineske, a ne japanske ili korejske populacije.<ref>{{cite journal |author1=K. P. Arunkumar |author2=Muralidhar Metta |author3=J. Nagaraju |year=2006 |title=Molecular phylogeny of silkmoths reveals the origin of domesticated silkmoth, ''Bombyx mori'' from Chinese ''Bombyx mandarina'' and paternal inheritance of ''Antheraea proylei'' mitochondrial DNA |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=40 |issue=2 |pages=419–427 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.023 |pmid=16644243 |bibcode=2006MolPE..40..419A |url=https://repository.ias.ac.in/24304/1/313.pdf }}</ref><ref name="Maekawa et al 1988">{{cite journal |author1=Hideaki Maekawa |author2=Naoko Takada |author3=Kenichi Mikitani |author4=Teru Ogura |author5=Naoko Miyajima |author6=Haruhiko Fujiwara |author7=Masahiko Kobayashi |author8=Osamu Ninaki |display-authors=3 |year=1988 |title=Nucleolus organizers in the wild silkworm ''Bombyx mandarina'' and the domesticated silkworm ''B. mori'' |journal=Chromosoma |volume=96 |issue=4 |pages=263–269 |doi=10.1007/BF00286912|s2cid=12870165 }}</ref> Malo je vjerovatno da su svileni moljci uzgajani u zemlji prije [[neolit]]a. Prije toga, alati za proizvodnju velikih količina svilene niti nisu bili razvijeni. Domaći ''Bombyx mori'' i divlji ''Bombyx mandarina'' se još uvijek mogu razmnožavati i ponekad proizvoditi hibride.<ref>{{Cite book |last=Hall |first=Brian K. |url=https://books.google.com/books?id=V24EHUgEl5EC&pg=PA342 |title=Evolution: Principles and Processes |publisher=Jones & Bartlett |year=2010 |isbn=978-0-763-76039-7 |page=400}}</ref>{{rp|342}} Nije poznato da li se ''B. mori'' može hibridizirati s drugim vrstama [[rod (biologija)|roda]] ''Bombyx''. U poređenju s većinom članova roda ''Bombyx'', domaći svileni moljci su izgubili svoju [[obojenost životinja|obojenost]], kao i sposobnost letenja. svileni moljci}}<ref> ==Tipovi == Dudovi svileni moljci mogu se podijeliti u tri glavne kategorije na osnovu učestalosti sezonskog legla. Univoltinski svileni moljci proizvode samo jedno leglo po sezoni i uglavnom se nalaze u i oko Evrope. Jaja univoltinskih moljca moraju [[hibernacija|hibernirati]] tokom zime, a na kraju se unakrsno oplode u [[proljeće]]. Bivoltinske varijante se obično nalaze u istočnoj Aziji, a njihov ubrzani proces razmnožavanja omogućen je toplijom klimom. Osim toga, postoje i polivoltinski svileni moljci koji se nalaze samo u [[tropi]]ma. Njihova jaja se obično izlegu u roku od 9–12 dana, što znači da tokom godine može biti do osam [[generacija]] larvi.<ref>{{cite web|last=Trevisan|first=Adrian|title=Cocoon Silk: A Natural Silk Architecture|url=http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|publisher=Sense of Nature|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507085636/http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|archive-date=7. 5. 2012}}</ref> Dudove svilene bube su veoma osjetljive na faktore okoline, a na [[dijapauza|dijapauzu]] – fiziološki zastoj u razvoju – mogu značajno uticati fotoperiod, temperatura i vlažnost.<ref>Rahmathulla, V. K. (2012). Influence of environmental factors on the biology of the silkworm, ''Bombyx mori'' L.: A review. ''International Journal of Industrial Entomology'', 25(1), 1–13. https://doi.org/10.7852/ijie.2012.25.1.001</ref><ref>Nair, K. S., Radhika, K., & Premalatha, V. (2010). Photoperiodic regulation of diapause in the silkworm ''Bombyx mori'' L. ''Journal of Applied Entomology'', 134(1), 44–52. https://doi.org/10.1111/j.1439-0418.2009.01447.x</ref> Nedavne studije su također izvijestile o pojavi jaja koja nisu u dijapauzi kod bivoltinih rasa, što ukazuje na fleksibilniju dijapauzalnu ekspresiju nego što se ranije mislilo.<ref>Rudramuni, K., Neelaboina, B. K., Shivkumar, S., Ahmad, M. N., & Chowdhury, S. R. (2021). Variation of embryonic diapause induction in bivoltine silkworm ''Bombyx mori'' L (Lepidoptera: Bombycidae) under controlled conditions. ''International Journal of Industrial Entomology'', 43(2), 37–44. https://doi.org/10.7852/IJIE.2021.43.2.37</ref> == Opis i životni ciklus == === Larve === Iz jaja se izležu larve za oko 14 dana. Larve preferiraju [[Morus alba|bijeli dud]], privlače ih miris duda [[Jasmon|cis-jasmone]]. Nisu [[monogamija|monofagni]], jer mogu jesti druge vrste ''[[Morus (biljka)|Morus]]'', kao i neke druge ''[[Moraceae]]'', uglavnom [[Osage narandžasta]]. Prije kukuljice imaju pet [[stadij]]a. === Kukuljica (čahura) === Nakon što se četiri puta presvuku, njihova tijela postaju blago žuta, a [[koža]] postaje čvršća. Larve se zatim pripremaju za ulazak u fazu kukuljice svog [[životni ciklus|životnog ciklusa]] i zatvaraju se u čahuru sastavljenu od sirove svile koju proizvode [[pljuvačne žlijezde]]. Posljednje presvlačenje od larve do kukuljice odvija se unutar čahure, koja pruža sloj zaštite tokom ranjivog, gotovo nepomičnog stanja kukuljice. Mnogie druge ''[[Lepidoptera]]'' proizvode čahure, ali samo nekoliko – ''[[Bombycidae]]'', posebno [[rod (biologija)|rod]] ''[[Bombyx]]'', i oz [[porodica (biologija)|porodice]]''[[Saturniidae]]'', posebno rod ''[[Antheraea]]'' – iskorišteni su za proizvodnju tkanina. Čahura je napravljena od niti sirove svile dužine od 300 do oko 900 m. Vlakna su fina i sjajna, promjera oko 10 μm. Broj čahura potrebnih za proizvodnju konačnog prinosa svile je približno 2000–3000&nbsp;kg; svake godine se proizvede najmanje {{convert|70|e6lb|e6kg|order=flip|abbr=off}} sirove svile, za što je potrebno skoro 10 milijardi čahura.<ref>{{cite web|url=http://faostat.fao.org/site/603/DesktopDefault.aspx?PageID=603#ancor|title=faostat.fao.org|access-date=9. 5. 2026|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305024505/http://faostat.fao.org/site/603/DesktopDefault.aspx?PageID=603#ancor|url-status=dead}}</ref> Ako životinja preživi fazu kukuljice svog životnog ciklusa, ona oslobađa [[proteaza|proteazne]] [[enzim]]e, kako bi napravila rupu u čahuri, te se može pojaviti kao odrasli moljac. Ovi enzimi su destruktivni za svilu i mogu uzrokovati da se vlakna svile razgrade s dužine preko jedne milje na segmente proizvoljne dužine, što smanjuje vrijednost svilenih niti, iako se ove oštećene svilene čahure i dalje koriste kao "punjenje" dostupno u Kini i drugdje u proizvodnji jorgana, jakni i u druge svrhe. Da bi se to spriječilo, čahure svilene bube se kuhaju u vodi. Toplota ubija svilene bube, a voda olakšava raspetljavanje čahura. Često se svilena buba jede. Kako proces žetve svile iz čahure ubija kukuljicu, aktivisti za dobrobit i prava životinja kritizirali su uzgoj svile. [[Mahatma Gandhi]] je kritizirao proizvodnju svile na osnovu filozofije ''[[ahimsa]]'' "ne povrijediti nijedno živo biće". To je dovelo do Gandhijevog promovisanja mašina za predenje pamuka, čiji se primjer može vidjeti u Gandhi institutu,<ref>{{cite book |editor=S. Radhakrishnan |title=Mahatma Gandhi: 100 godina |date=1. 1. 1968 |isbn=071892035X |page=349 |url=https://books.google.com/books?id=LGVuAAAAMAA |access-date=18. 4. 2025}}</ref> i proširenje ovog principa dovelo je do moderne proizvodne prakse poznate kao [[Ahimsa svila]], koja se [[divlja svila]] (od divljih i poludivljih svilenih moljaca) pravi od čahura moljaca kojima je dozvoljeno da izađu prije nego što se svila ubere. === Imago === Imago je odrasla faza životnog ciklusa svilene bube. Svileni moljci imaju raspon krila od 3–5&nbsp;cm i bijelo, dlakavo tijelo. Ženke su oko dva do tri puta veće od mužjaka (zbog nošenja mnogo jaja). Svi odrasli moljci [[Bombycidae]] imaju smanjene usne dijelove i ne hrane se. Krila svilenog moljca razvijaju se iz larvalnih [[imaginalni disk|imaginalnih diskova]].<ref name="Singh 169–176">{{Cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Kango-Singh |first2=Madhuri |last3=Parthasarathy |first3=R. |last4=Gopinathan |first4=K. P. |date=april 2007 |title=Larval legs of mulberry silkworm Bombyx mori are prototypes for the adult legs |journal=Genesis |volume=45 |issue=4 |pages=169–176 |doi=10.1002/dvg.20280 |issn=1526-954X |pmid=17417803|s2cid=7171141 }}</ref> Ovaj moljac nije sposoban za funkcionalan let, za razliku od divljeg ''B. mandarina'' i drugih vrsta roda ''Bombyx'', čiji [[mužjaci]] lete kako bi se susreli sa [[ženka]]ma. Neki se mogu pojaviti sa sposobnošću da poletnu i ostanu u zraku, ali održivi let se ne može postići jer su im tijela prevelika i teška za njihova mala krila. [[Slika:Bombyx mori caterpillar tagged2.png|thumb|2-grudne noge.]] [[Slika:CSIRO ScienceImage 10746 An adult silkworm moth.jpg|thumb|left| Odrasli svileni moljac]] Noge svilenog moljca razvijaju se iz larvalnih (torakalnih) nogu svilene bube. Razvojni geni poput bezdistalnog i [[PBX1]] korišteni su za označavanje razvoja nogu. Osim toga, uklanjanje specifičnih segmenata toraksnih nogu u različitim uzrastima larve rezultiralo je time da odrasli svileni moljac nije razvio odgovarajuće segmente nogu. [[File:Cocoon.jpg|thumb|right|Kokon ''B. mori'']] == Istraživanje == [[Datoteka:Micrographia Schem 25 fig 2.jpg|thumb| Studija jajeta svilene bube iz Hookeovog ''[[Micrographia]]'', 1665. ]][[Datoteka:Maria_Sibylla_Merian_Maulbeerbaum_samt_Frucht_plate_1.png|thumb|right|Studija metamorfoze svilene bube iz 1679. koju je provela [[Maria Sibylla Merian]], prikazuje plod i lišće [[dud]]a, te jaja i larve moljca svilene bube.]] Zbog svoje male veličine i lakoće uzgoja, svilena buba je postala [[modelni organizam]] u proučavanju biologije leptira i opće biologije [[zglavkar]]a. Temeljni nalazi o [[genetika|genetici]], [[feromon]]ima, [[hormon]]ima, strukturama mozga i fiziologiji napravljeni su sa svilenom bubom.<ref>{{Cite journal |last=Onaga |first=Lisa |date=11. 3. 2010 |orig-date= |title=Toyama Kametaro and Vernon Kellogg: Silkworm Inheritance Experiments in Japan, Siam, and the United States, 1900–1912 |url=https://link.springer.com/10.1007/s10739-010-9222-z |journal=Journal of the History of Biology |language=en |volume=43 |issue=2 |pages=215–264 |doi=10.1007/s10739-010-9222-z |pmid=20665229 |issn=0022-5010|url-access=subscription }}</ref> Mnogi istraživački radovi fokusirali su se na genetiku svilenih moljca i mogućnost [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]]. Održava se na stotine sojeva, a opisano je preko 400 [[Mendelova pravila|mendeloviskih]] [[mutacija]].<ref name=Goldsmith1>{{cite journal |last1=Goldsmith |first1=Marian R. |last2=Shimada |first2=Toru |last3=Abe |first3=Hiroaki |date=2005 |title=The genetics and genomics of the silkworm, Bombyx mori |journal=Annual Review of Entomology |volume=50 |issue=1 |pages=71–100|doi=10.1146/annurev.ento.50.071803.130456 |pmid=15355234 |bibcode=2005AREnt..50...71G |s2cid=44514698 |url=https://digitalcommons.uri.edu/bio_facpubs/337 |url-access=subscription }}</ref> Drugi izvor sugerira da se širom svijeta čuva 1.000 inbrednih [[pripitomljavanje|domesticiranih]] sojeva.<ref name="silkworm08"/> Jedan koristan razvoj za industriju svile su svilene bube koje se mogu hraniti hranom osim listovima duda, uključujući i vještačku ishranu.<ref name=Goldsmith1 /> Istraživanje [[genom]]a također otvara mogućnost genetičkog inženjerstva svilenih buba za proizvodnju proteina, uključujući farmakološke lijekove, umjesto proteina svile. Ženke ''Bombyx mori'' su također jedan od rijetkih organizama s [[homologni hromosom|homolognim hromosomima]] koji se drže zajedno samo [[sinaptonemalni kompleks|sinaptonemalnim kompleksom]] (a ne [[krosingover]]ima) tokom [[mejoza|mejoze]].<ref>{{cite journal|last1=Gerton and Hawley|title=Homologous Chromosome Interactions in Meiosis: Diversity Amidst Conservation|journal=Nature Reviews Genetics|date=2005|volume=6|issue=6|pages=477–487|doi=10.1038/nrg1614|pmid=15931171|s2cid=31929047}}</ref> U [[oocit]]ima ''B. mori'', mejoza je potpuno [[hijazma (genetika)|bez hijazmi]] (bez krosingovera).<ref>{{cite journal |vauthors=Xiang Y, Tsuchiya D, Guo F, Gardner J, McCroskey S, Price A, Tromer EC, Walters JR, Lake CM, Hawley RS |title=A molecular cell biology toolkit for the study of meiosis in the silkworm Bombyx mori |journal=G3 (Bethesda) |volume=13 |issue=5 |date=maj 2023|pmid=36911915 |pmc=10151401 |doi=10.1093/g3journal/jkad058 |url=}}</ref> Iako se sinaptonemalni kompleksi formiraju tokom pahitenske faze mejoze kod ''B. mori'', [[homologna rekombinacija]] ukrštanja se ne dešava između sparenih [[hromosom]]a..<ref>{{cite journal |vauthors=Rasmussen SW |title=The transformation of the Synaptonemal Complex into the 'elimination chromatin' in Bombyx mori oocytes |journal=Chromosoma |volume=60 |issue=3 |pages=205–21 |date=april 1977 |pmid=870294 |doi=10.1007/BF00329771 |url=}}</ref> [[Kraig Biocraft Laboratories]]<ref>{{cite web|title=Kraig Biocraft Laboratories|date=13. 10. 2014|url=https://www.kraiglabs.com/spider-silk/}}</ref> je koristio istraživanja sa Univerziteta u [[Wyoming]]u i Univerziteta Notre Dame u zajedničkom nastojanju da stvori svilenu bubu koja je [[GMO|genetički modificirana]] za proizvodnju paukove svile. U septembru 2010, napor je proglašen uspješnim.<ref>{{cite web|title=University of Notre Dame|date=6. 1. 2012 |url=https://science.nd.edu/news/34100-hybrid-silkworms-spin-stronger-spider-silk/}}</ref> Istraživači u [[Tuftsov Medicinski centar|Tuftsa]] razvili su skele od [[spužva]]ste svile koje izgledaju i osjećaju se slično ljudskom tkivu. Ugrađuju se tokom rekonstruktivne hirurgije, kako bi podržali ili restrukturirali oštećene [[ligament]]e, tetive i drugo [[tkivo]]. Također su kreirali implantate od svile i ljekovitih spojeva koji se mogu implantirati pod kožu za stabilno i postepeno oslobađanje lijekova.<ref>{{cite web|author=Wolchover, Natalie|title=The Silk Renaissance |publisher=Seed Magazine |url=http://seedmagazine.com/content/article/the_silk_renaissance/|access-date=1. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326051023/http://seedmagazine.com/content/article/the_silk_renaissance|archive-date=26. 3. 2017|url-status=unfit}}</ref> == Domestikacija == [[Slika:Han Gold Silkworm (47425344012).jpg|thumb|left|Zlatna svilena buba, [[Dinastija Han]]]] Domaća vrsta ''B. mori'', u poređenju s divljim vrstama (npr. ''B. mandarina''), ima povećanu veličinu čahure, veličinu tijela, stopu rasta i efikasnost probave. Stekla je toleranciju na ljudsko prisustvo i rukovanje, kao i na život u skučenim uslovima. Domaći svileni moljci ne mogu letjeti, pa mužjacima treba ljudska pomoć u pronalaženju partnera, a nedostaje im i strah od potencijalnih [[predator]]a. Izvorni [[pigment]]i boje su također izgubljeni, pa su domaći svileni moljci [[leucizam|leucistički]], jer kamuflaža nije korisna kada žive samo u zatočeništvu. Ove promjene su učinile ''B. mori'' potpuno ovisnim o ljudima za preživljavanje, a ne postoji u divljini.<ref>{{cite journal |author=Marian R. Goldsmith |author2=Toru Shimada |author3=Hiroaki Abe |year=2005 |title=The genetics and genomics of the silkworm, ''Bombyx mori'' |journal=Annual Review of Entomology |volume=50 |issue=1 |pages=71–100 |pmid=15355234 |doi=10.1146/annurev.ento.50.071803.130456|bibcode=2005AREnt..50...71G |s2cid=44514698 |url=https://digitalcommons.uri.edu/bio_facpubs/337 |url-access=subscription }}</ref> Jaja se drže u inkubatorima kako bi se olakšalo njihovo izleganje. === Uzgoj === [[Datoteka:Women placing silkworms on trays together with mulberry leaves (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|thumb|Svilene bube i listovi duda postavljeni na poslužavnike ([[Liang Kai]]-ovo ''Serikultiranje'' oko 13. stoljeća)]] Najraniji arheološki dokazi o pripitomljavanju svilenog moljca povezani su s [[Yangshao kultura|Yangshao kulturom]] sjeverne Kine, a datiraju iz prije više od 5.000 godina.[<ref name=":0" /><ref>{{cite journal |author=Hong-Song Yu1 |author2=Yi-Hong Shen |author3=Gang-Xiang Yuan|display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2011-06_28_6/page/1784 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid =21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access= }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dennis Normile |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode = 2009Sci...325.1058N |doi-access=free }}</ref> Kinezi su također pripitomili običnog [[šaran]]a prije više od 5.000 godina. Šarani su često uzgajani u ribnjacima na farmama svile i hranjeni su [[larva]]ma svilenog moljca i izmetom. To je omogućilo zajedničko bavljenje svilarstvom i [[akvakultura|akvakulturom]].<ref>{{Cite book |last1=Parker |first1=R. O. |url=https://books.google.com/books?id=qqKpMV3aP34C&pg=PA6 |title=Aquaculture Science |last2=Parker |first2=Rick |date=2002 |publisher=Delmar Thomson Learning |isbn=978-0-7668-1321-2 |language=en}}</ref> [[Slika:Pupa of Silk worm nepal.jpg|thumb|left]]Kukuljica|Lutke]].]] [[Slika:Weighing and sorting the cocoons (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|thumb|right| Vaganje i sortiranje čahura svilene bube (Liang Kaijev ''Serikult'')]] Uzgoj svilenog moljca ima za cilj sveukupno poboljšanje svilenih buba sa komercijalne tačke gledišta. Glavni ciljevi su poboljšanje plodnosti, zdravlja larvi, količine proizvodnje čahura i svile, te otpornosti na bolesti. Zdrave larve dovode do zdravog uroda čahura. Zdravlje zavisi od faktora kao što su bolja stopa kukuljičavosti, manji broj mrtvih larvi u planini,<ref>{{cite web|title=Mountage: Meaning and Types {{!}} Sericulture|url=https://www.notesonzoology.com/sericulture/mountage-meaning-and-types-sericulture/200|website=Zoology Notes|date=21. 7. 2016|access-date=9. 5. 2026|archive-date=7. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251107035658/https://www.notesonzoology.com/sericulture/mountage-meaning-and-types-sericulture/200|url-status=dead}}</ref> kraće trajanje stadija larvi (ovo smanjuje mogućnost infekcije) i plavkasto obojene larve petog stupnja (koje su zdravije od crvenkastosmeđih). Količina proizvedene čahure i svile direktno je povezana sa stopom kukuljice i težinom larvi. Zdravije larve imaju veću stopu kukuljičenja i težinu čahure. Kvalitet čahure i svile zavisi od niza faktora, uključujući genetiku. === Uzgoj iz hobija i školski projekti === U SAD-u, nastavnici ponekad mogu upoznati svoje učenike sa životnim ciklusom insekata uzgajajući domaće svilene moljce u učionici kao naučni projekat. Učenici imaju priliku da posmatraju kompletne životne cikluse insekata od jaja do larvi, kukuljica i moljaca.<ref>{{Cite web |title=Bombyx mori (Linnaeus, 1758) |url=https://www.gbif.org/species/112871225/verbatim |access-date=6. 4. 2025 |website=www.gbif.org |language=en}}</ref> Other than the U.S., this domestic silk moth is utilized in educational settings in several countries, including China, South Africa, Zimbabwe, Iran, and Taiwan.<ref>{{Cite web |date=13. 5. 2018 |title=Researchers develop silkworm for children to raise - Taipei Times |url=https://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2018/05/13/2003693004?utm |access-date=6. 4. 2025 |website=www.taipeitimes.com}}</ref> == Genom == Cijeli [[genom]] domaćeg svilenog moljca objavljen je 2008. od strane Međunarodnog konzorcija za genom svilene bube.<ref name ="silkworm08">{{cite journal |author=The International Silkworm Genome Consortium |year=2008 |title=The genome of a lepidopteran model insect, the silkworm ''Bombyx mori'' |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=38 |issue=12 |pages=1036–1045 |doi=10.1016/j.ibmb.2008.11.004 |pmid=19121390|bibcode=2008IBMB...38.1036T }}</ref> Nacrti sekvenci su objavljeni u 2004.<ref>{{cite journal |author1=Kazuei Mita |author2=Masahiro Kasahara |author3=Shin Sasaki |display-authors=et al |year=2004 |title=The genome sequence of silkworm, ''Bombyx mori'' |journal=[[DNA Research]] |volume=11 |issue=1 |pages=27–35 |pmid=15141943 |doi=10.1093/dnares/11.1.27|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author=Xia Q |author2=Zhou Z |author3=Lu C|s2cid=7227719 |display-authors=et al |name-list-style=amp |year=2004 |title=A draft sequence for the genome of the domesticated silkworm (Bombyx mori) |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-10_306_5703/page/1936 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=306 |issue=5703 |pages=1937–40 |pmid=15591204 |doi=10.1126/science.1102210|bibcode = 2004Sci...306.1937X }}</ref> Genom domaćeg svilenog moljca je srednjeg opsega sa [[veličina genoma|veličinom genoma]] od oko 432 miliona [[bazni par|baznih parova]]. Značajna karakteristika je da 43,6% genoma čine [[Ponavljajuće sekvence (DNK)|ponavljajuće sekvence]], od kojih je većina [[transpozon|transpozabilnih elemenata]]. Najmanje 3.000 gena svilene bube je jedinstveno i nemaju homologne ekvivalente u drugim genomima. Sposobnost svilene bube da proizvodi velike količine svile [[korelacija|korelira]] sa prisustvom specifičnih klastera [[tRNK]], kao i nekih klasterovanih [[sericin]]skih gena. Osim toga, sposobnost svilene bube da konzumira otrovne listove duda povezana je sa specijaliziranim genima saharaze, koji su, izgleda, stečeni iz bakterijskih gena.<ref name="silkworm08"/> U 2018., objavljeni su kratki pregledi [[Illumina, Inc.|Illumina]] za 137 sojevakih genoma.<ref>{{Cite journal |last1=Xiang |first1=Hui |last2=Liu |first2=Xiaojing |last3=Li |first3=Muwang |last4=Zhu |first4=Ya’nan |last5=Wang |first5=Lizhi |last6=Cui |first6=Yong |last7=Liu |first7=Liyuan |last8=Fang |first8=Gangqi |last9=Qian |first9=Heying |last10=Xu |first10=Anying |last11=Wang |first11=Wen |last12=Zhan |first12=Shuai |date=2. 7. 2018 |title=The evolutionary road from wild moth to domestic silkworm |url=https://www.nature.com/articles/s41559-018-0593-4 |journal=Nature Ecology & Evolution |language=en |volume=2 |issue=8 |pages=1268–1279 |doi=10.1038/s41559-018-0593-4 |pmid=29967484 |bibcode=2018NatEE...2.1268X |issn=2397-334X|url-access=subscription }}</ref> U 2022., objavljeni su opširni opisi 545 genoma sojeva kompanije [[Oxford Nanopore Technologies|Nanopore]].<ref>{{Cite journal |last1=Tong |first1=Xiaoling |last2=Han |first2=Min-Jin |last3=Lu |first3=Kunpeng |last4=Tai |first4=Shuaishuai |last5=Liang |first5=Shubo |last6=Liu |first6=Yucheng |last7=Hu |first7=Hai |last8=Shen |first8=Jianghong |last9=Long |first9=Anxing |last10=Zhan |first10=Chengyu |last11=Ding |first11=Xin |last12=Liu |first12=Shuo |last13=Gao |first13=Qiang |last14=Zhang |first14=Bili |last15=Zhou |first15=Linli |date=24. 9. 2022 |title=High-resolution silkworm pan-genome provides genetic insights into artificial selection and ecological adaptation |journal=Nature Communications |language=en |volume=13 |issue=1 |page=5619 |doi=10.1038/s41467-022-33366-x |issn=2041-1723 |pmc=9509368 |pmid=36153338|bibcode=2022NatCo..13.5619T }}</ref> == Kao hrana == [[Datoteka:Silkworm pupae to eat.jpg|thumb|Jela od kukuljica svilene bube]] Kukuljice svilenog moljca su [[jestivi insekti]] i jedu se [[Entomofagija|u nekim kulturama]]: * U [[Assam]]u, [[Indija]], kuhaju se radi ekstrakcije svile, a kuhane kukuljice se jedu direktno sa soli ili prže s čili papričicom ili [[začin]]skim biljem kao grickalica ili jelo. Žive kukuljice mogu se jesti sirove, kuhane ili pržene.<ref>{{Cite news |last=Akhtar |first=M. |date=16. 7. 2020 |title=In India's Northeast, a Rich Tradition of Insect Foods |url=https://science.thewire.in/environment/assam-entomophagy-silkworms-proteins-silk/ |access-date=30. 10. 2024 |work=The Wire (India)}}</ref> * U [[Koreja|Koreji]], kuhaju se i začinjavaju kako bi se napravila popularna grickalica poznata kao ''[[beondegi]]'' (번데기).<ref>{{Cite web |title=Have You Tried Steamed Silkworm Pupae? |url=https://www.atlasobscura.com/foods/beondegi-silkworm-pupae-korea |access-date=6. 8. 2022 |website=Atlas Obscura |language=en}}</ref> * U [[Kina|Kini]], Ulični prodavači prodaju pečene kukuljice svilenog moljca. bube [[izmet]] su sekreti koji se koriste u [[tradicionalna kineska medicina|tradicionalnoj kineskoj medicini]].<ref name="oregon">{{cite web | url = http://www.itmonline.org/arts/sangpiaoxiao.htm | title = SANGPIAOXIAO SAN: Example of a "Mind-Body" Formula | author = Subhuti Dharmananda | publisher = Institute for Traditional Medicine }}</ref> *U [[Japan]]u, svilene bube se obično serviraju kao ''[[tsukudani]]'' (佃煮), tj. kuhane u slatko-kiselom sosu napravljenom od [[soja sos]]a i šećera. * U [[Vijetnam]]u, ovo je poznato kao ''[[vijetnamski|vi]] ''nhộng tằm'', obično se kuhaju, začinjavaju ribljim sosom, zatim prže i jedu kao glavno jelo s rižom. * U [[Tajland]]u, pečene svilene bube se često prodaju na otvorenim pijacama. Prodaju se i kao upakirane grickalice. U Kini, svilene bube su također predložene za uzgoj od strane [[taikonaut]]a, kao [[svemirska hrana]] na dugoročnim misijama.<ref>{{cite news |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2009/01/13-02.html |title=Care for a Silkworm With Your Tang? |last=Choi |first=Charles Q. |date=13. 1. 2009 |work=ScienceNOW Daily News |access-date=14. 1. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225234236/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2009/01/13-02.html |archive-date=25. 2. 2011}}</ref> == U kulturi == === Kina === {{glavni|Konj u kineskoj mitologiji#Porijeklo svilčarstva}} U Kini, legenda kaže da je otkriće svilene bube otkrila drevna carica po imenu [[Leizu]], supruga [[Žuti car|Žutog cara]], poznatog i kao Xi Lingshi. Pila je čaj pod drvetom kada joj je svilena čahura pala u čaj. Dok ju je vadila i počela namotavati svilenu nit oko prsta, polako je osjetila toplinu. Kada je svila ponestala, ugledala je malu larvu. U trenutku je shvatila da je ova [[larva]] gusjenice izvor svile. Poručila je to ljudima i to se proširilo. Prepričava se još mnogo legendi o svilenoj bubi. Kinezi su čuvali svoje znanje o svili, ali, prema jednoj priči, kineska princeza udata za princa iz [[Kraljevstvo Khotan|Khotan]] donijela je u oazu tajnu proizvodnje svile, "skrivajući svilene bube u kosi kao dio miraza", vjerovatno u prvoj polovini prvog vijeka nove ere.<ref>Sarah Underhill Wisseman, Wendell S. Williams. ''Ancient Technologies and Archaeological Materials ''. Routledge, 1994. {{ISBN|2-88124-632-X}}. Page 131.</ref> Oko 550. nove ere, kaže se da su kršćanski monasi imali [[Krijumčarenje jaja svilene bube u Bizantsko carstvo|prokrijumčarene]] svilene bube skrivene u šupljem štapu iz Kine, prodajući tajnu [[Istočno Rimsko Carstvo|istočnim Rimljanima]]. === Vijetnam === Prema vijetnamskoj narodnoj priči, svilene bube su prvobitno bile prelijepe kućne pomoćnice koje su bježale od svojih jezivih gospodara i živjele u planini, gdje ih je štitio bog planine. Jednog dana, razvratni bog s neba sišao je na Zemlju da zavede žene. Kada ju je ugledao, pokušao ju je silovati, ali je uspjela pobjeći i sakrio ju je bog planine. Razvratni bog je zatim pokušao da je pronađe i uhvati postavljajući mrežu-zamku oko planine. Uz blagoslov [[Guanyin]], djevojka je uspjela sigurno progutati tu mrežu u svoj stomak. Konačno, zli bog poziva svoje kolege bogove groma i kiše da napadnu i spale njenu odjeću, prisiljavajući je da se sakrije u pećini. Gola i promrzla, ispljunula je mrežu i koristila je kao pokrivač za spavanje. Djevojčica je umrla u snu, a kako je željela nastaviti pomagati drugim ljudima, njena duša se pretvorila u svilene bube. == Ishrana == ''Bombyx mori'' je u suštini monofag, isključivo se hrani listovima duda (''Morus'' spp.). Razvojem tehnika za korištenje vještačke prehrane, poznate su [[aminokiseline]] potrebne za razvoj.<ref>Hamed Kioumarsi, Nazanin Amani ''Silkworm/''Bombyx mori'': An Overview of What You Need to Know ''. AREEO, 2021. {{ISBN|978-600-91994-0-2}}. Page 27.</ref> Različite aminokiseline mogu se podijeliti u pet kategorija: *One koje, kada se uklone, uzrokuju potpuni prekid razvoja larvi: lizin, leucin, izoleucin, histidin, arginin, valin, triptofan, treonin, fenilalanin, metionin *One koje, kada se uklone, ometaju kasnije faze razvoja larvi: glutamat i aspartat *Poluesencijalne aminokiseline, s negativnim efektima koji se mogu eliminirati dodavanjem drugih aminokiselina: prolin (ornitin se može zamijeniti) *Neesencijalne aminokiseline koje larve mogu zamijeniti putem biosinteze: alanin, glicin, serin *Neesencijalne aminokiseline koje se mogu ukloniti bez ikakvog efekta: tirozin == Bolesti == *''[[Beauveria bassiana]]'', gljivica, uništava cijelo tijelo svilene bube. Ova gljivica se obično pojavljuje kada se svilene bube uzgajaju u hladnim uslovima s visokom vlažnošću. Ova bolest se ne prenosi na jaja s moljaca, jer zaražene svilene bube ne mogu preživjeti do stadija moljca. Međutim, ova gljivica se može proširiti na druge insekte. *[[Nuklearni poliedrozni virus|Grasserie]], također poznat kao nuklearni poliedrozni virus, mliječna bolest ili bolest vješanja, uzrokovan je infekcijom ''Bombyx mori nukleopolihedrovirusom''<!--ICTV MSL 2018b.v2--> (također poznat kao ''Bombyx mori nuklearni poliedrozni virus'', rod ''[[Alphabaculovirus]]''). Ako se trava uoči u stadiju chawkie, onda su larve chawkie morale biti zaražene tokom izleganja ili tokom uzgoja chawkiea. Zaražena jaja mogu se dezinficirati čišćenjem njihovih površina prije izleganja. Infekcije se mogu pojaviti kao rezultat nepravilne higijene u uzgajalištu chawkiea. Ova bolest se brže razvija u ranom stadiju uzgoja. *[[Pébrine]] je bolest koju uzrokuje parazitski mikrosporidija, ''[[Nosema bombycis]]''. Bolesne larve pokazuju spor rast, premala, blijeda i mlitava tijela, te slab apetit. Sitne crne mrlje pojavljuju se na larvalnom omotaču. Osim toga, mrtve larve ostaju gumenaste i ne podliježu truljenju nakon smrti. ''N. bombycis'' ubija 100% svilenih buba koje se izlegu iz zaraženih jaja. Ova bolest se može prenijeti s crva na moljce, zatim ponovo na jaja i crve. Ova mikrosporidija dolazi iz hrane koju svilene bube jedu. Ženke moljaca prenose bolest na jaja, a 100% svilenih buba koje se izlegu iz oboljelih jaja ugine u fazi crva. Da bi se spriječila ova bolest, jaja zaraženih moljaca se isključuju provjerom tjelesne tekućine moljca pod mikroskopom. *[[Flacherie]] zaražene svilene bube izgledaju slabo i tamnosmeđe su boje prije nego što uginu. Bolest uništava crijeva larve i uzrokovana je virusima ili otrovnom hranom. *Nekoliko bolesti uzrokovanih raznim gljivicama zajednički se nazivaju ''[[Muscardine]]''. == Također pogledajte== * [[Kokon]] * [[Kokonaza]] * [[Historija svile]] * [[Put svile]] * [[Spisak životinja koje proizvode svilu]] * ''[[Samia cynthia]]'' * [[Tajlandska svila]] * [[Laoska svila]] * [[Japanska svila]] * [[Spisak domaćih životinja]] == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_4waAAAAYAAJ&pg=PA1 |title=The culture of the mulberry silkworm |first1=Henrietta Aiken |last1=Kelly |place=Washington DC |publisher=U.S. Department of Agriculture, United States Government Publishing Office |year=1903 |access-date=17. 1. 2012}} * {{cite book |last1=Grimaldi |last2=Engel |first1=David A. |first2=Michael S. |year=2005 |title=Evolution of the Insects |url=https://archive.org/details/evolutionofinsec0000grim |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-82149-0}} * {{cite book |last=Johnson |first=Sylvia |year=1989 |title=Silkworms |publisher=Lerner Publications |isbn=978-0-8225-9557-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/silkworms00john }} * {{cite book |last=Scoble |first=M. J. |year=1995 |title=The Lepidoptera: Form, Function and Diversity |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-19-854952-9}} * {{cite journal |author=Yoshitake, N. |year=1968 |title=Phylogenetic aspects on the origin of Japanese race of the silkworm, ''Bombyx mori'' L. |journal=Journal of Sericological Sciences of Japan |volume=37 |pages=83–87}} * {{cite web|last=Trevisan|first=Adrian|title=Cocoon Silk: A Natural Silk Architecture|url=http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|publisher=Sense of Nature|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507085636/http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|archive-date=7. 5. 2012}} == Vanjski linkovi== {{Commons category|Bombyx mori}} * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Bombyx_mori.html Student page on silkworm] * [https://web.archive.org/web/20060412215344/http://www.wormspit.com/index.htm WormSpit, a site about silkworms, silk moths, and silk] * [https://www.suekayton.com/silk.htm Information about silkworms for classroom teachers with many photos] * [https://web.archive.org/web/20070626074209/http://morus.ab.a.u-tokyo.ac.jp/ SilkBase Silkworm full length cDNA Database] * [https://archive.today/20121108172719/http://picasaweb.google.com/srither240255/CycleOfSilkworm Silk worm Life cycle photos] * [https://web.archive.org/web/20120314044223/http://www.silkwormeggs.net/resources/Silkworm-School-Science-Project-Instruction.pdf Silkworm School Science Project Instruction] * [https://books.google.com/books?id=pCcDAAAAMBAJ&pg=PA136 Life Cycle Of A Silkworm] 1943 article with first photographic study of subject {{Taxonbar|from=Q134747}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bombyx Mori}} [[Kategorija:Bombycidae]] [[Kategorija:Domaće životinje]] [[Kategorija:Jestivi insekti]] [[Kategorija:Moljci Azije]] [[Kategorija:Moljci Japana]] [[Kategorija:Moljci Afrike]] [[Kategorija:Moljci Sjeverne Amerike]] [[Kategorija:Svila]] [[Kategorija:Uzgoj svile]] [[Kategorija:Tradicionalna kineska medicina]] [[Kategorija:Moljci Novog Zelanda]] [[Kategorija:Lepidoptera Turske]] [[Kategorija:Životinjske taksone koje je imenovao Carl Linnaeus]] [[Kategorija:Insekti u kulturi]] [[Kategorija:Životinjski modeli]] ba7oun9qnulbwdiynzo8bibgg7wt1wo Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km 0 534412 3904471 3894648 2026-07-12T09:37:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904471 wikitext text/x-wiki {{Infokutija SP u biatlonu | disciplina = pojedinačno | godina = 2016 | slika = Marie_Dorin.jpg | veličina_slike = 150px | opis_slike = Marie Dorin Habert grancuska biatlonka, pobjednica pojedinačne utrke | mjesto = [[Oslo]], {{ZID|Norveška}} | datum = 9. mart 2016. | broj_učesnika = | broj_zemalja = | broj_ekipa = | zlato = Marie Dorin Habert | zlato_NOK = FRA | srebro = Anaïs Bescond | srebro_NOK = FRA | bronza = Laura Dahlmeier | bronza_NOK = GER | godina_p = 2015 | spol = žene | godina_s = 2017 }} {{Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.}} '''[[Biatlon#Discipline|Pojedinačna utrka]] na 15&nbsp;km''' na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2016.]] u ženskoj konkurenciji održana je 9. marta 2016. u [[Norveška|norveškom]] gradu [[Oslo|Oslu]]u.<ref>{{Cite web |url=http://www3.biathlonworld.com/en/events.html/do/showevent?EventId=BT1516SWRLCH__ |title=Schedule |access-date=14. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005075526/http://www5.biathlonworld.com/en/events.html/do/showevent?EventId=BT1516SWRLCH__ |archive-date=5. 10. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1516/BT/SWRL/CH__/SWIN/BT_C51A_1.0.pdf |title=Start list |access-date=14. 5. 2026 |archive-date=8. 9. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908032811/https://ibu.blob.core.windows.net/docs/1516/BT/SWRL/CH__/SWIN/BT_C51A_1.0.pdf |url-status=dead }}</ref> == Rezultati == Početak utrke je bio u 13:00.<ref>[http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1617/BT/SWRL/CH__/SWIN/BT_C73A_1.0.pdf Final results]{{Mrtav link}}</ref> <BR>(<small>Sva vremena početka utrka su po lokalnom vremenu ([[UTC]]+1)</small>) {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" !Plasman !! Startni<br>broj !! Ime !! Država !!Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{gold01}} || 52 || align=left|[[Marie Dorin Habert]] || align=left|{{flagcountry|FRA}} || 44:02.8 || 1 (0+0+0+1) || |- | {{silver02}} || 50 || align=left|[[Anaïs Bescond]] || align=left|{{flagcountry|FRA}} || 44:15.0 || 1 (0+0+0+1) || +12.2 |- | {{bronze03}} || 36 || align=left|[[Laura Dahlmeier]] || align=left|{{flagcountry|GER}} || 45:20.6 || 2 (1+0+1+0) || +1:17.8 |- | 4 || 53 || align=left|[[Veronika Vítková]] || align=left|{{flagcountry|CZE}} || 45:29.6 || 1 (0+1+0+0) || +1:26.8 |- | 5 || 48 || align=left|[[Gabriela Soukalová]] || align=left|{{flagcountry|CZE}} || 45:39.6 || 2 (1+0+0+1) || +1:36.8 |- | 6 || 55 || align=left|[[Franziska Hildebrand]] || align=left|{{flagcountry|GER}} || 45:40.5 || 1 (1+0+0+0) || +1:37.7 |- | 7 || 44 || align=left|[[Krystyna Guzik]] || align=left|{{flagcountry|POL}} || 45:42.2 || 1 (0+0+1+0) || +1:39.4 |- | 8 || 28 || align=left|[[Dorothea Wierer]] || align=left|{{flagcountry|ITA}} || 45:46.1 || 2 (1+1+0+0) || +1:43.3 |- | 9 || 72 || align=left|[[Irina Varvinec]] || align=left|{{flagcountry|UKR}} || 45:59.1 || 1 (0+0+0+1) || +1:56.3 |- | 10 || 21 || align=left|[[Alexia Runggaldier]] || align=left|{{flagcountry|ITA}} || 46:00.3 || 1 (1+0+0+0) || +1:57.5 |- | 11 || 41 || align=left|[[Jekaterina Jurlova]] || align=left|{{flagcountry|RUS}} || 46:01.3 || 1 (0+0+0+1) || +1:58.5 |- | 12 || 90 || align=left|[[Magdalena Gwizdoń]] || align=left|{{flagcountry|POL}} || 46:12.1 || 1 (0+0+0+1) || +2:09.3 |- | 13 || 29 || align=left|[[Lisa Hauser]] || align=left|{{flagcountry|AUT}} || 46:15.5 || 1 (1+0+0+0) || +2:12.7 |- | 14 || 75 || align=left|[[Rosanna Crawford]] || align=left|{{flagcountry|CAN}} || 46:18.1 || 1 (0+0+1+0) || +2:15.3 |- | 15 || 40 || align=left|[[Nadzeja Skardzina]] || align=left|{{flagcountry|BLR}} || 46:27.1 || 1 (0+0+0+1) || +2:24.3 |- | 16 || 19 || align=left|[[Justine Braisaz]] || align=left|{{flagcountry|FRA}} || 46:30.3 || 2 (0+2+0+0) || +2:27.2 |- | 17 || 49 || align=left|[[Selina Gasparin]] || align=left|{{flagcountry|SUI}} || 46:31.8 || 2 (1+1+0+0) || +2:29.0 |- | 18 || 46 || align=left|[[Susan Dunklee]] || align=left|{{flagcountry|USA}} || 46:32.3 || 3 (1+1+1+0) || +2:29.5 |- | 19 || 26 || align=left|[[Kaisa Mäkäräinen]] || align=left|{{flagcountry|FIN}} || 46:34.3 || 3 (1+1+1+0) || +2:31.5 |- | 20 || 31 || align=left|[[Julia Ransom]] || align=left|{{flagcountry|CAN}} || 46:36.3 || 0 (0+0+0+0) || +2:33.5 |- | 21 || 14 || align=left|[[Fuyuko Tachizaki]] || align=left|{{flagcountry|JPN}} || 46:37.0 || 2 (0+1+1+0) || +2:34.2 |- | 22 || 33 || align=left|[[Julija Džima]] || align=left|{{flagcountry|UKR}} || 46:47.5 || 2 (0+0+1+1) || +2:44.7 |- | 23 || 54 || align=left|[[Teja Gregorin]] || align=left|{{flagcountry|SVN}} || 46:49.2 || 1 (0+1+0+0) || +2:46.4 |- | 24 || 58 || align=left|[[Galina Višnjevska (biatlonka)|Galina Višnjevska]] || align=left|{{flagcountry|KAZ}} || 46:57.1 || 1 (0+1+0+0) || +2:54.3 |- | 25 || 94 || align=left|[[Anastasia Zagoruiko]] || align=left|{{flagcountry|RUS}} || 47:14.9 || 2 (1+0+0+1) || +3:12.1 |- | 26 || 39 || align=left|[[Karin Oberhofer]] || align=left|{{flagcountry|ITA}} || 47:15.3 || 3 (1+1+0+1) || +3:12.5 |- | 27 || 64 || align=left|[[Maren Hammerschmidt]] || align=left|{{flagcountry|GER}} || 47:25.2 || 3 (0+1+2+0) || +3:22.4 |- | 28 || 71 || align=left|[[Anaïs Chevalier]] || align=left|{{flagcountry|FRA}} || 47:27.5 || 3 (0+1+1+1) || +3:24.7 |- | 29 || 38 || align=left|[[Mona Brorsson]] || align=left|{{flagcountry|SWE}} || 47:37.6 || 1 (0+0+0+1) || +3:34.8 |- | 30 || 10 || align=left|[[Tang Jialin]] || align=left|{{flagcountry|CHN}} || 47:39.5 || 1 (0+0+1+0) || +3:36.7 |- | 31 || 62 || align=left|[[Fanny Horn Birkeland]] || align=left|{{flagcountry|NOR}} || 47:40.7 || 4 (2+2+0+0) || +3:37.9 |- | 32 || 68 || align=left|[[Ingela Andersson]] || align=left|{{flagcountry|SWE}} || 47:46.7 || 2 (0+0+1+1) || +3:43.9 |- | 33 || 74 || align=left|[[Hannah Dreissigacker]] || align=left|{{flagcountry|USA}} || 47:48.0 || 2 (1+0+0+1) || +3:45.2 |- | 34 || 2 || align=left|[[Nastasija Dubarezava]] || align=left|{{flagcountry|BLR}} || 47:50.8 || 2 (1+1+0+0) || +3:48.0 |- | 35 || 79 || align=left|[[Jekaterina Šumilova]] || align=left|{{flagcountry|RUS}} || 47:53.1 || 2 (1+1+0+0) || +3:50.3 |- | 36 || 5 || align=left|[[Linn Persson]] || align=left|{{flagcountry|SWE}} || 47:54.1 || 2 (0+0+0+2) || +3:51.3 |- | 37 || 3 || align=left|[[Vanessa Hinz]] || align=left|{{flagcountry|GER}} || 47:56.9 || 3 (0+2+0+1) || +3:54.1 |- | 38 || 56 || align=left|[[Jana Gereková]] || align=left|{{flagcountry|SVK}} || 47:57.2 || 3 (0+1+0+2) || +3:54.4 |- | 39 || 18 || align=left|[[Tatjana Akimova]] || align=left|{{flagcountry|RUS}} || 47:59.7 || 3 (0+1+1+1) || +3:56.9 |- | 40 || 82 || align=left|[[Monika Hojnisz]] || align=left|{{flagcountry|POL}} || 48:01.9 || 3 (0+0+1+2) || +3:59.1 |- | 41 || 20 || align=left|[[Weronika Nowakowska-Ziemniak]] || align=left|{{flagcountry|POL}} || 48:17.8 || 2 (0+1+0+1) || +4:15.0 |- | 42 || 59 || align=left|[[Marte Olsbu]] || align=left|{{flagcountry|NOR}} || 48:18.2 || 5 (0+3+0+2) || +4:15.4 |- | 43 || 43 || align=left|[[Tiril Eckhoff]] || align=left|{{flagcountry|NOR}} || 48:30.9 || 5 (2+2+0+1) || +4:28.1 |- | 44 || 93 || align=left|[[Valentina Semerenko]] || align=left|{{flagcountry|UKR}} || 48:39.3 || 2 (0+1+0+1) || +4:36.5 |- | 45 || 22 || align=left|[[Lucie Charvátová]] || align=left|{{flagcountry|CZE}} || 48:47.3 || 4 (0+1+1+2) || +4:44.5 |- | 46 || 15 || align=left|[[Meril Beilmann]] || align=left|{{flagcountry|EST}} || 48:48.3 || 0 (0+0+0+0) || +4:45.5 |- | 47 || 34 || align=left|[[Zhang Yan (biatlonka)|Zhang Yan]] || align=left|{{flagcountry|CHN}} || 49:01.2 || 2 (0+0+0+2) || +4:58.4 |- | 48 || 30 || align=left|[[Amanda Lightfoot]] || align=left|{{flagcountry|UK}} || 49:03.6 || 2 (0+1+0+1) || +5:00.8 |- | 49 || 37 || align=left|[[Daria Virolajnen]] || align=left|{{flagcountry|RUS}} || 49:10.2 || 4 (0+4+0+0) || +5:07.4 |- | 50 || 60 || align=left|[[Julia Schwaiger]] || align=left|{{flagcountry|AUT}} || 49:17.0 || 2 (1+1+0+0) || +5:14.2 |- | 51 || 12 || align=left|[[Darja Usanova]] || align=left|{{flagcountry|KAZ}} || 49:21.9 || 4 (1+1+1+1) || +5:19.1 |- | 52 || 4 || align=left|[[Dunja Zdouc]] || align=left|{{flagcountry|AUT}} || 49:23.7 || 2 (1+0+1+0) || +5:20.9 |- | 53 || 35 || align=left|[[Emilija Jordanova]] || align=left|{{flagcountry|BUL}} || 49:23.9 || 2 (1+0+1+0) || +5:21.1 |- | 54 || 92 || align=left|[[Zina Kocher]] || align=left|{{flagcountry|CAN}} || 49:36.4 || 4 (1+1+2+0) || +5:33.6 |- | 55 || 11 || align=left|[[Desislava Stojanova]] || align=left|{{flagcountry|BUL}} || 49:49.3 || 3 (0+1+2+0) || +5:46.5 |- | 56 || 86 || align=left|[[Emma Nilsson]] || align=left|{{flagcountry|SWE}} || 49:51.6 || 3 (0+2+1+0) || +5:48.8 |- | 57 || 73 || align=left|[[Rina Suzuki]] || align=left|{{flagcountry|JPN}} || 49:54.8 || 1 (0+0+0+1) || +5:52.0 |- | 58 || 83 || align=left|[[Federica Sanfilippo]] || align=left|{{flagcountry|ITA}} || 49:57.5 || 5 (1+3+0+1) || +5:54.7 |- | 59 || 78 || align=left|[[Andreja Mali]] || align=left|{{flagcountry|SVN}} || 49:59.3 || 2 (1+1+0+0) || +5:56.5 |- | 60 || 7 || align=left|[[Sarah Beaudry]] || align=left|{{flagcountry|CAN}} || 50:05.1 || 2 (1+1+0+0) || +6:02.3 |- | 61 || 89 || align=left|[[Darja Jurkevič]] || align=left|{{flagcountry|BLR}} || 50:07.1 || 4 (1+1+0+2) || +6:04.3 |- | 62 || 17 || align=left|[[Anja Eržen]] || align=left|{{flagcountry|SVN}} || 50:09.2 || 4 (0+2+1+1) || +6:06.4 |- | 63 || 85 || align=left|[[Aita Gasparin]] || align=left|{{flagcountry|SUI}} || 50:16.3 || 4 (1+2+0+1) || +6:13.5 |- | 64 || 67 || align=left|[[Irina Krjuko]] || align=left|{{flagcountry|BLR}} || 50:28.6 || 5 (1+1+1+2) || +6:25.8 |- | 65 || 27 || align=left|[[Baiba Bendika]] || align=left|{{flagcountry|LAT}} || 50:41.7 || 4 (1+1+1+1) || +6:38.9 |- | 66 || 16 || align=left|[[Clare Egan]] || align=left|{{flagcountry|USA}} || 50:44.7 || 4 (0+3+0+1) || +6:41.9 |- | 67 || 65 || align=left|[[Lena Häcki]] || align=left|{{flagcountry|SUI}} || 50:47.9 || 6 (1+3+0+2) || +6:45.1 |- | 68 || 24 || align=left|[[Éva Tófalvi]] || align=left|{{flagcountry|ROU}} || 51:02.5 || 3 (1+2+0+0) || +6:59.7 |- | 69 || 42 || align=left|[[Yurie Tanaka]] || align=left|{{flagcountry|JPN}} || 51:06.0 || 3 (1+1+1+0) || +7:03.2 |- | 70 || 9 || align=left|[[Mun Ji-hee]] || align=left|{{flagcountry|KOR}} || 51:26.4 || 4 (0+0+0+4) || +7:23.6 |- | 71 || 81 || align=left|[[Laura Toivanen]] || align=left|{{flagcountry|FIN}} || 51:45.1 || 4 (2+1+1+0) || +7:42.3 |- | 72 || 77 || align=left|[[Alina Rajkova]] || align=left|{{flagcountry|KAZ}} || 51:47.9 || 4 (0+2+1+1) || +7:45.1 |- | 73 || 13 || align=left|[[Kaia Wøien Nicolaisen]] || align=left|{{flagcountry|NOR}} || 52:25.6 || 5 (1+1+3+0) || +8:22.8 |- | 74 || 6 || align=left|[[Irene Cadurisch]] || align=left|{{flagcountry|SUI}} || 52:29.6 || 4 (1+2+0+1) || +8:36.8 |- | 75 || 87 || align=left|[[Susanna Kurzthaler]] || align=left|{{flagcountry|AUT}} || 52:48.7 || 4 (0+2+0+2) || +8:45.9 |- | 76 || 23 || align=left|[[Paulína Fialková]] || align=left|{{flagcountry|SVK}} || 52:50.1 || 7 (3+1+2+1) || +8:47.3 |- | 77 || 88 || align=left|[[Annelies Cook]] || align=left|{{flagcountry|USA}} || 52:52.2 || 7 (4+2+1+0) || +8:49.4 |- | 78 || 69 || align=left|[[Gabrielė Leščinskaitė]] || align=left|{{flagcountry|LTU}} || 52:52.5 || 3 (0+1+2+0) || +8:49.7 |- | 79 || 80 || align=left|[[Ivona Fialková]] || align=left|{{flagcountry|SVK}} || 52:57.1 || 7 (1+4+1+1) || +8:54.3 |- | 80 || 63 || align=left|[[Stefani Popova]] || align=left|{{flagcountry|BUL}} || 53:11.2 || 7 (4+2+1+0) || +9:08.4 |- | 81 || 91 || align=left|[[Martina Chrapánová]] || align=left|{{flagcountry|SVK}} || 53:23.8 || 3 (0+1+2+0) || +9:21.0 |- | 82 || 51 || align=left|[[Victoria Padial]] || align=left|{{flagcountry|ESP}} || 53:41.5 || 7 (1+4+1+1) || +9:38.7 |- | 83 || 25 || align=left|[[Natalija Paulauskaitė]] || align=left|{{flagcountry|LTU}} || 53:56.8 || 5 (1+1+2+1) || +9:54.0 |- | 84 || 57 || align=left|[[Sanna Markkanen]] || align=left|{{flagcountry|FIN}} || 54:02.9 || 5 (0+0+2+3) || +10:00.1 |- | 85 || 66 || align=left|[[Wang Xuelan]] || align=left|{{flagcountry|CHN}} || 54:10.6 || 6 (2+2+0+2) || +10:07.8 |- | 86 || 76 || align=left|[[Žanna Juškāne]] || align=left|{{flagcountry|LAT}} || 54:14.7 || 5 (1+2+1+1) || +10:11.9 |- | 87 || 8 || align=left|[[Natalija Kočergina]] || align=left|{{flagcountry|LTU}} || 54:16.1 || 7 (2+0+1+4) || +10:13.3 |- | 88 || 1 || align=left|[[Emőke Szőcs]] || align=left|{{flagcountry|HUN}} || 54:39.5 || 6 (2+1+2+1) || +10:36.7 |- | 89 || 32 || align=left|[[Luminița Pișcoran]] || align=left|{{flagcountry|ROU}} || 54:44.2 || 7 (2+3+0+2) || +10:41.4 |- | 90 || 61 || align=left|[[Réka Forika]] || align=left|{{flagcountry|ROU}} || 55:23.8 || 4 (0+2+1+1) || +11:21.0 |- | 91 || 47 || align=left|[[Hwang Hye-suk]] || align=left|{{flagcountry|KOR}} || 58:44.4 || 6 (1+3+0+2) || +14:41.6 |- | — || 45 || align=left|[[Grete Gaim]] || align=left|{{flagcountry|EST}} || colspan=3|{{Tooltip|NZ|Nije završio/la}} |- | — || 70 || align=left|[[Kim Seon-su]] || align=left|{{flagcountry|KOR}} || colspan=3|{{Tooltip|NZ|Nije završio/la}} |- | — || 85 || align=left|[[Olena Pidhrušna]] || align=left|{{flagcountry|UKR}} || colspan=3|{{Tooltip|NZ|Nije završio/la}} |} ==Reference== {{refspisak}}{{Biatlon portal}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.]] e1vzjjd63sld73bp7qfyhyjmjuexnbh Slapovi Kozice 0 534544 3904368 3894617 2026-07-11T18:47:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904368 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodopad | ime = Slapovi Kozice | slika = | veličina_slike = | opis_slike = | lokacija = [[Kozica (Fojnica)|Kozica]], [[Fojnica]], [[Srednjobosanski kanton]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | vodotok = [[Kozica (pritoka Lašve)|Kozica]] | visina = 5–20 | broj_padova = više manjih i dva veća slapa | koordinate = {{Coord|44|1|0.005|N|17|51|12.913|E|display=inline}} | mapframe = yes }} '''Slapovi Kozice''' su skup slapova na planinskoj rijeci [[Kozica (pritoka Lašve)|Kozici]], u općini [[Fojnica]], u centralnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Nalaze se u šumovitom području kod sela [[Kozica (Fojnica)|Kozica]] i [[Dragačići]], oko 10–11&nbsp;km od Fojnice.<ref name="fojnica">{{cite web |title=Slapovi Kozice / Uređenje prirodnog fojničkog dragulja |url=https://fojnica.ba/v3/novosti/fojnica/slapovi-kozice-uredenje-prirodnog-fojnickog-dragulja-foto |website=Općina Fojnica |access-date=16. 5. 2026}}</ref><ref name="ergela">{{cite web |title=Slapovi Kozice |url=https://ergelafojnica.ba/slapovi-kozice/ |website=Ergela Fojnica |access-date=16. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Jedna su od poznatijih prirodnih znamenitosti fojničkog kraja i izletničko odredište za posjetioce koji dolaze iz pravca Fojnice, [[Kiseljak]]a i šireg područja srednje Bosne. == Osobine == Na toku Kozice formirano je nekoliko manjih slapova i dva veća vodena pada, čija se visina najčešće navodi između 5 i 20 m.<ref name="fojnica"/><ref name="ergela"/> Vodotok je planinskog karaktera, s hladnom i čistom vodom, kamenitim koritom i strmim šumskim padinama. Područje slapova opisuje se kao prirodni "dragulj fojničkih rijeka".<ref name="aa">{{cite web |title=Slapovi Kozice: Prirodni dragulj fojničkih rijeka |url=https://www.aa.com.tr/ba/balkan/slapovi-kozice-prirodni-dragulj-fojni%C4%8Dkih-rijeka-/1844172 |website=Anadolu Agency |date=17. 5. 2020 |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Voda se spušta niz glatke kamene ploče, stvarajući kristalno čiste bazene pogodne za osvježenje. == Pristup i turizam == Slapovima se najčešće pristupa iz Fojnice, preko područja Vladića Vrha i sela Dragačići. Do lokaliteta dolazi cestom i kraćom šetnjom kroz šumski predio, a staza vodi do nekoliko vidljivih slapova na rijeci Kozici.<ref name="furaj">{{cite web |title=Kozice Waterfalls |url=https://furaj.ba/kozice-waterfalls/ |website=Furaj.ba |access-date=16. 5. 2026 |archive-date=13. 9. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913005021/https://furaj.ba/kozice-waterfalls/ |url-status=dead }}</ref> Zbog prirodnog okruženja, manje posjećenosti i relativne udaljenosti od većih naselja, slapovi imaju izletnički, planinarski i fotografski značaj. Uređenje pristupa i prostora oko slapova povremeno provode lokalne institucije i udruženja radi lakšeg i sigurnijeg obilaska.<ref name="fojnica"/> Ulaz i parking su besplatni. Na terenu se nalaze uređene klupe, šadrvan i staze koje olakšavaju pristup većini kaskada. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Kozice Waterfalls}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kozice, slapovi}} [[Kategorija:Vodopadi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Fojnica]] 7jbu960rtx7y4r4xu0ej8oisdmtvh6d Prvi austrijski partizanski bataljon 0 535680 3904369 3903903 2026-07-11T18:48:56Z AnToni 2325 /* Organizacija */ 3904369 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> === Formiranje === {{sekcija}} == Borbeni put == {{sekcija}} == Raspuštanje == {{sekcija}} <!-- U početku je bio pod nesporednom komandom [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV i PO Slovenije]], a od sredine [[januar]]a [[1945]]. godine u sastavu [[Peta slovenačka udarna brigada|Pete slovenačke udarne brigade]] „[[Ivan Cankar]]“. [[Komandant]] bataljona bio je [[Leopold Štancel]], a [[politički komesar]] [[Roman Fuhsel]] (obojica učesnici [[Španski građanski rat|Španskog građanskog rata]] na strani [[Druga španska republika|Španske republike]]). Bataljon se borio protiv nacističkih i kvislinških formacija uglavnom na području [[Suva krajina|Suve krajine]]. Posebno se istakao u borbama na položajima Lašče–Primož, kod sela Sela i Vrha [[mart]]a 1945. i kod Podgrada u drugoj polovini aprila.<ref name="Enciklopedija"/> Rasformiran je u [[Ljubljana|Ljubljani]] u prvoj polovini [[maj]]a 1945. godine. --> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} {{Bataljoni NOVJ}} [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] 8dpeafjrms7i5tbsgwtwdhvn5f30lwh 3904371 3904369 2026-07-11T19:53:01Z AnToni 2325 3904371 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> == Sastav == {{sekcija}} == Borbeni put == U početku je bio pod nesporednom komandom [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV i PO Slovenije]], a od sredine januara 1945. u sastavu [[Peta slovenačka udarna brigada|Pete slovenačke udarne brigade "Ivan Cankar"]] Bataljon se borio protiv nacističkih i kvislinških formacija uglavnom na području [[Suva krajina|Suve krajine]]. Posebno se istakao u borbama na položajima Lašče–Primož, kod sela Sela i Vrha marta 1945. i kod Podgrada u drugoj polovini aprila.<ref name="Enciklopedija"/> == Raspuštanje == {{sekcija}} <!-- Rasformiran je u [[Ljubljana|Ljubljani]] u prvoj polovini [[maj]]a 1945. godine. --> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} {{Bataljoni NOVJ}} [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] t8iphacs8gz0axtu7svovwu2sy6a11f 3904379 3904371 2026-07-11T20:07:53Z AnToni 2325 3904379 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]] [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata". == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena Glavnom [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a 23. januara austrijski bataljun postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]] u sastavu [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]] Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke Krke (Gurk) na cesti koja spaja sela Dvor i Jama. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod Podturna (u općini Dolenjske Toplice) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod Svetog Primoža i Lašča. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smještea u blizini Toplica. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini Kamnog Vrha 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini Tople Reber. <!-- Ukupno je bojna imala 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u Bari.[27] S obzirom na to da je Crvena armija u tom razdoblju oslobađala Beč, umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijeloj bojni. Do 5. svibnja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi Ljubljane. Dana 9. svibnja 1945., bojna je umarširala u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva.[28] --> <!-- U početku je bio pod nesporednom komandom [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV i PO Slovenije]], a od sredine januara 1945. u sastavu [[Peta slovenačka udarna brigada|Pete slovenačke udarne brigade "Ivan Cankar"]] Bataljon se borio protiv nacističkih i kvislinških formacija uglavnom na području [[Suva krajina|Suve krajine]]. Posebno se istakao u borbama na položajima Lašče–Primož, kod sela Sela i Vrha marta 1945. i kod Podgrada u drugoj polovini aprila.<ref name="Enciklopedija"/> --> == Raspuštanje == {{sekcija}} <!-- Rasformiran je u [[Ljubljana|Ljubljani]] u prvoj polovini [[maj]]a 1945. godine. --> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} {{Bataljoni NOVJ}} [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] i7j5y4p17kn9s9a4n605wwjf8a9e4vw 3904381 3904379 2026-07-11T20:09:14Z AnToni 2325 /* Borbeni put */ 3904381 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]] [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata". == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a 23. januara Prvi austrijski partizanski bataljon postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]] u sastavu [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]] Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke Krke (Gurk) na cesti koja spaja sela Dvor i Jama. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod Podturna (u općini Dolenjske Toplice) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod Svetog Primoža i Lašča. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smještea u blizini Toplica. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini Kamnog Vrha 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini Tople Reber. <!-- Ukupno je bojna imala 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u Bari.[27] S obzirom na to da je Crvena armija u tom razdoblju oslobađala Beč, umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijeloj bojni. Do 5. svibnja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi Ljubljane. Dana 9. svibnja 1945., bojna je umarširala u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva.[28] --> <!-- U početku je bio pod nesporednom komandom [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV i PO Slovenije]], a od sredine januara 1945. u sastavu [[Peta slovenačka udarna brigada|Pete slovenačke udarne brigade "Ivan Cankar"]] Bataljon se borio protiv nacističkih i kvislinških formacija uglavnom na području [[Suva krajina|Suve krajine]]. Posebno se istakao u borbama na položajima Lašče–Primož, kod sela Sela i Vrha marta 1945. i kod Podgrada u drugoj polovini aprila.<ref name="Enciklopedija"/> --> == Raspuštanje == {{sekcija}} <!-- Rasformiran je u [[Ljubljana|Ljubljani]] u prvoj polovini [[maj]]a 1945. godine. --> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} {{Bataljoni NOVJ}} [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] autio08ddd7q19mxhb8yii26o2w7fq8 3904384 3904381 2026-07-11T20:19:30Z AnToni 2325 /* Borbeni put */ 3904384 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]] [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata". == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a 23. januara Prvi austrijski partizanski bataljon postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]] u sastavu [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]] Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke [[Krka (Sava)|Krke]] na cesti koja spaja sela [[Dvor (Žužemberk)|Dvor]] i [[Jama pri Dvoru|Jama]]. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod [[Podturn pri Dolenjskih Toplicah|Podturna]] (u općini [[Dolenjske Toplice]]) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod Svetog Primoža i Lašča. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smještea u blizini Toplica. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini Kamnog Vrha 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini Tople Reber. <!-- Ukupno je bojna imala 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u Bari.[27] S obzirom na to da je Crvena armija u tom razdoblju oslobađala Beč, umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijeloj bojni. Do 5. svibnja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi Ljubljane. Dana 9. svibnja 1945., bojna je umarširala u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva.[28] --> <!-- U početku je bio pod nesporednom komandom [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV i PO Slovenije]], a od sredine januara 1945. u sastavu [[Peta slovenačka udarna brigada|Pete slovenačke udarne brigade "Ivan Cankar"]] Bataljon se borio protiv nacističkih i kvislinških formacija uglavnom na području [[Suva krajina|Suve krajine]]. Posebno se istakao u borbama na položajima Lašče–Primož, kod sela Sela i Vrha marta 1945. i kod Podgrada u drugoj polovini aprila.<ref name="Enciklopedija"/> --> == Raspuštanje == {{sekcija}} <!-- Rasformiran je u [[Ljubljana|Ljubljani]] u prvoj polovini [[maj]]a 1945. godine. --> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} {{Bataljoni NOVJ}} [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] f490aau9idfkdzfin7hp9vh6xw2ud4c 3904386 3904384 2026-07-11T20:37:08Z AnToni 2325 /* Sastav */ 3904386 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]]; te [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata". == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a 23. januara Prvi austrijski partizanski bataljon postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]] u sastavu [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]] Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke [[Krka (Sava)|Krke]] na cesti koja spaja sela [[Dvor (Žužemberk)|Dvor]] i [[Jama pri Dvoru|Jama]]. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod [[Podturn pri Dolenjskih Toplicah|Podturna]] (u općini [[Dolenjske Toplice]]) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod Svetog Primoža i Lašča. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smještea u blizini Toplica. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini Kamnog Vrha 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini Tople Reber. <!-- Ukupno je bojna imala 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u Bari.[27] S obzirom na to da je Crvena armija u tom razdoblju oslobađala Beč, umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijeloj bojni. Do 5. svibnja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi Ljubljane. Dana 9. svibnja 1945., bojna je umarširala u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva.[28] --> <!-- U početku je bio pod nesporednom komandom [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV i PO Slovenije]], a od sredine januara 1945. u sastavu [[Peta slovenačka udarna brigada|Pete slovenačke udarne brigade "Ivan Cankar"]] Bataljon se borio protiv nacističkih i kvislinških formacija uglavnom na području [[Suva krajina|Suve krajine]]. Posebno se istakao u borbama na položajima Lašče–Primož, kod sela Sela i Vrha marta 1945. i kod Podgrada u drugoj polovini aprila.<ref name="Enciklopedija"/> --> == Raspuštanje == {{sekcija}} <!-- Rasformiran je u [[Ljubljana|Ljubljani]] u prvoj polovini [[maj]]a 1945. godine. --> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} {{Bataljoni NOVJ}} [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] hgojyoex7061qk2jo3pk02r1hi9h8ai 3904388 3904386 2026-07-11T20:39:16Z AnToni 2325 /* Borbeni put */ 3904388 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]]; te [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata". == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a 23. januara Prvi austrijski partizanski bataljon postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]] u sastavu [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]] Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke [[Krka (Sava)|Krke]] na cesti koja spaja sela [[Dvor (Žužemberk)|Dvor]] i [[Jama pri Dvoru|Jama]]. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod [[Podturn pri Dolenjskih Toplicah|Podturna]] (u općini [[Dolenjske Toplice]]) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod [[Sveti Primož|Svetog Primoža]] i [[Lašče|Lašča]]. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smještea u blizini Toplica. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini Kamnog Vrha 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini Tople Reber. <!-- Ukupno je bojna imala 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u Bari.[27] S obzirom na to da je Crvena armija u tom razdoblju oslobađala Beč, umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijeloj bojni. Do 5. svibnja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi Ljubljane. Dana 9. svibnja 1945., bojna je umarširala u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva.[28] --> <!-- U početku je bio pod nesporednom komandom [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV i PO Slovenije]], a od sredine januara 1945. u sastavu [[Peta slovenačka udarna brigada|Pete slovenačke udarne brigade "Ivan Cankar"]] Bataljon se borio protiv nacističkih i kvislinških formacija uglavnom na području [[Suva krajina|Suve krajine]]. Posebno se istakao u borbama na položajima Lašče–Primož, kod sela Sela i Vrha marta 1945. i kod Podgrada u drugoj polovini aprila.<ref name="Enciklopedija"/> --> == Raspuštanje == {{sekcija}} <!-- Rasformiran je u [[Ljubljana|Ljubljani]] u prvoj polovini [[maj]]a 1945. godine. --> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} {{Bataljoni NOVJ}} [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] 0o4g6t20vsahpgig5wjwtcvpfgj7mqd 3904433 3904388 2026-07-12T06:52:30Z AnToni 2325 /* Borbeni put */ 3904433 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]]; te [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata". == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a 23. januara Prvi austrijski partizanski bataljon postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]] u sastavu [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]] Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke [[Krka (Sava)|Krke]] na cesti koja spaja sela [[Dvor (Žužemberk)|Dvor]] i [[Jama pri Dvoru|Jama]]. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod [[Podturn pri Dolenjskih Toplicah|Podturna]] (u općini [[Dolenjske Toplice]]) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod [[Primož (Sevnica)|Svetog Primoža]] i [[Lašče (Žužemberk)|Lašča]]. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smješte u blizini [[Zagorje ob Savi|Toplica]]. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini [[Kamni Vrh|Kamnog Vrha]] 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini [[Topla Reber|Tople Reber]]. Ukupno je bataljon imao 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u [[Bari]]. S obzirom na to da je [[Crvena armija]] u tom razdoblju oslobađala [[Beč]], umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijelom bataljonu. Do 5. maja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi [[Ljubljana|Ljubljane]]. Dana 9. maja 1945, bataljon je umarširao u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva. == Raspuštanje == {{sekcija}} <!-- Rasformiran je u [[Ljubljana|Ljubljani]] u prvoj polovini [[maj]]a 1945. godine. --> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} {{Bataljoni NOVJ}} [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] 8fsvaf3j6pfwoxz09rf9xz8pzj6izwj 3904447 3904433 2026-07-12T08:00:35Z AnToni 2325 /* Formiranje */ 3904447 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> Naređenje za osnivanje bataljona izdato je 9. novembra 1944 na prijedlog [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV I PO Slovenije]] od 5. novembra, a po sugestijama [[Edvarda Kardelja|Edvard Kardelja]] i u saglasnosti CK KPA.<ref>{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI CK KPJ I VRHOVNOG ŠTABA NOV, knjiga 14; Naređenje Vrhovnog komandanta NOV i POJ od 9. novembra 1944. Glavnom štabu NOV i PO Slovenije za formiranje partizanskog austrijskog bataljona |url=https://znaci.org/zb/4_2_14.pdf#page=355 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=355 |date=1944 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]]; te [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata". == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a 23. januara Prvi austrijski partizanski bataljon postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]] u sastavu [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]] Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke [[Krka (Sava)|Krke]] na cesti koja spaja sela [[Dvor (Žužemberk)|Dvor]] i [[Jama pri Dvoru|Jama]]. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod [[Podturn pri Dolenjskih Toplicah|Podturna]] (u općini [[Dolenjske Toplice]]) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod [[Primož (Sevnica)|Svetog Primoža]] i [[Lašče (Žužemberk)|Lašča]]. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smješte u blizini [[Zagorje ob Savi|Toplica]]. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini [[Kamni Vrh|Kamnog Vrha]] 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini [[Topla Reber|Tople Reber]]. Ukupno je bataljon imao 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u [[Bari]]. S obzirom na to da je [[Crvena armija]] u tom razdoblju oslobađala [[Beč]], umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijelom bataljonu. Do 5. maja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi [[Ljubljana|Ljubljane]]. Dana 9. maja 1945, bataljon je umarširao u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva. == Raspuštanje == {{sekcija}} <!-- Rasformiran je u [[Ljubljana|Ljubljani]] u prvoj polovini [[maj]]a 1945. godine. --> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} {{Bataljoni NOVJ}} [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] eunbdvgmia39yj2tzplihkr9rqxgmc9 3904458 3904447 2026-07-12T08:38:07Z AnToni 2325 3904458 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> Naređenje za osnivanje bataljona izdato je 9. novembra 1944 na prijedlog [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV I PO Slovenije]] od 5. novembra, a po sugestijama [[Edvarda Kardelja|Edvard Kardelja]] i u saglasnosti CK KPA.<ref>{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI CK KPJ I VRHOVNOG ŠTABA NOV, knjiga 14; Naređenje Vrhovnog komandanta NOV i POJ od 9. novembra 1944. Glavnom štabu NOV i PO Slovenije za formiranje partizanskog austrijskog bataljona |url=https://znaci.org/zb/4_2_14.pdf#page=355 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=355 |date=1944 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> Naređenjem Glavnog štaba NOV i PO Slovenije od 24. novembra 1944. osnovan je Austrijski bataljon, a u naredbi je navedeno, da će pripadnici batAljana nositi uniforme NOVJ, a kao znak prepoznavanja na lijevom rukavu austrijski grb, za njih važi austrijsko komandovanje, te da se disciplinski potčinjava Glavnom štabu, odnosno Komandi koji ovaj odredi: naredbu je potpisao Boris Kidrič, kao politički komesar, a general-lajtnant [[Jaka Avšič]], kao zamjenik komadanta.<ref name="GŠ SLO">{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SLOVENIJI, knjiga 17; Naređenje Glavnog štaba NOV i PO Slovenije od 24. novembra 1944. za formiranje 1. austrijskog bataljona u sastavu NOVJ |url=https://znaci.org/zb/4_6_17.pdf#page=546 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=546 |date=1944 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]]; te [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata".<ref name="mug"/> == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a naređenjem Štaba [[Sedmi slovenski korpus NOVJ|7. korpusa NOVJ]], 12. januara je priključen u sastav [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]],<ref name="GŠ SLO" /> a 13. januara<ref name="GŠ SLO" /> (23. januara)<ref name="mug"/> Prvi austrijski partizanski bataljon postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]], a 12. januara u sastavu [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]]. U to vrijeme je njegov sastav brfojao 100 vojnika. U sastavu ove brigade bio je do 13. aprila 1945, a onda je uključen u sastav [[Četvrta slovenska udarna brigada|4. slovenske brigade NOVJ "Matija Gubec"]].<ref name="GŠ SLO" /> Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke [[Krka (Sava)|Krke]] na cesti koja spaja sela [[Dvor (Žužemberk)|Dvor]] i [[Jama pri Dvoru|Jama]]. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod [[Podturn pri Dolenjskih Toplicah|Podturna]] (u općini [[Dolenjske Toplice]]) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod [[Primož (Sevnica)|Svetog Primoža]] i [[Lašče (Žužemberk)|Lašča]]. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smješte u blizini [[Zagorje ob Savi|Toplica]]. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini [[Kamni Vrh|Kamnog Vrha]] 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini [[Topla Reber|Tople Reber]].<ref name="mug"/> Ukupno je bataljon imao 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u [[Bari]]. S obzirom na to da je [[Crvena armija]] u tom razdoblju oslobađala [[Beč]], umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijelom bataljonu. Do 5. maja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi [[Ljubljana|Ljubljane]]. Dana 9. maja 1945, bataljon je umarširao u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva.<ref name="mug"/> == Raspuštanje == Po naređenju Generalštaba JA od 22. aprila 1945, naređuje se Štabu 3. Armije, da se bataljon pricipijelno ne uvodi u borbu, te da se štedi i eventualno angažuje u lakšim okršajima. Takođe da se strogo vodi računa o redu i discilpini, ishrani, sbabdjevanju i smještaju, potrebno je obratiti pažnju na moralno-političko uzdizanje i vaspitanje bataljona, te da se u pogodnom trenutku prebaci u Austriji, gdje bi se trebao ujedniti s ostalim Austrijskim bataljonima. Dana 22. aprila 1945. bataljon je smješten u [[Virovitica|Virovitici]] s brojnim stanjem od 171 vojnika. U borbama [[Treća armija JA|3. Armije]], bataljon je stigao 23. maja u [[Maribor]], odakle je preko Ljubljane upućen u Austriju.<ref name="GŠ JA">{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI CK KPJ I VRHOVNOG ŠTABA NOVJ, knjiga 15; Naređenje Generalštaba JA od 22. aprila 1945. Štabu 3. armije kako da se odnosi prema Austrijskom bataljonu |url=https://znaci.org/zb/4_2_15.pdf#page=379 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=379-380|date=1945 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} <!-- {{Bataljoni NOVJ}} --> [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] 6a0nosfbxzkyy638kvstad6rhkhvdxv 3904459 3904458 2026-07-12T08:39:40Z AnToni 2325 /* Borbeni put */ 3904459 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> Naređenje za osnivanje bataljona izdato je 9. novembra 1944 na prijedlog [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV I PO Slovenije]] od 5. novembra, a po sugestijama [[Edvarda Kardelja|Edvard Kardelja]] i u saglasnosti CK KPA.<ref>{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI CK KPJ I VRHOVNOG ŠTABA NOV, knjiga 14; Naređenje Vrhovnog komandanta NOV i POJ od 9. novembra 1944. Glavnom štabu NOV i PO Slovenije za formiranje partizanskog austrijskog bataljona |url=https://znaci.org/zb/4_2_14.pdf#page=355 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=355 |date=1944 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> Naređenjem Glavnog štaba NOV i PO Slovenije od 24. novembra 1944. osnovan je Austrijski bataljon, a u naredbi je navedeno, da će pripadnici batAljana nositi uniforme NOVJ, a kao znak prepoznavanja na lijevom rukavu austrijski grb, za njih važi austrijsko komandovanje, te da se disciplinski potčinjava Glavnom štabu, odnosno Komandi koji ovaj odredi: naredbu je potpisao Boris Kidrič, kao politički komesar, a general-lajtnant [[Jaka Avšič]], kao zamjenik komadanta.<ref name="GŠ SLO">{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SLOVENIJI, knjiga 17; Naređenje Glavnog štaba NOV i PO Slovenije od 24. novembra 1944. za formiranje 1. austrijskog bataljona u sastavu NOVJ |url=https://znaci.org/zb/4_6_17.pdf#page=546 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=546 |date=1944 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]]; te [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata".<ref name="mug"/> == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a naređenjem Štaba [[Sedmi slovenski korpus NOVJ|7. korpusa NOVJ]], 12. januara je priključen u sastav [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]],<ref name="GŠ SLO" /> a 13. januara<ref name="GŠ SLO" /> (23. januara)<ref name="mug"/> Prvi austrijski partizanski bataljon postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]]. U to vrijeme je njegov sastav brojao 100 vojnika. U sastavu ove brigade bio je do 13. aprila 1945, a onda je uključen u sastav [[Četvrta slovenska udarna brigada|4. slovenske brigade NOVJ "Matija Gubec"]].<ref name="GŠ SLO" /> Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke [[Krka (Sava)|Krke]] na cesti koja spaja sela [[Dvor (Žužemberk)|Dvor]] i [[Jama pri Dvoru|Jama]]. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod [[Podturn pri Dolenjskih Toplicah|Podturna]] (u općini [[Dolenjske Toplice]]) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod [[Primož (Sevnica)|Svetog Primoža]] i [[Lašče (Žužemberk)|Lašča]]. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smješte u blizini [[Zagorje ob Savi|Toplica]]. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini [[Kamni Vrh|Kamnog Vrha]] 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini [[Topla Reber|Tople Reber]].<ref name="mug"/> Ukupno je bataljon imao 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u [[Bari]]. S obzirom na to da je [[Crvena armija]] u tom razdoblju oslobađala [[Beč]], umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijelom bataljonu. Do 5. maja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi [[Ljubljana|Ljubljane]]. Dana 9. maja 1945, bataljon je umarširao u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva.<ref name="mug"/> == Raspuštanje == Po naređenju Generalštaba JA od 22. aprila 1945, naređuje se Štabu 3. Armije, da se bataljon pricipijelno ne uvodi u borbu, te da se štedi i eventualno angažuje u lakšim okršajima. Takođe da se strogo vodi računa o redu i discilpini, ishrani, sbabdjevanju i smještaju, potrebno je obratiti pažnju na moralno-političko uzdizanje i vaspitanje bataljona, te da se u pogodnom trenutku prebaci u Austriji, gdje bi se trebao ujedniti s ostalim Austrijskim bataljonima. Dana 22. aprila 1945. bataljon je smješten u [[Virovitica|Virovitici]] s brojnim stanjem od 171 vojnika. U borbama [[Treća armija JA|3. Armije]], bataljon je stigao 23. maja u [[Maribor]], odakle je preko Ljubljane upućen u Austriju.<ref name="GŠ JA">{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI CK KPJ I VRHOVNOG ŠTABA NOVJ, knjiga 15; Naređenje Generalštaba JA od 22. aprila 1945. Štabu 3. armije kako da se odnosi prema Austrijskom bataljonu |url=https://znaci.org/zb/4_2_15.pdf#page=379 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=379-380|date=1945 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} <!-- {{Bataljoni NOVJ}} --> [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] ce0fzqrdbwd44rj4sgb736epvt00ecq 3904475 3904459 2026-07-12T10:32:42Z AnToni 2325 /* Raspuštanje */ 3904475 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera|Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> Naređenje za osnivanje bataljona izdato je 9. novembra 1944 na prijedlog [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV I PO Slovenije]] od 5. novembra, a po sugestijama [[Edvarda Kardelja|Edvard Kardelja]] i u saglasnosti CK KPA.<ref>{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI CK KPJ I VRHOVNOG ŠTABA NOV, knjiga 14; Naređenje Vrhovnog komandanta NOV i POJ od 9. novembra 1944. Glavnom štabu NOV i PO Slovenije za formiranje partizanskog austrijskog bataljona |url=https://znaci.org/zb/4_2_14.pdf#page=355 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=355 |date=1944 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> Naređenjem Glavnog štaba NOV i PO Slovenije od 24. novembra 1944. osnovan je Austrijski bataljon, a u naredbi je navedeno, da će pripadnici bataljona nositi uniforme NOVJ, a kao znak prepoznavanja na lijevom rukavu austrijski grb, za njih važi austrijsko komandovanje, te da se disciplinski potčinjava Glavnom štabu, odnosno Komandi koji ovaj odredi: naredbu je potpisao Boris Kidrič, kao politički komesar, a general-lajtnant [[Jaka Avšič]], kao zamjenik komadanta.<ref name="GŠ SLO">{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SLOVENIJI, knjiga 17; Naređenje Glavnog štaba NOV i PO Slovenije od 24. novembra 1944. za formiranje 1. austrijskog bataljona u sastavu NOVJ |url=https://znaci.org/zb/4_6_17.pdf#page=546 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=546 |date=1944 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]]; te [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata".<ref name="mug"/> == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a naređenjem Štaba [[Sedmi slovenski korpus NOVJ|7. korpusa NOVJ]], 12. januara je priključen u sastav [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]],<ref name="GŠ SLO" /> a 13. januara<ref name="GŠ SLO" /> (23. januara)<ref name="mug"/> Prvi austrijski partizanski bataljon postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]]. U to vrijeme je njegov sastav brojao 100 vojnika. U sastavu ove brigade bio je do 13. aprila 1945, a onda je uključen u sastav [[Četvrta slovenska udarna brigada|4. slovenske brigade NOVJ "Matija Gubec"]].<ref name="GŠ SLO" /> Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke [[Krka (Sava)|Krke]] na cesti koja spaja sela [[Dvor (Žužemberk)|Dvor]] i [[Jama pri Dvoru|Jama]]. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod [[Podturn pri Dolenjskih Toplicah|Podturna]] (u općini [[Dolenjske Toplice]]) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod [[Primož (Sevnica)|Svetog Primoža]] i [[Lašče (Žužemberk)|Lašča]]. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smješte u blizini [[Zagorje ob Savi|Toplica]]. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini [[Kamni Vrh|Kamnog Vrha]] 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini [[Topla Reber|Tople Reber]].<ref name="mug"/> Ukupno je bataljon imao 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u [[Bari]]. S obzirom na to da je [[Crvena armija]] u tom razdoblju oslobađala [[Beč]], umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijelom bataljonu. Do 5. maja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi [[Ljubljana|Ljubljane]]. Dana 9. maja 1945, bataljon je umarširao u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva.<ref name="mug"/> == Raspuštanje == Po naređenju Generalštaba JA od 22. aprila 1945, naređuje se Štabu 3. Armije, da se bataljon principijelno ne uvodi u borbu, te da se štedi i eventualno angažuje u lakšim okršajima. Takođe da se strogo vodi računa o redu i discilpini, ishrani, sbabdjevanju i smještaju, potrebno je obratiti pažnju na moralno-političko uzdizanje i vaspitanje bataljona, te da se u pogodnom trenutku prebaci u Austriji, gdje bi se trebao ujedniti s ostalim Austrijskim bataljonima. Dana 22. aprila 1945. bataljon je smješten u [[Virovitica|Virovitici]] s brojnim stanjem od 171 vojnika. U borbama [[Treća armija JA|3. Armije]], bataljon je stigao 23. maja u [[Maribor]], odakle je preko Ljubljane upućen u Austriju.<ref name="GŠ JA">{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI CK KPJ I VRHOVNOG ŠTABA NOVJ, knjiga 15; Naređenje Generalštaba JA od 22. aprila 1945. Štabu 3. armije kako da se odnosi prema Austrijskom bataljonu |url=https://znaci.org/zb/4_2_15.pdf#page=379 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=379-380|date=1945 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} <!-- {{Bataljoni NOVJ}} --> [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] en97fsnbylahrm7wvtygqdaiov4k12b Science 0 535794 3904359 3903272 2026-07-11T14:06:19Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3904359 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infokutija časopis | naziv = <big>'''SCIENCE'''</big> | datoteka = Science Vol. 1 (1880).jpg | veličina slike = 300px | opis slike = Naslovna stranica prvog toma prve serije (ukinuta 1882.) | glavni urednik = [[Holden Thorp]] | učestalost = Sedmičnik | tiraž = Onlajn | kategorije = [[Interdisciplinarnost|Multidisciplinarnost]] | cijena = Pretplata | izdavač = [[Američko udruženje za unapređenje nauke]] | osnivanje = 1880. | prvo izdanje = 1880. | datum najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | broj najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | zemlja = [[Sjedinjene Američke Države]] | jezik = [[Engleski]] | web = https://www.science.org/journal/science<br> link1 :https://www.science.org/toc/science/current<br> link2: https://www.science.org/loi/science | logo = <big>'''AAAS'''</big>[[ Časopis otvorenog pristupa s odgodom|Odgođeno]]<!-- after 12 months and with registration --><ref group=A name="delayed_oa">{{cite web |url= https://www.science.org/content/page/science-journals-editorial-policies |title= ''Science'' Journals: editorial policies |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210127200026/https://www.sciencemag.org/authors/science-journals-editorial-policies |archive-date= 2021-01-27 | }}</ref>}} '''''Science''''' je [[recenzija|stručno recenzirani]] [[akademski časopis]] [[Američko udruženje za unapređenje nauke|Američkog udruženja za unapređenje nauke]]<ref group=A name="2007_PR_Communication_and_Humanities_Award">{{cite press release | first1=Ginger | last1= Pinholster | url= https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php | date=2007-07-04 |title= EurekaAlert! Science earns top honor from Spain's Crown Prince |publisher= American Association for the Advancement of Science|language= en-us |access-date= 2021-01-29 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20070708183233/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php |archive-date= 2007-07-08 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |title=AAAS Annual Report-Science |publisher=Aaas.org |access-date=May 15, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525043718/http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |archive-date=May 25, 2010 |df=mdy-all }}</ref> (AAAS) i jedan od vodećih svjetskih akademskih časopisa.<ref name=Lemonick> {{cite news| last = Lemonick| first =Michael D.| quote =Rad je, u međuvremenu, objavljen u časopisu Science, jednom od vodećih svjetskih naučnih časopisa, što mu je dalo još veću težinu.| title =Alien Life Discovered in a Meteorite! Or Maybe No| publisher =Time magazine online| date =March 7, 2011| url =http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| archive-url =https://web.archive.org/web/20110309010630/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| url-status =dead| archive-date =March 9, 2011| access-date =October 3, 2011}}</ref> Prvi put je objavljen 1880. godine, danas se distribuira sedmično i ima bazu pretplatnika od oko 130.000. Budući da institucionalne pretplate i online pristup opslužuju širu publiku, procijenjena čitalačka publika je preko 400.000 ljudi.<ref>{{cite news |url=https://advertising.science.org/products-services/print/ |publisher=AAAS |access-date=November 1, 2021 |title=Print Advertising Products & Services |work=Science |quote=129,558 qualified weekly circulation; 400,000+ readers each week }}</ref> ''Science'' ima sjedište u [[Distrikt Columbia|Distriktu Columbia]], Sjedinjene Američke Države, s drugom kancelarijom u [[Cambridge]]u, [[Engleska]], [[UK|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. == Sadržaj == Glavni fokus časopisa je objavljivanje važnih originalnih naučnih istraživanja i istraživačkih pregleda, ali ''Science'' također objavljuje vijesti vezane za nauku, mišljenja o [[naučna politika|naučnoj politici]] i druga pitanja od interesa za naučnike i druge koji su zabrinuti zbog širokih implikacija nauke i tehnologije. Za razliku od većine [[naučni časopis|naučnih časopisa]], koji se fokusiraju na određeno polje, ''Science'' i njegov rival ''[[Nature]]'' pokrivaju cijeli spektar [[spisak akademskih disciplina#Prirodne nauke|naučnih disciplina]]. Prema ''[[Izvještaji o citiranju časopisa|Izvještajima o citiranju časopisa]]'', faktor uticaja ''Science''{{'}} za 2024. godinu bio je 45,8.<ref name=WoS>{{cite book |year=2025 |chapter=Science |title=2024 Journal Citation Reports |publisher=Clarivate |edition=Science |series=[[Web of Science]]}}</ref> Studije metodološkog kvaliteta i pouzdanosti otkrile su da neki visoko prestižni časopisi, uključujući ''Science'', "objavljuju značajno nekvalitetne strukture", a ukupna "pouzdanost objavljenih istraživačkih radova u nekoliko oblasti može opadati s povećanjem ranga časopisa".<ref name="Brembs2018">{{cite journal |last1=Brembs|first1=Björn|title=Prestigious Science Journals Struggle to Reach Even Average Reliability |journal=Frontiers in Human Neuroscience |volume=12 |year=2018 |pmid=29515380 |pmc=5826185 |doi=10.3389/fnhum.2018.00037 |doi-access=free}}</ref> Iako je časopis AAAS-a, članstvo u AAAS-u nije obavezno za objavljivanje u časopisu ''Science''. Radovi se prihvataju od autora širom svijeta. Konkurencija za objavljivanje u časopisu ''Science'' je vrlo intenzivna, jer članak objavljen u tako citiranom časopisu može dovesti do pažnje i napredovanja u karijeri autora. Za objavljivanje prihvata se manje od 7% poslanih članaka.<ref>{{cite web | url=https://www.science.org/content/page/journal-metrics | title=Journal metrics }}</ref> [[Slika:Science, vol. 1, 1883, title page.png|thumb|left| Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)|Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)]] Časopis ''Science'' osnovao je njujorški novinar rođen u Engleskoj [[John Michels (urednik)|John Michels]] 1880. godine.<ref name="DCP">{{cite web |title=John Michels |url=https://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xmlhttps://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xml |website=Darwin Correspondence Project |access-date=26 May 2026 |language=en}}</ref> uz finansijsku podršku [[Thomas Edison| Thomasa Edisona]], a kasnije i [[Alexander Graham Bell|Alexandera Grahama Bella]].<ref>{{cite journal |author=<!--Not stated--> |date= 7 February 1947 |title= Thomas A. Edison and the Founding of Science: 1880 |journal= Science |volume= 105 |issue= 2719 |pages= 142–148 |doi=10.1126/science.105.2719.142 |pmid= 17813458 |quote=a weekly journal devoted mainly to physical science and invention, entitled Science, and Mr. [A. Graham] Bell purchased from Mr. John Michels for $5,000 the title and good will of this journal. Continuity of the publication was not, however, maintained, and the present journal [Science] dates from 1883. Mr. Thomas A. Edison had been responsible for the foundation of the earlier Science|bibcode= 1947Sci...105..142. }}</ref><ref>{{cite book |last1= Grosvenor |first1=Edwin S |last2=Wesson |first2= Morgan |year= 2016 |title= Alexander Graham Bell |url= https://archive.org/details/alexandergrahamb0000edwi |publisher= New Word City |isbn= 978-1612309842 |quote= In 1881, the old rivalry between Bell and Thomas Edison spilled over into the field of publishing. Science Magazine had been founded the year before with funding from Edison, but the frugal inventor soon tired of the deficits and withheld support. Bell had written for the magazine and respected its editorial quality. He felt that Science, like the British Nature, appealed to a broad audience interested in current research. In 1882, he and Gardiner Hubbard acquired the rights to Science and hired as editor a respected young entomologist and writer named Sam Scudder, who happened to be a Hubbard cousin.}}</ref> (Edison je zauzvrat dobio povoljan urednički tretman, bez otkrivanja finansijskog odnosa, u vrijeme kada je njegov ugled patio zbog kašnjenja u proizvodnji obećane komercijalno isplative sijalice.)<ref>{{cite book |title=American Eclipse |url=https://archive.org/details/americaneclipsen0000baro |author=Baron, David |year=2017 |publisher=Liveright |page=[https://archive.org/details/americaneclipsen0000baro/page/224 224] |isbn=9781631490163}}</ref> Međutim, časopis nikada nije stekao dovoljno pretplatnika za uspjeh i prestao je s objavljivanjem u martu 1882. Alexander Graham Bell i Gardiner Greene Hubbard kupili su prava na časopis i angažovali mladog entomologa [[Samuel Hubbard Scudder|Samuela H. Scuddera]] da oživi časopis godinu dana kasnije. Imali su određeni uspjeh prateći sastanke istaknutih američkih naučnih društava, uključujući AAAS.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |title= Origins: 1848–1899 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130151338/https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |archive-date= 2020-11-30 | df=dmy-all}}</ref> Međutim, do 1894. godine, ''Science'' se ponovo našao u finansijskim poteškoćama i prodan je psihologu [[James McKeen Cattell|Jamesu McKeen Cattellu]] za 500.000 USD- U sporazumu koji su postigli Cattell i sekretar AAAS-a [[Leland Ossian Howard|Leland O. Howard]], ''Science'' je postao časopis Američkog udruženja za unapređenje nauke 1900.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |title= AAAS and Science: 1900–1940 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231003/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Tokom ranog dijela 20. stoljeća, važni članci objavljeni u časopisu ''Science'' uključivali su radove o genetici vinske mušice ''[[Drosophila melanogaster]]'' autora [[Thomas Hunt Morgan|Thomasa Hunta Morgana]], gravitacijskim lećama [[Albert Einstein| Alberta Einsteina]] i spiralnim maglinama [[Edwin Hubble|Edwina Hubblea[]. Nakon što je Cattell umro 1944. godine, vlasništvo nad časopisom preneseno je na AAAS.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |title= 150 Years of Advancing Science: A History of AAAS (1848–1998) |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210109052042/https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |archive-date= 2021-01-09 | df=dmy-all}}</ref> Nakon Cattellove smrti 1944. godine, časopisu je nedostajalo dosljedno uredničko prisustvo sve dok Graham DuShane nije postao urednik 1956. godine. Godine 1958, pod DuShaneovim vodstvom, ''Science'' je apsorbirao ''The Scientific Monthly'', čime je tiraž časopisa povećan za preko 38000|61000}}, sa 38.000 na više od 61.000.<ref group=A name="maturing3">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |title= AAAS and the Maturing of American Science: 1941–1970 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201201062836/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |archive-date= 2020-12-01 | df=dmy-all}}</ref> Fizičar [[Philip Abelson]], suotkrivač [[neptunij]]a, bio je urednik od 1962. do 1984. godine. Pod Abelsonom je poboljšana efikasnost procesa recenzije, a prakse objavljivanja su ažurirane. Tokom ovog vremena, objavljeni su radovi o misijama [[program Apollo|programa Apollo]] i neki od najranijih izvještaja o AIDS-u.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |title= Change and Continuity: 1971–1998 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 2021-01-28 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231351/https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |archive-date= 2020-04-28 | df=dmy-all}}</ref> Biohemičar [[Daniel E. Koshland Jr.]] bio je urednik od 1985. do 1995. godine. Od 1995. do 2000. godine, tu poziciju je obavljao neuroznanstvenik [[Floyd E. Bloom]]. Biolog [[Donald Kennedy]] postao je urednik časopisa ''Science'' 2000. godine. Biohemičar [[Bruce Alberts]] preuzeo je njegovo mjesto u martu 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |title=Bruce Alberts Named New Editor-in-Chief of Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |date=December 17, 2007 |author=Pinholster, Ginger |access-date=December 19, 2007 |archive-date=March 16, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316134343/http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |url-status=dead }}</ref> Geofizičarka [[Marcia McNutt]] postala je glavna urednica u junu 2013.<ref>{{cite news |url=https://www.science.org/content/article/marcia-mcnutt-bringing-her-intellectual-energy-science |date=April 2, 2013 |title=Marcia McNutt Bringing Her 'Intellectual Energy' to Science |author=Gramling, Carolyn |publisher=American Association for the Advancement of Science |work=Science |access-date=September 21, 2013}}</ref> Tokom njenog mandata, porodica časopisa se proširila i uključila je ''Science Robotics'' i ''Science Immunology'',<ref>{{cite press release|title=AAAS to Expand the Science Family of Journals by Launching Two New Journals: Science Robotics and Science Immunology|author=Pinholster, Ginger|date=October 20, 2015|publisher=American Association for the Advancement of Science|url=http://www.aaas.org/news/aaas-expand-science-family-journals-launching-two-new-journals-science-robotics-and-science|access-date=November 17, 2015}}</ref> i izdavaštvo [[otvoreni pristup|otvorenog pristupa]] sa ''[[Science Advances]]''.<ref>{{cite web |url=https://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |title=AAAS announces open-access journal |work=[[Nature]] |date=12 February 2014 |access-date=12 February 2015 |author=Van Noorden, Richard |archive-date=October 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009191158/http://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |url-status=dead }}</ref> [[Jeremy M. Berg]] postao je glavni urednik 1. jula 2016.<ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/jeremy-berg-named-science-editor-chief |title=Jeremy Berg named Science editor-in-chief|author=Kaiser, Jocelyn|date=May 25, 2016|access-date=July 1, 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aaf5749|url-access=subscription}}</ref> Bivši prorektor Univerziteta Washington u St. Louisu [[Holden Thorp]] imenovan je za glavnog urednika u ponedjeljak, 19. augusta,2019.<ref>{{Cite web|url=https://source.wustl.edu/2019/08/thorp-named-editor-in-chief-of-science/|title=Thorp named editor-in-chief of Science {{!}} The Source {{!}} Washington University in St. Louis|date=2019-08-19|website=The Source|language=en-US|access-date=2019-08-19}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.science.org/content/article/aaas-names-chemist-holden-thorp-editor-chief-science |title=AAAS names chemist Holden Thorp as editor-in-chief of Science|date=2019-08-19|journal=Science|doi=10.1126/science.aaz1817|language=en|access-date=2019-08-19|last1=Brainard|first1=Jeffrey|s2cid=202388761|url-access=subscription}}</ref> U februaru 2001. godine, nacrt rezultata istraživanja [[ljudski genom|ljudskog genoma]] istovremeno su objavili časopisi ''[[Nature]]'' i ''Science'', pri čemu je ''Science'' objavio rad o [[Celer Corporation|Celera Genomics]], a ''Nature'' javno finansirani [[Projekt ljudskog genoma]]. 2007. godine, ''Science'' (zajedno sa [[Nature]]) dobio je [[Nagrada princa Asturije|Nagradu princa Asturije]] za komunikacije i čovječnost.<ref>[http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html Journal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724172231/http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html|date=July 24, 2008}}. Fundacionprincipedeasturias.org. Retrieved on 2013-06-20.</ref> Godine 2015., [[Rush Holt Jr.|Rush D. Holt Jr.]], glavni izvršni direktor AAAS-a i izvršni izdavač časopisa ''Science'', izjavio je da časopis postaje sve više internacionalan: "Radovi u koautorskim radovima na međunarodnom nivou sada su norma – oni predstavljaju gotovo 60 % radova. Godine 1992. taj je broj bio nešto manji od 20 %."<ref name="Science and Diplomacy.">{{cite journal |url=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2015/scientific-drivers-for-diplomacy |journal=Science and Diplomacy |date=June 29, 2015 |title=Scientific Drivers for Diplomacy |first=Rush |last=Holt}}</ref> ==Dostupnost== {{glavni|Nova ScienceNow}} Najnovija izdanja časopisa dostupna su online, putem glavne web stranice časopisa, samo pretplatnicima, članovima AAAS-a, te za dostavu na [[IP adresa]] u institucijama koje su pretplatnici; učenici, nastavnici od predškolskog uzrasta do 12. razreda i neki drugi mogu se pretplatiti po sniženoj cijeni. Međutim, istraživački članci objavljeni nakon 1997. dostupni su besplatno (uz online registraciju) godinu dana nakon što su objavljeni, tj. [[odgođeni otvoreni pristup]].<ref group=A name="delayed_oa"/> Značajniji članci vezani za javno zdravstvo također su dostupni besplatno, ponekad odmah nakon objavljivanja. Članovi AAAS-a također mogu pristupiti Science arhivi prije 1997. na web stranici ''Science'', gdje se zove "Science Classic".<!-- Ako je dostupno, na bilo koji način, molimo vas da navedete URL-ove. --> Časopis također učestvuje u inicijativama koje pružaju besplatan ili jeftin pristup čitateljima u zemljama u razvoju, uključujući [[HINARI]], OARE, [[AGORA]] i [[Scidev.net]]. Ostale karakteristike web stranice ''Science'' uključuju besplatni odjeljak "'''ScienceNow'''" sa "najnovijim vijestima iz nauke",<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/ |title=ScienceNow |access-date=September 1, 2011 |work=Science}}</ref> i "'''ScienceCareers'''", koji pruža besplatne resurse za karijeru naučnika i inženjera. '''''Science Express''''' ('''Sciencexpress''') omogućava unaprijed elektronsko objavljivanje odabranih ''Science'' radova.<ref name="Science Express">{{cite web | url=https://phys.org/journals/science-express/ | title=Science Express | publisher=American Association for the Advancement of Science / Phys.org | access-date=April 25, 2019}}</ref> == Afilijacije == ''Science'' je dobio finansiranje za izvještavanje o [[COVID-19]] od [[Pulitzer Cear| Pulitzer Centra]] i [[Fondacija Heising-Simons| Fondacije Heising-Simons]].<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Jon |date=2020-11-18 |title='Incredible milestone for science.' Pfizer and BioNTech update their promising COVID-19 vaccine result |url=https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416104945/https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |archive-date=16. 4. 2025 |access-date=2022-05-29 |website=Science |language=en }}</ref> {{refbegin|2}} [[IMPAKT FAKTOR]]: '''45,8''' (2024.) [[ISSN]]: 0036-8075 eISSN: 1095-9203 [[CODEN]]: SCIEAS3 [[JSTOR]]: 00368075 [[LCCN]]: 17024346 [[OCLC]]: 1644869 {{refend|2}} ==Također pogledajte== {{Portal|Nauka}} * [[Američko udruženje za unapređenje nauke|AAAS publikacije]] * [[Proboj godine]] * [[Spisak naučnih časopisa]] ==Reference== {{Refspisak|30em|refs= }} ===AAAS reference=== {{Reflist|group=A|30em|refs= }} ==Vanjski linkovi == {{Commons category|Science (journal)}} {{Wikisource}} *Nagrada Princa od Asturije za komunikaciju i humanističke nauke [[Kategorija: Ustanove u Sjedinjenim Američkim Državama osnovane 1880. godine]] [[Kategorija: Akademski časopisi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija: Časopisi na engleskom jeziku]] [[Kategorija: Multidisciplinarni akademski časopisi]] [[Kategorija: Multidisciplinarni naučni časopisi]] [[Kategorija: Akademski časopisi osnovani 1880. godine]] [[Kategorija: Sedmični časopisi]] dfnb1crtvpwrbpci2qiv1cyfs4t6thw Ernst Meumann 0 535883 3904355 3904299 2026-07-11T12:52:14Z Bosancica by MK 173186 Ispravljena greška u infokutiji 3904355 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ernst Meumann | slika = Ernst Meumann (1862–1915).jpg | slika_širina = | naslov = Ernst Meumann | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1862|8|29}} | mjesto_rođenja = [[Uerdingen]], [[Krefeld]], [[Kraljevina Pruska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1915|4|26|1862|8|29}} | mjesto_smrti = [[Hamburg]], [[Njemačko Carstvo]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Njemačko Carstvo]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] ([[eksperimentalna psihologija]], [[pedagoška psihologija]]) * [[Pedagogija]] }} |radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Zürichu]] * [[Univerzitet u Königsbergu]] * [[Univerzitet u Münsteru]] * [[Univerzitet u Halle-Wittenbergu|Univerzitet u Halleu]] * [[Univerzitet u Leipzigu]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Tübingenu]] * [[Univerzitet u Bonnu]] * [[Univerzitet u Leipzigu]] }} | doktorski_mentor = [[Christoph von Sigwart]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = {{Plainlist| * [[Peter Petersen (pedagog)|Peter Petersen]] * [[William Stern]] }} | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Wilhelm Wundt]] * [[Christoph von Sigwart]] }} | poznat_po = Suosnivanje [[eksperimentalna pedagogija|eksperimentalne pedagogije]] i [[pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]] u Njemačkoj | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = [[Protestantizam]] | fusnote = }} '''Ernst Friedrich Wilhelm Meumann''' bio je [[njemačka|njemački]] [[Pedagogija|pedagog]], [[Psihologija|psiholog]] i univerzitetski profesor. Smatra se jednim od pionira [[Pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]] te suosnivačem [[Eksperimentalna pedagogija|eksperimentalne pedagogije]], zajedno s [[Wilhelm August Lay|Wilhelmom Augustom Layom]].<ref name="TheFreeDictionary_Meumann">{{cite web |author=The Free Dictionary |title=Ernst Meumann |url=https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Ernst+Meumann |website=The American Heritage Dictionary / Columbia Electronic Encyclopedia |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Stoerring_1923">{{cite journal |last=Stoerring |first=G. |date=1923 |title=Ernst Meumann 1862-1915 |journal=The American Journal of Psychology |volume=34 |issue=2 |pages=271–274 |doi=10.2307/1413579 |url=https://www.jstor.org/stable/1413579 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Život == Ernst Meumann rođen je kao treće od šestero djece protestantskog pastora Friedricha Ewalda Meumanna i njegove supruge Pauline Henriette, rođene Röhrig. Godine 1866. porodica se preselila u [[Langenberg (Rhineland)|Langenberg]], gdje je njegov otac preuzeo dužnost župnika. Nakon završene gimnazije u [[Elberfeld]]u 1883. studirao je [[filozofija|filozofiju]], [[historija umjetnosti|historiju umjetnosti]] i [[teologija|protestantsku teologiju]], a određeno vrijeme radio je i kao privatni učitelj.<ref name="Stoerring_1923" /> Doktorirao je 1891. na [[Univerzitet u Tübingenu|Univerzitetu u Tübingenu]] pod mentorstvom [[Christoph von Sigwart|Christopha von Sigwarta]], odbranivši disertaciju pod naslovom ''Osnovni zakon asocijacije i reprodukcije predstava''. Nakon toga odlazi u [[Leipzig]], gdje se pridružuje [[Wilhelm Wundt|Wilhelmu Wundtu]] na Institutu za eksperimentalnu psihologiju. Od 1893. radio je kao Wundtov asistent, a već 1894. habilitirao je radom posvećenim psihologiji i estetici ritma.<ref name="LVR_Meumann">{{cite web |author=Redaktion Portal Rheinische Geschichte |date=2026 |title=Ernst Meumann |url=https://www.rheinische-geschichte.lvr.de/Persoenlichkeiten/ernst-meumann/DE-2086/lido/57c94e5414b3c2.75587681 |website=Portal Rheinische Geschichte |publisher=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Meumann_1894">{{cite journal |last=Meumann |first=Ernst |date=1894 |title=Beiträge zur Psychologie des Zeitbewusstseins |journal=Philosophische Studien |volume=10 |pages=249–322, 393–430 |url=https://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/library/data/lit4214 |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Godine 1896. imenovan je profesorom filozofije na [[Univerzitet u Zürichu|Univerzitetu u Zürichu]], gdje je osnovao psihološki laboratorij, preteču današnjeg Psihološkog instituta Univerziteta u Zürichu. Nakon toga predavao je na univerzitetima u [[Königsberg]]u, [[Münster]]u, [[Halle (Saale)|Halleu]] i ponovo u Leipzigu.<ref name="NDB_Meumann">{{cite web |last=Forster |first=Peter |date=1994 |title=Meumann, Ernst |url=https://www.deutsche-biographie.de/pnd119027577.html#ndbcontent |website=Neue Deutsche Biographie (NDB) |publisher=Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften |volume=17 |pages=265–266 |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Od 1911. godine djelovao je pri Hamburškom kolonijalnom institutu, gdje je pokrenuo interdisciplinarni Institut za proučavanje mladih. Nakon osnivanja [[Univerzitet u Hamburgu|Univerziteta u Hamburgu]] 1919, ovaj institut postao je osnova za formiranje Filozofskog, psihološkog i pedagoškog seminara.<ref name="NDB_Meumann" /> Meumann je bio aktivan i u reformi obrazovanja. Kao član uprave Saveza za reformu škole ({{de|Bund für Schulreform}}) zalagao se za uvođenje jedinstvene škole i unapređenje akademskog obrazovanja učitelja. Također je bio suosnivač i urednik naučnog časopisa ''Archiv für die gesamte Psychologie'' od njegovog osnivanja 1903. te jedan od urednika časopisa ''Zeitschrift für Pädagogische Psychologie und Experimentelle Pädagogik'', koji je imao značajnu ulogu u razvoju pedagoške psihologije kao naučne discipline.<ref name="BBKL_Meumann">{{cite web |last=Bautz |first=Friedrich Wilhelm |date=2007 |title=Meumann, Ernst |url=http://www.bautz.de/bbkl/m/meumann_e.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629193703/http://www.bautz.de/bbkl/m/meumann_e.shtml |archive-date=29. 6. 2007 |website=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |access-date=11. 7. 2026 |language=de |url-status=dead}}</ref><ref name="Probst_1991">{{cite book |last=Probst |first=Paul |date=1991 |title=Bibliographie Ernst Meumann |publisher=Verlag Traugott Bautz |location=Herzberg |isbn=3-88309-033-6 |url=https://content.bautz.de/monographie/pdf/9783883090337.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> == Djela == Među njegovim najznačajnijim djelima izdvajaju se: * ''[https://books.google.co.ug/books?id=JKNSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_vpt_read#v=onepage&q&f=false Die Sprache des Kindes]'' (1903) * ''Über Ökonomie und Technik des Lernens'' (1903) * ''[https://archive.org/details/vorlesungenzurei02meumuoft/page/n5/mode/2up Vorlesungen zur Einführung in die experimentelle Pädagogik]'' (1907; prošireno izdanje 1912) * ''[https://books.google.ba/books/about/Intelligenz_und_Wille.html?id=oDEXAAAAYAAJ&redir_esc=y Intelligenz und Wille]'' (1908) * ''[https://books.google.ba/books/about/%C3%96konomie_und_technik_des_ged%C3%A4chtnisses.html?id=gpRNAQAAMAAJ&redir_esc=y Ökonomie und technik des gedächtnisses; experimentelle untersuchungen über das merken und behalten]'' (1908) * ''[https://archive.org/details/einfuhrungindiea00meum/page/n5/mode/2up System der Ästhetik]'' (1914) * ''[https://brill.com/display/book/edcoll/9783657768387/B9783657768387_s110.xml Abriss der experimentellen Pädagogik]'' (1914) Njegova djela o učenju i pamćenju su prevedena i na engleski jezik, uključujući izdanje ''The Psychology of Learning: An Experimental Investigation of the Economy and Technique of Memory''.<ref name="Meumann_1913">{{cite book |last=Meumann |first=Ernst |date=1913 |title=The psychology of learning, an experimental investigation of the economy and technique of memory |publisher=D. Appleton and company |location=New York, London |url=https://archive.org/details/cu31924032495552 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119027577 Literatura o Ernstu Meumannu] u katalogu Njemačke nacionalne biblioteke {{de simbol}} * [https://pm20.zbw.eu/folder/pe/022092 Dokumenti i novinski isječci o Ernstu Meumannu] u katalogu Njemačke nacionalne biblioteke ekonomskih nauka (ZBW) {{de simbol}} {{DEFAULTSORT:Meumann, Ernst}} [[Kategorija:Rođeni 1862.]] [[Kategorija:Umrli 1915.]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Njemački pedagozi]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Biografije, Krefeld]] bn9vx9mpwh9fgo2ua84nn1w9yl3qqdk Charles Hubbard Judd 0 535892 3904356 2026-07-11T12:52:55Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Infokutija naučnik | ime = Charles Hubbard Judd | slika = Charles_Hubbard_Judd_(1873-1946).jpg | slika_širina = | naslov = Charles Hubbard Judd | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1873|2|20}} | mjesto_rođenja = [[Bareilly]], [[Britanska Indija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1946|7|18|1873|2|20}} | mjesto_smrti = [[Santa Barbara (Kalifornija)|Santa Barbara]], Kaliforni... 3904356 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Charles Hubbard Judd | slika = Charles_Hubbard_Judd_(1873-1946).jpg | slika_širina = | naslov = Charles Hubbard Judd | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1873|2|20}} | mjesto_rođenja = [[Bareilly]], [[Britanska Indija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1946|7|18|1873|2|20}} | mjesto_smrti = [[Santa Barbara (Kalifornija)|Santa Barbara]], [[Kalifornija]], [[Sjedinjene Američke Države]] | prebivalište = [[Sjedinjene Američke Države]] | državljanstvo = [[Sjedinjene Američke Države]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] ([[pedagoška psihologija]], [[socijalna psihologija]], [[eksperimentalna psihologija]]) * [[Pedagogija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Chicagu]] * [[Univerzitet Yale]] * [[Univerzitet u Cincinnatiju]] * [[Univerzitet u New Yorku]] * [[Univerzitet Wesleyan]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Leipzigu]] (doktorat, 1896) * [[Univerzitet Wesleyan]] (diploma, 1894) }} | doktorski_mentor = [[Wilhelm Wundt]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Guy Thomas Buswell]] * [[William Gray (pedagog)|William S. Gray]] }} | akademski_savjetnici = Andrew Campbell Armstrong | uticao_na = | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Wilhelm Wundt]] * [[Andrew Campbell Armstrong]] }} | poznat_po = {{Plainlist| * Razvoj nastavnih planova i programa u američkom srednjoškolskom obrazovanju * Teorija generalizacije u transferu učenja * Analiza procesa čitanja * Prijevod Wundtovih djela na engleski jezik }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = Predsjednik [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA, 1909) | religija = | fusnote = }} '''Charles Hubbard Judd''' bio je američki [[psihologija|psiholog]] i univerzitetski profesor. Smatra se jednim od najznačajnijih predstavnika rane [[pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] te je imao važnu ulogu u njenom razvoju kao samostalne naučne discipline. Zalagao se za primjenu eksperimentalnih i naučnih metoda u proučavanju obrazovanja te je nastojao da pedagoška istraživanja zasnuje na empirijskim dokazima, umjesto na isključivo teorijskim pretpostavkama.<ref name="Buswell_1947">{{cite journal |last=Buswell |first=G. T. |date=1947 |title=Charles Hubbard Judd (1873–1946) |journal=The American Journal of Psychology |volume=60 |issue=1 |pages=133–137 |url=https://www.readinghalloffame.org/sites/default/files/deceased_member_files/buswell_47.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1909. izabran je za predsjednika [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA).<ref name="APA_Presidents">{{cite web |author=American Psychological Association |date=2026 |title=Former APA Presidents |url=https://www.apa.org/about/governance/president/former-presidents |website=APA.org |publisher=American Psychological Association |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Život i obrazovanje == Judd je rođen 20. februara 1873. u gradu [[Bareilly]] u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]], gdje su njegovi roditelji, Charles Wesley Judd i Sarah Hubbard Judd, djelovali kao američki metodistički misionari. Porodica se vratila u [[Sjedinjene Američke Države]] 1879, kada je Judd imao šest godina.<ref name="UChicago_Judd_Papers">{{cite web |author=University of Chicago Library |date=2006 |title=Guide to the Charles Hubbard Judd Papers 1925-1927 |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.JUDD |website=Library.uchicago.edu |publisher=University of Chicago Library |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Visoko obrazovanje započeo je na [[Univerzitet Wesleyan|Univerzitetu Wesleyan]] u [[Connecticut|Connecticutu]], gdje je diplomirao 1894.<ref name="Buswell_1947" /> Tokom studija pohađao je predavanja kod profesora Andrewa Campbella Armstronga, koji ga je zainteresovao za oblast psihologije i usmjerio njegov daljnji akademski put.<ref name="Arnold_Sableski_2007">{{cite book |last1=Arnold |first1=Jackie Marshall |last2=Sableski |first2=Mary-Kate |date=2007 |chapter=Charles Hubbard Judd (1873-1946): A Leader in Silent and Oral Reading Instruction |title=Shaping the Reading Field: The Impact of Early Reading Pioneers, Scientific Research, and Progressive Ideas |editor1-last=Israel |editor1-first=Susan E. |editor2-last=Monaghan |editor2-first=E. Jennifer |publisher=International Reading Association |location=Newark |pages=73–91 |isbn=978-0-87207-598-6 |chapter-url=https://www.readinghalloffame.org/sites/default/files/deceased_member_files/a_leader_in_silent_and_oral_reading_instruction.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nakon toga odlazi u Njemačku na postdiplomski studij na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]], gdje je ušao u krug studenata [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]], začetnika eksperimentalne psihologije.<ref name="Brock_1992">{{cite journal |last=Brock |first=Adrian C. |date=1992 |title=Charles Hubbard Judd: A Wundtian social psychologist in the United States |journal=Psychologie und Geschichte |volume=3 |issue=3/4 |pages=17–23 |url=https://www.academia.edu/15529826/Charles_Hubbard_Judd_A_Wundtian_Social_Psychologist_in_the_United_States_1992_ |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Pod Wundtovim neposrednim mentorstvom, Judd je uspješno odbranio doktorsku disertaciju 1896.<ref name="Brock_1992" /> Strogi laboratorijski pristup i empirijska metodologija koje je usvojio u Leipzigu ostavili su trajan utjecajna njegov kasniji istraživački rad u Americi.<ref name="Buswell_1947" /> S ciljem približavanja ove metodologije engleskom govornom području, Judd je preveo Wundtovo klasično djelo ''Outlines of Psychology'' na engleski jezik.<ref name="Wundt_1897">{{cite book |last=Wundt |first=Wilhelm |date=1897 |title=Outlines of Psychology |translator=Charles Hubbard Judd |publisher=Wilhelm Engelmann |location=Leipzig |url=https://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ge/wundt.htm |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Akademska karijera == Po povratku u Sjedinjene Američke Države 1896, Judd je prve dvije godine proveo kao instruktor u psihološkom laboratoriju na [[Univerzitet Wesleyan|Univerzitetu Wesleyan]].<ref name="Buswell_1947" /> Godine 1898. prelazi na [[Univerzitet New York]], gdje je predavao eksperimentalnu psihologiju, da bi od 1900. do 1901. godine radio kao profesor pedagogije i psihologije na [[Univerzitet u Cincinnatiju|Univerzitetu u Cincinnatiju]].<ref name="UCincinnati_History">{{cite web |author=University of Cincinnati |date=2026 |title=Department History to 1960 |url=https://www.artsci.uc.edu/natural-sciences/psychology/history.html |website=Artsci.uc.edu |publisher=University of Cincinnati |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Njegov akademski uspon nastavlja se 1901. godine kada dolazi na [[Univerzitet Yale]] kao instruktor psihologije. Na Yaleu ubrzo napreduje u zvanje profesora, a u periodu od 1907. do 1909. godine uspješno je rukovodio tamošnjim psihološkim laboratorijem.<ref name="Freeman_1947">{{cite journal |last=Freeman |first=Frank N. |date=1947 |title=Reflections on the Personality and Professional Leadership of Charles Hubbard Judd |journal=The Elementary School Journal |volume=47 |issue=5 |pages=266–270 |publisher=The University of Chicago Press |url=https://www.jstor.org/stable/3202971 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Preokret u njegovoj karijeri nastupa 1909. kada biva imenovan za profesora i direktora Odsjeka za obrazovanje na [[Univerzitet u Chicagu|Univerzitetu u Chicagu]].<ref name="Boyer_2015">{{cite book |last=Boyer |first=John W. |date=2015 |title=Charles H. Judd, an Empire of Testing, and the 'Science of Education' at the University of Chicago |series=Occasional Papers on Higher Education |volume=25 |publisher=The College of the University of Chicago |location=Chicago |url=https://college.uchicago.edu/sites/default/files/documents/Boyer_Oc_Papers_XXV_WEB.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Na ovoj poziciji proveo je skoro tri decenije, sve do svog penzionisanja 1938. Pod njegovim administrativnim i naučnim vodstvom, ovaj odsjek je postao vodeći centar za postdiplomske studije i napredna obrazovna istraživanja u državi. Nakon povlačenja sa univerziteta, Judd je preminuo 18. jula 1946. u Santa Barbari u Kaliforniji.<ref name="Buswell_1947" /> == Naučni rad i doprinos == Judd je bio jedan od vodećih zagovornika primjene naučnih metoda u obrazovanju. Smatrao je da nastavni planovi i programi i metode poučavanja trebaju biti zasnovani na rezultatima psiholoških istraživanja i eksperimentalno provjerenim činjenicama, a ne isključivo na teorijskim pretpostavkama.<ref name="Judd_1915">{{cite book |last=Judd |first=Charles Hubbard |date=1915 |title=Psychology of high-school subjects |publisher=Ginn and Company |location=Boston |url=https://ia801407.us.archive.org/17/items/in.ernet.dli.2015.206427/2015.206427.Psychology-Of_text.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> O vlastitom zaokretu prema proučavanju obrazovanja kasnije je napisao: {{Citat|Dobro se sjećam da sam jednom prilikom s velikim oduševljenjem držao predavanje o Weberovom zakonu grupi učitelja iz New Yorka, koji su pohađali moja predavanja kako bi povećali svoje plate. Tada me jedan sijedi učitelj prekinuo pitanjem: "Profesore, možete li nam objasniti kako ovo načelo možemo primijeniti da poboljšamo poučavanje djece?" To pitanje pamtim mnogo bolje nego vlastiti odgovor. Tada sam shvatio da najprije moram naučiti nešto o školama.<ref name="Van_Fleet_1976">{{cite journal |last=Van Fleet |first=Alanson A. |date=1976 |title=Charles Judd's Psychology of Schooling |journal=The Elementary School Journal |volume=76 |issue=8 |pages=455–463 |publisher=The University of Chicago Press |url=https://www.jstor.org/stable/1000301 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Ovo iskustvo označilo je prekretnicu u njegovom naučnom radu te ga usmjerilo prema sistematskom proučavanju procesa učenja, nastave i školskog obrazovanja.<ref name="Van_Fleet_1976" /> Godine 1903. objavio je utjecajnu knjigu ''Genetic Psychology for Teachers'', kojom je postavio osnove za sistematsku psihološku analizu školskih nastavnih planova i programa. Za razliku od nekih svojih savremenika, poput [[Edward Thorndike|Edwarda Thorndikea]] koji se fokusirao na učenje putem pokušaja i pogrešaka, Judd je razvio poznatu teoriju generalizacije u transferu učenja.<ref name="Buswell_1947" /> Prema ovoj teoriji, sposobnost primjene naučenog u novim situacijama ne zavisi od ponavljanja identičnih elemenata, već od sposobnosti učenika da razumije, generalizuje i apstrahuje opća načela i odnose. Značajan doprinos dao je i eksperimentalnom proučavanju procesa čitanja. U saradnji sa svojim istaknutim doktorantom [[Guy Thomas Buswell|Guyjem Thomasom Buswellom]], provodio je laboratorijska istraživanja pokreta očiju tokom čitanja, što je omogućilo dublje razumijevanje razlika između glasnog i tihog čitanja te mehanizama učenja kod djece.<ref name="Judd_Buswell_1922">{{cite book |last1=Judd |first1=Charles Hubbard |last2=Buswell |first2=Guy Thomas |date=1922 |title=Silent reading: A study of the various types |publisher=University of Chicago |location=Chicago |url=https://archive.org/details/silentreadingstu00judduoft |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> Pored doprinosa pedagoškoj psihologiji, Judd je dao značajan doprinos i [[socijalna psihologija|socijalnoj psihologiji]]. U djelu ''The Psychology of Social Institutions'' (1926) zastupao je stav da ljudski kognitivni razvoj i viši mentalni procesi nisu isključivo biološki uslovljeni, već da su u velikoj mjeri oblikovani društvenim institucijama, jezikom i kulturnim alatima razvijenim kroz historiju.<ref name="Judd_1926">{{cite book |last=Judd |first=Charles Hubbard |date=1926 |title=The psychology of social institutions |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://wellcomecollection.org/works/u422jp8w/items |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Odabrana djela == * [https://archive.org/details/geneticpsycholo00juddgoog Genetic Psychology for Teachers] (1903) * [https://ia801407.us.archive.org/17/items/in.ernet.dli.2015.206427/2015.206427.Psychology-Of_text.pdf Psychology of High-School Subjects] (1915) * [https://books.google.kg/books?id=CoECAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_vpt_read#v=onepage&q&f=false Lessons in Community and National Life] (s Leonom Carrollom Marshallom, 1918) * [https://archive.org/details/silentreadingstu00judduoft Silent Reading: A Study of the Various Types] (s Guyem Thomasom Buswellom, 1922) * [https://wellcomecollection.org/works/u422jp8w/items The Psychology of Social Institutions] (1926) * Education as Cultivation of the Higher Mental Processes (1936) == Također pogledajte == * [[Pedagoška psihologija]] * [[Pedagoška psihologija]] * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Wilhelm Wundt]] * [[Edward Thorndike]] * [[John Dewey]] * [[Guy Thomas Buswell]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.JUDD Arhivska građa Charlesa Hubbarda Judda] na sajtu Biblioteke Univerziteta u Chicagu {{en simbol}} * [https://college.uchicago.edu/sites/default/files/documents/Boyer_Oc_Papers_XXV_WEB.pdf ''Charles H. Judd, an Empire of Testing, and the "Science of Education" at the University of Chicago''] – Monografija Johna W. Boyera o doprinosu Charlesa Judda razvoju pedagoških nauka na Univerzitetu u Chicagu {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Judd, Charles Hubbard}} [[Kategorija:Rođeni 1873.]] [[Kategorija:Umrli 1946.]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog psihološkog udruženja]] [[Kategorija:Psiholozi po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Pedagoški psiholozi]] rac1remogosa0g5z9qtee41ny09b05i Kategorija:Inozemni članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država 14 535893 3904398 2026-07-11T21:54:49Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en 3904398 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Inozemni članovi akademija nauka]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Sjedinjenih Američkih Država|Članovi Nacionalne akademije nauka]] 00jeq8vow9dsyvxkos2evn9ymydldo6 Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država 14 535894 3904399 2026-07-11T21:59:26Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en 3904399 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Members of the United States National Academy of Sciences}} Ova stranica navodi '''[[Članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država|članove Nacionalne akademije nauka]]''' — žive ili preminule. :::::::::::::::::::*Uključeni su i strani članovi. Mnogi članovi trenutno nemaju članke na Wikipediji i nisu uključeni. {{-}} {{For|kompletan spisak trenutnih članova i saradnika raspoređenih po akademskim oblastima|Spisak članova Nacionalne akademije nauka}} [[Kategorija:Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Članovi naučnih društava u Sjedinjenim Američkim Državama|Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Članovi nacionalnih akademija|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Počasni članovi naučnih društava u Sjedinjenim Američkim Državama|Nacionalna akademija nauka]] 1qjn95kjdwhudzwhu3e2oojhbkec8ob Kategorija:Inozemni članovi akademija nauka 14 535895 3904400 2026-07-11T22:05:16Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno sa Wikipedia en 3904400 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Akademije nauka|+]] [[Kategorija:Članovi akademija po državama|*Inozemni]] [[Kategorija:Naučna diplomatija]] [[Kategorija:Vanjski odnosi|Članovi akademija nauka]] nnycvghjl4ezosyg9y5m4pgrnvzvari Kategorija:Počasni članovi Sanktpeterburške akademije nauka 14 535896 3904401 2026-07-11T22:09:48Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Akademija nauka u Sankt Peterburgu]] [[Kategorija:Počasni članovi prethodnica Ruske akademije nauka]] 3904401 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Akademija nauka u Sankt Peterburgu]] [[Kategorija:Počasni članovi prethodnica Ruske akademije nauka]] 7tqh9xmlc65pw0n6hm18g9x1t5zht7y Kategorija:Akademija nauka u Sankt Peterburgu 14 535897 3904402 2026-07-11T22:13:11Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Commons category}} Ovo je kategorija za Akademiju nauka u Sankt Peterburgu (1724–1917), prethodnicu Ruske akademije nauka (1917–1925), Akademije nauka SSSR-a (1925–1991) i Ruske akademije nauka (od 1991) ''Također pogledajte kategorije: [[:Kategorija:Ruska akademija nauka (1917–1925)|Ruska akademija nauka (1917–1925)]], [[:Kategorija:Akademija nauka SSSR-a|Akademija nauka SSSR-a]], [[:Kategorija:Ruska akademija nauka|Ruska akademija nauka]], :Kategorija:Član... 3904402 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} Ovo je kategorija za Akademiju nauka u Sankt Peterburgu (1724–1917), prethodnicu Ruske akademije nauka (1917–1925), Akademije nauka SSSR-a (1925–1991) i Ruske akademije nauka (od 1991) ''Također pogledajte kategorije: [[:Kategorija:Ruska akademija nauka (1917–1925)|Ruska akademija nauka (1917–1925)]], [[:Kategorija:Akademija nauka SSSR-a|Akademija nauka SSSR-a]], [[:Kategorija:Ruska akademija nauka|Ruska akademija nauka]], [[:Kategorija:Članovi Ruske akademije nauka i njenih prethodnica|Članovi Ruske akademije nauka i njenih prethodnica]]'' [[Kategorija:Ruska akademija nauka i njene prethodnice]] [[Kategorija:Organizacije sa sjedištem u Sankt Peterburgu|A]] [[Kategorija:Nauka i tehnologija u Ruskoj Imperiji]] 1ks2jzur3gim0ukvpj39efxetcg6dva Elsa von Gutmann 0 535898 3904404 2026-07-11T22:18:18Z Tulum387 155909 Napravljen novi članak prevodom sa en.wiki. Dodane reference. 3904404 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Vladar | Ime = Elsa von Gutmann | Slika = Elsa, Princess of Liechtenstein postcard (cropped).jpg | Nasljeđivanje = [[Spisak princeza Lihtenštajna]] | Opis slike = Formalni portret, 1931. | Vladavina = 22. juli 1929 – 25. juli 1938. | Datum rođenja = {{datum rođenja|1875|1|6}} | Mjesto rođenja = [[Beč]], [[Austro-Ugarska]] | Datum smrti = {{datum smrti i godine|1947|9|28|1875|1|6}} | Mjesto smrti = Vitznau, Švicarska | Supružnik = [[Geza Erös od Bethlenfalve]] {{small|(vjenčani 1899; umro 1908)}} i [[Franc I, princ od Lihtenštajna]] {{small|(vjenčani 1929; umro 1938)}} | Otac = [[Wilhelm von Gutmann]] | Majka = Ida Wodianer }} '''Elisabeth Sarolta "Elsa" von Gutmann''' (6. januar 1875 – 28. september 1947) bila je princeza od [[Lihtenštajn|Lihtenštajna]] od 1929. do 1938 kao supruga princa [[Franc I od Lihtenštajna|Franca I od Lihtenštajna]].<ref>{{Cite web|url=https://fuerstenhaus.li/cs/kn%C3%AD%C5%BEec%C3%AD-rod/knezna-elisabeth/|title=Kněžna Elisabeth (Elsa) {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein|language=cs|access-date=12. 7. 2026}}</ref> == Rani život == Elisabeth (također poznata i kao Elsa) rođena je u [[Beč|Beču]], u tadašnjoj [[Austro-Ugarska|Austrougarskoj]], kao kćerka Wilhelma Isaka Wolfa Rittera von Gutmanna i njegove druge supruge, Ide Wodianer. Njen otac bio je jevrejski biznismen iz Moravske. Njegova kompanija za rudarstvo i trgovinu, Gebrüder Gutmann, zauzimala je vodeću poziciju na tržištu kojim je dominirala [[Habsburška Monarhija]]. On i njegov brat dobili su [[Plemstvo|plemićku titulu]] 1878. godine od cara [[Franjo Josip, car Austrije|Franje Josipa I]], čime su postali dio [[Austrijsko plemstvo|austrijskog plemstva]]. Proglašeni su vitezovima [[Orden gvozdene krune|Ordena gvozdene krune]], što je istovremeno značilo i nasljedno viteštvo. Između 1891. i 1892. Wilhelm Isak bio je predsjednik [[Jevrejska zajednica u Beču|Jevrejske zajednice u Beču]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ikg-wien.at/en/about-the-jewish-community-of-vienna|title=About the Jewish Community of Vienna :: Israelitische Kultusgemeinde Wien|website=Horizon|language=|access-date=12. 7. 2026}}</ref> Elsa je imala troje polubraće i polusestara iz očevog prvog braka, kao i dva brata i jednu sestru. == Brakovi == === Prvi brak === U januaru 1899. godine [[Krštenje|krštena]] je pod imenom Elisabeth Sarolta kao [[Katolička crkva|katolkinja]]. Nekoliko dana kasnije, 1. februara 1899, udala se u Beču za mađarskog [[Baron|barona]] Gezu [[Erös od Bethlenfalve|Erösa od Bethlenfalve]], najstarijeg sina barona Aleksandra Erösa od Bethlenfalve i njegove bivše supruge Franciske Chalupecký Todesco, kasnije žene princa Filipa Karla od [[Lihtenštajn|Lihtenštajna]], koji je bio prvi rođak Elsinog drugog muža, Franca I, princa od Lihtenštajna. Njen suprug preminuo je 7. avgusta 1908, u 42. godini života,<ref>{{Cite web|url=https://schoenberg.com/WebTree/wc70/wc70_496.htm|title=Géza Erős de Bethlenfalva Baron Baron|website=schoenberg.com|access-date=12. 7. 2026}}</ref> a zajedno nisu imali potomstvo.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://historisches-lexikon.li/Liechtenstein,_Elsa_(Elisabeth)_von|title=Liechtenstein, Elsa (Elisabeth) von – Historisches Lexikon|website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein|language=|access-date=12. 7. 2026}}</ref> === Drugi brak i princeza Lihtenštajna === Godine 1914. Elisabeth je upoznala budućeg princa, [[Franca I od Lihtenštajna]], tokom rada u fondu za pomoć vojnicima. Francov brat, princ [[Johan II od Lihtenštajna]], nije odobravao njihovu vezu zbog njenog jevrejskog porekla. Dana 11. februara 1929, princ Franc naslijedio je svog brata koji nije bio oženjen i nije imao djecu. Dana 22. jula 1929, Elisabeth i Franc vjenčali su se u maloj parohijskoj crkvi u Lainzu pokraj Beča. Ni u ovom braku nije imala potomstvo. Elisabeth i Franc su bili prvi par (princ i princeza) koji je ostvario prikladan kontakt sa stanovnicima kroz aktivno predstavljanje, a princeza Elsa u to vrijeme bila je prva [[princeza Lihtenštajna]] poslije 70 godina.<ref name=":0" /> Kao princeza Lihtenštajna, aktivno je učestvovala u životu stanovništva u zemlji. Na njenu inicijativu formirana je medicinska Fondacija princeze Else, a po izbijanju epidemije [[Dječija paraliza|dječje paralize]] u [[Vaduz|Vaduzu]] 1931. o svom trošku nabavlja lijekove iz Sjedinjenih Američkih Država. Sa svojim mužem je vrijeme uglavnom provodila na porodičnim posjedima u Austriji, ali je svake godine posjećivala selo, gdje je pomagala bolesnicima u bolnicama i djeci u školama. To je za rezultat imalo njenu relativnu popularnost među stanovništvom.<ref name=":0" /> Počevši od 1933, zbog [[Jevreji|jevrejskog porijekla]] postala je meta neprijateljskih nacističkih grupa poput [[Domovinska služba Lihtenštajna|Domovinske službe Lihtenštajna]] i kasnije [[Njemački nacionalni pokret u Lihtenštajnu|Njemačkog nacionalnog pokreta u Lihtenštajnu]]. Protivnici su je također kritizirali lažno navodeći da je htjela naslijediti svog muža na prijestolu poslije njegove smrti.<ref name=":0" /> Zadnjeg dana marta 1938, Franc I imenovao je svog pranećaka [[Franc Josip II, princ od Lihtenštajna|Franca Josipa]] za regenta nakon [[Anschluss|Anschlussa]]. Nakon toga preselili su se u Feldsberg ([[Valtice]]) u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]]. Franc je umro 25. jula iste godine u porodičnom zamku Feldsberg, a Franc Josip ga je formalno naslijedio kao princ Lihtenštajna.<ref>{{Cite news|title=Article clipped from Daily News|url=https://www.newspapers.com/article/daily-news/49180180/|newspaper=Daily News|date=1. 4. 1938|access-date=12. 7. 2026|pages=216}}</ref><ref>{{Cite news|title=Article clipped from Kenosha News|url=https://www.newspapers.com/article/kenosha-news/49178617/|newspaper=Kenosha News|date=26. 7. 1938|access-date=12. 7. 2026|pages=1}}</ref> Iako je sam Franc izjavio da je vlast Francu Josipu povjerio radi svoje starosti, spekulisalo se da nije želio ostati na čelu kneževine u slučaju invazije [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]], prvenstveno zbog jevrejskog porijekla svoje supruge.<ref>{{Cite news|title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign|url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html|newspaper=The New York Times|date=1. 4. 1938|access-date=12. 7. 2026|issn=0362-4331|language=|first=|last=New York Times}}</ref><ref>{{Cite news|title=Article clipped from St. Louis Post-Dispatch|url=https://www.newspapers.com/article/st-louis-post-dispatch/49181566/|newspaper=St. Louis Post-Dispatch|date=1. 5. 1938|access-date=12. 7. 2026|pages=76}}</ref> == Kasniji život == Nakon smrti svog supruga 1938. godine, napustila je Austriju i otišla u egzil u Švicarsku, gdje je umrla u [[Vitznau|Vitznauu]] na [[Lucernsko jezero|Lucernskom jezeru]] 1947.<ref name=":0" /> Prvobitno je sahranjena u kapeli Dux u [[Schaan|Schaanu]], a njeni posmrtni ostaci naknadno su premješteni u [[Katedrala svetog Florijana|katedralu svetog Florijana]] u Vaduzu 1960.<ref name=":0" /> == Reference == noxho4m9ael6l38zx4mtlyg9vq26201 3904406 3904404 2026-07-11T22:27:04Z Tulum387 155909 + 14 kategorija (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3904406 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Vladar | Ime = Elsa von Gutmann | Slika = Elsa, Princess of Liechtenstein postcard (cropped).jpg | Nasljeđivanje = [[Spisak princeza Lihtenštajna]] | Opis slike = Formalni portret, 1931. | Vladavina = 22. juli 1929 – 25. juli 1938. | Datum rođenja = {{datum rođenja|1875|1|6}} | Mjesto rođenja = [[Beč]], [[Austro-Ugarska]] | Datum smrti = {{datum smrti i godine|1947|9|28|1875|1|6}} | Mjesto smrti = Vitznau, Švicarska | Supružnik = [[Geza Erös od Bethlenfalve]] {{small|(vjenčani 1899; umro 1908)}} i [[Franc I, princ od Lihtenštajna]] {{small|(vjenčani 1929; umro 1938)}} | Otac = [[Wilhelm von Gutmann]] | Majka = Ida Wodianer }} '''Elisabeth Sarolta "Elsa" von Gutmann''' (6. januar 1875 – 28. september 1947) bila je princeza od [[Lihtenštajn|Lihtenštajna]] od 1929. do 1938 kao supruga princa [[Franc I od Lihtenštajna|Franca I od Lihtenštajna]].<ref>{{Cite web|url=https://fuerstenhaus.li/cs/kn%C3%AD%C5%BEec%C3%AD-rod/knezna-elisabeth/|title=Kněžna Elisabeth (Elsa) {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein|language=cs|access-date=12. 7. 2026}}</ref> == Rani život == Elisabeth (također poznata i kao Elsa) rođena je u [[Beč|Beču]], u tadašnjoj [[Austro-Ugarska|Austrougarskoj]], kao kćerka Wilhelma Isaka Wolfa Rittera von Gutmanna i njegove druge supruge, Ide Wodianer. Njen otac bio je jevrejski biznismen iz Moravske. Njegova kompanija za rudarstvo i trgovinu, Gebrüder Gutmann, zauzimala je vodeću poziciju na tržištu kojim je dominirala [[Habsburška Monarhija]]. On i njegov brat dobili su [[Plemstvo|plemićku titulu]] 1878. godine od cara [[Franjo Josip, car Austrije|Franje Josipa I]], čime su postali dio [[Austrijsko plemstvo|austrijskog plemstva]]. Proglašeni su vitezovima [[Orden gvozdene krune|Ordena gvozdene krune]], što je istovremeno značilo i nasljedno viteštvo. Između 1891. i 1892. Wilhelm Isak bio je predsjednik [[Jevrejska zajednica u Beču|Jevrejske zajednice u Beču]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ikg-wien.at/en/about-the-jewish-community-of-vienna|title=About the Jewish Community of Vienna :: Israelitische Kultusgemeinde Wien|website=Horizon|language=|access-date=12. 7. 2026}}</ref> Elsa je imala troje polubraće i polusestara iz očevog prvog braka, kao i dva brata i jednu sestru. == Brakovi == === Prvi brak === U januaru 1899. godine [[Krštenje|krštena]] je pod imenom Elisabeth Sarolta kao [[Katolička crkva|katolkinja]]. Nekoliko dana kasnije, 1. februara 1899, udala se u Beču za mađarskog [[Baron|barona]] Gezu [[Erös od Bethlenfalve|Erösa od Bethlenfalve]], najstarijeg sina barona Aleksandra Erösa od Bethlenfalve i njegove bivše supruge Franciske Chalupecký Todesco, kasnije žene princa Filipa Karla od [[Lihtenštajn|Lihtenštajna]], koji je bio prvi rođak Elsinog drugog muža, Franca I, princa od Lihtenštajna. Njen suprug preminuo je 7. avgusta 1908, u 42. godini života,<ref>{{Cite web|url=https://schoenberg.com/WebTree/wc70/wc70_496.htm|title=Géza Erős de Bethlenfalva Baron Baron|website=schoenberg.com|access-date=12. 7. 2026}}</ref> a zajedno nisu imali potomstvo.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://historisches-lexikon.li/Liechtenstein,_Elsa_(Elisabeth)_von|title=Liechtenstein, Elsa (Elisabeth) von – Historisches Lexikon|website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein|language=|access-date=12. 7. 2026}}</ref> === Drugi brak i princeza Lihtenštajna === Godine 1914. Elisabeth je upoznala budućeg princa, [[Franca I od Lihtenštajna]], tokom rada u fondu za pomoć vojnicima. Francov brat, princ [[Johan II od Lihtenštajna]], nije odobravao njihovu vezu zbog njenog jevrejskog porekla. Dana 11. februara 1929, princ Franc naslijedio je svog brata koji nije bio oženjen i nije imao djecu. Dana 22. jula 1929, Elisabeth i Franc vjenčali su se u maloj parohijskoj crkvi u Lainzu pokraj Beča. Ni u ovom braku nije imala potomstvo. Elisabeth i Franc su bili prvi par (princ i princeza) koji je ostvario prikladan kontakt sa stanovnicima kroz aktivno predstavljanje, a princeza Elsa u to vrijeme bila je prva [[princeza Lihtenštajna]] poslije 70 godina.<ref name=":0" /> Kao princeza Lihtenštajna, aktivno je učestvovala u životu stanovništva u zemlji. Na njenu inicijativu formirana je medicinska Fondacija princeze Else, a po izbijanju epidemije [[Dječija paraliza|dječje paralize]] u [[Vaduz|Vaduzu]] 1931. o svom trošku nabavlja lijekove iz Sjedinjenih Američkih Država. Sa svojim mužem je vrijeme uglavnom provodila na porodičnim posjedima u Austriji, ali je svake godine posjećivala selo, gdje je pomagala bolesnicima u bolnicama i djeci u školama. To je za rezultat imalo njenu relativnu popularnost među stanovništvom.<ref name=":0" /> Počevši od 1933, zbog [[Jevreji|jevrejskog porijekla]] postala je meta neprijateljskih nacističkih grupa poput [[Domovinska služba Lihtenštajna|Domovinske službe Lihtenštajna]] i kasnije [[Njemački nacionalni pokret u Lihtenštajnu|Njemačkog nacionalnog pokreta u Lihtenštajnu]]. Protivnici su je također kritizirali lažno navodeći da je htjela naslijediti svog muža na prijestolu poslije njegove smrti.<ref name=":0" /> Zadnjeg dana marta 1938, Franc I imenovao je svog pranećaka [[Franc Josip II, princ od Lihtenštajna|Franca Josipa]] za regenta nakon [[Anschluss|Anschlussa]]. Nakon toga preselili su se u Feldsberg ([[Valtice]]) u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]]. Franc je umro 25. jula iste godine u porodičnom zamku Feldsberg, a Franc Josip ga je formalno naslijedio kao princ Lihtenštajna.<ref>{{Cite news|title=Article clipped from Daily News|url=https://www.newspapers.com/article/daily-news/49180180/|newspaper=Daily News|date=1. 4. 1938|access-date=12. 7. 2026|pages=216}}</ref><ref>{{Cite news|title=Article clipped from Kenosha News|url=https://www.newspapers.com/article/kenosha-news/49178617/|newspaper=Kenosha News|date=26. 7. 1938|access-date=12. 7. 2026|pages=1}}</ref> Iako je sam Franc izjavio da je vlast Francu Josipu povjerio radi svoje starosti, spekulisalo se da nije želio ostati na čelu kneževine u slučaju invazije [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]], prvenstveno zbog jevrejskog porijekla svoje supruge.<ref>{{Cite news|title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign|url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html|newspaper=The New York Times|date=1. 4. 1938|access-date=12. 7. 2026|issn=0362-4331|language=|first=|last=New York Times}}</ref><ref>{{Cite news|title=Article clipped from St. Louis Post-Dispatch|url=https://www.newspapers.com/article/st-louis-post-dispatch/49181566/|newspaper=St. Louis Post-Dispatch|date=1. 5. 1938|access-date=12. 7. 2026|pages=76}}</ref> == Kasniji život == Nakon smrti svog supruga 1938. godine, napustila je Austriju i otišla u egzil u Švicarsku, gdje je umrla u [[Vitznau|Vitznauu]] na [[Lucernsko jezero|Lucernskom jezeru]] 1947.<ref name=":0" /> Prvobitno je sahranjena u kapeli Dux u [[Schaan|Schaanu]], a njeni posmrtni ostaci naknadno su premješteni u [[Katedrala svetog Florijana|katedralu svetog Florijana]] u Vaduzu 1960.<ref name=":0" /> == Reference == [[Kategorija:Rođeni 1875.]] [[Kategorija:Umrli 1947.]] [[Kategorija:Princeze Lihtenštajna]] [[Kategorija:Baronese Austrije]] [[Kategorija:Austrougarski Jevreji]] [[Kategorija:Židovi u Austriji]] [[Kategorija:Austrijanci češko-jevrejskog porijekla]] [[Kategorija:Konvertiti na katoličanstvo s judaizma]] [[Kategorija:Mađarsko plemstvo]] [[Kategorija:Židovi u Mađarskoj]] [[Kategorija:Jevreji i judaizam u Lihtenštajnu]] [[Kategorija:Jevrejsko plemstvo]] [[Kategorija:Bečko plemstvo]] [[Kategorija:Žene u Lihtenštajnu u 20. vijeku]] 9v7f499mp3d1izkfpm72cfezeyq9e31 3904408 3904406 2026-07-11T22:36:29Z Tulum387 155909 Fotografije. 3904408 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Vladar | Ime = Elsa von Gutmann | Slika = Elsa, Princess of Liechtenstein postcard (cropped).jpg | Nasljeđivanje = [[Spisak princeza Lihtenštajna]] | Opis slike = Formalni portret, 1931. | Vladavina = 22. juli 1929 – 25. juli 1938. | Datum rođenja = {{datum rođenja|1875|1|6}} | Mjesto rođenja = [[Beč]], [[Austro-Ugarska]] | Datum smrti = {{datum smrti i godine|1947|9|28|1875|1|6}} | Mjesto smrti = Vitznau, Švicarska | Supružnik = [[Geza Erös od Bethlenfalve]] {{small|(vjenčani 1899; umro 1908)}} i [[Franc I, princ od Lihtenštajna]] {{small|(vjenčani 1929; umro 1938)}} | Otac = [[Wilhelm von Gutmann]] | Majka = Ida Wodianer }} '''Elisabeth Sarolta "Elsa" von Gutmann''' (6. januar 1875 – 28. september 1947) bila je princeza od [[Lihtenštajn|Lihtenštajna]] od 1929. do 1938 kao supruga princa [[Franc I od Lihtenštajna|Franca I od Lihtenštajna]].<ref>{{Cite web|url=https://fuerstenhaus.li/cs/kn%C3%AD%C5%BEec%C3%AD-rod/knezna-elisabeth/|title=Kněžna Elisabeth (Elsa) {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein|language=cs|access-date=12. 7. 2026}}</ref> == Rani život == Elisabeth (također poznata i kao Elsa) rođena je u [[Beč|Beču]], u tadašnjoj [[Austro-Ugarska|Austrougarskoj]], kao kćerka Wilhelma Isaka Wolfa Rittera von Gutmanna i njegove druge supruge, Ide Wodianer. Njen otac bio je jevrejski biznismen iz Moravske. Njegova kompanija za rudarstvo i trgovinu, Gebrüder Gutmann, zauzimala je vodeću poziciju na tržištu kojim je dominirala [[Habsburška Monarhija]]. On i njegov brat dobili su [[Plemstvo|plemićku titulu]] 1878. godine od cara [[Franjo Josip, car Austrije|Franje Josipa I]], čime su postali dio [[Austrijsko plemstvo|austrijskog plemstva]]. Proglašeni su vitezovima [[Orden gvozdene krune|Ordena gvozdene krune]], što je istovremeno značilo i nasljedno viteštvo. Između 1891. i 1892. Wilhelm Isak bio je predsjednik [[Jevrejska zajednica u Beču|Jevrejske zajednice u Beču]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ikg-wien.at/en/about-the-jewish-community-of-vienna|title=About the Jewish Community of Vienna :: Israelitische Kultusgemeinde Wien|website=Horizon|language=|access-date=12. 7. 2026}}</ref> Elsa je imala troje polubraće i polusestara iz očevog prvog braka, kao i dva brata i jednu sestru. == Brakovi == === Prvi brak === [[Datoteka:Elsa_von_Gutmann.jpg|mini|Elsa von Gutmann 1910.]] U januaru 1899. godine [[Krštenje|krštena]] je pod imenom Elisabeth Sarolta kao [[Katolička crkva|katolkinja]]. Nekoliko dana kasnije, 1. februara 1899, udala se u Beču za mađarskog [[Baron|barona]] Gezu [[Erös od Bethlenfalve|Erösa od Bethlenfalve]], najstarijeg sina barona Aleksandra Erösa od Bethlenfalve i njegove bivše supruge Franciske Chalupecký Todesco, kasnije žene princa Filipa Karla od [[Lihtenštajn|Lihtenštajna]], koji je bio prvi rođak Elsinog drugog muža, Franca I, princa od Lihtenštajna. Njen suprug preminuo je 7. avgusta 1908, u 42. godini života,<ref>{{Cite web|url=https://schoenberg.com/WebTree/wc70/wc70_496.htm|title=Géza Erős de Bethlenfalva Baron Baron|website=schoenberg.com|access-date=12. 7. 2026}}</ref> a zajedno nisu imali potomstvo.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://historisches-lexikon.li/Liechtenstein,_Elsa_(Elisabeth)_von|title=Liechtenstein, Elsa (Elisabeth) von – Historisches Lexikon|website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein|language=|access-date=12. 7. 2026}}</ref> === Drugi brak i princeza Lihtenštajna === [[Datoteka:Fürst_Franz_und_Fürstin_Elsa_von_Liechtenstein_-_HC_Kosel.jpg|mini|Elsa sa suprugom 1935.]] Godine 1914. Elisabeth je upoznala budućeg princa, [[Franca I od Lihtenštajna]], tokom rada u fondu za pomoć vojnicima. Francov brat, princ [[Johan II od Lihtenštajna]], nije odobravao njihovu vezu zbog njenog jevrejskog porekla. Dana 11. februara 1929, princ Franc naslijedio je svog brata koji nije bio oženjen i nije imao djecu. Dana 22. jula 1929, Elisabeth i Franc vjenčali su se u maloj parohijskoj crkvi u Lainzu pokraj Beča. Ni u ovom braku nije imala potomstvo. Elisabeth i Franc su bili prvi par (princ i princeza) koji je ostvario prikladan kontakt sa stanovnicima kroz aktivno predstavljanje, a princeza Elsa u to vrijeme bila je prva [[princeza Lihtenštajna]] poslije 70 godina.<ref name=":0" /> Kao princeza Lihtenštajna, aktivno je učestvovala u životu stanovništva u zemlji. Na njenu inicijativu formirana je medicinska Fondacija princeze Else, a po izbijanju epidemije [[Dječija paraliza|dječje paralize]] u [[Vaduz|Vaduzu]] 1931. o svom trošku nabavlja lijekove iz Sjedinjenih Američkih Država. Sa svojim mužem je vrijeme uglavnom provodila na porodičnim posjedima u Austriji, ali je svake godine posjećivala selo, gdje je pomagala bolesnicima u bolnicama i djeci u školama. To je za rezultat imalo njenu relativnu popularnost među stanovništvom.<ref name=":0" /> Počevši od 1933, zbog [[Jevreji|jevrejskog porijekla]] postala je meta neprijateljskih nacističkih grupa poput [[Domovinska služba Lihtenštajna|Domovinske službe Lihtenštajna]] i kasnije [[Njemački nacionalni pokret u Lihtenštajnu|Njemačkog nacionalnog pokreta u Lihtenštajnu]]. Protivnici su je također kritizirali lažno navodeći da je htjela naslijediti svog muža na prijestolu poslije njegove smrti.<ref name=":0" /> Zadnjeg dana marta 1938, Franc I imenovao je svog pranećaka [[Franc Josip II, princ od Lihtenštajna|Franca Josipa]] za regenta nakon [[Anschluss|Anschlussa]]. Nakon toga preselili su se u Feldsberg ([[Valtice]]) u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]]. Franc je umro 25. jula iste godine u porodičnom zamku Feldsberg, a Franc Josip ga je formalno naslijedio kao princ Lihtenštajna.<ref>{{Cite news|title=Article clipped from Daily News|url=https://www.newspapers.com/article/daily-news/49180180/|newspaper=Daily News|date=1. 4. 1938|access-date=12. 7. 2026|pages=216}}</ref><ref>{{Cite news|title=Article clipped from Kenosha News|url=https://www.newspapers.com/article/kenosha-news/49178617/|newspaper=Kenosha News|date=26. 7. 1938|access-date=12. 7. 2026|pages=1}}</ref> Iako je sam Franc izjavio da je vlast Francu Josipu povjerio radi svoje starosti, spekulisalo se da nije želio ostati na čelu kneževine u slučaju invazije [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]], prvenstveno zbog jevrejskog porijekla svoje supruge.<ref>{{Cite news|title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign|url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html|newspaper=The New York Times|date=1. 4. 1938|access-date=12. 7. 2026|issn=0362-4331|language=|first=|last=New York Times}}</ref><ref>{{Cite news|title=Article clipped from St. Louis Post-Dispatch|url=https://www.newspapers.com/article/st-louis-post-dispatch/49181566/|newspaper=St. Louis Post-Dispatch|date=1. 5. 1938|access-date=12. 7. 2026|pages=76}}</ref> == Kasniji život == Nakon smrti svog supruga 1938. godine, napustila je Austriju i otišla u egzil u Švicarsku, gdje je umrla u [[Vitznau|Vitznauu]] na [[Lucernsko jezero|Lucernskom jezeru]] 1947.<ref name=":0" /> Prvobitno je sahranjena u kapeli Dux u [[Schaan|Schaanu]], a njeni posmrtni ostaci naknadno su premješteni u [[Katedrala svetog Florijana|katedralu svetog Florijana]] u Vaduzu 1960.<ref name=":0" /> == Reference == [[Kategorija:Rođeni 1875.]] [[Kategorija:Umrli 1947.]] [[Kategorija:Princeze Lihtenštajna]] [[Kategorija:Baronese Austrije]] [[Kategorija:Austrougarski Jevreji]] [[Kategorija:Židovi u Austriji]] [[Kategorija:Austrijanci češko-jevrejskog porijekla]] [[Kategorija:Konvertiti na katoličanstvo s judaizma]] [[Kategorija:Mađarsko plemstvo]] [[Kategorija:Židovi u Mađarskoj]] [[Kategorija:Jevreji i judaizam u Lihtenštajnu]] [[Kategorija:Jevrejsko plemstvo]] [[Kategorija:Bečko plemstvo]] [[Kategorija:Žene u Lihtenštajnu u 20. vijeku]] <references /> == Vanjski linkovi == * [https://fuerstenhaus.li/en/the-princely-house/princess-elisabeth-elsa/ Biografija Elisabeth Gutmann] na web-stranici Princely House * [http://kehilalinks.jewishgen.org/hodmezovasarhely/Wodianerfamily.html Porodica Wodianer] lkz5zgzg3e6p68uxb64164c4pe23551 Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država 0 535899 3904416 2026-07-12T01:07:44Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Infokutija organizacija | ime = Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država | izvorno_ime = National Academy of Sciences | slika = NationalAcademySciences_07110011.jpg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Zgrada Nacionalne akademije nauka u Washingtonu, D.C. | karta = | veličina_karte = | opis_karte = | skraćenica... 3904416 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | ime = Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država | izvorno_ime = National Academy of Sciences | slika = NationalAcademySciences_07110011.jpg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Zgrada Nacionalne akademije nauka u Washingtonu, D.C. | karta = | veličina_karte = | opis_karte = | skraćenica = NAS | uzrečica = | prethodnik = | nasljednik = | datum_osnivanja = {{Početni datum i godine|1863|3|3}} | datum_gašenja = | vrsta = Nevladina organizacija | status = Aktivna | cilj = | glavno_sjedište = 2101 [[Constitution Avenue]], NW, [[Washington, D.C.]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | glavno_sjedište_koordinate = {{coord|38.89598|-77.03658|display=inline,title|format=dms}} | područje_utjecaja = | članstvo = 2.687 domaćih i 531 međunarodni član (2024) | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] | generalni_sekretar = | lider_vrsta1 = Predsjednik | lider_ime1 = [[Neil Shubin|Neil H. Shubin]] | lider_vrsta2 = Potpredsjednica | lider_ime2 = Susan Wessler | lider_vrsta3 = Osnivači | lider_ime3 = [[Alexander Dallas Bache]]<br>[[Abraham Lincoln]] | lider_vrsta4 = | lider_ime4 = | lider_vrsta5 = | lider_ime5 = | lider_vrsta6 = | lider_ime6 = | lider_vrsta7 = | lider_ime7 = | ključne_osobe = | glavni_organ = [[Nacionalne akademije nauka, inženjerstva i medicine]] (krovna organizacija) | budžet = Ukupni prihodi: 361,7 miliona $ (2024)<ref name="CauseIQ_NAS_2026">{{cite web |title=National Academy of Sciences |url=https://www.causeiq.com/organizations/national-academy-of-sciences,530196932/ |website=Cause IQ |publisher=Cause IQ, LLC |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> | broj_zaposlenih = 1.381 (2024) | broj_volontera = | veb-sajt = {{URL|nasonline.org/}} }} '''Nacionalna akademija nauka''' ({{lang-en|National Academy of Sciences}}, '''NAS''') američka je neprofitna [[nevladina organizacija]]. NAS je dio sistema [[Nacionalne akademije nauka, inženjerstva i medicine Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnih akademija nauka, inženjerstva i medicine]], zajedno s [[Nacionalna akademija inženjerstva Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnom akademijom inženjerstva]] (NAE) i [[Nacionalna akademija medicine Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnom akademijom medicine]] (NAM). Kao [[nacionalna akademija]], svake godine bira nove članove među naučnicima koji su ostvarili izuzetna i trajna dostignuća u izvornim naučnim istraživanjima. Izbor u Nacionalnu akademiju nauka smatra se jednim od najviših priznanja u naučnoj zajednici [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]]. [[Članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država|Članovi Nacionalne akademije nauka]] obavljaju svoju dužnost ''[[pro bono]]'' kao "savjetnici naciji" za pitanja iz oblasti nauke, inženjerstva i medicine.<ref name="NAS_Organization_2026">{{cite web |title=Organization |url=https://www.nasonline.org/about-the-nas/organization/ |website=nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |date=2026 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Akademija djeluje na osnovu povelje Kongresa u skladu s Glavom 36 Zakonika Sjedinjenih Američkih Država. Američki Kongres donio je zakon kojim je osnovana Nacionalna akademija nauka, a predsjednik [[Abraham Lincoln]] potpisao ga je 1863. Akademija je uspostavljena kao nezavisna i pouzdana nevladina institucija sa zadatkom da "pruža nezavisne i objektivne savjete naciji o pitanjima vezanim za nauku i tehnologiju" te da daje naučne savjete vladi "kad god to zatraži" bilo koji državni organ.<ref name="NAS_Mission_2023">{{cite web |title=Mission |url=https://nasonline.org/about-nas/mission/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020022809/https://nasonline.org/about-nas/mission/ |website=nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |date=2023 |archive-date=20. 10. 2023 |url-status=dead |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Time je Akademija dobila mandat da pruža stručnu podršku svim dijelovima savezne vlasti, umjesto da bude vezana za jednu granu vlasti ili izvršnu agenciju, što je razlikuje od institucija poput [[Kongresna biblioteka|Kongresne biblioteke]] i brojnih tijela koja odgovaraju predsjedniku SAD-a. Za usluge koje pruža saveznoj vladi Akademija ne prima novčanu naknadu.<ref name="NAS_Mission_Overview_2023">{{cite web |title=Overview: NAS Mission |url=https://nasonline.org/about-nas/mission/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020022809/https://nasonline.org/about-nas/mission/ |website=nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |date=20. 10. 2023 |archive-date=2023 |url-status=dead |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Pregled == Do 2024, Nacionalna akademija nauka je imala 2.687 [[Članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država|redovnih članova]] i 531 [[Članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država|međunarodnog člana]].<ref name="NAS_Membership_Overview_2026">{{cite web |title=Membership Overview |url=https://www.nasonline.org/membership/membership-overview/ |website=nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |date=2026 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među njenim članovima približno je 190 dobitnika [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]].<ref name="NAS_Nobel_25Years_2025">{{cite web |title=25 Years of Nobel Laureates: Celebrating NAS Members Awarded the Nobel Prize Since 2000 |url=https://www.nasonline.org/news/25-years-of-nobel-laureates-celebrating-nas-members-awarded-the-nobel-prize-since-2000/ |website=nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |date=2025 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> U izvještaju Akademija iz 1989. godine navodi se da se broj žena među njenim članovima povećava veoma sporo; u to vrijeme imala je 1.516 muških i 57 ženskih članova.<ref name="SF_Examiner_Science_1989">{{cite news |title=News of the week from the science world |newspaper=The San Francisco Examiner |date=1989 |page=D-2 |url=https://www.newspapers.com/article/the-san-francisco-examiner-news-of-the-w/28046754/ |department=Journals |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nacionalna akademija nauka jedna je od 135 organizacija članica [[Međunarodno vijeće za nauku|Međunarodnog vijeća za nauku]] (ISC). Iako ne postoji formalna saradnja s državnim i lokalnim akademijama nauka, među njima često postoji neformalna komunikacija i saradnja. Akademijom upravlja Vijeće od 17 članova, koje čine pet službenika (predsjednik, potpredsjednik, glavni sekretar, međunarodni sekretar i blagajnik) te 12 članova Vijeća.Sve članove Vijeća biraju članovi Akademije iz redova članstva Akademije.<ref name="NAS_Leadership_2026">{{cite web |title=Leadership |url=https://www.nasonline.org/about-the-nas/leadership/ |website=nasonline.org |publisher=National Academy of Sciences |date=2026 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Oko 85% aktivnosti Akademije finansiraju agencije savezne vlade Sjedinjenih Američkih Država, dok ostatak sredstava dolazi od saveznih država, privatnih fondacija i industrijskih organizacija.<ref name="NationalAcademies_DEPS_FAQ_2009">{{cite web |title=Division on Engineering and Physical Sciences FAQ |url=http://sites.nationalacademies.org/deps/DEPS_037300 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101125444/http://sites.nationalacademies.org/deps/DEPS_037300 |website=nationalacademies.org |publisher=The National Academies |date=2009 |archive-date=1. 1. 2009 |url-status=dead |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Vijeće prema potrebi može pojedine zadatke povjeriti specijalizovanim odborima. Tako je, na primjer, Odbor za ishranu životinja još od prije 1944. objavljivao niz izvještaja pod naslovom ''Nutrient Requirements of Domestic Animals'', pri čemu je svako izdanje pripremala posebna podkomisija stručnjaka za određenu oblast.<ref name="NASEM_Nutrient_Reports_2026">{{cite web |title=NASEM Nutrient Requirement Reports |url=https://animalnutrition.org/nrc_reports |website=animalnutrition.org |publisher=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |date=2026 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nacionalna akademija nauka održava godišnje zasjedanje u [[Washington|Washingtonu, D.C.]], a njegov tok i rezultati objavljuju se u naučnom časopisu ''[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]'' (PNAS). Izdavačka kuća [[National Academies Press]] objavljuje publikacije Nacionalnih akademija, pri čemu je više od 4.000 izdanja besplatno dostupno na njenoj internetskoj stranici.<ref name="NASEM_NAP_Free_2011">{{cite web |title=The National Academies Press Makes All PDF Books Free to Download; More Than 4,000 Titles Now Available Free to All Readers |url=https://www.nationalacademies.org/news/the-national-academies-press-makes-all-pdf-books-free-to-download-more-than-4000-titles-now-available-free-to-all-readers |website=nationalacademies.org |publisher=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |date=2011 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Od 2004. do 2017. Nacionalna akademija nauka upravljala je [[Naučni muzej "Marian Koshland"|Naučnim muzejom "Marian Koshland"]], koji je organizovao javne izložbe i obrazovne programe povezane s njenim savjetodavnim i javnopolitičkim radom. Muzejske postavke bile su posvećene temama kao što su [[klimatske promjene]] i [[zarazne bolesti]]. Muzej je zatvoren 2017, a zamijenio ga je novi program popularizacije nauke pod nazivom LabX.<ref name="NAS_LabX_Research_2018">{{cite web |title=Science Out of the Box: Exploring Pathways to Relevance for the Millennial Generation |url=https://webassets.nationalacademies.org/LabX/audience-research/ |website=nationalacademies.org |publisher=National Academy of Sciences: LabX |date=2018 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Keck Center of the National Academies.JPG|mini|desno|300px|Keckov centar Nacionalnih akademija u Washingtonu, D.C., jedna je od nekoliko lokacija na kojima Nacionalna akademija nauka ima svoje urede]] Zakonom o osnivanju, koji je predsjednik Sjedinjenih Američkih Država [[Abraham Lincoln]] potpisao 3. marta 1863, osnovana je Nacionalna akademija nauka i imenovano je 50 osnivačkih članova. Mnogi od prvih [[Članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država|članova NAS-a]] potjecali su iz takozvanih "Scientific Lazzaroni", neformalne mreže naučnika, uglavnom iz oblasti fizike, koja je djelovala na području [[Cambridge, Massachusetts|Cambridgea]] u saveznoj državi Massachusetts ({{Circa|1850}}).<ref name="Olson_NAS150_2014">{{cite journal |last=Olson |first=Steve |title=The National Academy of Sciences at 150 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=2014 |volume=111 |issue=supplement_2 |pages=9327-9364 |doi=10.1073/pnas.1406109111 |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1406109111 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1863. inicijatori osnivanja Akademije osigurali su podršku [[Alexander Dallas Bache|Alexandera Dallasa Bachea]] i [[Charles Henry Davis|Charlesa Henryja Davisa]], [[astronomija|astronoma]] koji je neposredno prije toga opozvan iz američke mornarice u [[Washington]] radi preuzimanja dužnosti direktora Biroa za navigaciju. Podršku su pružili i švicarsko-američki geolog [[Louis Agassiz]] te američki matematičar [[Benjamin Peirce]], koji su zajedno razradili plan za osnivanje Nacionalne akademije nauka. Senator [[Henry Wilson]] iz Massachusettsa namjeravao je imenovati Agassiza u Upravni odbor [[Institut "Smithsonian"|Instituta "Smithsonian"]].<ref name="Jansen_Bache_2023">{{cite book |last=Jansen |first=Axel |title=Alexander Dallas Bache: Building the American Nation through Science and Education in the Nineteenth Century |url=https://www.ssoar.info/ssoar/handle/document/90030 |publisher=Campus Verlag |location=Frankfurt am Main |date=2023 |doi=10.12907/978-3-593-41046-3 |isbn=978-3-593-41046-3 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Agassiz je o trošku savezne vlade doputovao u Washington kako bi s ostalim učesnicima pripremio organizaciju Akademije. Time je zaobiđen [[Joseph Henry]], koji se protivio upućivanju prijedloga zakona o osnivanju takve akademije [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|Kongresu Sjedinjenih Američkih Država]], smatrajući da bi takva inicijativa bila u suprotnosti s demokratskim institucijama. Uprkos tome, Henry je kasnije postao drugi predsjednik NAS-a. Agassiz, Davis, Peirce, [[Benjamin Gould]] i senator Wilson sastali su se u Bacheovoj kući, gdje su u kratkom roku izradili nacrt zakona o osnivanju Akademije, uključujući i spisak pedeset osnivačkih članova.<ref name="Miller_Lazzaroni_1972">{{cite book |last1=Miller |first1=Lillian |last2=Voss |first2=Frederick |last3=Hussey |first3=Jeannette |title=The Lazzaroni: science and scientists in mid-nineteenth-century America |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=76824285 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070525215629/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=76824285 |publisher=Smithsonian Institution Press |date=1972 |page=121 |archive-date=25. 5. 2007 |url-status=dead |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tokom završnih sati zasjedanja Kongresa, kada je Senat ubrzano razmatrao preostale prijedloge prije zaključenja sjednice, senator Wilson podnio je prijedlog zakona. Bez značajnije rasprave o njegovim odredbama i sadržaju, prijedlog su usvojili i Senat i Predstavnički dom, nakon čega ga je predsjednik Lincoln potpisao.<ref name="Miller_Lazzaroni_1972" /> Iako je osnivanje Akademije predstavljalo značajan korak u institucionalnom priznavanju uloge nauke u američkom društvu, među naučnicima je izazvalo znatno nezadovoljstvo,<ref name="Miller_Lazzaroni_1972" /> bez obzira na to jesu li bili među osnivačima ili ne. Zakon je propisivao: {{Citat|Akademija će, kad god to zatraži bilo koji državni organ, istražiti, ispitati, provesti eksperimente i podnijeti izvještaj o svakom pitanju iz oblasti nauke ili umjetnosti. Stvarni troškovi tih istraživanja, ispitivanja, eksperimenata i izvještaja finansirat će se iz sredstava odobrenih za tu svrhu, ali Akademija neće primati nikakvu naknadu za usluge koje pruža Vladi Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="NAS_Charter_Act_1863">{{cite web |title=An Act to Incorporate the National Academy of Sciences |url=http://www7.nationalacademies.org/ocga/Other/Act_to_incorporate.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20070417074050/http://www7.nationalacademies.org/ocga/Other/Act_to_incorporate.asp |website=nationalacademies.org |publisher=Office of Congressional and Government Affairs |date=2007 |archive-date=17. 4. 2007 |url-status=dead |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Nacionalna akademija nauka nije uspjela riješiti probleme s kojima su se Sjedinjene Američke Države suočavale tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]], kako su se pripadnici grupe Lazzaroni nadali, niti je ostvarila očekivanja pripadnika grupe ''Lazzaroni'' da objedini američka naučna istraživanja u jedinstven sistem.<ref name="Miller_Lazzaroni_1972" /> Ipak, izbor u članstvo Nacionalne akademije nauka smatrao se najvišim priznanjem za naučna dostignuća američkih naučnika sve do uspostavljanja Nobelove nagrade krajem 19. vijeka.<ref name="Stankus_Journals_2019">{{cite book |last=Stankus |first=Tony |title=Scientific Journals: Improving Library Collections Through Analysis of Publishing Trends |url=https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781003002222/scientific-journals-tony-stankus |publisher=Routledge |location=London |date=2019 |orig-date=1990 |doi=10.4324/9781003002222 |isbn=978-1-003-00222-2 |pages=222 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kongresna povelja izmijenjena je 1870, kada je ukinuto ograničenje broja članova Akademije.<ref name="NRC_Chronicle_1985">{{cite book |author=National Research Council (U.S.). Office of Government and Public Affairs |title=A Chronicle of Public Laws Calling for Action by the National Academy of Sciences, National Academy of Engineering, Institute of Medicine, [and] National Research Council |url=https://books.google.ba/books?id=PiYrAAAAYAAJ |publisher=National Academy Press |location=Washington, D.C. |date=1985 |access-date=12. 7. 2026 |language=en}}</ref> Povodom 150. godišnjice Gettysburškog govora, astrofizičar [[Neil deGrasse Tyson]] pozvan je 2013. godine da napiše prigodni govor. Tom prilikom istakao je da je jedno od najznačajnijih naslijeđa predsjednika Lincolna upravo osnivanje Nacionalne akademije nauka iste godine, ocijenivši da je taj čin dugoročno usmjerio Sjedinjene Američke Države prema upravljanju zasnovanom na naučnim spoznajama.<ref name="ScienceMag_Gettysburg_2015">{{cite video |people=Tyson, Neil deGrasse |title=Neil's Gettysburg reply |url=https://www.youtube.com/watch?v=Dq3UlgKjbZ8 |publisher=Science Magazine (AAAS) |date=2015 |access-date=12. 7. 2026 |medium=YouTube video |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.nasonline.org/ Službena stranica] ** [http://www.cpnas.org/ Ured za kulturne programe] ** [http://www.labx.org/ LabX] ** [http://www.scienceandentertainmentexchange.org/ The Science & Entertainment Exchange] * [[Kongresna biblioteka]]: ** [http://www.nap.edu/books/0309071445/html/ LC 21: Digitalna strategija za Kongresnu biblioteku] ** [https://www.loc.gov/library/libarch-digital.html Digitalne zbirke i programi] ** [http://www.digitalpreservation.gov/ Program za infrastrukturu i očuvanje digitalnih informacija] * Vega Science Trust: ** [http://www.vega.org.uk/video/ Video programi] ** [http://www.vega.org.uk/video/programme/119 Sherwood Rowland, dobitnik Nobelove nagrade, govori o klimatskim promjenama] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država}} [[Kategorija:Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|01]] [[Kategorija:Naučne organizacije u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Nacionalne akademije u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Nacionalne akademije nauka i umjetnosti|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Članice Međunarodnog vijeća za nauku]] [[Kategorija:Organizacije osnovane 1863.]] n9wb6pipuqn3isvhd5rfs786d685l7m Vojna uprava u Srbiji (1941—1944) 0 535900 3904435 2026-07-12T06:59:47Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Vojna uprava u Srbiji (1941—1944)]] na [[Vojna uprava u Srbiji (1941–1944)]] 3904435 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vojna uprava u Srbiji (1941–1944)]] o2d2inqf5hjd6hq05v8phv1gxuyohn0 Šablon:DFL-Superkup 10 535902 3904525 2026-07-12T11:40:55Z Bakir123 110053 Bakir123 premjestio je stranicu [[Šablon:DFL-Superkup]] na [[Šablon:Franz Beckenbauer Superkup]]: Novi naziv. 3904525 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Franz Beckenbauer Superkup]] 2fhv1hxw0cz0b21un2y5e4h1cvmq3wz