Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 4175 3936671 3935944 2026-10-22T13:31:43Z Palapa 383 /* Događaji */ 3936671 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 1557.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1557|title=What Happened in 1557|date=1557|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MDLVII) bila je uobičajena godina koja je počinjala u petak po julijanskom kalendaru. == Događaji == *Početak izgradnje [[Stari most|starog mosta]] u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite journal|date=|title=Stari most u Mostaru|url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2017/10/Hatid%C5%BEa-%C4%8Car-Drnda-Stari-most-u-Mostaru.pdf|journal=}}</ref> *4. januar – Pietro Giovanni Chiavica Cibo postaje novi dužd Republike Genove na dvogodišnji mandat, čime se završava mandat dužda Agostina Pinellija Ardimentija.<ref>{{Cite book|last=Levati|first=Luigi Maria|title=Dogi biennali di Genova dal 1528 al 1699|publisher=Tip. Marchese & Campora|language=it}}</ref> *6. januar – Italijanski rat 1551–1559: Gaspard II de Coligny, francuski guverner Pikardije (u sjevernoj Francuskoj), pokreće iznenadne napade na Douai i Lens u španskoj Holandiji i osvaja oba grada za Francusku.<ref>{{cite book|last=Haan|first=Bertrand|title=Une paix pour l'éternité: La négociation du traité du Cateau-Cambrésis|date=2010|publisher=Casa de Velázquez|location=Madrid|pages=37–60}}</ref> [[Datoteka:Stari most - panoramio (6).jpg|mini|Stari most]] == 1557. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == *[[16. juli]] - [[Anne od Clevesa]], četvrta žena engleskog kralja Henrika VIII * [[1. septembar]] - [[Jacques Cartier]], francuski istraživač {{Commonscat|1557|1557.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} l77mq2zboegnzmrmxi6xapohy7uef7i 0 4887 3936663 3901675 2026-10-22T12:38:27Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[George Armitage Miller]], [[SAD|američki]] [[Psihologija|psiholog]] i unutrašnji linkovi 3936663 wikitext text/x-wiki {{JuliKalendar}} '''22. juli / srpanj (22. 7)''' jest 203. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (204. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još su 162 dana. == Događaji == * [[1533]] – Potpisan [[Carigradski mir (1533)|Carigradski mir]] između [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i [[Nadvojvodstvo Austrije|Nadvojvodstva Austrije]]. * [[1944]] – [[Sporazum iz Bretton Woodsa]] potpisale 44 zemlje svijeta. * [[1967]] – Zemljotres jačine 7,1 stepeni po [[Richterova skala|Richterovoj skali]] pogodio sjeverozapadnu Tursku s epicentrom kod [[Mudurnu]]a. Poginulo je 86 osoba, a 332 osobe su povrijeđene. * [[1995]] – Potpisana [[Splitska deklaracija]]. == Rođeni == === 15. vijek === * [[1478]] – [[Filip I, kralj Kastilje|Filip I Kastiljski]], [[kralj]] [[Kastilja i León|Kastilje i Leona]] === 18. vijek === * [[1713]] – [[Jacques-Germain Soufflot]], [[Francuska|francuski]] [[arhitekt]] * [[1751]] – [[Caroline Mathilde]], [[danska]] [[kraljica]] === 19. vijek === * [[1822]] – [[Gregor Mendel]], začetnik klasične [[genetika|genetike]] * [[1887]] – [[Gustav Ludwig Hertz]], [[Njemačka|njemački]] [[fizičar]] i dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelove nagrade za fiziku]] [[1921.]] * [[1890]] – [[Rose Kennedy]], majka [[John F. Kennedy|Johna F. Kennedyja]] * [[1892]] – [[Arthur Seyss-Inquart]], [[Austrija|austrijski]] i [[Njemačka|njemački]] [[nacisti]]čki [[političar]] * [[1894]] – [[Oskar Maria Graf]], [[Njemačka|njemački]] [[književnik]] === 20. vijek === * [[1904]] – [[Donald O. Hebb]], [[Kanada|kanadski]] [[Psihologija|psiholog]] i [[neuronauka|neuronaučnik]] * [[1922]] – [[Serafima Ljuljakina]], [[Sovjetski Savez|sovjetska]] i [[Mordovija|mordovska]] kompozitoristica, književnica i pjesnikinja na [[Erzjanski jezik|erzjanskom jeziku]] * [[1923]] – [[Bob Dole]], [[SAD|američki]] [[političar]] i senator * [[1938]] – [[Terence Stamp]], [[Velika Britanija|britanski]] [[glumac]] * [[1940]] – [[Peter Tancock]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac * [[1944]] – [[Ibrahim Sunday]], [[Gana|ganski]] [[nogometaš]] * [[1946.]] ** [[Danny Glover]], [[SAD|američki]] [[glumac]] ** [[Mireille Mathieu]], [[francuska]] [[pjevačica]] * [[1954]] – [[Al di Meola]], [[Italija|italo]]-[[SAD|američki]] [[džez]]-[[gitarist]] * [[1956]] – [[Siegfried Dockner]], [[Austrija|austrijski]] [[biatlon]]ac * [[1971]] – [[Charlotte Gainsbourg]], [[francuska]] [[Glumac|glumica]] * [[1973]] – [[Dani Niederberger]], [[Švicarska|švicarski]] [[biatlon]]ac * [[1974]] – [[Franka Potente]], [[njemačka]] [[Glumac|glumica]] * [[1980]] – [[Kate Ryan]], [[Belgija|belgijska]] [[pjevačica]] * [[1985]] – [[Katerina Babkina]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[pjesnikinja]] * [[1991]] – [[Miralem Halilović]], [[bosanskohercegovački]] [[košarka]]š * [[1992]] – [[Selena Gomez]], [[SAD|američka]] [[pjevačica]] i [[Glumac|glumica]] * [[1999]] – [[Hanna-Brita Kaasik]], [[Estonija|estonska]] [[biatlon]]ka == Umrli == === 15. vijek === * [[1461]] – [[Karlo VII, kralj Francuske|Karlo VII]], [[kralj]] [[Francuska|Francuske]] === 19. vijek === * [[1870]] – [[Josef Strauss]], [[Austrija|austrijski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] === 21. vijek === * [[2012.]] ** [[Galja Novenc]], [[Armenija|armenska]] [[Glumac|glumica]] ** [[George Armitage Miller]], [[SAD|američki]] [[Psihologija|psiholog]] * [[2014]] – [[Risto Punkka]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac * [[2018]] – [[Hatidža Mehmedović]], aktivistica za [[ljudska prava]], osnivačica i predsjednica Udruženja "[[Majke Srebrenice]]" * [[2025]] – [[Ozzy Osbourne]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[pjevač]] i [[tekstopisac]] == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|22 July}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/22/ Na današnji dan (22. juli), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410132919/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/22/ |date=10. 4. 2023}} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/july-22/ Na današnji dan (22. juli), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juli022]] 9ddclcmx2p692updi74megd5j0py22e 0 6667 3936660 3934828 2026-10-22T12:14:12Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[3. februar]] – [[George Armitage Miller]], [[SAD|američki]] [[Psihologija|psiholog]] i unutrašnji linkovi 3936660 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1920.''' (MCMXX) je bila prijestupna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru i prijestupna godina koja počinje u srijedu po julijanskom kalendaru, 1920. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 920. godina 2. milenija, 20. godina 20. stoljeća i prva godina 1920-ih. Od početka 1920, gregorijanski kalendar je bio 13 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == * [[Ivana Orleanska]] proglašena sveticom. * [[10. januar]] – Na snagu stupila Povelja [[Liga naroda|Lige naroda]]. * [[29. februar]] – Nova socijaldemokratska vlada [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] donijela novi ustav i time zamijenila privremeni ustav kojim je konstituisana čehoslovačka država nastala raspadom [[Austro-Ugarska|Austrougarske]] poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. * [[19. april]] – Počela mirovna [[Konferencija u San Remu]], o podjeli [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. * [[20. juni]] – U [[Vukovar]]u započeo [[Drugi kongres KPJ|Drugi kongres]] [[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)|Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista)]]. * [[25. juni]] – Završen [[Drugi kongres KPJ|Drugi kongres]] [[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)|Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista)]]. * [[12. juli]] – Zvanično otvoren [[Panamski kanal]], šest godina nakon što je kroz njega prošao prvi brod. * [[26. august]] – Ratifikovan 19. amandman [[Ustav Sjedinjenih Američkih Država|Ustava SAD]] kojim su žene dobile pravo glasa. * [[31. august]] – Prve radio vijesti emitovane su na stanici 8MK u [[Detroit]]u, [[Michigan]]. * [[12. novembar]] – Potpisan [[Rapalski ugovor]] kojim [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]], pod pritiskom [[Velika Britanija|Velike Britanije]] i [[francuska|Francuske]], ustupa [[italija|Italiji]] [[istra|Istru]], Julijsku krajinu, [[Zadar]] i ostrva [[Cres]], [[Lošinj]], [[Lastovo]] i [[palagruža|Palagružu]], kasnije i [[Rijeka (grad)|Rijeku]]. * [[16. novembar]] – Qantas, australijska nacionalna aviokompanija, postaje drugom najstarijom aviokompanijom na svijetu (starija je samo KLM). * [[23. novembar]] – U njemačkom gradu [[Darmstadt]]u otvorena "''Škola mudrosti''" za stvaranje novog čovjeka. Njen osnivač je poznati pisac i filozof grof [[Herman Keyseling]]. * [[28. novembar]] – U Kraljevini SHS održani prvi izbori za Ustavotvornu skupštinu. Najviše glasova dobili su demokrate osvojivši 92 od 419 mandata i radikali sa 91 mandatom, a iznenađenje su priredili komunisti sa 50 poslaničkih mjesta. Žene, vojnici i oficiri, kao i pripadnici nacionalnih manjina, nisu imali pravo glasa. * [[21. decembar]] – Početak [[Husinska buna|Husinske bune]], oružanog otpora rudara [[Rudnik Kreka|rudnika Kreke]] protiv nasilja organa državne vlast. * [[23. decembar]] – Francuska i Velika Britanija odobrile konvenciju kojom su određene granice [[Sirija|Sirije]] i [[Palestina|Palestine]]. * [[28. decembar]] – Krvavo ugušena Husinska buna. * [[29. decembar]] – Vlada [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine SHS]] Obznanom zabranila rad [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističkoj partiji Jugoslavije]]. == Rođeni == === Januar=== * [[1. januar]] ** [[Osvaldo Cavandoli]], [[italija]]nski crtač [[crtani film|crtanih filmova]] ** [[Elpida Karamandi]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. * [[19. januar]] – [[Javier Pérez de Cuéllar]], [[peru]]anski [[političar]] i [[Diplomatija|diplomat]] * [[20. januar]] – [[Federico Fellini]], [[italija]]nski [[film]]ski [[režiser]] i [[scenarist]] === Februar === * [[3. februar]] – [[George Armitage Miller]], [[SAD|američki]] [[Psihologija|psiholog]] * [[19. februar]] - [[Branko Grković]], [[bosanskohercegovački]] [[kompozitor]] i korepetitor * [[20. februar]] – [[Zlata Bartl]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] i [[hrvatska]] [[nauka|naučnica]] * [[28. februar]] – [[Zaim Topčić]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]] i [[bosanskohercegovački]] [[književnik]] === Mart === * [[27. mart]] – [[Asuman Baytop]], [[turska]] [[Botanika|botaničarka]] === April === === Maj === * [[18. maj]] – [[Papa Ivan Pavao II]], rimski [[papa]] * [[25. maj]] – [[Jasper Ridley]], [[Velika Britanija|britanski]] [[književnik]] === Juni === === Juli === * [[15. juli]] – [[Kathryn Adams Doty]], [[SAD|američka]] [[Glumac|glumica]], [[Psihologija|psihologinja]] i [[književnica]] * [[17. juli]] – [[Juan Antonio Samaranch]], [[Španija|španski]] [[sport]]ski funkcioner * [[23. juli]] – [[Amália Rodrigues]], [[portugal]]ska pjevačica tradicionalne [[muzika|muzike]] ''[[fado]]'' i [[Glumac|glumica]] === August === * [[3. august]] ** [[P. D. James]], [[Velika Britanija|britanska]] [[spisateljica]] ** [[Ljubo Kojo]], [[bosanskohercegovački]] i [[SFRJ|jugoslavenski]] [[političar]] i 19. [[gradonačelnik]] [[Sarajevo|Sarajeva]] * [[22. august]] – [[Karlheinz Stockhausen]], [[Njemačka|njemački]] [[kompozitor]] * [[26. august]] – [[Zaim Imamović]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] interpretator [[Sevdalinka|sevdalinke]] === Septembar === * [[14. septembar]] – [[Mario Benedetti]], [[urugvaj]]ski [[pisac]], [[pjesnik]], [[roman]]opisac, pripovjedač i kritičar * [[18. septembar]] – [[Džemal Muminagić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] i 24. [[gradonačelnik]] [[Sarajevo|Sarajeva]] * [[24. septembar]] – [[Zuko Džumhur|Zulfikar Džumhur]], [[bosanskohercegovački]] [[putopis]]ac, [[Slikarstvo|slikar]] i karikaturista * [[28. septembar]] – [[Mara Naceva]], [[Sjeverna Makedonija|makedonska]] [[komunist]]kinja i [[Partizani|partizanka]] === Oktobar === * [[8. oktobar]] – [[Frank Herbert]], [[SAD|američki]] [[pisac]] * [[14. oktobar]] – [[Radivoj Rodić]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. * [[17. oktobar]] – [[Montgomery Clift]], [[SAD|američki]] [[glumac]] * [[20. oktobar]] – [[Amet-Han Sultan]], sovjetski pilot-lovac i probni pilot * [[22. oktobar]] – [[Timothy Leary]], [[SAD|američki]] [[pisac]] i [[Psihologija|psiholog]] * [[26. oktobar]] – [[Sarah Lee Lippincott]], [[SAD|američka]] [[astronom]]kinja === Novembar === * [[26. novembar]] – [[Lazo Materić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] i 21. [[gradonačelnik]] [[Sarajevo|Sarajeva]] === Decembar === == Umrli == * [[14. juni]] – [[Max Weber]], [[Njemačka|njemački]] [[nauka|naučnik]] i jedan od osnivača [[Sociologija|sociologije]] * Nepoznat datum – [[Aristotel Petrović]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] i 6. [[gradonačelnik]] [[Sarajevo|Sarajeva]] * [[31. august]] – [[Wilhelm Wundt]], [[Njemačka|njemački]] [[filozof]] i [[psiholog]] * [[2. oktobar]] – [[Max Bruch]], [[Njemačka|njemački]] [[kompozitor]] == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Charles Édouard Guillaume|Charles Edouard Guillaume]], [[Švicarska]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Walther Nernst]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[August Krogh]], [[Danska]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Knut Hamsun]], [[Norveška]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Léon Bourgeois]], [[Francuska]] {{Commonscat|1920|1920.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} ccxvd5tgqzf6qxiu4vbstowoodfreie 0 7045 3936690 3926984 2026-10-22T19:24:39Z Palapa 383 /* Također pogledajte */ 3936690 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Preusmjerenje|Pape}} {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Biskup Rima <br> ''Pontifex maximus'' | tijelo = | nativni_naziv = Papa | oznaka = Coat of arms Holy See.svg | oznakavel = 150 | oznakatekst = Grb | zastava = | zastavavel = | zastavatekst = | slika = Pope Leo XIV 3 (cropped).jpg | slikavel = 200 | trenutno = [[Papa Lav XIV|Lav XIV]] | trenutnood = 8. maja 2025. | vrsta = | status = | odjel = | stil = | član = | izvještava = | prebivalište = [[Apostolska palača]] {{small|(Službeno prebivalište pape)}} | sjedište = [[Apostolska palača]], [[Vatikan]] | predlagač = | inauguralni = | imenujega = | imenujega_kvalificiran = | mandat = | mandat_kvalificiran = | konstituirani_instrument = | prethodnik = | osnivanje = [[1. vijek]] | prvi = [[Sveti Petar]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | skraćenica = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = | website = {{URL|1=https://www.vatican.va/holy_father/index.htm|2=Holy Father}} }} '''Papa''' ([[latinski jezik|latinski]]: papa, "otac"; [[Grčki jezik|grčki]]: πάππας) je rimski [[biskup]] i lider u svijetu [[Katolička crkva|Katoličke crkve]]. Značaj Rimskog biskupa u velikoj mjeri potiče iz njegove uloge kao tradicionalnog nasljednika [[Sveti Petar|Svetog Petra]], kome je Isus dao ključeve neba i ovlasti "vezivanja i gubitka", imenujući ga kao "stijenu" koja je izgradila crkvu. Sadašnji papa je [[Papa Lav XIV|Lav XIV]], koji je izabran 8. maja 2025.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/svijet/novi-papa-je-lav-xiv-robert-prevost-postao-267-poglavar-katolicke-crkve/250508166|title=Novi papa je Lav XIV: Robert Prevost postao 267. poglavar Katoličke crkve|work=Klix.ba|access-date=8. 5. 2025}}</ref> Ured pape naziva se '''pontifikat.''' Njegova [[crkvena nadležnost]] se često naziva "[[Sveta Stolica]]" (''Santa Sedes'' na latinskom) ili "[[Apostolska stolica]]". Papa je [[šef države]] [[Vatikan]], suverenog [[grad-država|grada-države]] unutar italijanskog glavnog grada [[Rim]]a. Papstvo je jedna od najtrajnijih institucija u svijetu te je imalo istaknutu ulogu u [[Historija svijeta|svjetskoj historiji]]. Pape su u davna vremena pomagali u širenju kršćanstva i rješavanju raznih doktrinarnih sporova. U [[srednji vijek|srednjem vijeku]] su odigrali ulogu od svjetovnog značaja u [[Zapadna Evropa|zapadnoj Evropi]], često djelujući kao arbitri između hrišćanskih [[Monarh (titula)|monarha]]. Trenutno, pored širenja hrišćanske vjere i doktrine, pape su uključene u [[ekumenizam]] i [[međureligijski dijalog]], dobrotvorni rad i odbranu [[ljudska prava|ljudskih prava]]. Pape, koje su u početku imale [[temporalna moć papa|temporalne moći]], u nekim periodima historije imali su široke ovlasti slične onima koji su imali vladari. U posljednjih nekoliko stoljeća, pape su postepeno bile primorane da odustanu od te moći, i papin autoritet je sada ponovo gotovo isključivo ograničen na pitanja religije. Tokom stoljeća, papina potraživanja za duhovnim autoritetom su sve više čvrsto izražena, što je kulminiralo 1870. sa proglašenjem [[Rimokatolička dogma|dogme]] papine nepogrešivosti, kada papa govori ''ex cathedra'' - doslovno "iz fotelje" (Svetog Petra) - da izda formalnu definiciju vjere ili morala. ==Historija== ===Naslov i etimologija=== Riječ papa potiče od [[Grčki jezik|grčke]] riječi πάππας što znači "Otac". U prvim vijekovima [[Hrišćanstvo|hrišćanstva]], ovaj naslov je primijenjen, posebno na istoku, svim biskupima i drugim visokim sveštenicima, a kasnije je postao rezervisan samo za biskupe Rima, a ozvaničen je tek u 11. stoljeću. Najraniji zapis korištenja ovog naslova odnosi se na [[patrijarh Aleksandrije|patrijarha Aleksandrije]], [[patrijarh Heraclas|papu Heraclasa]] (232 - 248). Najstarija upotreba korištenja naziva "papa" na engleskom jeziku datira iz sredine 10. stoljeća, kada se koristi kao naslov za [[papa Vitalian|papu Vitaliana]] u staroengleskom prijevodu knjige ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum''. Naslov je bio od početka 3. stoljeća opći termin koji se koristio za sve biskupe. Od 6. stoljeća naslov se počeo koristiti samo za biskupe Rima, a krajem 11. stoljeća [[papa Grgur VII]] se tako zvao. Tokom 6. stoljeća, to je bio i naziv za biskupe Carigrada. ===Položaj unutar Crkve=== Katolici priznaju papu kao nasljednika Svetog Petra, kojeg je, prema rimokatoličkom učenju, Isus nazvao "pastirom" i "stijenom" katoličke crkve. Petar nikada nije nosio titulu "papa", koja je stupila u upotrebu tri stoljeća kasnije, ali ga je Katolička crkva tradicionalno prepoznala kao prvog papu, a sve druge pape su smatrane njegovim nasljednikom. Katolička crkva uči da je Isus lično imenovao Petra kao vođu crkve i njen dogmatski ustav ''[[Lumen Gentium]]'' pravi jasnu razliku između apostola i biskupa, predstavljajući biskupe kao nasljednike apostola, sa papom kao nasljednikom Petra, te da je papa šef biskupa kao što je Petar bio na čelu apostola. Neki historičari tvrde da je Petar bio prvi biskup Rima. U spisima crkve oca [[Irinej]]a koji je napisan oko 180. odražava se vjerovanje da je Petar "osnovao i organizovao" Crkvu u Rimu. Osim toga, Irinej nije bio prvi koji je pisao o Petrovom prisustvu u ranoj Rimskoj crkvi. [[Papa Klement I]] je napisao u pismu Korićanima 96. godine, o progonu kršćana u Rimu kao "borbi u našem vremenu", te je predstavio Korićanima svoje heroje, "prvi, najveći i najpravedniji", "dobri apostoli" Petar i Pavle. [[Sv. Ignatije iz Antiohije]] je pisao ubrzo nakon Clementa i u svom pismu je rekao da neće da komanduje kao Petar i Pavle. S obzirom na ove i druge dokaze, mnogi naučnici se slažu da je Petar bio ubijen u Rimu za vrijeme Nerona, iako neki naučnici tvrde da je on možda bio ubijen u Palestini. Protestanti tvrde da Novi Zavjet ne pruža nikakav dokaz da je Isus uspostavio papstvo pa čak ni da je postavio Petra za prvog biskupa Rima. Drugi, koristeći Petrove vlastite riječi, tvrde da je Krist namijenio sebe za utemeljivača crkve, a ne Petra. Ostali su tvrdili da Crkva nije samo izgrađena zbog Isusa i njegove vjere, već i zbog njegovih učenika, kao korijen i temelj crkve i na osnovu i Pavlova učenja, a ne samo Petrovog učenja. Kršćanska zajednica u prvom stoljeću je imala grupu biskupa prezbiterijanaca koji su bili vođe svojih lokalnih crkava. Postepeno, episkopije su osnovane u gradskim područjima. U Antiohiji su prvo razvili takvu strukturu prije Rima. U Rimu je bilo mnogo onih koji su tvrdili da su zakoniti biskupi, iako je opet Irinej naglasio važnost jedne linije biskupa od svetog Petra do njegovog savremenika [[papa Viktor I|pape Viktora I]]. Neki autori tvrde da pojava jednog biskupa vjerovatno nije došla do sredine 2. stoljeća. Po njihovom mišljenju, Linus, Kletus i Klement su bili eventualno istaknuti biskupi prezbiterijanci, a ne nužno i monarhijski biskupi. Dokumenti iz 1. i početka 2. stoljeća ukazuju na to da je Sveta Stolica imala neku vrstu nadmoći i važnosti u Crkvi kao cjelini, iako je detalj šta je to značilo je vrlo nejasan u ovom periodu. ===Rano kršćanstvo (30. – 325)=== Čini se da su prvo naizmjenično korišteni izrazi "episkopi" i "prezbiterijanci". Konsenzus među učenjacima je bio da je, na prijelazu iz 1. i 2. stoljeća, lokalnu zajednicu vodili biskupi ili prezbiterijanci čije su se kancelarije preklapale ili razlikovale. Neki kažu da vjerovatno "nije bilo jedinstvenog monarhističkog biskupa u Rimu prije sredine 2. stoljeća... a vjerovatno i kasnije". Drugi naučnici i historičari se slažu, pozivajući se na historiju [[sveti Ignatije iz Antiohije|svetog Ignatija iz Antiohije]] i [[sveti Irinej|svetog Irineja]], koji su zabilježili linearni niz biskupa Rima (papa) do vlastitog vremena. Oni također navode važnost koja se pridaje papi u [[ekumensko vijeće|ekumenskom vijeću]], uključujući i one početne. U ranoj hrišćanskoj eri, Rim i nekoliko drugih gradova su imali želju za rukovodstvom u svijetu Crkve. [[Apostol Jakov|Jakov]], poznat kao "brat Gospodnji", bio je šef Jerusalemske crkve, koja je počastvovana kao "Majka Crkve" u pravoslavnoj tradiciji. Aleksandrija je bila centar jevrejskog učenja i postala je centar hrišćanskog učenja. Rim je rano imao veliku zajednicu u apostolskom periodu kada apostol Pavle govori u svojoj [[poslanica Rimljanima|poslanici Rimljanima]], a prema tradiciji Pavle je tamo ubijen. Tokom 1. stoljeća Crkve (30 - 130), glavni grad Rimskog carstva je postao prepoznatljiv kao hrišćanski centar od izuzetnog značaja. Clement I, na kraju 1. stoljeća, napisao je poslanicu crkvi u [[Korint]]u intervenišuši u velikom sporu i izvinjavajući se što nisu poduzeli akciju prije. Međutim, postoji samo nekoliko referenci iz tog vremena za priznavanje autoritativnog primata Rimske Stolice izvan Rima. U [[Ravenna dokument]]u od 13. oktobra 2007. godine, teolozi koji su izabrani od strane rimokatoličke i pravoslavne crkve su izjavili: "41. Obje strane se slažu... da je Rim, kao crkva koja presjedava u ljubavi prema frazi svetog Ignacija iz Antiohije, zauzeo prvo mjesto u taxisu, i da je biskup Rima stoga protos među patrijarsima. Oni se ne slažu, međutim, o tumačenju historijskih dokaza iz ovog doba u vezi prerogative biskupa Rima, kao protosa, što je pitanje koje se shvata na različite načine o prvom milenijumu". Krajem 2. stoljeća, bilo je više manifestacija rimske nadležnosti nad drugim crkvama. 189. godine, tvrdnja primata crkve u Rimu može biti navedena u Irinejevoj knjizi protiv jeresa (3:3:2): "Sa Rimskom crkvom zbog svog vrhunskog porijekla, sve crkve se moraju složiti... i oni su vjerni svuda jer održavaju apostolsku tradiciju". 195. godine, [[papa Viktor I]] izopštio je Kvardecimans i proglasio je Uskrs 14. Nisana, na datum jevrejske [[Pasha|Pashe]], kao tradiciju koju je izrekao John Evangelista (vidi [[Uskršnja kontroverza]]). Proslava Uskrsa je po papinom naređenje spadala u nedjelju, i to je bio sistem koji je preovladao. ===Nikeja u istočno-zapadnom raskolu (325. – 1054)=== [[Milanski edikt]] je 313. odobrio slobodu svih religija u Rimskom carstvu, počevši mir sa Crkvom. 325. [[prvo Vijeće Nikeje]] osudilo je [[arianizam]] i proglasilo [[trinitarianizam]] dogmom, a u svom šestom Kanonu prepoznata je posebna uloga Rima, Aleksandrije i Antiohije. Veliki branitelji Trinitarijanske vjere uključuju pape, a posebno [[papa Liberius|papu Liberiusa]], koji je prognan na Bereu od strane [[Konstantij II, car Bizantije|Konstancija II]] zbog njegove Trinitarijanske vjere, [[Papa Damasus I|Damasusa I]], i nekoliko drugih biskupa. U Nikeji 380. godine, hrišćanstvo je proglašeno državnom religijom Rimskog carstva, s imenom "Katolički kršćani" koje je rezervisano za one koji su je prihvatili kao vjeru. Dok su vlasti na istoku kontrolisali Crkvu i ekumenskog patrijarha Carigrada, u glavnom gradu na zapadu, biskupi Rima su bili u mogućnosti da konsoliduju utjecaj i moć koji su posjedovali. Nakon pada [[Zapadno rimsko carstvo|Zapadnog Rimskog carstva]], barbarska plemena su prelazila na kršćanstvo ili katoličanstvo; [[Klovis I|Clovis I]], kralj [[Franci|Franaka]], bio je prvi važni barbarski vladar koji je prešao katoličanstvo i postao saveznik pape. Ostala plemena, kao što su [[Vizigoti]], tek kasnije su primila katoličanstvo. ===Srednji vijek=== [[Datoteka:Gregorythegreat.jpg|mini|desno|Grgur Veliki (oko 540–604) koji je uspostavio srednjovjekovne teme u Crkvi, na slici Carla Saracenija, c. 1610, Rim.]] Nakon pada Rima, papa je služio kao izvor autoriteta i kontinuiteta. [[Papa Grgur I]] (540 - 604) vršio je u crkvi stroge reforme. Iz drevne senatorske porodice, Grgur je imao disciplinu tipičnu za staru rimsku vladavinu. Teološki, on je predstavio pomak od klasičnog do srednjevjekovnog izgleda; njegovi popularni spisi su bili puni dramatičnih čuda, snažne relikvije, demona, anđela, duhova i približavanja kraja svijeta. Grgurevi nasljednici su uglavnom dominirali Ravennom, kao predstavnici Bizantijskog cara u Italiji. Ovo poniženje, te slabljenje carstva zbog muslimanske ekspanzije i nesposobnosti cara da zaštiti papina imanja od [[Langobardi|Langobarda]], prisililo je [[papa Stephen II|papu Stephena II]] da zatraži pomoć od cara [[Konstantin V|Konstantina V]]. On je apelovao Francima da zaštite svoju zemlju. [[Pipin Mali]] je pokorio Langobarde i donirao je papi italijansko zemljište. Kada je papa Leo III okrunio [[Karlo Veliki|Karla Velikog]] 800. za kralja, uspostavljen je presedan kako, na zapadu, niko ne može biti car bez papinog krunisanja. Od 7. stoljeća postalo je zajedničko za evropske monarhije i plemstvo da osnivaju crkve i vrše davanje posjeda ili daju novac svećenstvu u svojim državama ili feudima, što je izazvalo korupciju među sveštenstvom. Ova praksa je postala uobičajena, jer su crkveni velikodostojnici i svjetovni vladari bili učesnici javnog života. Za borbu protiv ove i drugih praksi koje su oštetile crkve između 900. i 1050. godine, u svim centrima je vršena promocija crkvenih reformi, od kojih je najvažnija bila reforma iz opatije Cluny, koja je širila svoje ideale širom Evrope. Ovaj pokret reformi ojačan je izborom [[papa Grgur VII|pape Grgura VII]] 1073. godine, koji je usvojio niz mjera u pokretu poznatom kao [[Gregorijanova reforma]], kako bi se snažno borio protiv simonije i zloupotrebe državne moći i pokušaja da vrati crkvenu disciplinu, uključujući i [[celibat]]. Sukob između pape i svjetovnih autokratskih vladara, kao što je car Svetog Rimskog carstva [[Henrik IV, kralj Svetog Rimskog carstva|Henrik IV]] i kralj Engleske [[Henrik I, kralj Engleske|Henrik I]], poznat je kao investitura, koji je riješen 1122. godine, od strane Konkordat lavine, u kojoj je papa odredio da se vjerski službenici plaćaju od strane sveštenika i vladara. Ubrzo nakon toga, [[papa Aleksandar III]] je započeo reformu koja će dovesti do uspostavljanja [[kanonsko pravo|kanonskog prava]]. Od početka 7. stoljeća, [[halifat]] je zauzeo mnoge zemlje u južnom [[Mediteran]]u i predstavljao je opasnost za kršćanstvo. 1095. Bizantijski car, [[Aleksis I Komnenos, car Bizantije|Aleksis I Komnenos]], zatražio je vojnu pomoć od [[papa Urban II|pape Urbana II]] protiv muslimanske invazije. Urban je u Klermontu pokrenuo [[Prvi križarski rat]] kako bi pomogao Bizantiji da povrati stare kršćanske teritorije, posebno [[Jerusalem]]. Pape su izgubile svoju moć između 867. i 1049. godine, kada su bile pod kontrolom političkih frakcija. Tada su pape na različite načine zatvarane, izgladnjivane, ubijane i nasilno svrgavane sa vlasti. Tako je [[papa Ivan XII]] optužen da je održao razvrat u Lateranskoj palači. Car Njemačke Otto I ga je optužio crkvenom sudu, koji ga je smijenio i izabrao laika za [[papa Leo VIII|papu Lea VIII]]. Unakaženi Ivan se uz pomoć carskih predstavnika u Rimu ponovo vratio kao papa i sukob između cara i pape je nastavljen. 1049. [[Papa Leo IX|Leo IX]] je postao papa i počeo je da sa suočava s problemima papinstva. On je otputovao u glavne gradove Evrope gdje se bavio crkvenim moralnim problemima iz prve ruke, posebnom [[simonija|simonijom]] i brakovima između sveštenika i konkubina. Svojim dugim putovanjima obnovio je prestiž papstva na sjeveru. ===Istočno-zapadni raskol u reformi (1054. – 1517)=== [[Datoteka:Mediterranean1400.png|mini|desno|Historijska karta mediteranskih država 1400. [[Zapadni raskol]] trajao je od 1378. do 1417.]] Istočna i Zapadna Crkva definitivno su podijeljene 1054. Ovaj lom je izazvao više političkih događaja nego blago razilaženje oko vjere. Pape su se priklonile Franačkom kralju, prisvojivši Egzarhat u Ravenni i zamijenivši grčki jezik italijanskim. U [[srednji vijek|srednjem vijeku]], pape su se borile sa monarsima za vlast. Od 1309. do 1377. papa nije boravio u Rimu već u [[Avignon]]u. [[Avignonsko papstvo]] je poznato po pohlepi i korupciji. U ovom periodu, papa je efektivno bio saveznik Francuske, otuđen Francuskim neprijateljima, kao što je Engleska. Papa je shvatio da ima moć koja se oslanja na riznicu zasluga izgrađenu od strane svetaca i Hrista, tako da je odobrio indulgenciju, smanjenje nečijeg vremena u [[čistilište|čistilištu]]. Koncept da je novčana kazna ili donacija u pratnji kajanja, priznanja i molitve, na kraju je dala način za zajedničku pretpostavku da je indulgencija zavisila od jednostavnog monetarnog doprinosa. Pape su osudili nesporazume i zloupotrebe, ali su previše pritisli prihode kako bi ostvarili efektivnu kontrolu nad indulgencijom. Pape su se također borile sa kardinalima, koji su pokušavali da potvrde autoritet vijeća nad papom. Koncilijarna teorija smatra da je vrhovni autoritet crkve Generalno vijeće, a ne papa. Njeni temelji su postavljeni početkom 13. stoljeća, a to je kulminiralo u 15. stoljeću. Neuspjeh Koncilijarne teorije da stekne široko prihvaćanje nakon 15. stoljeća uzima se kao faktor u protestantskoj reformaciji. Razne antipape su izazvale papin autoritet, posebno za vrijeme [[Zapadni raskol|Zapadnog raskola]] (1378 - 1417). Za vrijeme ovog raskola, papstvo se vratilo u Rim iz Avignona, a antipape su instalirane u Avignonu, kako bi produžilo papstvo. Istočna crkva je i dalje odbijala Istočno Rimsko (Bizantijsko) carstvo, podrivajući Carigradsku tvrdnju za ravnopravnost sa Rimom. Dva puta je Bizantijski car pokušavao prisiliti Istočnu crkvu da se ponovo ujedini sa Zapadnom crkvom. Papine tvrdnje o superiornosti su bile kamen spoticanja u ponovnom ujedinjenju, koje nije uspjelo u svakom slučaju. U 15. stoljeću, Osmansko Carstvo zauzima Carigrad. ===Reformacija do današnjih dana (od 1517. godine)=== [[Datoteka:Council Trent.jpg|mini|desno|Kao dio katoličke reformacije, Papa Pavao III (1534–49) pokrenuo je Tridentski koncil (1545–63), koji je uspostavio trijumf papinstva nad onima koji su se željeli pomiriti s protestantima ili se suprotstaviti papinskim tvrdnjama.]] Protestantski reformatori kritikovali su papstvo što je korumpirano i karakterizirali su papu kao antikrista. Pape su pokrenule [[katolička reformacija|katoličku reformaciju]] (1560 - 1648), koja je obratila izazove [[protestantska reformacija|protestantske reformacije]] i pokrenula unutrašnje reforme. Papa Pavao III je pokrenuo [[Trentsko vijeće]], čije su definicije doktrine i reforme zapečatile trijumf papstva nad elementima u crkvi koje su tražile mirenje sa protestantima nasuprot papine tvrdnje. Postepeno su prisiljeni da odustanu od svjetovne vlasti i papa se fokusirao samo na duhovna pitanja. 1870. [[Prvi Vatikanski savjet]] proglasio je [[dogma|dogmu]] [[papina nepogrešivost|papske nepogrešivosti]] u onim rijetkim prilikama kada papa govori ''ex cathedra ''prilikom izdavanja svečane definicije vjere ili [[moral]]a. Kasnije iste godine, Victor Emanuel II je oteo Rim iz papine kontrole i suštinski je završeno ujedinjenje Italije. 1929. [[Lateranski ugovor|Lateranskim ugovorom]] između Italije i Svete Stolice uspostavljen je [[Vatikan]], garantujući papinu nezavisnost u sekularnoj vladavini. 1950. papa je definisao [[Marijino uznesenje]] kao dogmu, i to je bio jedini put da je papa govorio ex cathedra jer je papina nepogrešivost izričito proglašena. [[Petrina doktrina]] je još uvijek kontroverzna kao pitanje i doktrina koja i dalje dijeli Istočnu i Zapadnu crkvu i odvaja Protestante od Rima. ==Sveti Petar i porijeklo== [[Katolička crkva]] uči da, u okviru hrišćanske zajednice, biskupi kao tijelo su uspjeli da opstanu zahvaljujući apostolu i biskupu Rima svetom Petru. Biblijski tekstovi daju podršku Petrovom posebnom položaju u odnosu na crkvu i uključuju Isusove riječi upučene njemu: ''Kažem ti, ti si Petar, i na ovoj stijeni ćeš izgraditi moju crkvu, i vrata pakla neće je nadvladati. Ja ću vam dati ključeve kraljevstva nebeskog, i sve što se veže na zemlji će biti vezano na nebu, i sve što se izgubi na zemlji, bit' će odriješeno na nebu. Simone, Simone, gle, Sotona te je tražio, možda ćete prosijati kao pšenicu, ali ja sam se molio za tebe da tvoja vjere ne propadne. I kada se ponovo okrenu, ojačaj svoju braću. Hrani moje ovce.'' Simbolički ključevi na papinom grbu su referenca na izraz "ključevi kraljevstva nebeskog" u prvom od ovih tekstova. Neki protestantski pisci su tvrdili da je "stijena" o kojoj Isus govori u ovom tekstu sam Isus ili vjera koju je izrazio Petru. Ovu ideju potkopava biblijsko korištenje riječi "Cephas", koja je muški oblik riječi "stijena" na aramejskom jeziku, koja opisuje Petra. [[Enciklopedija Britanica]] komentira da je "koncenzus velike većine naučnika danas da najočitije i tradicionalno razumijevanje ne treba tumačiti, naime, da se stijena odnosi na Petra kao osobu". ==Zvanične titule== *Biskup Rima, *Vikar Isusa Krista, *Nasljednik prvaka apostola, *Summus Pontifex, vrhovni poglavar cijele Crkve *Zapadni patrijarh, *Primas Italije, *Nadbiskup i metropolit rimske crkvene pokrajine *Suveren države Vatikan, *Servus Servorum Dei (''Sluga sluga Božijih'') ==Papska obilježja i simboli== *Papska '''tijara''' ili ''Triregnum'' – stilizirana biskupska kapa, okrunjena sa tri krune. Posljednja trojica papa su odbila biti krunisana, već su na svečanoj inauguraciji (ustoličenju) nosili običnu biskupsku kapu. Krunu je prodao po savjetu saborskih otaca papa [[Pavao IV]]. i od tog novca izgradio naselje na periferiji Rima za beskućnike. Za razliku od [[kardinal]]a, papa nema kardinalski štap, već koristi palicu koja se završava Raspećem (potječe iz 13. vijeka). *'''Ključevi Carstva Nebeskog''' – oslika dva ukrštena ključa, zlatnog i srebrnog, spojenih crvenih konopcem (prema Mateju 16:19, Kristova izjava o Petrovom autoritetu: ''Tebi ću dati ključeve kraljevstva nebeskoga, pa što god svežeš na zemlji, bit će svezano na nebesima; .<br /> a što god odriješiš na zemlji, bit će odriješeno na nebesima.'' Oslikava dvije nadležnosti Crkve, nad Zemljom i Nebom. Srebreni ključ oslikava i moć vezivanja i razvezivanja na Zemlji, a zlatni na Nebu. *'''Papski prsten''' (''Ribarski prsten'') ([[latinski jezik|lat.]] ''anulus piscatoris'') – zlatni prsten sa slikom Svetog Petra u čamcu, koji baca mrežu, sa imenom pape koji ga nosi. Prsten se prvi put spominje [[1265]]. u pismu pape [[Klement IV|Klementa IV]] svom nećaku, gdje se govori da su pape običavale ovjeravati javne obrasce s oko vrata okačenom papskom Bulom, a osobna pisma sa "…..pečatom Ribara". Prsten na ruku novoizabranog pape stavlja, a po smrti i skida dekan Kardinalskog zbora koji se razbija čekićem, što označava i sam čin svršetka pontifikata pokojnog pape. *'''Palij''' - je bijela traka koja se stavlja novoizabranom papi prilikom ustoličenja. Na njoj se nalaze dva crveno izvezena križa, a pokazuje težinu službe koju na sebe novoizabrani papa preuzima. *'''Umbracullum''' – '''baldahin''', ([[italijanski jezik|ital.]] = svod od tkanine ili platna nad prijestoljem, posteljom nosiljkom i sl), ukrašen crvenim i zlatnim prugama. Prvi ga je koristio papa [[Aleksandar VI]]. Do tada ga je nosio čovjek koji je stajao iza pape i uvijek je bio označen grbom dekana Kardinalskog zbora i starim grbom papske države. Danas se to obilježje ne upotrebljava više ali još uvijek se nalazi unutar bazilike, desno od oltara. *'''Papski grb''' – oslikava već objašnjene ključeve nad kojima se nalazi srebrna Tijara sa tri zlatne krune i crvenim trakama (infulama) koje vise sa zadnje strane Tijare i padaju preko ramena dok se nosi. *'''Sedia gestatoria''' – nosiva papska stolica, nošena od dvanaset muškaraca u crvenim uniformama. Upotrebljavana je u procesiji nakon izbora novog pape. Novoizabrani papa je nošen u toj stolici od kapele [[Sikstinska kapela|Sikstine]] do crkve Svetog Petra, gdje se održavalo krunisanje novog pape. Ovu tradiciju je ukinuo papa Ivan Pavao II. ==Izbor novog pape== ===Izbori pape kroz historiju=== [[Datoteka:Christ Handing the Keys to St. Peter by Pietro Perugino.jpg|mini|desno|Dostava ključeva, naslikao Pietro Perugino (1492).]] Za razliku od svih ostalih papa, prvi papa Sveti Petar bio je izabran od samoga [[Isus Krist|Isusa Krista]] da predvodi crkvu. Prema nekim historičarima, Sveti Petar je bio i taj koji je utemeljio i kršćansko vijeće grada Rima u koji je ulazilo 24 svećenika i [[đakon]]a. To vijeće je izabrala i Petrovog nasljednika – [[Sveti Lino|Linusa]] ([[67]]. – [[79]]). Petar je završio kao žrtva [[Neron]]ovih progona kršćana 67. U njegovu čast, niko od papa se nije nazvao po Petru. Prema nekim zapisima, prve su pape, sve do pape [[Bonifacije II|Bonifacija II]] ([[530]]. – [[532]]), birali sami svoje nasljednike. U početku se nisu birale vođe čitave Crkve, već samo rimski biskup koji je bio biran samo iz redova svećenika i vjernika Rima. To je bio običaj sve dok rimski car [[Konstantin I]] nije priznao kršćanstvo kao glavnu religiju [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]]. Otada se i carevi počinju miješati u izbor pape. Najpoznatiji je slučaj izbor pape [[Bonifacije I|Bonifacija I]] [[418]]. Nakon raspada zapadnog Rimskog Carstva, najsnažniji vladar tog razdoblja je bio [[Teodor Ostrogot]] koji je utjecao na izbor pape. Nakon slabljenja moći Ostrogota, uticaj u izboru pape je imao [[Carigrad]], gdje je vršena i ovjera izbornika i mogućih kandidata. Taj način izbora se održao sve do pape [[Benedikt II|Benedikta II]]. ([[684]]. – [[685]]), iako su i kasnije, u Srednjem vijeku, moćni vladari u mnogome utjecali na izbor ili čak postavljali pape. Tako je, primjerice, [[Karlo Veliki]] potvrdio papu [[Adrian I|Adriana I]] ([[772]]. – [[795]]) Papa [[Bonifacije III]] ([[607]]) uvodi pravilo da se izbornici smiju sastati za izbor novog pape tek poslije tri dana nakon pokopa starog pape. A na [[biskupski sinod|sinodu]] [[769]]. je izglasano da papa može biti samo svećenik ili đakon, a i ljudima izvan svećenstva je zabranjeno sudjelovanje u izboru. To pravilo je uzrokovalo veliko negodovanje pa je papa [[Nikola I]] ([[857]]. – [[867]]) [[862]]. vratio prvo učestvovanja na izboru rimskim vlastelinima. [[Datoteka:Konklave Konzilsgebaude Konstanz.jpg|mini|lijevo|Konklava u [[Njemačka|njemačkom]] gradu Konstanzu gdje je izabran Papa Martin V.]] U izboru pape, za najveću promjenu tog razdoblja zaslužan je papa [[Nikola II]] ([[1058]]. – [[1061]]), koji je odredio da se prilikom izbora za papu prvo moraju kardinali odlučiti o mogućim kandidatima. On je odlučio i da se izbori za novog papu mogu održati bilo gdje, ukoliko to nije bilo moguće u Rimu. Na 10. ekumenskom sinodu [[1139]]. godine, cjelokupnim izborom za papu su ovlašteni kardinali, a tokom pontifikata pape [[Papa Aleksandar III|Aleksandra III]] je odlučeno da se novi papa bira dvotrećinskom većinom. Zbog toga, što kardinali nisu mogli postići dvotrećinsku većinu, Crkva u 13. vijeku bila je dvije godine i devet mjeseci bez pape. Kako se to više ne bi dogodilo, na sinodu u [[Lyon]]u je odlučeno da se izbornici moraju sresti nakon deset dana od smrti prethodnog pape i to u gradu gdje je ovaj umro. Osim toga odlučeno je da kardinali ne smiju imati vanjskog dodira tokom izbora pape. Te odluke se smatraju i začetkom konklave, tj. prostor i zgrade određene za tu svrhu, unutar teritorije države Vatikan, kakvu danas poznajemo. [[Datoteka:Habemus Papam 1415.jpg|mini|desno|Službena deklaracija "Habemus Papam" nakon izbora Pape Martina V.]] Tokom raznih i mnogobrojnih pontifikata u historiji Crkve, bilo je u izboru pape mnogo promjena pravila izbora. Međutim, posljednja pravila je dopunio i dogradio papa Ivan Pavao II. U važećoj Konstituciji "'''Universi dominici gregis'''" iz [[1996]]. pravo izbora pape pripada Kardinalskom zboru, izuzimajući one kardinale koji na dan smrti pape navršavaju 80. godinu. Maksimalni broj kardinala izbornika ne smije preći 120. Izričito je zabranjeno biranje pape od nekog drugog crkvenog dostojanstva, laika, članova općeg sabora ili biskupske sinode. Niko od kardinala ne može biti isključen iz izbora. Kardinali koji su se odrekli kardinalskog dostojanstva ili koji su kanonski uklonjeni nemaju izborno pravo. Svi kardinali izbornici su dužni učestvovati na izboru, što se objašnjava obećanjem poslušnosti. Kardinale izbornike saziva dekan Kardinalskog zbora. Samo bolest ili neka druga teška zapreka prihvaćena od Kardinalskog zbora može se prihvatiti kao oprost za ne sudjelovanje na izboru pape. Poslije 30. kruga, ukoliko i dalje ne postoji dvotrećinska većina, dovoljna je samo natpolovična većina za izbor pape. Konklave su zatvorene za druge, a svi kardinali izbornici od početka konklave do imenovanja novog pape su smješteni u "'''Domus sanctae Marthae'''" (''Domu svete Marije''). Sam čin glasanja se isključivo izvodi u Sikstinskoj kapeli, koja se nalazi pod vlašću kardinala ''komornika''. Kardinalima izbornicima se pridružuju i druge osobe koje im pomažu: *sekretar skupštine kardinala, *direktor papinskih liturgijskih slavlja s dvojicom ceremonijara, *dva redovnika dodijeljena papinskoj sakristiji, *klerik izabran od dekana Kardinalskog zbora koji mu pomaže u službi, *nekoliko redovnika različitih jezika za slavlje sakramenata pokore, *dva ljekara i *određeni broj osoba zaduženih za posluživanje. Svi oni moraju položiti zakletvu čuvanja tajne o podacima s kojim su upoznati. ===Smrt i čin izbora pape (Sede Vacante)=== [[Datoteka:Pope John Paul II funeral.jpg|mini|desno|Sahrana [[Ivan Pavao II|Pape Ivana Pavla II]] u Vatikanu u aprilu 2005, kojim je predsjedao kardinal Ratzinger, budući [[Papa Benedikt XVI]].]] Papina smrt se potvrđuje tako što dekan Kardinalske skupštine, koji ujedno ima ulogu i prelaznog pape, tri puta zlatnim čekićem udari glavu preminulog pape pozivajući ga njegovim krštenim imenom. Ljekar može ali i ne mora prethodno utvrditi smrt. Onda dekan skida Ribarov prsten s desne ruke i lomi ga u dva dijela u prisutnosti kardinala. Pečat pokojnog pape se uništava, čime se spriječava moguća zloupotreba, a papska se rezidencija zatvara i pečati žigom. Tijelo pape se u vremenu od četvrtog do šestog dana po smrti, stavlja u kriptu crkve Sv. Petra. Nakon obreda pokopa i nakon što je sve na općim i posebnim sjednicama kardinala pripravljeno za konklave, kardinali izbornici skupit će se, na određeni dan, ne prije 14. a ni poslije 20. dana nakon smrti, ako je moguće u jutarnji sat, u crkvi Sv. Petra na euharistijsko slavlje. Istog dana popodne, u određeni sat, kardinali izbornici skupljaju se u kapeli Sv. Pavla u Apostolskoj palači iz koje će poći, u svečanoj procesiji, do Sikstinske kapele. Kad kardinali izbornici dođu u kapelu, u prisutnosti svih onih koji čine svečanu procesiju, moraju dati zakletvu da će čuvati sve što je određeno Konstitucijom. Zakletvu tada glasno čita kardinal dekan, a na kraju svaki od kardinala izbornika, dodirujući bibliju, izgovara obrazac naznačen u Konstituciji. Nakon zakletve svi članovi svečane procesije moraju napustiti Sikstinsku kapelu. U kapeli ostaje direktor liturgijskih slavlja i svećenik koji je u pripremnoj fazi određen da održi meditaciju o zadaći što je kardinali izbornici imaju za opće dobro Crkve. Nakon održane meditacije izlaze i oni iz kapele, kardinali izbornici izgovaraju molitvu i slušaju kardinala dekana koji ih pita postoje li još neka pitanja koja treba razjasniti ili se može pristupiti glasovanju. Važeća Konstitucija "'''Universi dominici gregis'''" iz 1996. godine, zabranjuje kupovanje ili obećanje glasova. Isključuje se također mogućnost urgiranja izvan konklava bilo kojeg subjekta. Svi kardinali moraju se suzdržati od pogađanja, dogovora, obećanja, obvezivanja bilo koje vrste, isto se tako zabranjuju sastanci sa željom izbora. Ipak se ne zabranjuje za vrijeme prazne Apostolske Stolice razmjena mišljenja oko izbora. Jedini način izbora novog pape je pismenim tajnim putom. Ranije se glasanje vršilo nagodbom ili glasnim brojanjem, ali je to važećom Konstitucijom "Universi dominici gregis" iz 1996. ukinuto. Postoji izreka, koja je do izbora pape Benedikta XVI. i važila : ''"Ko ulazi u konklavu kao papa, ne izlazi iz konklave kao papa!"'', jer nikada do sada dekan Kardinalskog zbora nije bio izabran za papu. Za izbor novog pape potrebna je dvotrećinska većina, a ukoliko se i poslije 30. kruga glasanja ne može izabrati papa dvotrećinskom većinom, onda je dovoljna i natpolovićna većina. Glasanje se vrši u tri stepena: *Prvi stepen glasanja – priprema i podjela glasačkih listića i izbor među kardinalima izbornicima tri brojitelja (infirmara) i tri kontrolora. Glasački listić je pravokutnog oblika, na gornjoj polovini mora biti napisano: "'''Eligo in summum pontificem'''" (Za vrhovnog svećenika biram), a na donjoj polovini ostavljeno je mjesto za ime. Ime mora biti tajno i jasno napisano. Za vrijeme pisanja imena kardinali izbornici moraju biti sami u Sikstinskoj kapeli, a posljednji kardinal izbornik iz reda đakona morat će zatvoriti i otvoriti vrata svaki put kad bude potrebno. *Drugi stepen glasanja Glasački listići se stavljaju u glasačku kutiju i broje se. Svaki od kardinala izbornika, redom prvenstva, nakon što su napisali ime, presaviju listić, držeći ga vidljivo u ruci i nose ga na oltar. Kad dođe do oltara, izgovori obrazac prisege predviđen u Konstituciji za predaju glasačkog listića. Kardinal izbornik ostavi listić u kutiji, poklekne pred oltarom i vrati se na svoje mjesto. Ako je koji od kardinala izbornika bolestan i nalazi se u sobi Doma sv. Marte, tri kardinala "infirmara" idu ka njemu s praznom kutijom da izvrši svoje pravo. Kada svi kardinali ostave listiće, prvi kardinal brojač promiješa više puta listiće, a treći kardinal brojač prebroji listiće. Ako broj listića ne odgovara broju izbornika, listiće treba spaliti i ponoviti odmah glasanje; ako ipak broj listića odgovara broju izbornika, slijedi otvaranje listića. Glasačke listiće otvaraju kardinali brojači. Kardinal brojač nakon što glasno pročita ime biranog probuši iglom listić na mjestu gdje se nalazi riječ "'''eligo'''" (biram), stavi na konac te sve poveže čvorom. *Treći stepen glasanja - brojanje glasova, kontrola glasova i spaljivanje listića. Kardinali brojitelji imaju zadaću da izbroje glasove. Ako niko nije dobio dvije trećine glasova nema izbora, listići se spaljuju a iz dimnjaka Sikstinske kapele kulja crni dim, ako je neko dobio dvije trećine glasova ostvaren je valjani kanonski izbor. U oba slučaja, bilo da je rimski prvosvećenik izabran ili nije, kardinali kontrolori moraju prekontrolirati je li sve dobro učinjeno. Nakon kontrole, prije nego što kardinali izbornici napuste Sikstinsku kaprelu, svi se listići moraju spaliti. Na kraju svakog glasanja kardinal komornik sastavit će zapisnik o glasanju koji će biti predan novome rimskom prvosvećeniku, a čuvat će se zapečaćen u arhivu. Ako nakon tri dana nema rezultata izbora, dolazi do prekida glasanja najviše na jedan dan koji je posvećen molitvi, sastancima, duhovnoj obnovi na kojoj nagovor drži prvi kardinal iz reda [[đakon]]a. Ukoliko nakon sljedećih sedam glasanja nema rezultata, slijedi dan odmora a nagovor drži prvi kardinal iz reda [[prezbiter]]a. Ako i u trećoj seriji od sedam glasanja nema rezultata, slijedi dan odmora a nagovor drži prvi kardinal iz reda [[biskup]]a. Ako rezultat izostane i tada, kardinal komornik poziva kardinale izbornike da očituju svoje mišljenje o daljnjoj proceduri. Tada mogu odlučiti da za izbor bude dostatna natpolovična većina (50% + 1 glas) ili da se bira između dvojice kandidata koji su u prethodnom glasanju dobili najviše glasova. Kad osoba bude kanonski izabrana, dekan Kardinalskog zbora u ime cijele izborne skupštine traži od izabranog pristanak riječima: "Prihvaćaš li kanonski izbor za vrhovnog svećenika?" Ako izabrani prihvaća, pita ga: "Kako želiš biti zvan?" Pape biraju sami svoje ime po ugledu na nekon papu iz prošlosti koji je po njima učinio neku dobru stvar. Novi papa [[Benedikt XVI.]] je izabrao svoje ime po uzoru na papu Benedikta XV. Prihvaćanjem izabrani postaje rimski prvosvećenik, tj. Petrov nasljednik, pastir Opće Crkve, biskup Rimske Crkve, glava Biskupske skupštine te stiče opću, redovitu, vrhovnu, neovisnu, potpunu, neposrednu vlast u općoj Crkvi. Ako izabrani nije biskup, treba biti zaređen što prije za biskupa. Poslije izbora novog pape iz Sikstinske kapele na dimnjaku se pojavljuje bijeli dim što je oznaka da je papa izabran. Objava izbora novog pape se od Ivana Pavla II. označava i zvonima crkve Sv. Petra. Prvi od kardinala iz reda đakona navijesti ime novoizabranog riječima na latinskom '''Annuntio vobis gaudium magnum! Habemus Papam!''' (na bosanskom: ''Objavljujem veliku radost! Imamo papu!'') Do 1978. godine, nakon izbora pape, vršila se procesija nošenja novoizabranog pape na počasnom prijestolu '''Sedia gestatoria''' do crkve Sv. Petra, gdje je vršeno krunisanje tijarom i gdje bi papa izrekao svoj prvi blagoslov, poznati '''Urbi et orbi''' (lat. gradu i svijetu). Poslije toga bi uslijedilo paljenje baklje koja bi zasjala i onda se naglo ugasila uz proglašavanje '''Sic transit gloria mundi''' (tako prođe slava svijeta). Papa bi nakon toga trebao položiti zakletvu, koju se posljednja trojica odbili. Ustoličenje pape se vrši u pravilu na prvu nedelju nakon izbora. Benedikt XVI. izmijenio je i obred poslušnosti. Do sada su kardinali kleknuli pred novog papu i položili zakletvu vjernosti. Novi je papa na njihovo mjesto izabrao 12 osoba raznih staleža, kao 12 apostola. Među njima je po jedan svećenik, jedan bračni par, dvoje krizmanika, dvoje mladih. Svi su oni zakleli u ime čovječanstva vjernost Papi. ==Politička uloga== [[Datoteka:433px-Pope Pius VII.jpg|mini|desno|Sjedi Papa Pio VII, rimski biskup i kardinal Caprara.]] Iako napredna kristinizacija [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] u 4. vijeku nije omogućila biskupima posjedovanje vlasti nad državom, postupno slabljenje carske moći tokom 5. vijeka kristalizira papu kao višeg carskog zvaničnika u Rimu, dok biskupi sve više počinju određivati javni život u drugim gradovima zapadnog Rimskog Carstva. Ta pojava miješanja pape u političke događaje, najbolje je historijski pokazana učestvovanjem pape [[Leon I.|Leona I.]] u ratu protiv hunskog vođe [[Atila|Atile]] [[452]]. u svom osvajačkom pohodu na Italiju. S vremenom uticaj pape na svjetovni život raste i [[756]]. nakon drugog [[Franačko-langobardski ratovi|franačko-langobardskog rata]] franački vladar [[Pipin Mali]] daje papi teritorije osvojene od langobardskog vladara Aistufla, što čini osnovu za stvaranje buduće [[papska države|papske države]]. U cilju jačanja svog političkog položaja, papa [[Leon III.]] kruniše [[Karlo Veliki|Karla Velikog]] kao rimskog cara, što vodi ka stvaranju budućeg [[Sveto rimsko Carstvo|Svetog rimskog Carstva]]. Otada papa kruniše sve vladare Svetog rimskog Carstva, sve do cara [[Karlo V.|Karla V.]], zadnjeg vladara Svetog rimskog Carstva. Kasnije je papa [[Pio VII.]] krunisao [[Napoleon]]a [[2. decembar|2. decembra]] [[1804]]. kao cara. Tokom italijanskog [[Risorgimento|Risorgimenta]] [[11. septembar|11. septembra]] [[1870]]. godine, papska država, nakon povlačenja francuskih jedinica iz Rima zbog [[Francusko-pruski rat|francusko-pruskog rata]], zajedno s Rimom ulazi u ujedinjenu [[Italija|Italiju]]. Papa ostaje u [[Vatikan]]u i njegov položaj je zakonski određen u maju [[1871]]. godine, čime Vatikan, bazilika sv. Ivana Luteranskog i papska ljetna rezidencija [[Castel Gondolfo]] ostaju u posjedu pape i u kojim mu je garantiran suverenitet. Papa [[Papa Pio IX|Pio IX]], kao i njegovi nasljednici na Apostolskoj stolici, [[Leon VIII.]] i [[Papa Pio X|Pio X]],u želji za ponovnom uspostavom moćne papske države, odbijaju priznati novu ujedinjenu Italiju, a on se sam označava "''zatočenikom u Vatikanu''". Prvim [[Vatikanski koncil|Vatikanskim koncilom]] iz [[18. juli|18. jula]] [[1870]]. odlukom o "[[Nepogriješivost pape|nepogriješivosti]]" pape raste crkvena i politička moć pape ali teritorijalne želje ostaju neostvarene. Govoreći o političkoj ulozi pape, kroz historiju pape su na različite načine i oblike gradile svoju ulogu u političkom životu svojeg pontifikata. Pa tako su pape renesansnog razdoblja, kao što je papa [[Papa Aleksandar VI|Aleksandar VI]], čovjek neprimjerne i i neumjerene želje za uspjehom, a usto i političar (cilj opravdava sredstvo) i papa [[Julijan II.]], odličan zapovjednik i državnik, svoju političku ulogu najviše gradili kao [[kršćanski vladar]]i, koji su osim svoje crkvene moći, posjedovali i necrkvenu moć. Pape, kao što su [[Papa Grgur VII|Grgur VII]] i [[Papa Aleksandar III|Aleksandar III]], su pak svoju političku moć i ovlasti zasnivali na svojem uticaju kao duhovni poglavari (Supreme Pontifex) Svetog rimskog Carstva. Neki od najpoznatijih primjera papskog političkog uticaja tokom historije se ogledaju u odlukama kao što su: *Bula ''Laudabiliter'' iz [[1155]] - daje se blagoslov engleskom kralju [[Henry II.|Henriju II.]] za napad na [[Irska|Irsku]], *Bula ''[[Inter Caeteras]]'' iz [[1493]]. – [[sporazum iz Tordesillasa]], kojim se vrši podjela novog svijeta između [[Španija|Španaca]] i [[Portugal]]aca, *Bula ''[[Regnans in Excelsis]]'' iz [[1570]]. – odluka pape [[Pio V.|Pia V.]] koja isključuje englesku kraljicu [[Elizabeth I.|Elizabethu I.]], ali i njenje nasljednike, iz Crkve. Tom odlukom se dala i opravdanost svakog napada na englesku vlast. *Bula ''[[Inter Gravissimas]]'' iz [[1582]]. – odluka pape [[Gregor XIII.|Gregora XIII.]] o uvođenju [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskog]] kalendara za računanje vremena ==Također pogledajte== *[[Sinod trupla]] *[[Dekretali]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Popes}} {{Vođe evropskih država}} {{Pape}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Katoličanstvo]] [[Kategorija:Kršćanstvo]] [[Kategorija:Titule]] [[Kategorija:Pape]] [[Kategorija:Poglavari država]] 98n9fklzmq469bmo7gpn4w0tjrfmzcj 0 7200 3936667 3936551 2026-10-22T13:11:01Z Frank Arnautovic 187095 dopunjena biografija i informacije medunarodnih priznanjima 3936667 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Safet Oručević | slika = | alt_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1955|05|30}} | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | zanimanje = [[Političar]], [[biznismen]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = Bivši gradonačelnik [[Mostar]]a | prethodnik = [[Smail Klarić]] }} {{Wikicitat|Safet Oručević}}'''Safet Oručević''' (Mostar, 30. maj 1955) bosanskohercegovački je političar, privrednik i bivši gradonačelnik Mostara. Poznat je po političkom djelovanju tokom rata u Bosni i Hercegovini, učešću u poslijeratnoj obnovi Mostara te osnivanju Centra za mir i multietničku saradnju. == Politička karijera == Tokom rata u Bosni i Hercegovini Oručević je bio pripadnik Armije Republike Bosne i Hercegovine i učestvovao u organizaciji civilnih struktura vlasti u Mostaru. Obavljao je duznost zamjenika komandanta Četvrtog korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH). Od 1994. godine obavljao je vodeće funkcije u gradskoj upravi, uključujući dužnosti gradonačelnika i dogradonačelnika. Njegovo političko djelovanje bilo je povezano s poslijeratnom obnovom grada, uspostavljanjem zajedničkih gradskih institucija i pregovorima o organizaciji Mostara. == Obnova Starog mosta == Oručević je učestvovao u inicijativama za obnovu Starog mosta, srušenog 9. novembra 1993. godine. Obnova je realizovana kao međunarodni projekat uz učešće UNESCO-a, Svjetske banke i više zemalja donatora. Obnovljeni Stari most svečano je otvoren 2004. godine. Oručević je u javnim nastupima isticao značaj obnove Starog mosta kao simbola mira, međunacionalnog pomirenja i očuvanja zajedničkog kulturnog naslijeđa. == Historijski snimak rušenja Starog mosta == U maju 2023. godine Centar za mir i multietničku saradnju, u saradnji s Jedinstvenom organizacijom boraca Mostara, predstavio je ranije neobjavljen videomaterijal granatiranja i rušenja Starog mosta 8. i 9. novembra 1993. godine. Snimak je privukao pažnju javnosti zbog prikazanih vojnih aktivnosti i razgovora tokom granatiranja mosta. U intervjuu za hrvatski sedmičnik ''Nacional'' Oručević je izjavio da je snimak pribavljen nakon pregovora s osobama koje su posjedovale videokasetu. Prema njegovim riječima, prodavači su tvrdili da je kaseta ranije bila povezana sa Slobodanom Praljkom, ali je naglasio da tu informaciju nije mogao potvrditi. Objavljivanje snimka predstavljalo je jednu od značajnijih dokumentacijskih aktivnosti Centra za mir u vezi s ratnom historijom Mostara. == Centar za mir i multietničku saradnju == Nakon povlačenja iz aktivne politike Oručević je osnovao Centar za mir i multietničku saradnju u Mostaru, čiji je direktor. Centar se bavi prikupljanjem, očuvanjem i predstavljanjem historijske dokumentacije o ratnom i poslijeratnom periodu Mostara i Hercegovine. Prema podacima objavljenim u hrvatskom ''Nacionalu'', Centar je prikupio više hiljada originalnih fotografija, filmskih zapisa i dokumenata, kao i približno 3.000 sati dokumentarnog videomaterijala. Aktivnosti Centra obuhvataju dokumentarne projekte, očuvanje kulturno-historijskog naslijeđa i promociju međunacionalne saradnje. == Međunarodna priznanja i Nelson Mandela == Centar za mir i multietničku saradnju ustanovio je 2004. godine međunarodno priznanje '''„Mostar Peace Connection“''', koje se dodjeljuje pojedincima i institucijama za doprinos miru, demokratiji, međunarodnoj saradnji i poštovanju ljudskih prava. Među dobitnicima priznanja nalaze se bivši predsjednik Južnoafričke Republike '''Nelson Mandela''', bivši predsjednik Češke Václav Havel, bivši austrijski ministar vanjskih poslova Alois Mock i dobitnik Nobelove nagrade za mir Mohamed ElBaradei. Priznanje je 2015. godine dodijeljeno i generalnoj direktorici UNESCO-a Irini Bokovoj, a 2016. glavnom tužiocu Haškog tribunala Sergeu Brammertzu i Uredu tužioca. === Priznanje „Mahatma Gandhi“ === Safet Oručević je za ideju obnove Starog mosta kao međunarodnog simbola mira dobio priznanje pod nazivom '''„Mahatma Gandhi“'''. == Poslovne aktivnosti == Nakon povlačenja iz aktivne politike Oručević se bavio privatnim poduzetništvom i konsultantskim poslovima, uključujući aktivnosti povezane s austrijskim poslovnim okruženjem. U ranijim biografskim prikazima spominju se poslovni kontakti s međunarodnim kompanijama PORR, OMV i VA TECH Hydro, kao i aktivnosti u oblasti nekretnina i energetike u jugoistočnoj Evropi. == Medijski projekti == Oručević je bio povezan s razvojem komercijalne televizije TV1, kasnije poznate kao O kanal, te s medijskim projektima među kojima se navode portali ''vijesti.ba'', ''24sata.info'', ''biznis.ba'', ''energetika.ba'' i ''cuvajzdravlje.ba''. == Kasnije javno djelovanje == Oručević je nastavio učestvovati u javnim raspravama o političkim odnosima u Mostaru, funkcionisanju gradskih institucija, međunacionalnim odnosima i očuvanju Bosne i Hercegovine. Njegovo kasnije djelovanje obuhvata i aktivnosti usmjerene na dokumentovanje ratnih događaja, očuvanje historijskog naslijeđa i predstavljanje Mostara kao grada kulturne i nacionalne raznolikosti.{{Gradonačelnici Mostara}} {{DEFAULTSORT:Oručević, Safet}} [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački privrednici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Gradonačelnici Mostara]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] <references /> == Reference == <references /> q9jz1tezd4j5ydm8t8b6qe5z77qxx3f 3936672 3936667 2026-10-22T13:31:57Z Frank Arnautovic 187095 /* Reference */ 3936672 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Safet Oručević | slika = | alt_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1955|05|30}} | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | zanimanje = [[Političar]], [[biznismen]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = Bivši gradonačelnik [[Mostar]]a | prethodnik = [[Smail Klarić]] }} {{Wikicitat|Safet Oručević}}'''Safet Oručević''' (Mostar, 30. maj 1955) bosanskohercegovački je političar, privrednik i bivši gradonačelnik Mostara. Poznat je po političkom djelovanju tokom rata u Bosni i Hercegovini, učešću u poslijeratnoj obnovi Mostara te osnivanju Centra za mir i multietničku saradnju. == Politička karijera == Tokom rata u Bosni i Hercegovini Oručević je bio pripadnik Armije Republike Bosne i Hercegovine i učestvovao u organizaciji civilnih struktura vlasti u Mostaru. Obavljao je duznost zamjenika komandanta Četvrtog korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH). Od 1994. godine obavljao je vodeće funkcije u gradskoj upravi, uključujući dužnosti gradonačelnika i dogradonačelnika. Njegovo političko djelovanje bilo je povezano s poslijeratnom obnovom grada, uspostavljanjem zajedničkih gradskih institucija i pregovorima o organizaciji Mostara. == Obnova Starog mosta == Oručević je učestvovao u inicijativama za obnovu Starog mosta, srušenog 9. novembra 1993. godine. Obnova je realizovana kao međunarodni projekat uz učešće UNESCO-a, Svjetske banke i više zemalja donatora. Obnovljeni Stari most svečano je otvoren 2004. godine. Oručević je u javnim nastupima isticao značaj obnove Starog mosta kao simbola mira, međunacionalnog pomirenja i očuvanja zajedničkog kulturnog naslijeđa. == Historijski snimak rušenja Starog mosta == U maju 2023. godine Centar za mir i multietničku saradnju, u saradnji s Jedinstvenom organizacijom boraca Mostara, predstavio je ranije neobjavljen videomaterijal granatiranja i rušenja Starog mosta 8. i 9. novembra 1993. godine. Snimak je privukao pažnju javnosti zbog prikazanih vojnih aktivnosti i razgovora tokom granatiranja mosta. U intervjuu za hrvatski sedmičnik ''Nacional'' Oručević je izjavio da je snimak pribavljen nakon pregovora s osobama koje su posjedovale videokasetu. Prema njegovim riječima, prodavači su tvrdili da je kaseta ranije bila povezana sa Slobodanom Praljkom, ali je naglasio da tu informaciju nije mogao potvrditi. Objavljivanje snimka predstavljalo je jednu od značajnijih dokumentacijskih aktivnosti Centra za mir u vezi s ratnom historijom Mostara. == Centar za mir i multietničku saradnju == Nakon povlačenja iz aktivne politike Oručević je osnovao Centar za mir i multietničku saradnju u Mostaru, čiji je direktor. Centar se bavi prikupljanjem, očuvanjem i predstavljanjem historijske dokumentacije o ratnom i poslijeratnom periodu Mostara i Hercegovine. Prema podacima objavljenim u hrvatskom ''Nacionalu'', Centar je prikupio više hiljada originalnih fotografija, filmskih zapisa i dokumenata, kao i približno 3.000 sati dokumentarnog videomaterijala. Aktivnosti Centra obuhvataju dokumentarne projekte, očuvanje kulturno-historijskog naslijeđa i promociju međunacionalne saradnje. == Međunarodna priznanja i Nelson Mandela == Centar za mir i multietničku saradnju ustanovio je 2004. godine međunarodno priznanje '''„Mostar Peace Connection“''', koje se dodjeljuje pojedincima i institucijama za doprinos miru, demokratiji, međunarodnoj saradnji i poštovanju ljudskih prava. Među dobitnicima priznanja nalaze se bivši predsjednik Južnoafričke Republike '''Nelson Mandela''', bivši predsjednik Češke Václav Havel, bivši austrijski ministar vanjskih poslova Alois Mock i dobitnik Nobelove nagrade za mir Mohamed ElBaradei.<ref>{{Cite news|title=Nagrada za mir Predsjedništvu BiH, među nagrađenima i novinar RSE|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/nagrada-za-mir-predsjednistvu-bih-medju-nagradjenima-i-novinar-rse/27149386.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2015-07-23|access-date=2026-10-22|language=sh|first=Mirsad|last=Behram}}</ref> Priznanje je 2015. godine dodijeljeno i generalnoj direktorici UNESCO-a Irini Bokovoj, a 2016. glavnom tužiocu Haškog tribunala Sergeu Brammertzu i Uredu tužioca. === Priznanje „Mahatma Gandhi“ === Safet Oručević je za ideju obnove Starog mosta kao međunarodnog simbola mira dobio priznanje pod nazivom '''„Mahatma Gandhi“'''.<ref>{{Cite web|url=https://stav.ba/vijest/orucevic-ocekujem-da-ce-se-mostar-probuditi-i-da-ce-probosanske-stranke-pobijediti-hdz/88|title=ORUČEVIĆ: Očekujem da će se Mostar probuditi i da će probosanske stranke pobijediti HDZ|website=stav.ba|language=en|access-date=2026-10-22}}</ref> == Poslovne aktivnosti == Nakon povlačenja iz aktivne politike Oručević se bavio privatnim poduzetništvom i konsultantskim poslovima, uključujući aktivnosti povezane s austrijskim poslovnim okruženjem. U ranijim biografskim prikazima spominju se poslovni kontakti s međunarodnim kompanijama PORR, OMV i VA TECH Hydro, kao i aktivnosti u oblasti nekretnina i energetike u jugoistočnoj Evropi. == Medijski projekti == Oručević je bio povezan s razvojem komercijalne televizije TV1, kasnije poznate kao O kanal, te s medijskim projektima među kojima se navode portali ''vijesti.ba'', ''24sata.info'', ''biznis.ba'', ''energetika.ba'' i ''cuvajzdravlje.ba''. == Kasnije javno djelovanje == Oručević je nastavio učestvovati u javnim raspravama o političkim odnosima u Mostaru, funkcionisanju gradskih institucija, međunacionalnim odnosima i očuvanju Bosne i Hercegovine. Njegovo kasnije djelovanje obuhvata i aktivnosti usmjerene na dokumentovanje ratnih događaja, očuvanje historijskog naslijeđa i predstavljanje Mostara kao grada kulturne i nacionalne raznolikosti.{{Gradonačelnici Mostara}} {{DEFAULTSORT:Oručević, Safet}} [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački privrednici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Gradonačelnici Mostara]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] <references /> == Reference == <references /> 5ygaw24mxfvzg15cpu1z2l2pzta6dm2 3936684 3936672 2026-10-22T16:06:25Z AnToni 2325 /* Međunarodna priznanja i Nelson Mandela */ 3936684 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Safet Oručević | slika = | alt_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1955|05|30}} | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | zanimanje = [[Političar]], [[biznismen]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = Bivši gradonačelnik [[Mostar]]a | prethodnik = [[Smail Klarić]] }} {{Wikicitat|Safet Oručević}}'''Safet Oručević''' (Mostar, 30. maj 1955) bosanskohercegovački je političar, privrednik i bivši gradonačelnik Mostara. Poznat je po političkom djelovanju tokom rata u Bosni i Hercegovini, učešću u poslijeratnoj obnovi Mostara te osnivanju Centra za mir i multietničku saradnju. == Politička karijera == Tokom rata u Bosni i Hercegovini Oručević je bio pripadnik Armije Republike Bosne i Hercegovine i učestvovao u organizaciji civilnih struktura vlasti u Mostaru. Obavljao je duznost zamjenika komandanta Četvrtog korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH). Od 1994. godine obavljao je vodeće funkcije u gradskoj upravi, uključujući dužnosti gradonačelnika i dogradonačelnika. Njegovo političko djelovanje bilo je povezano s poslijeratnom obnovom grada, uspostavljanjem zajedničkih gradskih institucija i pregovorima o organizaciji Mostara. == Obnova Starog mosta == Oručević je učestvovao u inicijativama za obnovu Starog mosta, srušenog 9. novembra 1993. godine. Obnova je realizovana kao međunarodni projekat uz učešće UNESCO-a, Svjetske banke i više zemalja donatora. Obnovljeni Stari most svečano je otvoren 2004. godine. Oručević je u javnim nastupima isticao značaj obnove Starog mosta kao simbola mira, međunacionalnog pomirenja i očuvanja zajedničkog kulturnog naslijeđa. == Historijski snimak rušenja Starog mosta == U maju 2023. godine Centar za mir i multietničku saradnju, u saradnji s Jedinstvenom organizacijom boraca Mostara, predstavio je ranije neobjavljen videomaterijal granatiranja i rušenja Starog mosta 8. i 9. novembra 1993. godine. Snimak je privukao pažnju javnosti zbog prikazanih vojnih aktivnosti i razgovora tokom granatiranja mosta. U intervjuu za hrvatski sedmičnik ''Nacional'' Oručević je izjavio da je snimak pribavljen nakon pregovora s osobama koje su posjedovale videokasetu. Prema njegovim riječima, prodavači su tvrdili da je kaseta ranije bila povezana sa Slobodanom Praljkom, ali je naglasio da tu informaciju nije mogao potvrditi. Objavljivanje snimka predstavljalo je jednu od značajnijih dokumentacijskih aktivnosti Centra za mir u vezi s ratnom historijom Mostara. == Centar za mir i multietničku saradnju == Nakon povlačenja iz aktivne politike Oručević je osnovao Centar za mir i multietničku saradnju u Mostaru, čiji je direktor. Centar se bavi prikupljanjem, očuvanjem i predstavljanjem historijske dokumentacije o ratnom i poslijeratnom periodu Mostara i Hercegovine. Prema podacima objavljenim u hrvatskom ''Nacionalu'', Centar je prikupio više hiljada originalnih fotografija, filmskih zapisa i dokumenata, kao i približno 3.000 sati dokumentarnog videomaterijala. Aktivnosti Centra obuhvataju dokumentarne projekte, očuvanje kulturno-historijskog naslijeđa i promociju međunacionalne saradnje. == Međunarodna priznanja i Nelson Mandela == Centar za mir i multietničku saradnju ustanovio je 2004. godine međunarodno priznanje „Mostar Peace Connection“, koje se dodjeljuje pojedincima i institucijama za doprinos miru, demokratiji, međunarodnoj saradnji i poštovanju ljudskih prava. Među dobitnicima priznanja nalaze se bivši predsjednik Južnoafričke Republike Nelson Mandela, bivši predsjednik Češke Václav Havel, bivši austrijski ministar vanjskih poslova Alois Mock i dobitnik Nobelove nagrade za mir Mohamed ElBaradei.<ref>{{Cite news|title=Nagrada za mir Predsjedništvu BiH, među nagrađenima i novinar RSE|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/nagrada-za-mir-predsjednistvu-bih-medju-nagradjenima-i-novinar-rse/27149386.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2015-07-23|access-date=2026-10-22|language=sh|first=Mirsad|last=Behram}}</ref> Priznanje je 2015. godine dodijeljeno i generalnoj direktorici UNESCO-a Irini Bokovoj, a 2016. glavnom tužiocu Haškog tribunala Sergeu Brammertzu i Uredu tužioca. === Priznanje „Mahatma Gandhi“ === Safet Oručević je za ideju obnove Starog mosta kao međunarodnog simbola mira dobio priznanje pod nazivom „Mahatma Gandhi“.<ref>{{Cite web|url=https://stav.ba/vijest/orucevic-ocekujem-da-ce-se-mostar-probuditi-i-da-ce-probosanske-stranke-pobijediti-hdz/88|title=ORUČEVIĆ: Očekujem da će se Mostar probuditi i da će probosanske stranke pobijediti HDZ|website=stav.ba|language=en|access-date=2026-10-22}}</ref> == Poslovne aktivnosti == Nakon povlačenja iz aktivne politike Oručević se bavio privatnim poduzetništvom i konsultantskim poslovima, uključujući aktivnosti povezane s austrijskim poslovnim okruženjem. U ranijim biografskim prikazima spominju se poslovni kontakti s međunarodnim kompanijama PORR, OMV i VA TECH Hydro, kao i aktivnosti u oblasti nekretnina i energetike u jugoistočnoj Evropi. == Medijski projekti == Oručević je bio povezan s razvojem komercijalne televizije TV1, kasnije poznate kao O kanal, te s medijskim projektima među kojima se navode portali ''vijesti.ba'', ''24sata.info'', ''biznis.ba'', ''energetika.ba'' i ''cuvajzdravlje.ba''. == Kasnije javno djelovanje == Oručević je nastavio učestvovati u javnim raspravama o političkim odnosima u Mostaru, funkcionisanju gradskih institucija, međunacionalnim odnosima i očuvanju Bosne i Hercegovine. Njegovo kasnije djelovanje obuhvata i aktivnosti usmjerene na dokumentovanje ratnih događaja, očuvanje historijskog naslijeđa i predstavljanje Mostara kao grada kulturne i nacionalne raznolikosti.{{Gradonačelnici Mostara}} {{DEFAULTSORT:Oručević, Safet}} [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački privrednici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Gradonačelnici Mostara]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] <references /> == Reference == <references /> 5gle9347hzg6r16vdta099uq7mok0om 0 8206 3936746 3655821 2026-10-23T10:58:23Z Palapa 383 3936746 wikitext text/x-wiki {{godina}}1669. (MDCLXIX) bila je redovna godina koja počinje u utorak po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru, 1669. godina naše ere (CE) i godine nove ere (AD), 669. godina drugog milenija, 69. godina 17. vijeka i 10. i posljednja godina decenije 1660-ih. Od početka 1669. godine, gregorijanski kalendar je bio 10 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1669. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == * [[4. oktobar]] - [[Rembrandt]], holandski slikar == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1669|1669.}} po2ypvwjyleli3b96wy2htwvc709m5x 0 8207 3936674 3935941 2026-10-22T13:35:31Z Palapa 383 /* Događaji */ 3936674 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}1668.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1668|title=What Happened in 1668|date=1668|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MDCLXVIII) bila je prijestupna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i prijestupna godina koja počinje u srijedu po julijanskom kalendaru, 1668. godina označavanja Nove ere (CE) i Anno Domini (AD), 668. godina drugog milenija, 68. godina 17. vijeka i 9. godina decenije 1660-ih. Od početka 1668. godine, gregorijanski kalendar je bio 10 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:Map Peace of Aix la Chapelle (English).png|mini|2. maj: Francuska dobija teritoriju (prikazanu plavom bojom) od Španske Holandije nakon što je Sporazumom iz Aix-la-Chapellea okončan Rat za devoluciju.]] == 1668. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[24. maj]] - [[Gabriel Daniel Fahrenheit]], njemački fizičar == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1668|1668.}} hr4779rxh7jh1egcec3t8i2upnf0vwd 0 8403 3936745 3583794 2026-10-23T10:57:28Z Palapa 383 3936745 wikitext text/x-wiki {{godina}}Godina 1553. (MDLIII) bila je redovna godina koja je počinjala u nedjelju po julijanskom kalendaru.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1553. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == * [[6. juli]] - [[Eduard VI, kralj Engleske|Eduard VI]], engleski kralj == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1553|1553.}} mljwwx8pmadbecyopqm5zow73ldvp92 0 8439 3936676 3934850 2026-10-22T13:38:09Z Palapa 383 /* Događaji */ 3936676 wikitext text/x-wiki {{godina}}Godina '''1476.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1476|title=Year 1476 - Historical Events and Notable People|date=1476|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-12}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MCDLXXVI]]''') bila je [[prijestupna godina koja je počela u ponedjeljak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] .{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * 19. januar – Opsada Burgosa završava kada portugalski branilac, Juan de Stúñiga, vraća kontrolu nad dvorcem Kastiljcima.<ref>{{Cite book|last=Liss|first=Peggy K.|url=https://books.google.com/books?id=VZt0BAAAQBAJ&pg=PA125|title=Isabel the Queen: Life and Times|date=2004|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1897-8|language=en}}</ref> * 15. februar – Nakon što je odbio ponudu za mirovne pregovore s Osmanskim carstvom, češki kralj Matija Korvin predvodi trupe preko mađarske granice i zauzima tvrđavu Šabac.<ref>{{Cite book|last=Babinger|first=Franz|url=http://archive.org/details/mehmedconqueror00fran|title=Mehmed the Conqueror and his time|date=1978|publisher=Princeton, N.J. : Princeton University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-691-09900-2}}</ref> [[Datoteka:Luzerner_Schilling_Battle_of_Grandson.jpg|mini|250x250piksel|[[2. mart]]: [[Bitka kod Grandsona]] se odvija u Švicarskoj.]] [[Datoteka:Congiura_dei_Lampugnani,_Hayez.jpg|mini|317x317piksel|[[25. decembar|25. decembra]]: Vojvoda od Milana, Galeazzo Sforza, ubijen je tokom crkvene službe.|lijevo]] == 1476. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1476|1476.}} 4108fch0slpssyy7lxh9ekj4ndcf2u0 0 8547 3936670 3934848 2026-10-22T13:27:45Z Palapa 383 /* Događaji */ 3936670 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}1280.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1280|title=Year 1280 - Historical Events and Notable People|date=1280|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-12}}</ref> (MCCLXXX) je bila prijestupna godina koja počinje u ponedjeljak u julijanskom kalendaru. Bila je to 1280. godina oznaka Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 280. godina 2. milenija, 80. godina 13. vijeka i prva godina decenije 1280-ih. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * 18. juni – Bitka kod al-Jassore: Sirija pokušava da se otcijepi od Mamelučkog sultanata u Egiptu, ali Al Mansur Kalawun pobjeđuje pobunjenike i zadržava Siriju unutar egipatskog sultanata.<ref>{{Cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|url=https://books.google.com/books?id=WjQfo3a1eVMC&q=1280++syria+mamluk&pg=PA559|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|date=2011-07-22|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-336-1|language=en}}</ref> * 23. juni – Rekonkvista: Bitka kod Moclína – Trupe Granadskog emirata pobjeđuju trupe Kraljevine Kastilje i Kraljevine León.<ref>{{Cite book|last=Fancy|first=Hussein|url=https://books.google.com/books?id=6HqbCwAAQBAJ&q=1280+Battle+of+Mocl%C3%ADn&pg=PA121|title=The Mercenary Mediterranean: Sovereignty, Religion, and Violence in the Medieval Crown of Aragon|date=2016-03-22|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-32978-9|language=en}}</ref> == 1280. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == *[[15. novembar]] - [[Albert Veliki]], njemački filozof, teolog, svetac i biskup {{Commonscat|1280|1280.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://books.google.com/books?id=6HqbCwAAQBAJ&q=1280+Battle+of+Mocl%C3%ADn&pg=PA121 * https://books.google.com/books?id=6Ya6BQAAQBAJ&q=1280+wolf+minimum+solar&pg=PA15 {{Normativna kontrola}} rrq5y0j7eveobghoy4c0wj1wz5or4nl 0 8651 3936679 3346550 2026-10-22T14:09:53Z Palapa 383 3936679 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1226. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == * [http://metis-history.info/euro53.shtml EUROPEAN & ASIAN HISTORY 1220 - 1249 (en)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906131541/http://www.metis-history.info/euro53.shtml |date=6. 9. 2015 }} {{Commonscat|1226|1226.}} ck3o1laa96tw97maa9een7jruma8na5 0 8880 3936694 3934856 2026-10-22T19:55:07Z Palapa 383 3936694 wikitext text/x-wiki {{godina}} Godina '''1120.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1120|title=Year 1120 - Historical Events and Notable People|date=1120|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-12}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MCXX]]''') bila je [[Prestupna godina koja je počela u četvrtak|prijestupna godina koja je počela u četvrtak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].{{Godina u drugim kalendarima}} [[Datoteka:Jurchen-characters-from-Yanzhou-shanren-sibu-gao.png|mini|[[Jurchen pismo|Jurchenov]] prijevod kineskog dvostiha, ''Ming wang shen de, si yi xian bin'' ("明王慎德.四夷咸宾": "Kada mudri kralj pazi na vrlinu, stranci iz svih krajeva dolaze kao gosti")]] == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1120. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * ''datum nepoznat'' - [[Papa Urban III]] == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1120|1120.}} 1yfbfp9l9qrlqm3e39rptek2t30f4qp 0 9087 3936741 3849976 2026-10-23T10:50:53Z Palapa 383 3936741 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''827.''' ('''[[Rimski brojevi|DCCCXXVII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u utorak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 827. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == === Bizantijsko carstvo === * 14. juni – Eufemije, prognani bizantijski admiral, traži pomoć sjevernoafričkih Arapa, da od Bizantinaca preuzmu Siciliju i Maltu <ref>Peter Sammartino and William Roberts, Sicily: An Informal History, p. 43.</ref>. Emir Ziyadat Allah I od Ifriqije obećava da će vratiti ostrva Eufemiju, u zamjenu za godišnji danak, te šalje arapske muslimanske ekspedicione snage od 10.000 ljudi pod vodstvom 70-godišnjeg Asada ibn al-Furata, koje se iskrcavaju u Mazara del Vallo na Siciliji. * jesen – Opsada Sirakuze: muslimanske snage pod Asadom ibn al-Furatom, kao podrška pobunjeničkoj bizantijskoj vojsci, opsjedaju Sirakuzu, Sicilija <ref>Gilbert Meynier (2010) L'Algérie cœur du Maghreb classique. De l'ouverture islamo-arabe au repli (658-1518). Paris: La Découverte; p. 23.</ref>. === Evropa === * Ljeto – Omurtag, vladar (kan) bugarskog carstva, kreće u pohod na Zapad i prodire u [[Panonija|Panoniju]]. On protjeruje lokalne poglavare i postavlja bugarske namjesnike nad [[Slaveni|slavenskim]] plemenima da ih kontrolišu. Omurtag osvaja gradove Beograd, Braničevo, Sirmijum i veći dio istočne Slavonije <ref>John V.A. Fine, Jr. (1991). The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century, p. 107. ISBN 978-0-472-08149-3.</ref>. * Giustiniano Participazio svrgava svog mlađeg brata Giovannija I i postavlja ga za dužda Venecije. Giovanni, koji je dio pro-franačke frakcije, prognan je u Zaru (moderna Hrvatska). * maj: Dolazak u Saragosu vojske emira od Kordobe Abd ul-Rahmana II, koji je došao da podrži ustanak grofa Goth Aizona protiv Franaka. Opsjeda Barselonu, čini se, šezdeset dana. Grad pruža otpor, brani ga Bernard od Septimanije. Muslimanske snage su se tada okrenule protiv Girone gdje su evidentirane 10. oktobra <ref>Ramon De Abadal Y Vinyals El Domini Carolingi a Catalunya [archive] Institut d'Estudis Catalans, 1986 (ISBN 978-84-7283-082-0)</ref>. === Britanija === * Æthelstan se proglašava kraljem istočne Anglije, nakon što je u bici ubio kralja Ludeku od Mersije. Ludeku nasljeđuje Wiglaf, tast (i vjerovatno daleki rođak) kćeri pokojnog kralja Ceolwulfa I. === Azija === * U Indiji, Bašar bin Daud, arapski guverner Sinda, raskida veze sa Abasidskim halifatom. Zemlja se podijelila na dva različita kraljevstva, Multan i Mansurah 871 <ref>Journal of the Pakistan Historical Society, Volume 10, 1962</ref>. === Kina === * Cara Jing Zonga ubija grupa zavjerenika. Naslijedio ga je brat Wen Zong, kao vladar dinastije Tang. == 827. u temama == === Religija === * 27. august – Papa Eugen II umire nakon trogodišnje vladavine, a nasljeđuje ga Valentin kao 100. papa Katoličke crkve. * 10. oktobar – Papa Valentin umire nakon dvomjesečne vladavine, a nasljeđuje ga Grgur IV kao 101. papa Rima. * juni: abasidski halifa al-Ma'mūn nameće mutazilizam kao zvaničnu doktrinu, inspirisanu neoplatonskim idejama (tvrdnja da je Kur'an kreacija Poslanika, a ne Božja riječ) <ref>Gérard Degeorge Damas : des origines aux Mamluks [archive] Editions L'Harmattan, 1997</ref>. Kadije su podvrgnute testu (mihna). Od 833. godine halifa je progonio ljude prenosioce [[hadis]]a koji potvrđuju da je Kur'an, Božija riječ, nestvoren. Teolog [[Ahmed Ibn Hanbel]] bio je u zatvoru trinaest mjeseci, a među tradicionalistima je organizovan otpor <ref>Studia Islamica, Maisonneuve & Larose, 2004 (ISBN 978-2-7068-1311-5, présentation en ligne</ref>. === Nauka === * [[Halid Ibn Abdulmalik]] i [[Ali ibn Isa al-Asturlabi]] putuju u ravnicu Sindžar (moderni Irak), po naredbi halife Al-Ma'muna, da izmjere veličinu Zemlje. === Poljoprivreda === * Špinat izvorno porijeklom iz Perzije (moderni Iran), Saraceni uvode na Siciliju <ref>Rolland, Jacques L.; Sherman, Carol (2006). The Food Encyclopedia. Toronto: Robert Rose. pp. 335–338. ISBN 978-0-778-80150-4.</ref>. == [[Porođaj|Rođeni]] == * Ali ibn Muhamed, muslimanski sultan (um. 848.) * [[Ćirilo i Metodije|Ćirilo]], bizantijski misionar i biskup (um. 869.) * Ibn al-Rawandi, muslimanski učenjak i pisac (um. 911.) * Maura od Troya, franačka plemkinja i svetica (um. 850.) == [[Smrt|Umrli]] == * 1. januar – Adalard od Corbieja, franački opat * 27. augusta – Eugen II, [[papa]] [[Katolička crkva|Katoličke crkve]] * 10. oktobar – Valentin, papa Katoličke crkve * Agnello Participazio, [[dužd]] [[Mletačka Republika|Mletačke Republike]] * Klaudije, torinski nadbiskup * Grigol od Kahetija, [[Gruzija|gruzijski]] princ * Guillemundus, franački plemić * Hildegrim, biskup Šalona * Jing Zong, car iz dinastije Tang (r. 809.) * Li Yi, kineski [[Poezija|pjesnik]] (ili 829.) * Ludeka, kralj Mercije * Wu Chongyin, kineski general (r. 761.) * Yaoshan Weiyan, kineski [[Budizam|budistički]] monah (r. 745.) == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|827|827.}} n3bsgxfyvv1yr75tdst9gbgt3n0rygs 0 9088 3936740 3849977 2026-10-23T10:50:31Z Palapa 383 3936740 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''826.''' ('''[[Rimski brojevi|DCCCXXVI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u ponedjeljak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 826. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == === Britanija === * Kralj Beornwulf od Mersije napada istočnu Angliju, ali je ubijen u bitci. Njega nasljeđuje Ludeka, kao vladar Mersije. * Princ Aethelwulf, sin kralja Egberta od Wessexa, napada Kent i nagoni na povlačenje njegovog promersijanskog kralja Baldreda. === [[Bizantijsko carstvo]] === * maj – Eufemije, bizantijski admiral, organizuje ustanak na Siciliji protiv cara Mihaila II. On se proglašava za cara (sa titulom bazileusa) u Sirakuzi, nezavisno od Konstantinopola. U daljem slijedu događaja, Eufemije je poražen od bizantijskih trupa (pojačanja sa istoka) i protjeran u Sjevernu Afriku. * Bizantijsku flotu potiskuju muslimani Krita predvođeni Abu Hafsom koji zadržavaju svoju poziciju na ostrvu <ref>Eduard von Muralt Essai de chronographie byzantine pour servir à l'examen des annales du Bas-Empire et particulièrement des chronographes slavons de 395 à 1057 [archive] Eggers, 1855</ref>. === Evropa === * Pobuna grofa Gota Aizona protiv Franaka u oblasti Španije <ref>Philippe Sénac Les carolingiens et al-Andalus: VIIIe – IXe siècles, Maisonneuve & Larose, 2002 (ISBN 978-2-7068-1659-8)</ref>. On podiže Ausonu i Rodu i udružuje se sa muslimanima. Grofovi Gothia traže pomoć od cara Ludovika Pobožnog. * Harald Klak, pretendent na tron ​​Danske, kojeg je protjerao Horik (Hárekr), najstariji sin zvaničnog kralja, stavlja se pod zaštitu Luja Pobožnog. Kršten je u Mainzu, zajedno sa svojom ženom i grupom Vikinga3. Vratio se u Dansku preko Frizije, gdje mu je car dao okrug Rüstringen kao bazu. Prati ga misionar Anslaire <ref>Stéphane Lebecq Marchands et navigateurs frisons du haut Moyen Âge, Volume 2, Presses Univ. Septentrion, 1983. (ISBN 978-2-85939-198-0)</ref>. == 826. u temama == === Religija === * Harald Klak prihvata kršćanstvo i kršten je sa svojom ženom i sinom Godfridom u Mainzu. * 15. novembar: Otvaranje sabora u Rimu. Reforma crkvene discipline <ref>Roisselet de Sauchlières, André d'Avallon Histoire chronologique et dogmatique des conciles de la chrétienté, 1846</ref>. == [[Porođaj|Rođeni]] == * 22. januar – Montuku, car Japana (um. 858.) * 29. novembar – Vilim od Septimanije, franački plemić (um. 850.) * Al-Mubarrad, muslimanski [[Gramatika|gramatičar]] (um. 898.) * Ansgarde of Burgundy, franačka kraljica (približan datum) * [[Ćirilo i Metodije|Ćirilo]], bizantijski misionar i biskup (um. 885.) - približan datum * Doseon, korejski budistički monah (um. 898.) * Thābit ibn Qurra, [[Astronomija u srednjovjekovnom islamu|muslimanski astronom]] i ljekar (um. 901.) == [[Smrt|Umrli]] == * Ashot I, princ od Iberije (ili 830.) * Ashot Msaker, princ Armenije * Bai Xingjian, kineski [[Poezija|pjesnik]] i [[Proza|pisac]] (r. 776.) * Beornwulf, kralj Mercije * Fujiwara no Fuyutsugu, japanski general (r. 775.) * Heondeok, kralj Sille (Koreja) * Li Guangyan, kineski general (r. 761.) * Li Wu, princ iz dinastije Tang * Teodor Studit, bizantijski opat (r. 759.) * Wu Yantong, kineski budistički monah * Zhu Kerong, kineski guverner (jiedushi) == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|826|826.}} hbnd84h8c2uhz8w233r7cr2zlbzng0p 0 9089 3936739 3849978 2026-10-23T10:50:02Z Palapa 383 3936739 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}} Godina '''825.''' ('''[[Rimski brojevi|DCCCXXV]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 825. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == === Azija === * Grupa perzijsko-asirskih pristalica Crkve Istoka, pod vodstvom dvojice perzijskih biskupa Proda (ili Protha, također poznatog kao Aphroth) i Sappora (također poznatog kao Sabrisho), stiže do Kerale u Indiji i boravi u Quilonu. * Osnivanje grada Pegu, glavnog grada Mon etničke grupe u Burmi (tradicionalni datum 573.) <ref>Dougald J. W. O'Reilly Early civilizations of Southeast Asia, Rowman Altamira, 2007 (ISBN 978-0-7591-0279-8 et 9780759102798)</ref>. === Evropa === * Car [[Ludovik Pobožni]] započinje vojnu kampanju protiv Venda i Lužičkih Srba. Vojvoda Tunglo predaje svog sina kao taoca i predaje se franačkoj vlasti (približan datum). * Ludovik Pobožni prima bugarsku delegaciju koja je u posjeti od Božića u Bavarskoj. Dogovor nije postignut. Bugari su napali Franke 827. godine i zauzeli im Sirmijum i Beograd. * Grímur Kamban postaje prvi čovjek koji je kročio na [[Farska ostrva]] i naselio se u Funninguru, na sjeverozapadnoj obali Eysturoya (počevši od doba norveških Vikinga na ostrvima). * Mursiju je osnovao emir [[Kordopski emirat|Kordobe]] Abd ar-Rahman II. === Britanija === * Bitka kod Ellanduna: Kralj Egbert od Wessexa pobjeđuje Beornwulfa od Mersije kod Svindona. Bitka označava kraj dominacije Mersije nad južnom Engleskom <ref>Stenton, Anglo-Saxon England, p. 231.</ref>. Kraljevstva Kent, Surrey, Sussex i Essex potčinjavaju se Wessexu, a Istočna Anglija priznaje Egberta kao gospodara (bretwalda). * Kralj Hywel ap Rhodri od Gwyneda umire nakon 11-godišnje vladavine. Kraljevstvo je zauzeo njegov nećak, Merfyn Frych od Mana. * Bitka kod Gafulforda: Ljudi iz Cornish Dumnonije sukobljavaju se sa Zapadnim Saksoncima u današnjem Camelfordu (približan datum). * 24. jul: Još jedan napad Vikinga na Ionu u Škotskoj. Monah Blathmac je ubijen jer je odbio da otkrije skrovište relikvijara svetog Kolombe. == 825. u temama == === Religija === * Borobudur, Mahayana budistički hram, završen je u centralnoj [[Java (ostrvo)|Javi]] (moderna Indonezija). * 1. novembar: Vijeće u Parizu zaduženo za ispitivanje [[Bizantijski ikonoklazam|pitanja slika]] nakon bizantijskog poslanstva 824. godine, sazvano uz odobrenje pape. Biskupi i prelati su se zalagali za grčku tezu <ref>Raymond Joseph Loenertz La Légende parisienne de Saint Denys l'Aréopagite, in Byzantina et Franco-Graeca. Articles parus de 1935 à 1966, Ed. di Storia e Letteratura, 1970</ref>, boreći se i protiv onih koji obožavaju slike i onih koji žele da ih unište <ref>Louis Marie François Bauzon Histoire générale des auteurs sacrés et ecclésiastiques, L. Vivès, 1863</ref>. * Ludovik Pobožni je dodijelio trgovačke i vjerske privilegije <ref>Les textes intégraux de ces trois chartes sont dans Karl Zeumer (ed.), Formulae Merowingici et Karolini Aevi : Accedunt ; Ordines Iudiciorum Dei, Hanovre, Impensis bibliopolii Hahniani, 1886, 30, 31 et 52 ; versions abrégées et commentées par Julius Aronius, Regesten zur Geschichte der Juden im fränkischen und deutschen Reiche bis zum Jahre 1273, Berlin, L. Simion, 1902, 81-83</ref> radhanskim jevrejskim trgovcima Donatu, Samuelu, Abrahamu iz Saragose, Davidu Davitisu i Josifu iz Lyona <ref>Charles Verlinden, L'Esclavage dans l'Europe médiévale, tome I, Belgique, 1955, p. 128</ref><ref>Yosef Hayim Yerushalmi, « « Serviteurs des rois et non serviteurs des serviteurs. » Sur quelques aspects de l'histoire politique des Juifs », Raisons politiques, vol. 7, no 3,‎ 2002, p. 19 (ISSN 1291-1941 et 1950-6708,</ref>. * Ludovik Pobožni podsjeća biskupe da moraju voditi računa o organizaciji škola u svojim biskupijama. == [[Porođaj|Rođeni]] == * Ariwara no Narihira, japanski waka pjesnik (um. 880.) * Karlo, franački biskup i nadkancelar (ili 830.) * Fujiwara no Yasunori, japanski plemić (um. 895.) * Landulf II, biskup i grof od Kapue (približan datum) * Ludovik II, kralj Italije i car [[Sveto rimsko carstvo|Svetog rimskog carstva]] (um. 875.) * Muhammed ibn Abdullah, muslimanski guverner (ili 824.) * Ono no Komachi, japanski pjesnik (približan datum) * Tsunesada, japanski princ (um. 884.) == [[Smrt|Umrli]] == * Ebu Ubaidah, muslimanski učenjak (r. 728.) * Hywel ap Rhodri, kralj Gwyneda (Wales) * Ida od Herzfelda, franačka plemkinja (približan datum) * Liu Wu, general dinastije Tang * Mael Bressail mac Ailillo, kralj Ulaida (Irska) * Song Ruozhao, kineska naučnica i [[Poezija|pjesnikinja]] (r. 770.) * Rampon, grof od Barselone * Welf, otac Judith od Bavarske * Wihomarc, bretonski poglavica == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|825|825.}} gagm7xo9nlcsog2pv2of49lke1z3i4h 0 9090 3936678 3849979 2026-10-22T14:06:21Z Palapa 383 3936678 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''824.''' ('''[[Rimski brojevi|DCCCXXIV]]''') bila je [[prijestupna godina koja počinje u petak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 824. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == === Evropa === * 11. novembar – Constitutio Romana uspostavlja vlast svetih rimskih careva nad papstvom Rima. * Ekspedicija franačkih grofova Eblea i Aznara Sanchea protiv Pamplone u Španjolskoj. Stanovnici se obraćaju muslimanima, vjerovatno Banu Qasi iz Tudele. Dolazi do Bitke kod prolaza Roncevaux: dva grofa upadaju u zasjedu u [[Pirineji]]ma, a [[Baski]] i Banu Qasi pobjeđuju franačku ekspediciju, zarobljeni Eble je poslan u Cordobu, dok je Aznar, koji je u rodu sa pobjednikom, pušten <ref>Philippe Sénac Les carolingiens et al-Andalus: VIIIe – IXe siècles [archive] Maisonneuve & Larose, 2002 (ISBN 978-2-7068-1659-8)</ref>. Franački poraz označava kraj karolinške dominacije nad Navarom i stvaranje nezavisne kraljevine Pamplone. * Iñigo Arista se pobunio protiv Franačkog carstva i uspostavio Kraljevinu Pamplonu, uz podršku [[Kordopski emirat|Kordopskog emirata]]. * Vikinški napadi u Irskoj na Kraljevinu Munster kod Skellig Michaela <ref>"Ireland's History in Maps (800 AD)". Dennis Walsh. Archived from the original on July 9, 2014. Retrieved on 26 July 2017.</ref>. * Mauri koji su protjerani iz Kordobe, a zatim protjerani iz Aleksandrije gdje su se sklonili, preoteli su Krit od Bizantinaca . Andalužani predvođeni Abu Hafsom, nakon što su godinu prijeopljačkali obale, iskrcali su se sa 40 brodova, spalili ih i postavili svoj glavni grad u Kandiji. Odbili su dva pokušaja bizantijske flote da ih istisne 825. i 826. i postepeno zauzeli cijelo ostrvo (zauzimanje završeno 961.) <ref>Eduard von Muralt Essai de chronographie byzantine pour servir à l'examen des annales du Bas-Empire et particulièrement des chronographes slavons de 395 à 1057 [archive] Eggers, 1855</ref>. === Britanija === * Vikinzi po drugi put napadaju Bangor (moderni Vels) i pljačkaju biskupiju (približan datum). === Centralna Amerika === * 3. mart – Juun Tsak-Took i Ti-Chaak postaju suvladari [[Maje|majanskog]] grada države Machaquila u [[Gvatemala|Gvatemali]] nakon smrti Sihyaj K'in Ich'aaka II, i vladaju do Juunove smrti 840. godine. === Japan === * Zenpuku-ji, jedan od najstarijih hramova u [[Tokijo|Tokiju]], osnovao je japanski budistički monah Kukai. == 824. u temama == === Religija === * 11. februar – Papa Paskal I umire nakon 7-godišnje vladavine, a nasljeđuje ga Eugen II, kao 99. papa Katoličke crkve. == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[Tirmizi]], perzijski učenjak i sastavljač [[hadis]]a (um. 892.) * Chen Tao, kineski pjesnik (um. 882.) * [[Ibn-Madže]], perzijski učenjak i sastavljač hadisa * Li Pu, princ iz dinastije Tang (um. 828.) * Muhammed ibn Abdullah, muslimanski guverner (ili 825.) * Zhao Chou, kineski vojskovođa (um. 889.) == [[Smrt|Umrli]] == * 11. februar – Pashal I, [[papa]] Katoličke crkve * 5. mart – Suppo I, franački plemić * 5. august – Heizei, [[car]] Japana (r. 773.) * Adelard, vojvoda od Spoleta (Italija) * Han Yu, kineski filozof i pjesnik (r. 768.) * Mauring, franački plemić * Mu Zong, car iz dinastije Tang (r. 795.) * Óengus od Tallaghta, irski biskup * Ruthmael, irski opat i biskup * [[Sajjida Nafisa]], arapska naučnica (r. 762.) * Wetti iz Reichenaua, njemački naučnik * Zhang Hongjing, kineski kancelar (r. 760.) == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|824|824.}} mb223e3oe094o2mqqdvx8fi8esh76bm 0 9108 3936686 3641574 2026-10-22T19:09:32Z Palapa 383 /* Događaji */ 3936686 wikitext text/x-wiki {{Decenija|96}} Decenija 950-ih trajala je od 1. januara 950. do 31. decembra 959. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * Arapsko-bizantski rat: Hamdanidska vojska (30.000 ljudi) predvođena Sayfom al-Dawlom napada bizantsku temu Anatoliju. Pobjeđuje Bardasa Foku, ali ga po povratku napada iz zasjede i teško ga poražava Phokas.<ref>{{Cite book|last=Treadgold|first=Warren T.|url=https://books.google.com/books?id=nYbnr5XVbzUC|title=A History of the Byzantine State and Society|date=1997-10|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-2630-6|language=en}}</ref> [[Datoteka:Képes krónika - 26.oldal - Vérbulcsú, a hatodik kapitány.jpg|mini|Iluminirana hronika (Stranica 26) - Vérbulcsú, šesti kapetan Bulcsú, jedan od sedam mađarskih poglavara, prikazan je kako nosi šiljasti šešir.]] == Ličnosti == === Rođeni === {{Proširiti sekciju}} === Umrli === {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|950s}} [[Kategorija:Decenije]] doky3fizghpkau3qgu6ejmmmj2jne5o 0 9109 3936687 3641573 2026-10-22T19:15:24Z Palapa 383 /* Događaji */ 3936687 wikitext text/x-wiki {{Decenija|95}} Decenija 940-ih trajala je od 1. januara 940. do 31. decembra 949. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}}940. Po mjestu Evropa * Pleme Poljana započinje izgradnju sljedećih utvrđenih naselja (Giecz, Bnin, Ląd, Gniezno, Poznań, Grzybowo i Ostrów Lednicki) u Velikoj Poljskoj. Dinastija Pjastovci pod vojvodom Siemomyslom stiče kontrolu nad drugim grupama Poljana duž Gornje Visle i uspostavlja njihovu vlast oko Giecza (približan datum). == Ličnosti == === Rođeni === {{Proširiti sekciju}} === Umrli === {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|940s}} [[Kategorija:Decenije]] fdmcwfyr1sys1ymz9rxghvvzvece6pq 0 9115 3936677 3849980 2026-10-22T14:05:41Z Palapa 383 3936677 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''823.''' ('''[[Rimski brojevi|DCCCXXIII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u petak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 823. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == === Evropa === * 5. april – [[Lotar I, car Svetog Rimskog Carstva|Lotar I]], najstariji sin cara [[Ludovik Pobožni|Ludovika I]] (Pobožnog), ponovo je krunisan za su-cara od strane pape Paskala I u Rimu (pokrenuvši papsku praksu predaje carskog mača, kao simbola svjetovne vlasti u [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetom Rimskom Carstvu]]). === Britanija === * Kralja Ceolwulfa I od Mersije svrgnuo je Beornvulf, koji je preuzeo tron Mersije. Za vrijeme svoje vladavine obnavlja opatiju svetog Petra i predsjedava dvama sinodama u Klofešu. * Vikinški napad na manastir Bangor u Irskoj <ref>Theodore William Moody, Dáibhí Ó Cróinín, Francis X. Martin, Francis John Byrne A New History of Ireland : Prehistoric and early Ireland [archive] Oxford University Press, 2005 (ISBN 978-0-19-821737-4)</ref>. === Bizantijsko carstvo === Mart: Bugari kana Omurtaga napadaju Trakiju. Izbore pobjedu nad pobunjenim bizantijskim generalom [[Ustanak Tome Slavena|Tomom Slavenom]] kod Akvadukta kod Herakleje. Toma mora da napusti opsadu Konstantinopola. Bizantijski car Mihailo II ponovo stiče prevagu uz pomoć flote koja mu se pridružila nakon pobjede bugarskog kana. Toma Slaven mora se skloniti u Arkadiopolis <ref>Andrinople selon certaines sources, Louis Bréhier, Vie et mort de Byzance, Paris, Albin Michel, 1946, 596 p. (lire en ligne [archive]) par exemple</ref> koji je opkoljen. Umro je mučen tokom oktobra <ref>Romilly James Heald Jenkins Byzantium : the Imperial centuries, AD 610-1071 [archive] University of Toronto Press, 1987 (ISBN 978-0-8020-6667-1)</ref>. * 15. oktobar: Toma Slaven je izbačen iz grada od strane stanovnika Arcadiopolisa i mučen. Kraj građanskog rata u Bizantijskom carstvu <ref>Eduard von Muralt Essai de chronographie byzantine pour servir à l'examen des annales du Bas-Empire et particulièrement des chronographes slavons de 395 à 1057 [archive] Eggers, 1855</ref>. === Japan === * 30. maj – Car Saga [[Abdikacija|abdicira]] s trona, nakon 10-godišnje vladavine. Naslijedio ga je brat Junna, kao 53. car Japana. == 823. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * 13. juna – [[Karlo II, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo Ćelavi]], kralj Franaka (um. 877.)[3] * Ermentruda od Orleana, kraljica Franaka (um. 869.) * Muhamed I, muslimanski emir od [[Kordopski emirat|Kordobe]] (um. 886.) * Pepin II (Mlađi), kralj Akvitanije == [[Smrt|Umrli]] == * Adeloh, nadbiskup Strazbura (r. 786.) * Bonifacije I, markgrof Toskane * Ceolwulf I, kralj Mersije (približan datum) * Gondulphus, biskup Metza * Han Hong, general dinastije Tang r. 765) * Ljudevit, vojvoda [[Slaveni|Slavena]] u Donjoj Panoniji * Tekla, bizantijska carica (približan datum) * Toma Slaven, bizantijski general i uzurpator * Timotej I, sirijski patrijarh * Wulfheard, biskup Hereforda (približan datum) == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|823|823.}} 7v8fpbq0y01nrtz9xjdwutiswlzh9tl 0 14465 3936685 3936280 2026-10-22T19:07:35Z Pravednoposteno022 187131 Ozrakovići službeno od 2016, dijele se na dvije ulice Ozrakovići i Kakanjska. 3936685 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Ulica Ozrakovići | vrsta = Gradsko naselje | službeni_naziv = Ulica Ozrakovići | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.9989 | dužina_stepeni = 18.1791 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 301 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 157970<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Ozrakovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Ozrakovići''' su [[Ulica]] u sastavu [[Visoko|grada Visoko]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="Preduzetničke industrijske zone">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/investirajte-u-visoko/preduzetnicke-industrijske-zone/|title=Preduzetničke industrijske zone|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> == Historija == U etnografskim i historijskim prikazima visočke okoline zabilježeno je da su u Ozrakovićima bili prisutni '''tabaci''', odnosno stanovništvo povezano s obradom kože, što upućuje na vezu naselja s jednim od prepoznatljivih zanata visočkog kraja.<ref>{{cite web|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf|title=001 visoko i okolina kroz historiju 2|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="Zaštita nacionalnog blaga">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/zastita-nacionalnog-blaga/|title=Zaštita nacionalnog blaga|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U periodu [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]] i kasnije [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], Ozrakovići su administrativno pripadali seoskoj općini [[Arnautovići]], zajedno s naseljima Arnautovići, Mulići i Taukčići.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/126846561/Enes_S_Omerovi%C4%87_Visoko_u_KHS_Jugoslaviji|title=Enes S. Omerović, ''Visoko u KHS-Jugoslaviji''|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U Ozrakovićima se nalazi lokalitet proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine — kompleks samostana sa gimnazijom i sjemeništem u Visokom.<ref name="Zaštita nacionalnog blaga"/> == Savremeni razvoj == U savremenom periodu Ozrakovići su prepoznatljivi i po poslovno-industrijskom razvoju. Grad Visoko među svojim privrednim zonama posebno izdvaja poslovnu zonu Arnautovići–Ozrakovići, koja je važna za lokalnu ekonomiju i razvoj privrede grada.<ref name="Preduzetničke industrijske zone"/> == Stanovništvo == Prema rezultatima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisa stanovništva iz 2013. godine]], Ozrakovići su imali 301 stanovnika.<ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Ozrakovići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 157970 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 301 | g2013_bosnjaci = 274 | g2013_srbi = 5 | g2013_hrvati = 5 | g2013_bosanci = 12 | g2013_muslimani = 1 | g2013_bosanciihercegovci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g1991_ukupno = 366 | g1991_muslimani = 278 | g1991_srbi = 54 | g1991_hrvati = 13 | g1991_jugosloveni = 19 | g1981_ukupno = 315 | g1981_muslimani = 226 | g1981_srbi = 58 | g1981_hrvati = 19 | g1981_jugosloveni = 10 | g1981_crnogorci = 1 | g1981_albanci = 1 | g1971_ukupno = 393 | g1971_muslimani = 237 | g1971_srbi = 129 | g1971_hrvati = 22 | g1971_jugosloveni = 2 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} rmw41wdapxrychhn4ig5rdxx0t1f1bt 3936688 3936685 2026-10-22T19:16:53Z Pravednoposteno022 187131 /* Savremeni razvoj */ ispravka lažnog nepostojećeg naziva Poslovne zone 3936688 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Ulica Ozrakovići | vrsta = Gradsko naselje | službeni_naziv = Ulica Ozrakovići | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.9989 | dužina_stepeni = 18.1791 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 301 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 157970<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Ozrakovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Ozrakovići''' su [[Ulica]] u sastavu [[Visoko|grada Visoko]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="Preduzetničke industrijske zone">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/investirajte-u-visoko/preduzetnicke-industrijske-zone/|title=Preduzetničke industrijske zone|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> == Historija == U etnografskim i historijskim prikazima visočke okoline zabilježeno je da su u Ozrakovićima bili prisutni '''tabaci''', odnosno stanovništvo povezano s obradom kože, što upućuje na vezu naselja s jednim od prepoznatljivih zanata visočkog kraja.<ref>{{cite web|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf|title=001 visoko i okolina kroz historiju 2|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="Zaštita nacionalnog blaga">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/zastita-nacionalnog-blaga/|title=Zaštita nacionalnog blaga|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U periodu [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]] i kasnije [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], Ozrakovići su administrativno pripadali seoskoj općini [[Arnautovići]], zajedno s naseljima Arnautovići, Mulići i Taukčići.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/126846561/Enes_S_Omerovi%C4%87_Visoko_u_KHS_Jugoslaviji|title=Enes S. Omerović, ''Visoko u KHS-Jugoslaviji''|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U Ozrakovićima se nalazi lokalitet proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine — kompleks samostana sa gimnazijom i sjemeništem u Visokom.<ref name="Zaštita nacionalnog blaga"/> == Savremeni razvoj == U savremenom periodu Ozrakovići su prepoznatljivi i po poslovno-industrijskom razvoju. Grad Visoko među svojim privrednim zonama posebno izdvaja poslovnu zonu Ozrakovići, koja je važna za lokalnu ekonomiju i razvoj privrede grada.<ref name="Preduzetničke industrijske zone"/> == Stanovništvo == Prema rezultatima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisa stanovništva iz 2013. godine]], Ozrakovići su imali 301 stanovnika.<ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Ozrakovići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 157970 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 301 | g2013_bosnjaci = 274 | g2013_srbi = 5 | g2013_hrvati = 5 | g2013_bosanci = 12 | g2013_muslimani = 1 | g2013_bosanciihercegovci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g1991_ukupno = 366 | g1991_muslimani = 278 | g1991_srbi = 54 | g1991_hrvati = 13 | g1991_jugosloveni = 19 | g1981_ukupno = 315 | g1981_muslimani = 226 | g1981_srbi = 58 | g1981_hrvati = 19 | g1981_jugosloveni = 10 | g1981_crnogorci = 1 | g1981_albanci = 1 | g1971_ukupno = 393 | g1971_muslimani = 237 | g1971_srbi = 129 | g1971_hrvati = 22 | g1971_jugosloveni = 2 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} c1zgmkw3ezzfw3ak1jasppddp9538y7 3936689 3936688 2026-10-22T19:18:31Z Pravednoposteno022 187131 Apsolutno netačne informacije tačnije dezinformacije, koje nisu uopšte na lokalitetu Naselja Ozrakovići 3936689 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Ulica Ozrakovići | vrsta = Gradsko naselje | službeni_naziv = Ulica Ozrakovići | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.9989 | dužina_stepeni = 18.1791 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 301 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 157970<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Ozrakovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Ozrakovići''' su [[Ulica]] u sastavu [[Visoko|grada Visoko]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="Preduzetničke industrijske zone">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/investirajte-u-visoko/preduzetnicke-industrijske-zone/|title=Preduzetničke industrijske zone|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> == Historija == == Savremeni razvoj == U savremenom periodu Ozrakovići su prepoznatljivi i po poslovno-industrijskom razvoju. Grad Visoko među svojim privrednim zonama posebno izdvaja poslovnu zonu Ozrakovići, koja je važna za lokalnu ekonomiju i razvoj privrede grada.<ref name="Preduzetničke industrijske zone"/> == Stanovništvo == Prema rezultatima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisa stanovništva iz 2013. godine]], Ozrakovići su imali 301 stanovnika.<ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Ozrakovići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 157970 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 301 | g2013_bosnjaci = 274 | g2013_srbi = 5 | g2013_hrvati = 5 | g2013_bosanci = 12 | g2013_muslimani = 1 | g2013_bosanciihercegovci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g1991_ukupno = 366 | g1991_muslimani = 278 | g1991_srbi = 54 | g1991_hrvati = 13 | g1991_jugosloveni = 19 | g1981_ukupno = 315 | g1981_muslimani = 226 | g1981_srbi = 58 | g1981_hrvati = 19 | g1981_jugosloveni = 10 | g1981_crnogorci = 1 | g1981_albanci = 1 | g1971_ukupno = 393 | g1971_muslimani = 237 | g1971_srbi = 129 | g1971_hrvati = 22 | g1971_jugosloveni = 2 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} sgqn5oojhodmbf5khylrtlo9odtinhf 3936692 3936689 2026-10-22T19:38:27Z Panasko 146730 /* */ 3936692 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Ozrakovići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.9989 | dužina_stepeni = 18.1791 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 301 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 157970<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Ozrakovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Ozrakovići''' su [[naseljeno mjesto]] u sastavu [[Visoko|grada Visoko]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="Preduzetničke industrijske zone">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/investirajte-u-visoko/preduzetnicke-industrijske-zone/|title=Preduzetničke industrijske zone|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> == Historija == U etnografskim i historijskim prikazima visočke okoline zabilježeno je da su u Ozrakovićima bili prisutni '''tabaci''', odnosno stanovništvo povezano s obradom kože, što upućuje na vezu naselja s jednim od prepoznatljivih zanata visočkog kraja.<ref>{{cite web|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf|title=001 visoko i okolina kroz historiju 2|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="Zaštita nacionalnog blaga">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/zastita-nacionalnog-blaga/|title=Zaštita nacionalnog blaga|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U periodu [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]] i kasnije [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], Ozrakovići su administrativno pripadali seoskoj općini [[Arnautovići]], zajedno s naseljima Arnautovići, Mulići i Taukčići.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/126846561/Enes_S_Omerovi%C4%87_Visoko_u_KHS_Jugoslaviji|title=Enes S. Omerović, ''Visoko u KHS-Jugoslaviji''|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U Ozrakovićima se nalazi lokalitet proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine — kompleks samostana sa gimnazijom i sjemeništem u Visokom.<ref name="Zaštita nacionalnog blaga"/> == Savremeni razvoj == U savremenom periodu Ozrakovići su prepoznatljivi i po poslovno-industrijskom razvoju. Grad Visoko među svojim privrednim zonama posebno izdvaja poslovnu zonu Arnautovići–Ozrakovići, koja je važna za lokalnu ekonomiju i razvoj privrede grada.<ref name="Preduzetničke industrijske zone"/> == Stanovništvo == Prema rezultatima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisa stanovništva iz 2013. godine]], Ozrakovići su imali 301 stanovnika.<ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Ozrakovići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 157970 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 301 | g2013_bosnjaci = 274 | g2013_srbi = 5 | g2013_hrvati = 5 | g2013_bosanci = 12 | g2013_muslimani = 1 | g2013_bosanciihercegovci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g1991_ukupno = 366 | g1991_muslimani = 278 | g1991_srbi = 54 | g1991_hrvati = 13 | g1991_jugosloveni = 19 | g1981_ukupno = 315 | g1981_muslimani = 226 | g1981_srbi = 58 | g1981_hrvati = 19 | g1981_jugosloveni = 10 | g1981_crnogorci = 1 | g1981_albanci = 1 | g1971_ukupno = 393 | g1971_muslimani = 237 | g1971_srbi = 129 | g1971_hrvati = 22 | g1971_jugosloveni = 2 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} psoaxdiz29la0fkc86em66o61vircnb 3936701 3936692 2026-10-22T23:36:12Z GoodBosnian 170315 ponavlja se naslov 3936701 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Ozrakovići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.9989 | dužina_stepeni = 18.1791 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 301 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 157970<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Ozrakovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Ozrakovići''' su [[naseljeno mjesto]] u sastavu [[Visoko|grada Visoko]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="Preduzetničke industrijske zone">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/investirajte-u-visoko/preduzetnicke-industrijske-zone/|title=Preduzetničke industrijske zone|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> == Historija == U etnografskim i historijskim prikazima visočke okoline zabilježeno je da su u Ozrakovićima bili prisutni '''tabaci''', odnosno stanovništvo povezano s obradom kože, što upućuje na vezu naselja s jednim od prepoznatljivih zanata visočkog kraja.<ref>{{cite web|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf|title=001 visoko i okolina kroz historiju 2|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="Zaštita nacionalnog blaga">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/zastita-nacionalnog-blaga/|title=Zaštita nacionalnog blaga|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U periodu [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]] i kasnije [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], Ozrakovići su administrativno pripadali seoskoj općini [[Arnautovići]], zajedno s naseljima Arnautovići, Mulići i Taukčići.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/126846561/Enes_S_Omerovi%C4%87_Visoko_u_KHS_Jugoslaviji|title=Enes S. Omerović, ''Visoko u KHS-Jugoslaviji''|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U Ozrakovićima se nalazi lokalitet proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine — kompleks samostana sa gimnazijom i sjemeništem u Visokom.<ref name="Zaštita nacionalnog blaga"/> == Savremeni razvoj == U savremenom periodu Ozrakovići su prepoznatljivi i po poslovno-industrijskom razvoju. Grad Visoko među svojim privrednim zonama posebno izdvaja poslovnu zonu Arnautovići–Ozrakovići, koja je važna za lokalnu ekonomiju i razvoj privrede grada.<ref name="Preduzetničke industrijske zone"/> == Stanovništvo == Prema rezultatima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisa stanovništva iz 2013. godine]], Ozrakovići su imali 301 stanovnika.<ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref>{{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Ozrakovići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 157970 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 301 | g2013_bosnjaci = 274 | g2013_srbi = 5 | g2013_hrvati = 5 | g2013_bosanci = 12 | g2013_muslimani = 1 | g2013_bosanciihercegovci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g1991_ukupno = 366 | g1991_muslimani = 278 | g1991_srbi = 54 | g1991_hrvati = 13 | g1991_jugosloveni = 19 | g1981_ukupno = 315 | g1981_muslimani = 226 | g1981_srbi = 58 | g1981_hrvati = 19 | g1981_jugosloveni = 10 | g1981_crnogorci = 1 | g1981_albanci = 1 | g1971_ukupno = 393 | g1971_muslimani = 237 | g1971_srbi = 129 | g1971_hrvati = 22 | g1971_jugosloveni = 2 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} q2o7gt0od0t7ojszopuzid9p1gx78g2 3936704 3936701 2026-10-22T23:50:25Z Bosancica by MK 173186 Sitna korekcija 3936704 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Ozrakovići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.9989 | dužina_stepeni = 18.1791 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 301 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 157970<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Ozrakovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Ozrakovići''' su [[naseljeno mjesto]] u sastavu [[Visoko|grada Visoko]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="Preduzetničke industrijske zone">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/investirajte-u-visoko/preduzetnicke-industrijske-zone/|title=Preduzetničke industrijske zone|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> == Historija == U etnografskim i historijskim prikazima visočke okoline zabilježeno je da su u Ozrakovićima bili prisutni '''tabaci''', odnosno stanovništvo povezano s obradom kože, što upućuje na vezu naselja s jednim od prepoznatljivih zanata visočkog kraja.<ref>{{cite web|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf|title=001 visoko i okolina kroz historiju 2|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="Zaštita nacionalnog blaga">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/zastita-nacionalnog-blaga/|title=Zaštita nacionalnog blaga|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U periodu [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]] i kasnije [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], Ozrakovići su administrativno pripadali seoskoj općini [[Arnautovići]], zajedno s naseljima Arnautovići, Mulići i Taukčići.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/126846561/Enes_S_Omerovi%C4%87_Visoko_u_KHS_Jugoslaviji|title=Enes S. Omerović, ''Visoko u KHS-Jugoslaviji''|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U Ozrakovićima se nalazi lokalitet proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine – kompleks samostana sa gimnazijom i sjemeništem u Visokom.<ref name="Zaštita nacionalnog blaga"/> == Savremeni razvoj == U savremenom periodu Ozrakovići su prepoznatljivi i po poslovno-industrijskom razvoju. Grad Visoko među svojim privrednim zonama posebno izdvaja poslovnu zonu Arnautovići–Ozrakovići, koja je važna za lokalnu ekonomiju i razvoj privrede grada.<ref name="Preduzetničke industrijske zone"/> == Stanovništvo == Prema rezultatima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisa stanovništva iz 2013. godine]], Ozrakovići su imali 301 stanovnika.<ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref>{{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Ozrakovići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 157970 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 301 | g2013_bosnjaci = 274 | g2013_srbi = 5 | g2013_hrvati = 5 | g2013_bosanci = 12 | g2013_muslimani = 1 | g2013_bosanciihercegovci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g1991_ukupno = 366 | g1991_muslimani = 278 | g1991_srbi = 54 | g1991_hrvati = 13 | g1991_jugosloveni = 19 | g1981_ukupno = 315 | g1981_muslimani = 226 | g1981_srbi = 58 | g1981_hrvati = 19 | g1981_jugosloveni = 10 | g1981_crnogorci = 1 | g1981_albanci = 1 | g1971_ukupno = 393 | g1971_muslimani = 237 | g1971_srbi = 129 | g1971_hrvati = 22 | g1971_jugosloveni = 2 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} dlgsn51ufyadr2yf8n8jjimbfcjxkp2 0 15437 3936747 3848175 2026-10-23T11:04:16Z Bosancica by MK 173186 Bosancica by MK premjestio je stranicu [[Pedagoška psihologija]] na [[Edukacijska psihologija]]: Uobičajen naziv: Termin pedagoška etimološki i tradicionalno se vezuje za odgoj i obrazovanje djece u školskom sistemu, a edukacijska psihologija obuhvata procese učenja i poučavanja u svim životnim dobima (uključujući obrazovanje odraslih, cjeloživotno učenje i stručno usavršavanje). Edukacijska psihologija predstavlja i terminološku usklađenost sa savremenom naučnom literaturom. 3848175 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Šablon:Psihologija bočna traka}} [[Datoteka:Kugleramme.jpg|mini|desno|180px|Abakus služi za učenje apstraktnih koncepata.]] '''Pedagoška psihologija''' se bavi izučavanjem ljudskog ponašanja i učenja na različitim uzrastima i u različitim uslovima vaspitno - obrazovne sredine. To je grana primijenjene [[Psihologija|psihologije]], čiji je cilj unapređivanje tih procesa i njihovog podizanja na jedan viši i kvalitetniji nivo, u smislu optimalnog razvoja sposobnosti i osobina ličnosti učenika. Također imamo i definiciju školske psihologije: ona otkriva zakonitosti koje nastaju u odgojno-obrazovnom procesu. Njen je osnovni zadatak da ustanovi što efikasnije nastavne metode u proučavanju, posebno one koje se odnose na motivaciju i učenje. == Također pogledajte == * [[Kognitivna nauka]] * [[Motivacija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.ipf.unze.ba/index.php?id=461 Pedagoška psihologija] {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pedagoška psihologija| ]] ktaa6jnxw6iw73ozu53mepfdugwnd69 3936751 3936747 2026-10-23T11:07:45Z Bosancica by MK 173186 Sitne korekcije, ali tekst potrebno dodatno uskladiti i temeljito obraditi. 3936751 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Šablon:Psihologija bočna traka}} [[Datoteka:Kugleramme.jpg|mini|desno|180px|Abakus služi za učenje apstraktnih koncepata.]] '''Edukacijska psihologija''' se bavi izučavanjem ljudskog ponašanja i učenja na različitim uzrastima i u različitim uslovima odgojno-obrazovne sredine. To je grana primijenjene [[Psihologija|psihologije]], čiji je cilj unapređivanje tih procesa i njihovog podizanja na jedan viši i kvalitetniji nivo, u smislu optimalnog razvoja sposobnosti i osobina ličnosti učenika. Također imamo i definiciju školske psihologije: ona otkriva zakonitosti koje nastaju u odgojno-obrazovnom procesu. Njen je osnovni zadatak da ustanovi što efikasnije nastavne metode u proučavanju, posebno one koje se odnose na motivaciju i učenje. == Također pogledajte == * [[Kognitivna nauka]] * [[Motivacija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.ipf.unze.ba/index.php?id=461 Pedagoška psihologija] {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pedagoška psihologija| ]] b3wppjbbzeijaxvu8hb0p0dl7h7hnfs 3936752 3936751 2026-10-23T11:08:17Z Bosancica by MK 173186 3936752 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Šablon:Psihologija bočna traka}} [[Datoteka:Kugleramme.jpg|mini|desno|180px|Abakus služi za učenje apstraktnih koncepata.]] '''Edukacijska psihologija''' se bavi izučavanjem ljudskog ponašanja i učenja na različitim uzrastima i u različitim uslovima odgojno-obrazovne sredine. To je grana primijenjene [[Psihologija|psihologije]], čiji je cilj unapređivanje tih procesa i njihovog podizanja na jedan viši i kvalitetniji nivo, u smislu optimalnog razvoja sposobnosti i osobina ličnosti učenika. Također imamo i definiciju školske psihologije: ona otkriva zakonitosti koje nastaju u odgojno-obrazovnom procesu. Njen je osnovni zadatak da ustanovi što efikasnije nastavne metode u proučavanju, posebno one koje se odnose na motivaciju i učenje. == Također pogledajte == * [[Kognitivna nauka]] * [[Motivacija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.ipf.unze.ba/index.php?id=461 Pedagoška psihologija] {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Edukacijska psihologija| ]] 9ea02jljupg583q904ehn1d5gmwzsm2 0 18793 3936661 3934796 2026-10-22T12:27:04Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[22. juli]] – [[George Armitage Miller]], [[SAD|američki]] [[Psihologija|psiholog]] i unutrašnji linkovi 3936661 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''2012. ([[Rimski brojevi|MMXII]])''' je bila prijestupna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru, 2012. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 12. godina 3. milenija i 21. stoljeća, i 3. decenije 2010-ih. [[Datoteka:2012_Events_Collage_V4.jpg|mini|300x300piksel|Slijeva, u smjeru kazaljke na satu: oštećenje [[Casino Pier]]a u Seaside Heightsu, New Jersey kao rezultat [[Uragan Sandy|uragana Sandy]]; [[Tajfun Bopha]] je dostigao najveći intenzitet i pogodio [[Mindanao]], [[Filipini|Filipine]], uzrokujući 1.901 smrt; [[NASA]] -in [[Curiosity (rover)|''Curiosity'' Rover]] slijeće na površinu [[Mars]]a; [[Higgsov bozon]], [[Elementarna čestica|elementarnu česticu]], otkrio je [[CERN]] i revolucionirao je [[Kvantna mehanika|kvantnu fiziku]]; [[K-pop]] umjetnik [[PSY|Psy]] izvodi svoj hit singl "[[Gangnam stil|Gangnam Style]]", koji je postao kulturni fenomen 2012. godine; gomila [[Reakcije na Nevinost muslimana|demonstranata]] na demonstraciji anti-islamskog filma [[Sydney|u Sidneju]] 2012. protiv filma ''[[Nevinost muslimana]]''; [[Nacionalni pokret za oslobođenje Azawada|Militanti]] [[Tuarezi|Tuarega]], viđeni kako voze blizu [[Timbuktu]]a, [[Mali]] tokom [[Rat u Maliju|rata u Maliju]]; [[Olimpijske igre 2012.|Ljetne olimpijske igre 2012.]] održavaju se u [[London]]u, [[Ujedinjeno Kraljevstvo]].]] == Događaji == === Januar === * [[13. januar]] – Nasukao se [[italija]]nski kruzer Costa Concordia, poginulo najmanje 16 osoba. * [[22. januar]] – Na [[Referendum o pristupanju Hrvatske Evropskoj uniji 2012.|referendumu o pristupanju Hrvatske]] Evropskoj Uniji, građani [[Hrvatska|Hrvatske]] i hrvatsko iseljeništvo izjasnilo se dvotrećinskom većinom za ulazak u [[EU]], koji je predviđen 1. jula 2013. godine. === Februar === * [[1. februar]] – Najmanje 79 ljudi je ubijeno i više od 1000 ranjeno nakon fudbalske utakmice u [[Port Said]]u, Egipat. * [[21. februar]] – Grčka kriza zbog duga vlade. * [[27. februar]] – Nastavlja se [[Arapsko proljeće]] (protesti u Jemenu). === Mart === * [[4. mart]] – Niz eksplozija u [[Brazzaville|Brazavilu]], glavnom gradu [[Republika Kongo|Republike Kongo]], poginulo najmanje 250 osoba. * [[22. mart]] – Amadi Toumani Toure, predsjednik [[Mali]]ja, je svrgnut od strane malijske vojske, nakon što je vojska izvršila napad na Vladu. === April === * [[6. april]] – Nacionalni pokret za oslobađanje Azawada jednostrano proglašava nezavisnost [[Azawad]]a od Malija. * [[13. april]] – [[Kwangmyŏngsŏng-3]], sjevernokorejski [[Satelit za osmatranje Zemlje|satelit za posmatranje Zemlje]], eksplodirao je nedugo nakon lansiranja. * [[26. april]] – Bivši [[Liberija|liberijski]] predsjednik, [[Charles Taylor]] je optužen za 11 slučajeva u vezi sa pomaganjem i podržavanjem ratnih zločina i zločina protiv čovječnosti, tokom civilnog rata u afričkoj državi [[Sijera Leone]]. === Maj === * [[22. maj]] – Tokijsko nebesko drvo ([[Tokyo skytree]]), najviši samoodržavani toranj na svijetu, visok 634 metra, otvoren je za javnost. === Juni === * [[5. juni|5.]] – [[6. juni]] – Drugi i posljednji put u ovom stoljeću, [[Venera]] je prošla između Sunca i Zemlje. === Juli === * [[27. juli]] – Otvorene [[Ljetne olimpijske igre|Ljetne olimpijske igre u Londonu]]. * [[30. juli|30.]] – [[31. juli]] – Dogodio se najveći nestanak struje ikada, nazvan [[Indijsko zamračenje 2012.]] Tada je 620 miliona ljudi ostalo bez struje. === August === * [[6. august]] – [[Curiosity]] [[Mars Science Laboratory|MSL]] rover uspješno sletio na površinu [[Mars]]a. * [[12. august]] – Zatvorene Ljetne olimpijske igre u Londonu. === Septembar === === Oktobar === * [[14. oktobar]] – Austrijski padobranac, [[Felix Baumgartner]] postaje prva osoba koja je probila zvučni zid, bez ikakvih pomagala i uređaja, skočivši sa rekordne visine od 39&nbsp;km iznad [[Roswell]]a. * [[24. oktobar|24.]] – [[30. oktobar]] – [[Uragan Sandy]] ubija najmanje 209 osoba na [[Karibi]]ma, [[Bahami]]ma, u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u i [[Kanada|Kanadi]], te pravi ogromnu šteti na istočnoj obali Sjedinjenih Američkih Država. === Novembar === * [[9. novembar]] - [[Alma (opera)|Opera Alma]] prvi put izvedena na sceni [[Narodno pozorište Sarajevo|narodnog pozorišta]] u Sarajevu. * [[14. novembar|14]] – [[21. novembar]] – [[Izrael]] pokrenuo Operaciju "Stub odbrane" protiv palestinskog [[Pojas Gaze|Pojasa Gaze]], ubijajući vođu [[Hamas]]a, Ahmeda Jabarija. Ubijeno je i 140 Palestinaca, te 5 Izraelaca. Oružani sukob između Izraela i Palestine zaustavili su Egipat i SAD nakon jednosedmičnih eskalacija u Pojasu Gaze i na jugu Izraela. * [[25. novembar]] – [[9. decembar]] – [[Tajfun Bopha]], poznat i kao "Pablo", na [[Filipini]]ma je ubio najmanje 1067 osoba, a 838 osoba se vodi kao nestalo. Tajfun je uzrokovao značajnu štetu na filipinskom ostrvu [[Mindanao]]. === Decembar === * [[21. decembar]] – Kraj najdužeg ciklusa srednjoameričkog [[Majanski kalendar|majanskog kalendara]] dugog brojanja ([[Fenomen 2012. godine|Fenomen 2012.]]). == Rođeni == {{Proširiti sekciju}} == Umrli == === Januar=== * [[1. januar]] – [[Kiro Gligorov]], [[Sjeverna Makedonija|makedonski]] [[predsjednik]] * [[7. januar]] – [[Viktorija Baginska]], [[Sovjetski Savez|sovjetska]] i [[Rusija|ruska]] [[pjesnik]]inja, [[spisateljica]], [[Prevođenje|prevoditeljica]] i [[Etnologija|etnologinja]] [[Krimčaci|krimčačkog]] porijekla * [[12. januar]] – [[Rauf Denktaş]], [[predsjednik]] Turske republike [[Sjeverni Kipar]] * [[13. januar]] – [[Miljan Miljanić]], [[nogomet]]ni trener i selektor jugoslovenske reprezentacije * [[20. januar]] - [[Etta James]], američka pjevačica žanrova: [[blues]], [[R&B]], [[soul]], [[rock and roll]], [[jazz]] i [[gospel]] * [[27. januar]] – [[Ljiljana Jovanović]], [[srbija]]nska [[Glumac|glumica]] * [[28. januar]] – [[Đenana Buturović]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] književna historičarka, [[Kulturološka antropologija|kulturni antropolog]], [[folklor]]ista i doktor književnih nauka * [[29. januar]] ** [[Nijaz Duraković]], [[bosanskohercegovački]] [[profesor]] i [[političar]] ** [[Živan Saramandić]], [[srbija]]nski [[tenor]] ** [[Gerlinde Haid]], [[Austrija|austrijski]] etnomuzikolog === Februar === * [[1. februar]] – [[Wisława Szymborska]], [[poljska]] [[književnica]] * [[4. februar]] – [[Hubert Leitgeb (biatlonac)|Hubert Leitgeb]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac i biatlonski trener * [[5. februar]] – [[Ben Gazzara]], [[SAD|američki]] [[glumac]] * [[12. februar]] – [[Advan Hozić]], [[bosanskohercegovački]] [[književnik]] * [[14. februar]] – [[Zlatko Crnković]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[glumac]] * [[16. februar]] – [[Duško Antunović]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[Vaterpolo|vaterpolist]] i trener * [[17. februar]] – [[Anthony Shadid]], [[liban]]ski [[novinar]] dvostruki dobitnik [[Pulitzerova nagrada|Pulitzerove nagrade]] * [[26. februar]] – [[Erland Josephson]], [[Švedska|švedski]] [[glumac]] * [[11. februar]] – [[Whitney Houston]], [[SAD|američka]] [[pjevačica]] i [[Glumac|glumica]] === Mart === * [[1. mart]] – [[Blagoje Adžić]], [[SFRJ|jugoslavenski]] [[general]] * [[7. mart]] – [[Jeanne Achterberg]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[12. mart]] – [[Frank Sherwood Rowland]], [[SAD|američki]] [[nauka|naučnik]] i [[nobelovac]] === April === * [[2. april]] – [[Miguel de la Madrid Urtado]], [[predsjednik]] [[Meksiko|Meksika]] (1982-1988) * [[28. april]] – [[Matilde Camus]], [[Španija|španska]] [[pjesnikinja]] === Maj === * [[12. maj]] – [[Danilo Krstanović]], [[bosanskohercegovački]] fotoreporter * [[16. maj]] - [[Bećir Drnda]], [[bosanskohercegovački]] [[flauta|flautista]] * [[17. maj]] – [[Jon Istad]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac i trostruki [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijski prvak]] u [[biatlon]]u * [[26. maj]] – [[Adnan Ćatić (alpinist)|Adnan Ćatić]], [[bosanskohercegovački]] [[Sportsko penjanje|sportski penjač]] === Juni === * [[5. juni]] – [[Vojislav Milašević]], [[bosanskohercegovački]] [[TV]] i [[Pozorište|pozorišni]] [[režiser]] * [[9. juni]] – [[George Ede (biatlonac)|George Ede]], [[Kanada|kanadski]] [[biatlon]]ac * [[13. juni]] ** [[Hannu Posti]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac ** [[Roger Garaudy]], [[Francuska|francuski]] [[pisac]] i [[filozof]] * [[22. juli]] – [[George Armitage Miller]], [[SAD|američki]] [[Psihologija|psiholog]] * [[27. juni]] – [[Miloš Blagojević]], [[srbija]]nski [[historija|historičar]] i član [[SANU]]-a === Juli === * [[14. juli]] – [[Sixten Jernberg]], [[Švedska|švedski]] [[skijaš-trkač]] * [[22. juli]] – [[Galja Novenc]], [[Armenija|armenska]] [[Glumac|glumica]] * [[24. juli]] – [[John Atta Mills]], [[gana|ganski]] [[političar]], bivši [[predsjednik]] [[Gana|Gane]] === August === * [[14. august]] ** [[Svetozar Gligorić]], [[Jugoslavija|jugoslavenski]] [[šah]]ovski [[velemajstor]] ** [[Maja Bošković-Stulli]], [[hrvatska]] [[književnica]] === Septembar === * [[14. septembar]] – [[Jaylee Burley Mead]], američka [[Astronomija|astronomkinja]] === Oktobar === * [[7. oktobar]] – [[Mersad Berber]], [[bosanskohercegovački]] likovni umjetnik * [[14. oktobar]] – [[Branko Črnac Tusta]], jugoslavenski i hrvatski pjevač, frontmen [[KUD Idijoti]] === Novembar === * [[10. novembar]] – [[Stuart Freedman|Stuart Jay Freedman]], američki eksperimentalni [[fizičar]] * [[23. novembar]] – [[Sava Babić]], srbijanski književnik i prevodilac === Decembar === * [[1. decembar]] – [[Ksenija Jovanović]], jugoslavenska i bosanskohercegovačka glumica * [[11. decembar]] ** [[Emilia Pisani Belserene]], [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[astronom]]kinja ** [[Galina Višnjevska]], [[Rusija|ruska]] [[sopran]] [[Opera|operska]] pjevačica i recitator == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] &ndash; [[Robert Lefkowitz]] i [[Brian Kobilka]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] &ndash; [[Alvin E. Roth]] i [[Lloyd Shapley]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] &ndash; [[Mo Yan]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] &ndash; [[Evropska unija]] * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] &ndash; [[Serge Haroche]] i [[David J. Wineland]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] &ndash; [[John B. Gurdon]] i [[Shinya Yamanaka]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|2012|2012.}} h2j4tbbl1x5re0avxwgomwpcmxfc9e8 3936662 3936661 2026-10-22T12:29:37Z Bosancica by MK 173186 Ispravka 3936662 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''2012. ([[Rimski brojevi|MMXII]])''' je bila prijestupna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru, 2012. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 12. godina 3. milenija i 21. stoljeća, i 3. decenije 2010-ih. [[Datoteka:2012_Events_Collage_V4.jpg|mini|300x300piksel|Slijeva, u smjeru kazaljke na satu: oštećenje [[Casino Pier]]a u Seaside Heightsu, New Jersey kao rezultat [[Uragan Sandy|uragana Sandy]]; [[Tajfun Bopha]] je dostigao najveći intenzitet i pogodio [[Mindanao]], [[Filipini|Filipine]], uzrokujući 1.901 smrt; [[NASA]] -in [[Curiosity (rover)|''Curiosity'' Rover]] slijeće na površinu [[Mars]]a; [[Higgsov bozon]], [[Elementarna čestica|elementarnu česticu]], otkrio je [[CERN]] i revolucionirao je [[Kvantna mehanika|kvantnu fiziku]]; [[K-pop]] umjetnik [[PSY|Psy]] izvodi svoj hit singl "[[Gangnam stil|Gangnam Style]]", koji je postao kulturni fenomen 2012. godine; gomila [[Reakcije na Nevinost muslimana|demonstranata]] na demonstraciji anti-islamskog filma [[Sydney|u Sidneju]] 2012. protiv filma ''[[Nevinost muslimana]]''; [[Nacionalni pokret za oslobođenje Azawada|Militanti]] [[Tuarezi|Tuarega]], viđeni kako voze blizu [[Timbuktu]]a, [[Mali]] tokom [[Rat u Maliju|rata u Maliju]]; [[Olimpijske igre 2012.|Ljetne olimpijske igre 2012.]] održavaju se u [[London]]u, [[Ujedinjeno Kraljevstvo]].]] == Događaji == === Januar === * [[13. januar]] – Nasukao se [[italija]]nski kruzer Costa Concordia, poginulo najmanje 16 osoba. * [[22. januar]] – Na [[Referendum o pristupanju Hrvatske Evropskoj uniji 2012.|referendumu o pristupanju Hrvatske]] Evropskoj Uniji, građani [[Hrvatska|Hrvatske]] i hrvatsko iseljeništvo izjasnilo se dvotrećinskom većinom za ulazak u [[EU]], koji je predviđen 1. jula 2013. godine. === Februar === * [[1. februar]] – Najmanje 79 ljudi je ubijeno i više od 1000 ranjeno nakon fudbalske utakmice u [[Port Said]]u, Egipat. * [[21. februar]] – Grčka kriza zbog duga vlade. * [[27. februar]] – Nastavlja se [[Arapsko proljeće]] (protesti u Jemenu). === Mart === * [[4. mart]] – Niz eksplozija u [[Brazzaville|Brazavilu]], glavnom gradu [[Republika Kongo|Republike Kongo]], poginulo najmanje 250 osoba. * [[22. mart]] – Amadi Toumani Toure, predsjednik [[Mali]]ja, je svrgnut od strane malijske vojske, nakon što je vojska izvršila napad na Vladu. === April === * [[6. april]] – Nacionalni pokret za oslobađanje Azawada jednostrano proglašava nezavisnost [[Azawad]]a od Malija. * [[13. april]] – [[Kwangmyŏngsŏng-3]], sjevernokorejski [[Satelit za osmatranje Zemlje|satelit za posmatranje Zemlje]], eksplodirao je nedugo nakon lansiranja. * [[26. april]] – Bivši [[Liberija|liberijski]] predsjednik, [[Charles Taylor]] je optužen za 11 slučajeva u vezi sa pomaganjem i podržavanjem ratnih zločina i zločina protiv čovječnosti, tokom civilnog rata u afričkoj državi [[Sijera Leone]]. === Maj === * [[22. maj]] – Tokijsko nebesko drvo ([[Tokyo skytree]]), najviši samoodržavani toranj na svijetu, visok 634 metra, otvoren je za javnost. === Juni === * [[5. juni|5.]] – [[6. juni]] – Drugi i posljednji put u ovom stoljeću, [[Venera]] je prošla između Sunca i Zemlje. === Juli === * [[27. juli]] – Otvorene [[Ljetne olimpijske igre|Ljetne olimpijske igre u Londonu]]. * [[30. juli|30.]] – [[31. juli]] – Dogodio se najveći nestanak struje ikada, nazvan [[Indijsko zamračenje 2012.]] Tada je 620 miliona ljudi ostalo bez struje. === August === * [[6. august]] – [[Curiosity]] [[Mars Science Laboratory|MSL]] rover uspješno sletio na površinu [[Mars]]a. * [[12. august]] – Zatvorene Ljetne olimpijske igre u Londonu. === Septembar === === Oktobar === * [[14. oktobar]] – Austrijski padobranac, [[Felix Baumgartner]] postaje prva osoba koja je probila zvučni zid, bez ikakvih pomagala i uređaja, skočivši sa rekordne visine od 39&nbsp;km iznad [[Roswell]]a. * [[24. oktobar|24.]] – [[30. oktobar]] – [[Uragan Sandy]] ubija najmanje 209 osoba na [[Karibi]]ma, [[Bahami]]ma, u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u i [[Kanada|Kanadi]], te pravi ogromnu šteti na istočnoj obali Sjedinjenih Američkih Država. === Novembar === * [[9. novembar]] - [[Alma (opera)|Opera Alma]] prvi put izvedena na sceni [[Narodno pozorište Sarajevo|narodnog pozorišta]] u Sarajevu. * [[14. novembar|14]] – [[21. novembar]] – [[Izrael]] pokrenuo Operaciju "Stub odbrane" protiv palestinskog [[Pojas Gaze|Pojasa Gaze]], ubijajući vođu [[Hamas]]a, Ahmeda Jabarija. Ubijeno je i 140 Palestinaca, te 5 Izraelaca. Oružani sukob između Izraela i Palestine zaustavili su Egipat i SAD nakon jednosedmičnih eskalacija u Pojasu Gaze i na jugu Izraela. * [[25. novembar]] – [[9. decembar]] – [[Tajfun Bopha]], poznat i kao "Pablo", na [[Filipini]]ma je ubio najmanje 1067 osoba, a 838 osoba se vodi kao nestalo. Tajfun je uzrokovao značajnu štetu na filipinskom ostrvu [[Mindanao]]. === Decembar === * [[21. decembar]] – Kraj najdužeg ciklusa srednjoameričkog [[Majanski kalendar|majanskog kalendara]] dugog brojanja ([[Fenomen 2012. godine|Fenomen 2012.]]). == Rođeni == {{Proširiti sekciju}} == Umrli == === Januar=== * [[1. januar]] – [[Kiro Gligorov]], [[Sjeverna Makedonija|makedonski]] [[predsjednik]] * [[7. januar]] – [[Viktorija Baginska]], [[Sovjetski Savez|sovjetska]] i [[Rusija|ruska]] [[pjesnik]]inja, [[spisateljica]], [[Prevođenje|prevoditeljica]] i [[Etnologija|etnologinja]] [[Krimčaci|krimčačkog]] porijekla * [[12. januar]] – [[Rauf Denktaş]], [[predsjednik]] Turske republike [[Sjeverni Kipar]] * [[13. januar]] – [[Miljan Miljanić]], [[nogomet]]ni trener i selektor jugoslovenske reprezentacije * [[20. januar]] - [[Etta James]], američka pjevačica žanrova: [[blues]], [[R&B]], [[soul]], [[rock and roll]], [[jazz]] i [[gospel]] * [[27. januar]] – [[Ljiljana Jovanović]], [[srbija]]nska [[Glumac|glumica]] * [[28. januar]] – [[Đenana Buturović]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] književna historičarka, [[Kulturološka antropologija|kulturni antropolog]], [[folklor]]ista i doktor književnih nauka * [[29. januar]] ** [[Nijaz Duraković]], [[bosanskohercegovački]] [[profesor]] i [[političar]] ** [[Živan Saramandić]], [[srbija]]nski [[tenor]] ** [[Gerlinde Haid]], [[Austrija|austrijski]] etnomuzikolog === Februar === * [[1. februar]] – [[Wisława Szymborska]], [[poljska]] [[književnica]] * [[4. februar]] – [[Hubert Leitgeb (biatlonac)|Hubert Leitgeb]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac i biatlonski trener * [[5. februar]] – [[Ben Gazzara]], [[SAD|američki]] [[glumac]] * [[12. februar]] – [[Advan Hozić]], [[bosanskohercegovački]] [[književnik]] * [[14. februar]] – [[Zlatko Crnković]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[glumac]] * [[16. februar]] – [[Duško Antunović]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[Vaterpolo|vaterpolist]] i trener * [[17. februar]] – [[Anthony Shadid]], [[liban]]ski [[novinar]] dvostruki dobitnik [[Pulitzerova nagrada|Pulitzerove nagrade]] * [[26. februar]] – [[Erland Josephson]], [[Švedska|švedski]] [[glumac]] * [[11. februar]] – [[Whitney Houston]], [[SAD|američka]] [[pjevačica]] i [[Glumac|glumica]] === Mart === * [[1. mart]] – [[Blagoje Adžić]], [[SFRJ|jugoslavenski]] [[general]] * [[7. mart]] – [[Jeanne Achterberg]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[12. mart]] – [[Frank Sherwood Rowland]], [[SAD|američki]] [[nauka|naučnik]] i [[nobelovac]] === April === * [[2. april]] – [[Miguel de la Madrid Urtado]], [[predsjednik]] [[Meksiko|Meksika]] (1982-1988) * [[28. april]] – [[Matilde Camus]], [[Španija|španska]] [[pjesnikinja]] === Maj === * [[12. maj]] – [[Danilo Krstanović]], [[bosanskohercegovački]] fotoreporter * [[16. maj]] - [[Bećir Drnda]], [[bosanskohercegovački]] [[flauta|flautista]] * [[17. maj]] – [[Jon Istad]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac i trostruki [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijski prvak]] u [[biatlon]]u * [[26. maj]] – [[Adnan Ćatić (alpinist)|Adnan Ćatić]], [[bosanskohercegovački]] [[Sportsko penjanje|sportski penjač]] === Juni === * [[5. juni]] – [[Vojislav Milašević]], [[bosanskohercegovački]] [[TV]] i [[Pozorište|pozorišni]] [[režiser]] * [[9. juni]] – [[George Ede (biatlonac)|George Ede]], [[Kanada|kanadski]] [[biatlon]]ac * [[13. juni]] ** [[Hannu Posti]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac ** [[Roger Garaudy]], [[Francuska|francuski]] [[pisac]] i [[filozof]] * [[27. juni]] – [[Miloš Blagojević]], [[srbija]]nski [[historija|historičar]] i član [[SANU]]-a === Juli === * [[14. juli]] – [[Sixten Jernberg]], [[Švedska|švedski]] [[skijaš-trkač]] * [[22. juli]] ** [[Galja Novenc]], [[Armenija|armenska]] [[Glumac|glumica]] ** [[George Armitage Miller]], [[SAD|američki]] [[Psihologija|psiholog]] * [[24. juli]] – [[John Atta Mills]], [[gana|ganski]] [[političar]], bivši [[predsjednik]] [[Gana|Gane]] === August === * [[14. august]] ** [[Svetozar Gligorić]], [[Jugoslavija|jugoslavenski]] [[šah]]ovski [[velemajstor]] ** [[Maja Bošković-Stulli]], [[hrvatska]] [[književnica]] === Septembar === * [[14. septembar]] – [[Jaylee Burley Mead]], američka [[Astronomija|astronomkinja]] === Oktobar === * [[7. oktobar]] – [[Mersad Berber]], [[bosanskohercegovački]] likovni umjetnik * [[14. oktobar]] – [[Branko Črnac Tusta]], jugoslavenski i hrvatski pjevač, frontmen [[KUD Idijoti]] === Novembar === * [[10. novembar]] – [[Stuart Freedman|Stuart Jay Freedman]], američki eksperimentalni [[fizičar]] * [[23. novembar]] – [[Sava Babić]], srbijanski književnik i prevodilac === Decembar === * [[1. decembar]] – [[Ksenija Jovanović]], jugoslavenska i bosanskohercegovačka glumica * [[11. decembar]] ** [[Emilia Pisani Belserene]], [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[astronom]]kinja ** [[Galina Višnjevska]], [[Rusija|ruska]] [[sopran]] [[Opera|operska]] pjevačica i recitator == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] &ndash; [[Robert Lefkowitz]] i [[Brian Kobilka]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] &ndash; [[Alvin E. Roth]] i [[Lloyd Shapley]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] &ndash; [[Mo Yan]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] &ndash; [[Evropska unija]] * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] &ndash; [[Serge Haroche]] i [[David J. Wineland]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] &ndash; [[John B. Gurdon]] i [[Shinya Yamanaka]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|2012|2012.}} ailsrl73uvch5wkg5wlgyer0pmog2qw 0 18999 3936669 3935937 2026-10-22T13:25:48Z Palapa 383 3936669 wikitext text/x-wiki '''.bj''' je [[Najviši internet domen|najviši]] [[Internet]] [[Internet domena|domen]] za afričku zemlju [[Benin]].<ref name="whois">{{en simbol}} [http://www.iana.org/root-whois/bj.htm IANA .bj whois informacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023155047/http://www.iana.org/root-whois/bj.htm |date=23. 10. 2007 }}, na iana.org.</ref> Administracija ovog domena vrši ministarstvo za stanice i telekomunikacije Benina. Uprkos tome što Beninu u nazivu nijedan od službenih jezika ne sadrži slovo "j", dodijeljena mu je .bj, jer su ostali mogući domeni .be, .bn i .bi već bili dodijeljeni drugim entitetima. {| class="wikitable sortable" |+ Spisak domena trećeg nivoa |- ! Domen trećeg nivoa !! Namjena |- | .com.bj || Preduzeća |- | .org.bj || NVO, neprofitne organizacije i udruženja |- | .tourism.bj || Entiteti povezani s turizmom |- | .info.bj || Štampani ili audiovizuelni mediji |- | .edu.bj || Osnovne i srednje obrazovne institucije |- | .univ.bj || Univerziteti |- | .assur.bj || Osiguravajuća društva |- | .net.bj || Telekomunikacione i mrežne kompanije |- | .architectes.bj || Arhitekti |- | .avocats.bj || Advokati |- | .resto.bj || Restorani |- | .restaurant.bj || Restorani |- | .gouv.bj || Vlade i povezani subjekti |- | .loisirs.bj || Slobodno vrijeme i zabava |} == Također pogledajte == * [[Spisak najviših internetskih domena|Spisak ostalih najviših internetskih domena]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.iana.org/domains/root/db Spisak najviših domena], na ''iana.org''. {{Državni Internet domeni}} {{DEFAULTSORT:Bj}} [[Kategorija:Benin]] [[Kategorija:Najviši državni domeni]] hogwajcj30rmukivrci4c02gy31vv0z 0 36354 3936668 3850872 2026-10-22T13:15:15Z Ziv 117934 ([[c:GR|GR]]) [[File:Christiaan Huygens-painting.jpeg]] → [[File:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and exact description 3936668 wikitext text/x-wiki {{Moderna fizika}} '''Svjetlost''' ili vidljiva svjetlost je [[elektromagnetno zračenje]] vidljivo ljudskom [[oko|oku]].<ref>[[International Commission on Illumination|CIE]] (1987). [http://www.cie.co.at/publ/abst/17-4-89.html ''International Lighting Vocabulary''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227034508/http://www.cie.co.at/publ/abst/17-4-89.html|date=27. 2. 2010}}. Number 17.4. CIE, 4th edition. {{ISBN|978-3-900734-07-7}}.<br />By the ''International Lighting Vocabulary'', the definition of ''light'' is: "Any radiation capable of causing a visual sensation directly."</ref> Vidljivo svjetlo se obično definira kao ono koje je na talasnim dužinama u rasponu od 400-700 nanometara (nm), što odgovara frekvencijama od 750-420 teraherca, između infracrvenog (sa dužim talasnim dužinama) i ultraljubičastog (sa kraćim talasnim dužinama).<ref name="Pal2001">{{cite book |last1=Pal |first1=G.K. |last2=Pal |first2=Pravati |title=Textbook of Practical Physiology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CcJvIiesqp8C&pg=PA387 |access-date=11. 10. 2013 |edition=1st |year=2001 |publisher=Orient Blackswan |location=Chennai |isbn=978-81-250-2021-9 |page=387 |chapter=chapter 52 |quote=The human eye has the ability to respond to all the wavelengths of light from 400–700 nm. This is called the visible part of the spectrum. |archive-date=8. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008031819/https://books.google.com/books?id=CcJvIiesqp8C&pg=PA387 |url-status=live }}</ref><ref name="BuserImbert1992">{{cite book |last1=Buser |first1=Pierre A. |last2=Imbert |first2=Michel |title=Vision |url=https://archive.org/details/vision0000buse |url-access=registration |access-date=11. 10. 2013 |year=1992 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-02336-8 |page=[https://archive.org/details/vision0000buse/page/50 50] |quote=Light is a special class of radiant energy embracing wavelengths between 400 and 700 nm (or mμ), or 4000 to 7000 Å.}}</ref> U fizici, pojam "svjetlo" može se u širem smislu odnositi na [[elektromagnetno zračenje]] bilo koje talasne dužine, bilo vidljivo ili ne.<ref>{{Cite book |title=Camera lenses: from box camera to digital |author=Gregory Hallock Smith |publisher=SPIE Press |year=2006 |isbn=978-0-8194-6093-6 |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=6mb0C0cFCEYC&pg=PA4 |access-date=15. 11. 2020 |archive-date=8. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008031820/https://books.google.com/books?id=6mb0C0cFCEYC&pg=PA4 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |title=Comprehensive Physics XII |author=Narinder Kumar |publisher=Laxmi Publications |year=2008 |isbn=978-81-7008-592-8 |page=1416 |url=https://books.google.com/books?id=IryMtwHHngIC&pg=PA1416}}</ref> U tom smislu, [[Gama zračenje|gama zraci]], [[Rendgensko zračenje|rendgenski zraci]], [[mikrotalas]]i i [[Radiotalas|radio talasi]] su takođe svjetlost. Primarna svojstva svjetlosti su intenzitet, smjer širenja, frekvencija ili spektar talasne dužine i polarizacija. Brzina svjetlosti u [[vakuum]]u, 299.792.458 metara u sekundi (m/s), jedna je od osnovnih prirodnih konstanti.[6] Kao i sve vrste elektromagnetnog zračenja, vidljiva svjetlost se širi elementarnim česticama bez mase koje se nazivaju [[foton]]i koji predstavljaju kvante elektromagnetnog polja, a mogu se analizirati i kao [[Talas|valovi]] i kao [[Čestica|čestice]]. Proučavanje svjetlosti, poznato kao [[optika]], važno je istraživačko područje u modernoj [[Fizika|fizici]]. Glavni izvor prirodne svjetlosti na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] je [[Sunce]]. Historijski gledano, još jedan važan izvor svjetlosti za ljude bila je [[vatra]], od drevnih logorskih vatri do modernih kerozinskih lampi. Sa razvojem [[Električna rasvjeta|električnih rasvjeta]] i [[Elektroenergetski sistem|elektroenergetskih sistema]], električna rasvjeta je efektivno zamijenila vatru. {{galerija|Datoteka:Prism_flat_rainbow_(cropped).jpg|Trouglasta [[Disperzivna prizma|prizma]] [[Disperzija (optika)|koja raspršava]] snop bijele svjetlosti. Duže talasne dužine (crvena) i kraće talasne dužine (zeleno-plava) su odvojene.|Datoteka:EM_spectrum.svg|[[Elektromagnetni spektar|Elektromagnetski spektar]], sa istaknutim [[Vidljiva svjetlost|vidljivim dijelom]]|Datoteka:Optical_refraction_at_water_surface.jpg|Zbog prelamanja, slamka umočena u vodu izgleda savijena, a skala ravnala sabijena kada se gleda iz plitkog ugla.|Datoteka:Colorful_artificial_lighting_at_night.jpg|[[Hong Kong]] obasjan šarenim vještačkim [[osvjetljenje]]m|Datoteka:PierreGassendi.jpg|[[Pierre Gassendi]]}} [[Pierre Gassendi]] (1592–1655), atomista, predložio je teoriju čestica svjetlosti koja je objavljena posthumno 1660-ih. [[Isaac Newton|Isak Njutn]] je proučavao Gasendijev rad u ranoj mladosti i preferirao je njegovo gledište u odnosu na Descartesovu teoriju ''plenuma''. On je u svojoj ''Hipotezi o svjetlosti'' iz 1675. godine izjavio da je svjetlost sastavljena od [[Korpuskularizam|korpuskula]] (čestica materije) koje se emituju u svim smjerovima iz izvora. Jedan od Newton-ovih argumenata protiv talasne prirode svjetlosti bio je da je poznato da se talasi savijaju oko prepreka, dok svjetlost putuje samo pravim linijama. On je, međutim, objasnio fenomen [[Difrakcija|difrakcije]] svjetlosti (što je primijetio [[Francesco Maria Grimaldi|Francesco Grimaldi]]) dopuštajući da svjetlosna čestica može stvoriti lokalizirani talas u [[Eter (klasični element)|eteru]]. [[Christiaan Huygens]] (1629–1695) razradio je matematičku talasnu teoriju svjetlosti 1678. godine i objavio ju je u svom ''[[Traktat o svjetlosti|Traktatu o svjetlosti]]'' 1690. godine. [[Datoteka:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|mini|262x262piksel|[[Christiaan Huygens]]]] [[Datoteka:Young_Diffraction.png|desno|mini|200x200piksel|Skica [[Thomas Young|Thomasa Younga]] [[Eksperiment sa dvostrukim prorezom|eksperimenta sa dvostrukim prorezom]] koji pokazuje [[Difrakcija|difrakciju]]. Youngovi eksperimenti su podržali teoriju da se svjetlost sastoji od valova.]] == Svjetlost – elektromagnetno zračenje == Elektromagnetno zračenje možemo predstaviti kao roj čestica koje se nazivaju [[foton]]i. Svaki foton nosi određenu količinu [[energija|energije]]. Cjelokupni raspon zračenja koje nastaje u [[svemir]]u nazivamo [[elektromagnetni spektar]]. === Vrste elektromagnetnog zračenja === * [[gama zračenje]] (γ-zrake) * [[rendgensko zračenje]] (X-zrake) * [[ultraljubičasto zračenje]] * vidljivo zračenje (svjetlost) * [[infracrveno zračenje]] * [[mikrovalno zračenje]] * [[radiotalas]]i Elektromagnetna zračenja međusobno se razlikuju jedino [[frekvencija|frekvencijom]]. Svjetlost nastaje kada se [[električni naboj]]i kreću u [[Elektromagnetno polje|elektromagnetnom polju]]. [[Atom]] emituje svjetlost kada je neki od njegovih [[elektron]]a potaknut dodatnom energijom izvana. Zračenje pobuđenih elektrona predstavljamo [[talas]]om. Svjetlost manje energije ima manju frekvenciju, ali veću [[talasna dužina|talasnu dužinu]], a ona s više energije ima veću frekvenciju ali manju talasnu dužinu. :Talasna dužina = [[brzina svjetlosti]] / frekvencija [[Brzina svjetlosti]], kao i svih ostalih elektromagnetnih talasa, iznosi 299 743&nbsp;km/s. == Boje == Ljudsko oko reaguje samo na vrlo ograničeni raspon talasanih dužina, na vidljivu svjetlost. Međutim, ono odlično raspoznaje i vrlo male razlike unutar tog raspona. Te male razlike nazivamo [[boja|boje]]. Boje su dakle male frekvencijske razlike u području vidljive svjetlosti. Najkraću talasnu dužinu imaju ljubičasta i plava svjetlost, a najdužu crvena svjetlost. Spektar vidljivog zračenja čine: * [[ljubičasta]] boja (najveća frekvencija, najkraća talasna dužina) * [[plava]] boja * [[zelena]] boja * [[žuta]] i [[narandžasta]] boja * [[crvena]] boja (najniža frekvencija, najduža talasna dužina) Bijela svjetlost sastavljena je od kontinuiranog niza svih boja vidljivog spektra. U praksi pod bojom nekog tijela možemo smatrati boju koje tijelo reflektuje kada je osvjetljeno bijelom svjetlošću, tj. tijelo će biti obojeno nekom bojom ako mu površina apsorbuje bijelu svjetlost samo na određenom talasnom području. Boja dakle zavisi od frekvencije reflektiranog zračenja. Bijela površina je ona koja u jednakoj mjeri reflektuje sva talasna područja bijele svjetlosti. Crna površina je ona koja u potpunosti apsorbuje bijelu svjetlost. Siva površina u jednakoj mjeri reflektuje sva valna područja bijele svjetlosti, ali ih i djelomično apsorbuje. === Apsorpcija svjetlosti i boje === Vegetacija apsorbira crvenu i plavu svjetlost, a reflektuje zelenu, pa nam zato [[biljke]] izgledaju zeleno. Stvar koja upija plavo, a reflektuje crveno izgleda nam crvena; ona koja upija crvenu svjetlost, a reflektuje plavu je plava; koja podjednako reflektuje svjetlost u svim bojama je bijela ili crna ili siva. Npr. ruža je crvena zato što se sve boje osim crvene upijaju unutar ruže, a samo se crvena boja reflektuje. Crno i bijelo su u osnovi isto, a razlika je samo u količini reflektovane svjetlosti, a ne u njihovoj boji. Sve boje koje vidimo na [[Zemlja|Zemlji]] su samo pitanje koje se talasne dužine sunčeve svjetlosti najbolje reflektuju. Kraće se talasne dužine učinkovitije šire po [[zrak]]u nego duže talasne dužine. Nebo je plavo zato što se kratke talasne dužine (plava svjetlost) najradije šire. === Podjela boja === Bijela, crna i siva su [[ahromatske boje]], a sve ostale boje su [[hromatske boje|hromatske]]. Osnovne karakteristike hromatskih boja: * ton (pojam vezan za ime boje npr. crvena, zelena) * svjetlina (zavisi od intenziteta zračenja) * zasićenost (zavisi od čistoće boje) Čovjek vidi vidljivu svjetlost iz dva razloga. Prvi je taj što je zrak proziran na vidljivu svjetlost, za razliku od drugih tvari pa tako svjetlost prolazi kroz [[atmosfera|atmosferu]] do posmatrača. Drugi razlog je taj što [[Sunce]] isijava najviše energije upravo u vidljivom dijelu spektra. Vrlo vruće zvijezde emituju većinu svjetlosti u ultraljubičastom području. Vrlo hladna zvijezda većinu emituje u infracrvenom. Sunce, po mnogo čemu prosječna [[zvijezda]], emituje većinu energije u vidljivom dijelu spektra. == Izvori svjetlosti == {{glavni|Svjetlosni izvori}} [[Svjetlosni izvori]] su tijela koja stvaraju svjetlost. Razlikujemo prirodne (npr.[[zvijezda|zvijezde]]) i umjetne (npr. [[sijalica|sijalice]] ili [[svijeća|svijeće]]) svjetlosne izvore. Svjetlost se od izvora na sve strane rasprostire pravolinijski. Pravci po kojima se rasprostire svjetlost nazivaju se svjetlosne zrake. Dio prostora iza nekog tijela nasuprot svjetlosnom izvoru u koji ne dolazi neposredna svjetlost izvora naziva se sjena. Odbijanje svjetlosti naziva se [[refleksija]], a lom svjetlosti [[refrakcija]]. Razlaganje bijele svjetlosti u boje naziva se [[disperzija]]. == Dopplerov efekt == [[Dopplerov efekt]] je promjena posmatrane talasne dužine talasa zbog međusobnog približavanja ili udaljavanja izvora talasa i posmatrača. Talasne dužine linija povećavaju se (pomiču prema crvenom području spektra) kada se izvor udaljava, a smanjuju se (pomiču prema plavom području spektra) kada se izvor približava posmatraču. == Također pogledajte == * [[Prizma (optika)]] == Reference == {{refspisak}} {{FizikaPortal}} {{Commonscat|Light}} {{Elektromagnetni spektar}} [[Kategorija:Optika]] [[Kategorija:Elektromagnetno zračenje]] [[Kategorija:Svjetlost]] r8a2nqm2p6oaf7ydpfmxhsaq95x774b 0 39344 3936673 3934846 2026-10-22T13:33:54Z Palapa 383 /* Događaji */ 3936673 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''619.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/619|title=Year 619 AD - Historical Events and Notable People|date=0619|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-12}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|DCXIX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u ponedjeljak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 619. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == * Evroazijski [[Avari]] napali [[Konstantinopolj]]. * [[23. decembar]] - Papa [[Bonifacije V]] zamijenio Papu [[Adeodat I|Adeodata I]] kao 69. Papa<ref>{{Cite web|url=https://www.newadvent.org/cathen/02661a.htm|title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Boniface V|website=www.newadvent.org|access-date=2026-10-22}}</ref> == 619. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == * Umro [[Ebu-Talib]], daidža Poslanika [[Muhammed]]a.<ref>{{Cite web|url=https://minber.ba/?p=60095|title=Poslanikov amidža Ebu Talib – ibret i pouka vjernicima|last=Musaid|date=2022-03-15|website=Minber.ba – Islamski web portal|language=en-US|access-date=2026-10-22}}</ref> {{Commonscat|619|619.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} b1x2cu8k3qlrcqwjiq2d739wqgrtz38 0 39960 3936695 3925953 2026-10-22T20:00:33Z Palapa 383 3936695 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|318}} {{Godina u drugim kalendarima}} Godina '''318. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Flaccinatora i Venna<ref>{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 436. Ab urbe condita). Oznaka 318. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 318. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} ly9fzxuvzovyrxkl0yqcadgmluougl9 0 39978 3936665 3652020 2026-10-22T12:57:14Z Palapa 383 3936665 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|335}}Godina 335. p.n.e. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Kalena i Korva<ref>{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 419. Ab urbe condita). Oznaka 335. p.n.e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 335. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|335 BC}} kfdcrtlib15xw15nw5aejmvnwsh396g 0 39984 3936666 3652022 2026-10-22T12:58:56Z Palapa 383 3936666 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|341}}Godina 341. p.n.e. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Venna i Privernasa<ref>{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 413. Ab urbe condita). Oznaka 341. p.n.e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 341. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|341 BC}} b45xo8mpemmo9mc5a64vvvymgjc9gyq 0 39985 3936742 3652024 2026-10-23T10:52:41Z Palapa 383 3936742 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|342}}Godina 342. p.n.e. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Ahale i Rutila<ref>{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 412. Ab urbe condita). Oznaka 342. p.n.e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 342. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|342 BC}} dygev2u26ztgmo08pf3sut489em1eyq 0 39990 3936743 3652027 2026-10-23T10:54:57Z Palapa 383 3936743 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|347}}Godina 347. p.n.e. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme u Rimu je bila poznata kao Godina konzulstva Venna i Torkvata<ref>{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 407. Ab urbe condita).<ref>{{Cite book|last=McQueen|first=Earl I.|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/1-85399-385-9|title=Diodorus Siculus, The reign of Philip II: the Greek and Macedonian narrative from Book XVI ; a companion|last2=Diodorus|date=1995|publisher=Bristol Classical Press|isbn=978-1-85399-385-5|series=Bristol classical press classical studies series|location=London}}</ref> Oznaka 347. p.n.e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 347. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|347 BC}} dtmzwyttsi95gwefnm0f5unnnjwab7v 0 39993 3936744 3652028 2026-10-23T10:55:58Z Palapa 383 3936744 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|350}}Godina 350. p.n.e. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Lene i Scipiona<ref>{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 404. Ab urbe condita). Oznaka 350. p.n.e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 350. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|350 BC}} m1vai61za4v9kgrj2k6e2ptati4ds10 0 46074 3936736 3905946 2026-10-23T10:08:24Z ~2026-56659-02 187141 /* Spojevi */ 3936736 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Kalij | Simbol = K | Atomski broj = 19 | Serija = Alkalni metali | Grupa = 1 | Perioda = 4 | Blok = s | Slika = [[Datoteka:Potassium-2.jpg|180px]] | Boja serije = OrangeRed | Izgled = srebreno bijeli metal | Zastupljenost = 2,4<ref name="Harry H. Binder" /> | Atomska masa = 39,0983 | Atomski radijus = 220 | Atomski radijus izračunat = 243 | Kovalentni radijus = 203 | Van der Waalsov radijus = 275 | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Argon|Ar]]&#x5D; 4s¹ | Izlazna energija = 2,3 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 8, 1 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 0,4 | Struktura kristala = kubična prostorno centrirana | Gustoća = 856<ref name="Greenwood"/> | Gustoća_K = 293,15 | Magnetizam = paramagnetičan<math>\chi_{m}</math> = 5,7 · 10⁻⁶)<ref name="weast" /> | Energija ionizacije_1 = 418,8 | Tačka topljenja_K = 336,53 | Tačka topljenja_C = 63,38 | Tačka ključanja_K = 1047<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = 774 | Molarni volumen = 45,94 · 10⁻⁶ | Toplota isparavanja = 79,1<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 2,334 | Pritisak pare = 1,06 · 10⁻⁴ | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = 2000 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 757,8<ref name="Harry H. Binder" /> | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 13,9 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 102,4 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 1 | Oksidi = K₂O | Elektrodni potencijal = −2,92 [[Volt|V]] (K⁺+ e⁻ → K) | Elektronegativnost = 0,82 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F|C}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|14/15|34}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|(1/2)|8|45}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = K | Maseni broj = 38 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 7,636 [[Minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 5,913 | Tipraspada1ZP = ³⁸Ar }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = K | Maseni broj = 39 | Rasprostranjenost u prirodi = '''93,26''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 3 | Simbol = K | Maseni broj = 40 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,012 | Vrijeme poluraspada = 1,277 · 10⁹ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,311 | Tipraspada1ZP = ⁴⁰Ca | Tipraspada2ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada2ZE = 1,505 | Tipraspada2ZP = [[Argon|⁴⁰Ar]] | Tipraspada3ZM = [[beta-zraci|β⁺]] | Tipraspada3ZE = 1,505 | Tipraspada3ZP = ⁴⁰Ar }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = K | Maseni broj = 41 | Rasprostranjenost u prirodi = 6,73 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = K | Maseni broj = 42 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 12,36 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 3,525 | Tipraspada1ZP = ⁴²Ca }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = K | Maseni broj = 43 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 22,3 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,815 | Tipraspada1ZP = ⁴³Ca }} |}} '''Kalij''' ({{la|kalium}}) jest [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''K''' i [[Atomski broj|atomskim brojem]] 19. Elementarni kalij mehki je srebreno-sjajni [[Alkalni metali|alkalni metal]], koji burno [[Redoks reakcija|oksidira]] u prisustvu [[zrak]]a i veoma je reaktivan s [[voda|vodom]], dajući dovoljno toplote da zapali vodik koji se oslobađa u toj reakciji. Budući da su kalij i natrij hemijski dosta slični, prošlo je dosta vremena prije nego što su njihove [[soli (hemijski spojevi)|soli]] pravilno identificirane. Da je riječ o različitim elemenata u tim solima naslućeno je još 1702,<ref name="1702Suspect" /> a to je dokazano tek 1807, kada su kalij i natrij pojedinačno izolirani iz različitih soli putem [[elektroliza|elektrolize]]. Kalij se u prirodi pojavljuje samo u ionskim solima. Kao takav, nađen je rastvoren u [[morska voda|morskoj vodi]] (gdje je po težini zastupljen približno 0,04%<ref name="seawaterconcentation" /><ref name="seafriends" />) te kao dio mnogih [[minerali|minerala]]. Brojne industrijske hemijske aplikacije kalija se zasnivaju na relativno velikoj rastvorljivosti kalijevih spojeva u vodi, poput kalijevih [[sapun]]a. Kalij kao metal se koristi samo rijetkim situacijama, a u mnogim hemijskim reakcijama zamijenjen je metalnim [[kalcij]]em. Ioni kalija neophodni su za život svih živih ćelija. Difuzija iona kalija ključni je mehanizam u prijenosu impulsa kroz [[Nervni sistem|nervne ćelije]], a nedostatak kalija u organizmima, naročito kod životinja i ljudi, rezultira brojim [[Srce|srčanim]] problemima. Kalij se u znatnim koncentracijama može naći unutar biljnih ćelija, pogotovo u [[voće|voću]]. Visoka koncentracija kalija u biljkama, pogotovo kada je u njima relativno malo natrija, rezultirala je time da je kalij prvo izoliran iz [[pepeo|pepela]] nekih biljaka, što je kasnije dalo i ime elementu u engleskom jeziku ''potassium'' (od ''potash'' – pepeo nastao sagorijevanjem drveta). Iz istog razloga, proizvodnja poljoprivrednih proizvoda intenzivno crpi kalij iz zemljišta, pa se za umjetna gnojiva utroši približno 95% svjetske hemijske proizvodnje kalija i kalijevih spojeva.<ref name="Greenwood" /> Stabilni [[izotop]]i su ³⁹K i ⁴¹K. Važan nestabilni izotop je ⁴⁰K, iz kojeg zavisno od načina promjene nastaje ⁴⁰Ar ili ⁴⁰Ca. == Historija == Elementarni kalij i njegove soli (kao izdvojeni spojevi od ostalih soli) nisu bili poznati u doba [[Antički Rim|Rimskog carstva]], a latinsko ime elementa ne potiče iz [[Latinski jezik|klasičnog latinskog]] nego iz neo-latinskog. Latinsko ime ''kalium'' je izvedeno iz riječi ''alkalni'', što je dalje došlo iz arapskog ''al-qalyah'' ({{ArJ|القَلْيَه}}), pepeo biljke. Sličan pojam u engleskom jeziku, ''alkali'' ima isti korjen (kalij u modernom arapskom jeziku se naziva ''butasyum'' ({{ArJ|بوتاسيوم}})). [[Datoteka:Sir Humphry Davy, Bt by Thomas Phillips.jpg|thumb|120px|lijevo|[[Humphry Davy]]]] Ime za element na engleskom jeziku ''potassium'' je izvedeno iz riječi ''potaša'',<ref name="davyh" /> aludirajući na metod na koji se potaša pravi - otapanjem pepela nastalog sagorijevanjem drva ili lišća te isparavanjem nastalog rastvora. Potaša je uglavnom mješavina kalijevih soli jer biljke imaju vrlo malo ili nikako natrija, dok se veći dio ostalog mineralnog sadržaja biljaka odnosi na kalcijeve soli relativno nerastvorljive u vodi. Iako se potaša koristila od antičkog vremena, veći dio historije nije bilo poznato da se radi o materiji različitoj od natrijevih mineralnih soli. [[Georg Ernst Stahl]] je tokom eksperimenta 1702. godine pokazao da moguće postojanje bitnih razlika između kalijevih i natrijevih soli,<ref name="1702Suspect" /> dok je [[Henri Louis Duhamel du Monceau]] te pretpostavljene razlike i dokazao 1736. godine.<ref name="image73" /> Tačni hemijski sastavi kalijevih i natrijevih spojeva i status hemijskih elemenata kalija i natrija nisu bili poznati sve dok [[Antoine Lavoisier]] nije uključio ''alkali'' u svoj spisak hemijskih elemenata iz 1789. godine.<ref name="weeks" /><ref name="disco" /> [[Humphry Davy]] je prvi izolirao metalni kalij 1807. u Engleskoj, tako što ga je izdvojio iz [[kalij-hidroksid]]a (KOH, kaustične potaše) putem elektrolize istopljenih soli pomoću, tada novootkrivenog [[Voltin stup|Voltinog stupa]]. Kalij je prvi metal koji je izoliran putem elektrolize.<ref name="Enghag2004" /> Kasnije, iste godine, Davy je objavio da je izdvojio drugi metal, natrij, iz mineralnog derivata (kaustične sode, NaOH) umjesto soli biljaka putem slične tehnike, dokazujući da je riječ o drugačijem elementu i solima.<ref name="davyh" /><ref name="weeks"/><ref name="disco"/><ref name="200disco" /> Iako je proizvodnja metalnog kalija i natrija dokazala da su oba elementi, prošlo je dosta vremena prije nego što je to općenito prihvaćeno u nauci.<ref name="disco"/> Dugo je jedina važnija primjena potaše bila u proizvodnji [[Staklo|stakla]], sredstva za izbjeljivanje i [[sapun]]a.<ref name="doip749" /> Kalijevi sapuni iz životinjskih masti i biljnih ulja su posebno bili na cijeni pošto su se mogli više rastvarati u vodi i imali su nježniju teksturu, te su bili poznati kao mehki sapuni.<ref name="Greenwood"/> Otkriće [[Justus Liebig]]a 1840. pokazalo je da je kalij neophodan element za biljke i da su brojne vrste zemljišta siromašne njim.<ref name="ihrer" /> To je dovelo do ogromnog rasta potražnje za kalijevim solima. Prvobitno kao izvor kalijevih soli korištenih kao umjetno gnojivo uzimao se pepeo drveta nekih vrsta bora, međutim nakon što su 1868. otkriveni veliki depoziti minerala koji sadrži [[kalij-hlorid]] u blizini njemačkog grada [[Staßfurt]]a, počela je proizvodnja kalijevih umjetnih gnojiva u industrijskim količinama.<ref name="Cordel" /><ref name="Kalidüngung" /><ref name="intlfer" /> Kasnije su otkriveni i drugi depoziti potaše, a tokom 1960-ih Kanada je postala najdominantniji proizvođač.<ref name="jst3103338" /><ref name="Rittenhouse" /> == Osobine == === Fizičke === Atomi kalija imaju 19 elektrona, što je za samo jedan više od izuzetno stabilne konfiguracije [[argon]]a. Zbog toga, vrlo je lahko da atom kalija izgubi jedan elektron ''viška'' nego da dobije jedan; u svakom slučaju, poznati su alkalni ioni, K^–.<ref name="K-" /> Zbog niske prve ionizacijske energije (418,8 kJ/mol), atom kalija vrlo lahko gubi jedan elektron i oksidira u monopozitivni kation K⁺.<ref name="K+++" /> Ovaj proces zahtijeva tako malo energije da se kalij može oksidirati u atmosferskom kisiku. Nasuprot tome, druga ionizacijska energija je izuzetno visoka (3052 kJ/mol), zato što otpuštanjem dva elektrona razbija elektronsku konfiguraciju plemenitog plina.<ref name="K+++"/> Zbog toga kalij ne formira jedinjenja sa oksidacijskim brojem +2 ili višim.<ref name="K-"/> Kalij je, poslije [[litij]]a metal sa najmanjom gustoćom. To je mehki metal sa niskom tačkom topljenja i može se lahko rezati [[nož]]em. Svježe odrezani kalij ima srebrenasti izgled, međutim veoma brzo počinje da blijedi i postaje siv nedugo nakon što je izložen na zraku.<ref name="Greenwood"/><ref name="HollemanAF" /> Pri testu bojenja plamena, kalij i njegovi spojevi emitiraju ljubičastu boju sa najvišim vrhom emisionog spektra na 766,5&nbsp;nm.<ref name="Greenwood"/><ref name="HollemanAF"/> === Hemijske === Kalij je ekstremno aktivan metal, koji burno reagira sa kisikom i vlagom iz zraka. U dodiru sa kisikom pretvara se u [[kalij-peroksid]] a sa vodom u [[kalij-hidroksid]]. Reakcija kalija sa vodom je opasna zbog svog burnog [[egzotermična reakcija|egzotermičkog karaktera]] i otpuštanja plina [[vodik]]a. Vodik dalje reagira sa vodom čak ako je prisutna i u tragovima; zbog toga kalij i njegova tečna legura sa natrijem su jaki isušivači (desikanti) koji se mogu koristiti za sušenje rastvora prije destilacije<ref name="HollemanAF"/><ref name=b35 /> Zbog osjetljivosti kalija na vodu i zrak, reakcije kalija su moguće samo u inertnoj atmosferi, poput plina [[argon]]a koristeći tehnike bez prisustva zraka. Kalij ne reagira sa većinom [[Ugljikovodici|ugljikovodika]], poput mineralnih ulja ili [[kerozin]]a.<ref name="HollemanAF"/> Dobro se rastvara u tečnom [[amonijak]]u u količini od 480 g na 1000 g amonijaka pri temperaturi od 0&nbsp;°C. U zavisnosti od koncentracije, otopine kalija u amonijaku su od plave do žute nijanse, a njihova električna provodljivost je slična kao i kod tečnih metala. U čistom rastvoru, kalij sporo reagira s amonijakom formirajući KNH₂, međutim ova reakcija se može ubrzati dodavanjem manjih količina soli tranzicijskih metala.<ref name=b32 /> On se može reducirati [[soli (hemijski spojevi)|soli]] do metala; kalij se često koristi kao sredstvo za redukciju i dobijanje fino odvojenih metala iz njihovih soli putem [[Riekeova metoda|Riekeve metode]].<ref name="rieke" /> Naprimjer, dobijanje magnezija putem Riekeve metode zahtjeva korištenje kalija kao redukcionog sredstva: :[[Magnezij-hlorid|MgCl₂]] + 2 K → Mg + 2 KCl === Izotopi === {{Glavni|Izotopi kalija}} Postoje 24 poznata [[izotop]]a kalija, od kojih se tri pojavljuju u prirodi: ³⁹K (udio 93,3%), ⁴⁰K (udio 0,0117%) i ⁴¹K (udio 6,7%). Kalij ⁴⁰K koji se pojavljuje u prirodi ima [[vrijeme poluraspada]] od 1,25×10⁹ godina. On se raspada bilo na stabilni [[Argon|⁴⁰Ar]] putem emisije [[pozitron]]a ili [[Elektronski zahvat|elektronskog zahvata]] (11,2%) ili na stabilni [[Kalcij|⁴⁰Ca]] putem [[Beta-zraci|beta raspada]] (88,8%).<ref name="NUBASE" /> Raspad ⁴⁰K do ⁴⁰Ar omogućava upotrebu poznate metode za određivanje starosti kamenja i stijena. [[Kalij–argon datiranje|Konvencionalna metoda određivanja starosti]] pomoću K-Ar polazi od pretpostavke da stijene nisu sadržavale argon u vrijeme svog stvaranja tako da je sav naknadni radiogenski argon (tj. ⁴⁰Ar) količinski ostao. Starost [[minerali|minerala]] se određuje mjerenjem koncentracije kalija i količine radiogenskog argona ⁴⁰Ar koji je uskladišten. Najpogodniji minerali za određivanje starosti uključuju biotit, muskovit, metamorfska hornblenda i vulkanski [[feldspat]]; cijeli uzorak stijene počev od vulkanske lave i plitkih [[Magmatske stijene|magmatskih stijena]] također može biti starosno analiziran ako nije naknadno izmijenjen.<ref name="NUBASE"/><ref name="bowen" /> Pored određivanja starosti, izotopi kalija se koriste i kao radioaktivni traseri u studijama eluvijalnog procesa i ciklusa hranjivih materija jer je kalij makronutrijent neophodan za [[život]].<ref name="anacd" /> ⁴⁰K se pojavljuje u prirodnoj smjesi kalija (i nekim komercijalnim zamjenama za so) u dovoljnim količinama da se ti supstituti mogu koristiti kao radioaktivni izvor za školske potrebe. U zdravim životinjama i ljudima, izotop ⁴⁰K predstavlja jedan od najvećih izvora radioaktivnosti, veći čak i od izotopa [[Ugljik|¹⁴C]]. U ljudskom tijelu od otprilike 70&nbsp;kg mase, desi se oko 4.400 raspada jezgara atoma ⁴⁰K u sekundi.<ref name="humanb" /> Aktivnost prirodnog kalija je 31 [[bekerel|Bq]]/g.<ref name="fpwin" /> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:PotassiumFeldsparUSGOV.jpg|mini|desno|Kalij u [[feldspat]]u]] [[Datoteka:Flammenf%C3%A4rbungK.png|mini|lijevo|Soli kalija boje plamen ružičasto]] Kalij se formira u [[svemir]]u putem [[nukleosinteza|nukleosinteze]] iz lakših atoma. Stabilni oblik kalija se stvara u [[Supernova|supernovi]] putem eksplozivnog procesa sagorijevanja kisika.<ref name="shimansky" /> Elementarni kalij se ne pojavljuje u prirodi zato što burno reagira u kontaktu sa vodom.<ref name="HollemanAF"/> U raznim spojevima, kalij čini oko 2,6% težine Zemljine kore i sedmi je najrasprostranjeniji element, podjednako zastupljen kao i natrij kojeg ima oko 1,8% Zemljine kore.<ref name="Greenwood"/> U morskoj vodi, kalij sa 0,39 g/l<ref name="seawaterconcentation"/> je daleko manje zastupljen od natrija (10,8 g/l).<ref name=geo/><ref name="indus" /> [[Ortoklas]] (kalij feldspat) je obični mineral koji gradi stijene. [[Granit]] naprimjer sadrži oko 5% kalija, što je daleko više od prosjeka u Zemljinoj kori. [[Silvit]] (KCl), [[karnalit]] (KCl·MgCl₂·6(H₂O)), [[kainit]] (MgSO₄·KCl·3H₂O) i [[langbeinit]] (MgSO₄·K₂SO₄)) su minerali koji se nalaze u velikim evaporatnim depozitima širom svijeta. Depoziti često imaju slojeve počev sa najmanje rastvorljivim na dnu i najviše rastvorljivom na vrhu.<ref name="indus"/> Depoziti nitrata ([[kalij-nitrat]]) se formiraju dekompozicijom organskog materijala u kontaktu sa zrakom, uglavnom u [[pećina]]ma; zbog dobre rastvorljivosti nitrata u vodi formiranje većih depozita zahtijeva posebne uslove okoline.<ref name="rossh" /> == Upotreba == === Gnojivo === [[Datoteka:Patentkali (Potassium sulfate with magnesium).jpg|thumb|120px|lijevo|Kalij-sulfat i magnezij-sulfat u gnojivu]] Ioni kalija su neophodni sastojci za rast [[Biljke|biljaka]] i mogu se naći u mnogim vrstama zemljišta.<ref name="Greenwood"/> Oni se koriste kao [[Gnojivo|gnojiva]] u [[poljoprivreda|poljoprivredi]], hortikulturi i hidroponskim kulturama u obliku [[kalij-hlorid]]a (KCl), [[kalij-sulfat]]a (K₂SO₄) ili [[kalij-nitrat]]a (KNO₃). Za proizvodnju poljoprivrednih gnojiva troši se oko 95% ukupne hemijske industrijske proizvodnje kalija a 90% ponude čini kalij u obliku KCl.<ref name="Greenwood"/> Sadržaj kalija u većini biljaka se kreće od 0,5% do 2% od ukupne težine plodova, obično se izražava kao količina K₂O. Moderna poljopriveda koja daje visoke prinose mnogo zavisi od gnojiva koja nadoknađivaju gubitak kalija tokom rasta kultura. U 2005. godini oko 93% svjetske proizvodnje kalijevih spojeva je utrošeno u industriji gnojiva.<ref name="USGSYB2006" /> === Hrana === Kationi kalija su nutritijenti neophodni za ljudski život i zdravlje. [[Kalij-hlorid]] se koristi kao zamjena za običnu [[So|kuhinjsku so]] kod osoba koje moraju smanjiti unos natrija kao jedan od načina kontrole [[Hipertenzija|hipertenzije]]. U SAD, Agencija za kontrolu hrane i lijekova smatra [[paradajz]], sok od [[Narandža|narandže]], bijeli [[grah]], [[krompir]] i [[banana|banane]] najveće izvore kalija u ishrani.<ref name="Contenta" /> Kalij-natrij-tartrat (KNaC₄H₄O₆, [[Rochelleova so]]) je glavni sastojak praška za pecivo; također se koristi i za posrebravanje ogledala. [[Kalij-bromat]] (KBrO₃) je jako oksidaciono sredstvo ([[E924]]) i koristi se kao učvršćivač. Kalij-bisulfit KHSO₃ se koristi za čuvanje i konzerviranje hrane naprimjer u [[vino|vinu]] i [[pivo|pivu]] (ali ne i mesu). Pored toga, koristi se za izbjeljivanje tekstila i štavljenja kože.<ref name="maturing" /><ref name="Exposurea" /> == Spojevi == Jedina [[Valencija (hemija)|valencija]] kalija je +1. Metalni kalij je veoma snažno redukciono sredstvo koje se lako oksidira na monopozitivni [[kation]] K⁺. Jednom oksidiran, on je izuzetno stabilan i teško se ponovo reducira do metala.<ref name="K-"/> Kalij-hidroksid lahko reagira s [[ugljik-dioksid]]om dajući [[kalij-karbonat]] koji je koristan za uklanjanje tragova gasova iz zraka. Općenito, spojevi kalija imaju odličnu rastvorljivost u vodi, koja se objašnjava visokom energijom hidratacije K⁺ iona. Ioni kalija su bezbojni u vodi i izuzetno teško se talože; moguće metode taloženja uključuju reakcije sa [[natrij-tetrafenilborat]]om, [[heksahloroplatinska kiselina|heksahloroplatinskom kiselinom]] i [[natrij-kobaltnitrit]]om.<ref name="HollemanAF"/> Važno jedinjenje za hemiju je također i [[kalij-permanganat]]. Kalij oksidira dosta brže od većine metala i formira [[Oksidi|okside]] putem O-O veza, kao i svi alkalni metali osim litija. Tri vrste oksida se formiraju tokom reakcije: kalij-oksid, kalij-peroksid i kalij-superoksid,<ref name="lide87" /> koji sadrže tri različita iona zasnovana na kisiku: kisik (O^2-), peroksid (O₂^2-) i superoksid (O₂^-). Posljednje dvije vrste, naročito superoksid su veoma rijetke i grade se samo u reakcijama sa veoma [[Elektronegativnost|elektropozitivnim]] metalima; te vrste sadrže kisik-kisik veze.<ref name="b35" /> Svi binarni kalij-kisik spojevi burno reagiraju sa vodom dajući [[kalij-hidroksid]]. Ovaj spoj je jaka alkalna baza, u vodi se može rastvoriti u količini od 1,21&nbsp;kg po litru vode.<ref name="lide86" /><ref>Schultz, str. 94</ref> [[Datoteka:potassium-superoxide-unit-cell-3D-ionic.png|mini|lijevo|Struktura čvrstog kalij-superoksida (KO₂).]] === U vodenim rastvorima === Kalijevi spojevi su obično izrazito ionski i zbog toga je većina njih rastvorljiva u vodi. Osnovne vrste u vodi su akvakompleksi [K(H₂O)_n]⁺ gdje je n = 6 i 7.<ref name=Lincoln /> Nekoliko soli je slabo rastvorljivo u vodi uključujući [[kalij-tetrafenilborat]], [[kalij-heksahloroplatinat]] i [[kalij-kobaltnitrit]].<ref name="HollemanAF"/><ref name="earlk" /> == Biološki značaj == {{Glavni|Kalij u biologiji}} [[Datoteka:Scheme sodium-potassium pump-bs.svg|mini|desno|300px|Djelovanje [[Natrij-kalij pumpa|natrij-kalij pumpe]] je primjer primarnog aktivnog trasporta. Dva nosača proteina lijevo koriste ATP za prijenos natrija izvan ćelije protiv koncentracije gradijenta. Proteini desno koriste sekundarni aktivni transport za prijenos kalija u ćeliju.]] Kalij je osmi ili deveti najčešći element po masi (0,2%) u ljudskom tijelu, tako da odrasla osoba teška oko 60&nbsp;kg ima u sebi oko 120 g kalija.<ref name="calibration" /> Ljudsko tijelo ima toliko kalij kao i naprimjer sumpora i hlora, a od osnovnih minerala samo kalcija i fosfora ima više.<ref name="Changr" /> Kationi kalija su važni za neurološke funkcije u organizmu ([[mozak]] i [[Nervni sistem|nerve]]) i utiče na osmotski balans između ćelija i međućelijske tekućine, a regulira njihovu distribuciju u svim životinjama (ali ne i biljkama) putem takozvane pumpe Na+/K+-ATPaze.<ref name="Campbell" /> Ova ionska pumpa koristi [[Adenozin trifosfat|ATP]] za pumpanje tri natrijeva iona iz ćelije i dva kalijeva iona u ćeliju gradeći time elektrohemijski gradijent preko ćelijske membrane. Pored toga, visoko selektivni kanali kalijevih iona (koji su tetrameri) su od najvećeg značaja za hiperpolarizaciju, naprimjer kod neurona nakon što je potencijalna akcija otpočela. Kalij se može osjetiti putem [[Jezik (anatomija)|čula ukusa]] pošto on izaziva tri od pet vrsta uzbuđenja čula ukusa sve u zavisnosti od koncentracije. == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="Harry H. Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=Greenwood, Norman N; Earnshaw, Alan|year=1997|title=Chemistry of the Elements|edition=2|location=Oxford|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=0-08-037941-9}}</ref> <ref name="weast">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="1702Suspect">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=b-ATAAAAQAAJ&pg=PA167|page = 167|title = Chymische Schriften|author = Marggraf Andreas Siegmund|year = 1761}}</ref> <ref name="seawaterconcentation">{{cite journal |journal= The Journal of Experimental Biology |url= http://jeb.biologists.org/content/16/2/178.full.pdf |title=The Sodium and Potassium Content of Sea Water |author= D. A. Webb |page= 183 |year= 1939}}</ref> <ref name="seafriends">{{cite web |url= http://www.seafriends.org.nz/oceano/seawater.htm |title=Detailed composition of seawater at 3.5% salinity |author= J. Anthoni |work=seafriends.org.nz |year=2006 |access-date=23. 9. 2011}}</ref> <ref name="davyh">{{cite journal|author=Humphry Davy|title=On some new phenomena of chemical changes produced by electricity, in particular the decomposition of the fixed alkalies, and the exhibition of the new substances that constitute their bases; and on the general nature of alkaline bodies|page=32|year=1808|volume=98|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|url=http://books.google.com/?id=gpwEAAAAYAAJ&pg=PA32|doi=10.1098/rstl.1808.0001}}</ref> <ref name="image73">{{cite journal|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3533j/f73.image.r=Memoires%20de%20l%27Academie%20royale%20des%20Sciences.langEN|journal = Memoires de l'Academie royale des Sciences| title = Sur la Base de Sel Marine|author = du Monceau H. L. D.| pages = 65–68| language =fr}}</ref> <ref name="weeks">{{cite journal|title = The discovery of the elements. IX. Three alkali metals: Potassium, sodium, and lithium|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_january-june-1932_9_1-6/page/1035|year = 1932|author = Weeks Mary Elvira |journal = Journal of Chemical Education|volume = 9|issue = 6|pages = 1035}}</ref> <ref name="disco">{{cite journal|jstor = 228541|pages = 247–258|author = Siegfried R.|title = The Discovery of Potassium and Sodium, and the Problem of the Chemical Elements|volume = 54|issue = 2|journal = Isis|year = 1963}}</ref> <ref name="Enghag2004">{{cite book|author=Enghag P.|year=2004| title=Encyclopedia of the elements|url=https://archive.org/details/encyclopediaofel0000engh| publisher=Wiley-VCH Weinheim| isbn=3527306668| chapter=11. Sodium and Potassium}}</ref> <ref name="200disco">{{cite journal|title = History of the discovery of potassium and sodium (on the 200th anniversary of the discovery of potassium and sodium)|year = 2007|author = Shaposhnik V. A.|journal = Journal of Analytical Chemistry|volume = 62|issue = 11|pages = 1100–1102}}</ref> <ref name="doip749">{{cite journal|doi = 10.1021/ed003p749|title = Historical notes upon the domestic potash industry in early colonial and later times|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_1926-07_3_7/page/749|year = 1926|author = Browne C. A.|journal = Journal of Chemical Education|volume = 3|issue = 7|pages = 749–756}}</ref> <ref name="ihrer">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=Ya85AAAAcAAJ|title = Die organische Chemie in ihrer Anwendung auf Agricultur und Physiologie|author = Liebig, Justus von|year = 1840|language = de}}</ref> <ref name="Cordel">{{cite book|author=Cordel, Oskar |title=Die Stassfurter Kalisalze in der Landwirthschalt: Eine Besprechung ...|url=http://books.google.com/books?id=EYpIAAAAYAAJ|access-date=29. 5. 2011|year=1868|publisher=L. Schnock| language =de}}</ref> <ref name="Kalidüngung">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=J8Q6AAAAcAAJ|title = Die Kalidüngung in ihren Vortheilen und Gefahren|author= Birnbaum Karl|year = 1869| language =de}}</ref> <ref name="intlfer">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=qPkoOU4BvEsC&pg=PA417|title = Fertilizer Manual|isbn = 9780792350323|author = Organization, United Nations Industrial Development; Center, Int'l Fertilizer Development|date=31. 3. 1998}}</ref> <ref name="jst3103338">{{cite journal|jstor = 3103338|pages = 187–208|author = Miller H.|title = Potash from Wood Ashes: Frontier Technology in Canada and the United States|url = https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1980-04_21_2/page/187|volume = 21|issue = 2|journal = Technology and Culture|year = 1980}}</ref> <ref name="Rittenhouse">{{cite journal|title = Potash and politics|year = 1979|author = Rittenhouse P. A.|journal = Economic Geology|volume = 74|issue = 2|pages = 353–357}}</ref> <ref name="K-">{{ cite journal|journal = Angewandte Chemie International Edition|year = 1979|author = Dye J. L. |title = Compounds of Alkali Metal Anions|volume = 18|issue = 8|pages = 587–598}}</ref> <ref name="K+++">{{cite book|author=A. M. James; M. P. Lord|title=Macmillan's chemical and physical data |url=https://archive.org/details/macmillanschemic0000jame|publisher=Macmillan |location=London |year=1992 |isbn=0-333-51167-0}}</ref> <ref name="HollemanAF">{{cite book|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url = https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|author = Arnold F. Holleman; Wiberg Egon; Wiberg Nils|chapter = Potassium| language =de}}</ref> <ref name="b35">Burkhardt, str. 35</ref> <ref name=b32>Burkhardt, str. 32</ref> <ref name="rieke">{{cite journal| author=Rieke, R. D.|title=Preparation of Organometallic Compounds from Highly Reactive Metal Powders| url=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-08_246_4935/page/1260|journal= Science|year= 1989|volume= 246| pages= 1260–1264| pmid=17832221| issue=4935}}</ref> <ref name="NUBASE">{{cite journal|author = Audi Georges|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties| journal = Nuclear Physics A| volume = 729| pages = 3–128| publisher = Atomic Mass Data Center| year = 2003}}</ref> <ref name="bowen">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=k90iAnFereYC&pg=PA207|pages =203–208|chapter= Theory and Assumptions in Potassium–Argon Dating|title = Isotopes in the Earth Sciences|isbn = 9780412537103|author = Bowen Robert; Attendorn H. G.|year = 1988|publisher=Springer}}</ref> <ref name="anacd">{{cite book|author=D. Anac; P. Martin-Prével|title=Improved crop quality by nutrient management |url=http://books.google.com/books?id=9Hr4w6QhPGsC&pg=PA290 |access-date=20. 6. 2011 |date=1. 8. 1999 |publisher=Springer |isbn=9780792358503 |pages=290–}}</ref> <ref name="humanb">{{cite web |url=http://www.fas.harvard.edu/~scdiroff/lds/QuantumRelativity/RadioactiveHumanBody/RadioactiveHumanBody.html |title=Radiation and Radioactive Decay. Radioactive Human Body |access-date=18. 5. 2011|publisher =Harvard Natural Sciences Lecture Demonstrations}}</ref> <ref name="fpwin">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=KRVXMiQWi0cC&pg=PA32|page =32|title = Radioactive fallout in soils, crops and food: a background review|isbn = 9789251028773|author = Winteringham, F. P. W; Effects, F.A.O. Standing Committee on Radiation, Land And Water Development Division, Food and Agriculture Organization of the United Nations|year = 1989|publisher=Food & Agriculture Org.}}</ref> <ref name="shimansky">{{cite journal|author= V. Shimansky|title=Observational constraints on potassium synthesis during the formation of stars of the Galactic disk| journal=Astronomy Reports| year=2003|url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ARep...47..750S|access-date=7. 8. 2011}}</ref> <ref name=geo>{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=NXEmcGHScV8C&pg=PA3| publisher = Springer| year = 2009|title = Seawater Desalination: Conventional and Renewable Energy Processes|author= Giorgio Micale; Andrea Cipollina; Lucio Rizzuti|page = 3| isbn = 9783642011498}}</ref> <ref name="indus">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=zNicdkuulE4C&pg=PA723| title =Industrial minerals & rocks: commodities, markets, and uses|publisher = Society for Mining, Metallurgy, and Exploration|year= 2006|author= Michel Prud'homme; Stanley T. Krukowski|chapter = Potash|pages = 723–740|isbn = 9780873352338}}</ref> <ref name="rossh">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=NyUDAAAAMBAJ&pg=PA134|pages = 134–145| chapter = The Origin of Nitrate Deposits|author = William H. Ross|title = Popular Science|year = 1914|publisher=Bonnier Corporation}}</ref> <ref name="USGSYB2006">{{cite web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/potash/myb1-2006-potas.pdf|author=Joyce A. Ober|publisher=Geološki zavod SAD|title=Mineral Yearbook 2006:Potash|access-date=20. 11. 2008|archive-date=11. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111003308/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/potash/myb1-2006-potas.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="Contenta">{{cite news|title=Potassium Content of Selected Foods per Common Measure, sorted by nutrient content|publisher=USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 20|url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/SR20/nutrlist/sr20w306.pdf|access-date=11. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217043521/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/SR20/nutrlist/sr20w306.pdf|archive-date=17. 12. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="maturing">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=XqKF7PqV02cC&pg=PA86|page = 86|chapter = Bleaching and Maturing Agents|title = How Baking Works: Exploring the Fundamentals of Baking Science|isbn = 9780470392676|author = Figoni, Paula I|year= 2010|publisher=John Wiley and Sons}}</ref> <ref name="Exposurea">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=eblAtwEXffcC&pg=PA4|publisher=Academic Press|pages = 4–6| chapter = Uses and Exposure to Sulfites in Food|title = Advances in food research|isbn = 9780120164301|author = Chichester, C. O.|date=1. 7. 1986}}</ref> <ref name="lide87">{{cite book|author = Lide David R.|year = 1998|title = Handbook of Chemistry and Physics|url = https://archive.org/details/isbn_9780849305948|edition = 87|location = Boca Raton, Florida, SAD|publisher = CRC Press|isbn = 0-8493-0594-2|pages = 477; 520}}</ref> <ref name="lide86">{{Cite book|editor=Lide, D. R.|year=2005|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_86ed|edition=86|location=Boca Raton (FL)|publisher=CRC Press|pages=4-80|isbn=0-8493-0486-5}}</ref> <ref name=Lincoln>S. F. Lincoln, D. T. Richens, A. G. Sykes [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B0080437486010550 "Metal Aqua Ions"] Comprehensive Coordination Chemistry II Volume 1, str. 515-555.</ref> <ref name="earlk">{{cite book| url = http://www.radiochemistry.org/periodictable/pdf_books/pdf/rc000034.pdf| author = Hyde Earl K.| title = The radiochemistry of thorium| publisher = Subcommittee on Radiochemistry, National Academy of Sciences—National Research Council| year = 1960| access-date = 7. 5. 2012| archive-date = 5. 3. 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210305130415/http://www.radiochemistry.org/periodictable/pdf_books/pdf/rc000034.pdf| url-status = dead}}</ref> <ref name="calibration">{{cite journal|title = A simple calibration of a whole-body counter for the measurement of total body potassium in humans|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-radiation-applications-instrumentation-part-a_1992-10_43_10/page/1285|year = 1992|author = Abdelwahab M.; Youssef S.; Aly A. ''et al.''|journal = International Journal of Radiation Applications and Instrumentation. Part A. Applied Radiation and Isotopes|volume = 43|issue = 10|pages = 1285–1289}}</ref> <ref name="Changr">{{cite book|author=Chang, Raymond |title=Chemistry|url=http://books.google.com/books?id=huSDQAAACAAJ|access-date=29. 5. 2011|date=1. 7. 2007|publisher=McGraw-Hill Higher Education|isbn=9780071105958|page=52}}</ref> <ref name="Campbell">{{cite book|author=Campbell Neil|title=Biology|url=https://archive.org/details/biology0000camp_b7z1|year=1987|isbn=0-8053-1840-2|page=[https://archive.org/details/biology0000camp_b7z1/page/795 795]|publisher=Benjamin/Cummings Pub. Co.|location=Menlo Park, Kalifornija}}</ref> }} == Literatura == * {{cite book|title = Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year = 2006|author = Burkhardt, Elizabeth R. ''et al.''|chapter = Potassium and Potassium Alloys|isbn = 3527306730|volume=A22|pages=31–38}} * {{cite book|ref=harv|author=Greenwood Norman N; Earnshaw, Alan|year=1997|title=Chemistry of the Elements |edition=2|place=Oxford|publisher= Butterworth-Heinemann|isbn=0080379419}} * {{cite book|ref=harv|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url=https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|author = Arnold F. Holleman; Wiberg Egon; Wiberg Nils|chapter = Potassium| language =de}} * {{cite book|doi = 10.1002/14356007.a22_031.pub2|title = Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year = 2006|author= Schultz, H. ''et al.''|chapter = Potassium compounds|isbn = 3527306730|volume=A22|pages=39–103}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Potassium}} * [https://www.youtube.com/watch?v=OFG4Yr7lQzw Kalij ubačen u vodu] ([[YouTube]]) {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kalij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Alkalni metali]] [[Kategorija:Dijetetski minerali]] [[Kategorija:Piroforni materijali]] [[Kategorija:Isušivači]] [[Kategorija:Reducensi]] 068niwh2lnx1c9n1alwkgo7d60tahlr 3936737 3936736 2026-10-23T10:14:01Z Panasko 146730 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-56659-02|~2026-56659-02]] ([[User talk:~2026-56659-02|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 3905946 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Kalij | Simbol = K | Atomski broj = 19 | Serija = Alkalni metali | Grupa = 1 | Perioda = 4 | Blok = s | Slika = [[Datoteka:Potassium-2.jpg|180px]] | Boja serije = OrangeRed | Izgled = srebreno bijeli metal | Zastupljenost = 2,4<ref name="Harry H. Binder" /> | Atomska masa = 39,0983 | Atomski radijus = 220 | Atomski radijus izračunat = 243 | Kovalentni radijus = 203 | Van der Waalsov radijus = 275 | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Argon|Ar]]&#x5D; 4s¹ | Izlazna energija = 2,3 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 8, 1 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 0,4 | Struktura kristala = kubična prostorno centrirana | Gustoća = 856<ref name="Greenwood"/> | Gustoća_K = 293,15 | Magnetizam = paramagnetičan<math>\chi_{m}</math> = 5,7 · 10⁻⁶)<ref name="weast" /> | Energija ionizacije_1 = 418,8 | Tačka topljenja_K = 336,53 | Tačka topljenja_C = 63,38 | Tačka ključanja_K = 1047<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = 774 | Molarni volumen = 45,94 · 10⁻⁶ | Toplota isparavanja = 79,1<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 2,334 | Pritisak pare = 1,06 · 10⁻⁴ | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = 2000 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 757,8<ref name="Harry H. Binder" /> | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 13,9 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 102,4 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 1 | Oksidi = K₂O | Elektrodni potencijal = −2,92 [[Volt|V]] (K⁺+ e⁻ → K) | Elektronegativnost = 0,82 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F|C}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|14/15|34}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|(1/2)|8|45}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = K | Maseni broj = 38 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 7,636 [[Minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 5,913 | Tipraspada1ZP = ³⁸Ar }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = K | Maseni broj = 39 | Rasprostranjenost u prirodi = '''93,26''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 3 | Simbol = K | Maseni broj = 40 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,012 | Vrijeme poluraspada = 1,277 · 10⁹ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,311 | Tipraspada1ZP = ⁴⁰Ca | Tipraspada2ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada2ZE = 1,505 | Tipraspada2ZP = [[Argon|⁴⁰Ar]] | Tipraspada3ZM = [[beta-zraci|β⁺]] | Tipraspada3ZE = 1,505 | Tipraspada3ZP = ⁴⁰Ar }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = K | Maseni broj = 41 | Rasprostranjenost u prirodi = 6,73 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = K | Maseni broj = 42 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 12,36 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 3,525 | Tipraspada1ZP = ⁴²Ca }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = K | Maseni broj = 43 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 22,3 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,815 | Tipraspada1ZP = ⁴³Ca }} |}} '''Kalij''' ({{la|kalium}}) jest [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''K''' i [[Atomski broj|atomskim brojem]] 19. Elementarni kalij mehki je srebreno-sjajni [[Alkalni metali|alkalni metal]], koji burno [[Redoks reakcija|oksidira]] u prisustvu [[zrak]]a i veoma je reaktivan s [[voda|vodom]], dajući dovoljno toplote da zapali vodik koji se oslobađa u toj reakciji. Budući da su kalij i natrij hemijski dosta slični, prošlo je dosta vremena prije nego što su njihove [[soli (hemijski spojevi)|soli]] pravilno identificirane. Da je riječ o različitim elemenata u tim solima naslućeno je još 1702,<ref name="1702Suspect" /> a to je dokazano tek 1807, kada su kalij i natrij pojedinačno izolirani iz različitih soli putem [[elektroliza|elektrolize]]. Kalij se u prirodi pojavljuje samo u ionskim solima. Kao takav, nađen je rastvoren u [[morska voda|morskoj vodi]] (gdje je po težini zastupljen približno 0,04%<ref name="seawaterconcentation" /><ref name="seafriends" />) te kao dio mnogih [[minerali|minerala]]. Brojne industrijske hemijske aplikacije kalija se zasnivaju na relativno velikoj rastvorljivosti kalijevih spojeva u vodi, poput kalijevih [[sapun]]a. Kalij kao metal se koristi samo rijetkim situacijama, a u mnogim hemijskim reakcijama zamijenjen je metalnim [[kalcij]]em. Ioni kalija neophodni su za život svih živih ćelija. Difuzija iona kalija ključni je mehanizam u prijenosu impulsa kroz [[Nervni sistem|nervne ćelije]], a nedostatak kalija u organizmima, naročito kod životinja i ljudi, rezultira brojim [[Srce|srčanim]] problemima. Kalij se u znatnim koncentracijama može naći unutar biljnih ćelija, pogotovo u [[voće|voću]]. Visoka koncentracija kalija u biljkama, pogotovo kada je u njima relativno malo natrija, rezultirala je time da je kalij prvo izoliran iz [[pepeo|pepela]] nekih biljaka, što je kasnije dalo i ime elementu u engleskom jeziku ''potassium'' (od ''potash'' – pepeo nastao sagorijevanjem drveta). Iz istog razloga, proizvodnja poljoprivrednih proizvoda intenzivno crpi kalij iz zemljišta, pa se za umjetna gnojiva utroši približno 95% svjetske hemijske proizvodnje kalija i kalijevih spojeva.<ref name="Greenwood" /> Stabilni [[izotop]]i su ³⁹K i ⁴¹K. Važan nestabilni izotop je ⁴⁰K, iz kojeg zavisno od načina promjene nastaje ⁴⁰Ar ili ⁴⁰Ca. == Historija == Elementarni kalij i njegove soli (kao izdvojeni spojevi od ostalih soli) nisu bili poznati u doba [[Antički Rim|Rimskog carstva]], a latinsko ime elementa ne potiče iz [[Latinski jezik|klasičnog latinskog]] nego iz neo-latinskog. Latinsko ime ''kalium'' je izvedeno iz riječi ''alkalni'', što je dalje došlo iz arapskog ''al-qalyah'' ({{ArJ|القَلْيَه}}), pepeo biljke. Sličan pojam u engleskom jeziku, ''alkali'' ima isti korjen (kalij u modernom arapskom jeziku se naziva ''butasyum'' ({{ArJ|بوتاسيوم}})). [[Datoteka:Sir Humphry Davy, Bt by Thomas Phillips.jpg|thumb|120px|lijevo|[[Humphry Davy]]]] Ime za element na engleskom jeziku ''potassium'' je izvedeno iz riječi ''potaša'',<ref name="davyh" /> aludirajući na metod na koji se potaša pravi - otapanjem pepela nastalog sagorijevanjem drva ili lišća te isparavanjem nastalog rastvora. Potaša je uglavnom mješavina kalijevih soli jer biljke imaju vrlo malo ili nikako natrija, dok se veći dio ostalog mineralnog sadržaja biljaka odnosi na kalcijeve soli relativno nerastvorljive u vodi. Iako se potaša koristila od antičkog vremena, veći dio historije nije bilo poznato da se radi o materiji različitoj od natrijevih mineralnih soli. [[Georg Ernst Stahl]] je tokom eksperimenta 1702. godine pokazao da moguće postojanje bitnih razlika između kalijevih i natrijevih soli,<ref name="1702Suspect" /> dok je [[Henri Louis Duhamel du Monceau]] te pretpostavljene razlike i dokazao 1736. godine.<ref name="image73" /> Tačni hemijski sastavi kalijevih i natrijevih spojeva i status hemijskih elemenata kalija i natrija nisu bili poznati sve dok [[Antoine Lavoisier]] nije uključio ''alkali'' u svoj spisak hemijskih elemenata iz 1789. godine.<ref name="weeks" /><ref name="disco" /> [[Humphry Davy]] je prvi izolirao metalni kalij 1807. u Engleskoj, tako što ga je izdvojio iz [[kalij-hidroksid]]a (KOH, kaustične potaše) putem elektrolize istopljenih soli pomoću, tada novootkrivenog [[Voltin stup|Voltinog stupa]]. Kalij je prvi metal koji je izoliran putem elektrolize.<ref name="Enghag2004" /> Kasnije, iste godine, Davy je objavio da je izdvojio drugi metal, natrij, iz mineralnog derivata (kaustične sode, NaOH) umjesto soli biljaka putem slične tehnike, dokazujući da je riječ o drugačijem elementu i solima.<ref name="davyh" /><ref name="weeks"/><ref name="disco"/><ref name="200disco" /> Iako je proizvodnja metalnog kalija i natrija dokazala da su oba elementi, prošlo je dosta vremena prije nego što je to općenito prihvaćeno u nauci.<ref name="disco"/> Dugo je jedina važnija primjena potaše bila u proizvodnji [[Staklo|stakla]], sredstva za izbjeljivanje i [[sapun]]a.<ref name="doip749" /> Kalijevi sapuni iz životinjskih masti i biljnih ulja su posebno bili na cijeni pošto su se mogli više rastvarati u vodi i imali su nježniju teksturu, te su bili poznati kao mehki sapuni.<ref name="Greenwood"/> Otkriće [[Justus Liebig]]a 1840. pokazalo je da je kalij neophodan element za biljke i da su brojne vrste zemljišta siromašne njim.<ref name="ihrer" /> To je dovelo do ogromnog rasta potražnje za kalijevim solima. Prvobitno kao izvor kalijevih soli korištenih kao umjetno gnojivo uzimao se pepeo drveta nekih vrsta bora, međutim nakon što su 1868. otkriveni veliki depoziti minerala koji sadrži [[kalij-hlorid]] u blizini njemačkog grada [[Staßfurt]]a, počela je proizvodnja kalijevih umjetnih gnojiva u industrijskim količinama.<ref name="Cordel" /><ref name="Kalidüngung" /><ref name="intlfer" /> Kasnije su otkriveni i drugi depoziti potaše, a tokom 1960-ih Kanada je postala najdominantniji proizvođač.<ref name="jst3103338" /><ref name="Rittenhouse" /> == Osobine == === Fizičke === Atomi kalija imaju 19 elektrona, što je za samo jedan više od izuzetno stabilne konfiguracije [[argon]]a. Zbog toga, vrlo je lahko da atom kalija izgubi jedan elektron ''viška'' nego da dobije jedan; u svakom slučaju, poznati su alkalni ioni, K^–.<ref name="K-" /> Zbog niske prve ionizacijske energije (418,8 kJ/mol), atom kalija vrlo lahko gubi jedan elektron i oksidira u monopozitivni kation K⁺.<ref name="K+++" /> Ovaj proces zahtijeva tako malo energije da se kalij može oksidirati u atmosferskom kisiku. Nasuprot tome, druga ionizacijska energija je izuzetno visoka (3052 kJ/mol), zato što otpuštanjem dva elektrona razbija elektronsku konfiguraciju plemenitog plina.<ref name="K+++"/> Zbog toga kalij ne formira jedinjenja sa oksidacijskim brojem +2 ili višim.<ref name="K-"/> Kalij je, poslije [[litij]]a metal sa najmanjom gustoćom. To je mehki metal sa niskom tačkom topljenja i može se lahko rezati [[nož]]em. Svježe odrezani kalij ima srebrenasti izgled, međutim veoma brzo počinje da blijedi i postaje siv nedugo nakon što je izložen na zraku.<ref name="Greenwood"/><ref name="HollemanAF" /> Pri testu bojenja plamena, kalij i njegovi spojevi emitiraju ljubičastu boju sa najvišim vrhom emisionog spektra na 766,5&nbsp;nm.<ref name="Greenwood"/><ref name="HollemanAF"/> === Hemijske === Kalij je ekstremno aktivan metal, koji burno reagira sa kisikom i vlagom iz zraka. U dodiru sa kisikom pretvara se u [[kalij-peroksid]] a sa vodom u [[kalij-hidroksid]]. Reakcija kalija sa vodom je opasna zbog svog burnog [[egzotermična reakcija|egzotermičkog karaktera]] i otpuštanja plina [[vodik]]a. Vodik dalje reagira sa vodom čak ako je prisutna i u tragovima; zbog toga kalij i njegova tečna legura sa natrijem su jaki isušivači (desikanti) koji se mogu koristiti za sušenje rastvora prije destilacije<ref name="HollemanAF"/><ref name=b35 /> Zbog osjetljivosti kalija na vodu i zrak, reakcije kalija su moguće samo u inertnoj atmosferi, poput plina [[argon]]a koristeći tehnike bez prisustva zraka. Kalij ne reagira sa većinom [[Ugljikovodici|ugljikovodika]], poput mineralnih ulja ili [[kerozin]]a.<ref name="HollemanAF"/> Dobro se rastvara u tečnom [[amonijak]]u u količini od 480 g na 1000 g amonijaka pri temperaturi od 0&nbsp;°C. U zavisnosti od koncentracije, otopine kalija u amonijaku su od plave do žute nijanse, a njihova električna provodljivost je slična kao i kod tečnih metala. U čistom rastvoru, kalij sporo reagira s amonijakom formirajući KNH₂, međutim ova reakcija se može ubrzati dodavanjem manjih količina soli tranzicijskih metala.<ref name=b32 /> On se može reducirati [[soli (hemijski spojevi)|soli]] do metala; kalij se često koristi kao sredstvo za redukciju i dobijanje fino odvojenih metala iz njihovih soli putem [[Riekeova metoda|Riekeve metode]].<ref name="rieke" /> Naprimjer, dobijanje magnezija putem Riekeve metode zahtjeva korištenje kalija kao redukcionog sredstva: :[[Magnezij-hlorid|MgCl₂]] + 2 K → Mg + 2 KCl === Izotopi === {{Glavni|Izotopi kalija}} Postoje 24 poznata [[izotop]]a kalija, od kojih se tri pojavljuju u prirodi: ³⁹K (udio 93,3%), ⁴⁰K (udio 0,0117%) i ⁴¹K (udio 6,7%). Kalij ⁴⁰K koji se pojavljuje u prirodi ima [[vrijeme poluraspada]] od 1,25×10⁹ godina. On se raspada bilo na stabilni [[Argon|⁴⁰Ar]] putem emisije [[pozitron]]a ili [[Elektronski zahvat|elektronskog zahvata]] (11,2%) ili na stabilni [[Kalcij|⁴⁰Ca]] putem [[Beta-zraci|beta raspada]] (88,8%).<ref name="NUBASE" /> Raspad ⁴⁰K do ⁴⁰Ar omogućava upotrebu poznate metode za određivanje starosti kamenja i stijena. [[Kalij–argon datiranje|Konvencionalna metoda određivanja starosti]] pomoću K-Ar polazi od pretpostavke da stijene nisu sadržavale argon u vrijeme svog stvaranja tako da je sav naknadni radiogenski argon (tj. ⁴⁰Ar) količinski ostao. Starost [[minerali|minerala]] se određuje mjerenjem koncentracije kalija i količine radiogenskog argona ⁴⁰Ar koji je uskladišten. Najpogodniji minerali za određivanje starosti uključuju biotit, muskovit, metamorfska hornblenda i vulkanski [[feldspat]]; cijeli uzorak stijene počev od vulkanske lave i plitkih [[Magmatske stijene|magmatskih stijena]] također može biti starosno analiziran ako nije naknadno izmijenjen.<ref name="NUBASE"/><ref name="bowen" /> Pored određivanja starosti, izotopi kalija se koriste i kao radioaktivni traseri u studijama eluvijalnog procesa i ciklusa hranjivih materija jer je kalij makronutrijent neophodan za [[život]].<ref name="anacd" /> ⁴⁰K se pojavljuje u prirodnoj smjesi kalija (i nekim komercijalnim zamjenama za so) u dovoljnim količinama da se ti supstituti mogu koristiti kao radioaktivni izvor za školske potrebe. U zdravim životinjama i ljudima, izotop ⁴⁰K predstavlja jedan od najvećih izvora radioaktivnosti, veći čak i od izotopa [[Ugljik|¹⁴C]]. U ljudskom tijelu od otprilike 70&nbsp;kg mase, desi se oko 4.400 raspada jezgara atoma ⁴⁰K u sekundi.<ref name="humanb" /> Aktivnost prirodnog kalija je 31 [[bekerel|Bq]]/g.<ref name="fpwin" /> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:PotassiumFeldsparUSGOV.jpg|mini|desno|Kalij u [[feldspat]]u]] [[Datoteka:Flammenf%C3%A4rbungK.png|mini|lijevo|Soli kalija boje plamen ružičasto]] Kalij se formira u [[svemir]]u putem [[nukleosinteza|nukleosinteze]] iz lakših atoma. Stabilni oblik kalija se stvara u [[Supernova|supernovi]] putem eksplozivnog procesa sagorijevanja kisika.<ref name="shimansky" /> Elementarni kalij se ne pojavljuje u prirodi zato što burno reagira u kontaktu sa vodom.<ref name="HollemanAF"/> U raznim spojevima, kalij čini oko 2,6% težine Zemljine kore i sedmi je najrasprostranjeniji element, podjednako zastupljen kao i natrij kojeg ima oko 1,8% Zemljine kore.<ref name="Greenwood"/> U morskoj vodi, kalij sa 0,39 g/l<ref name="seawaterconcentation"/> je daleko manje zastupljen od natrija (10,8 g/l).<ref name=geo/><ref name="indus" /> [[Ortoklas]] (kalij feldspat) je obični mineral koji gradi stijene. [[Granit]] naprimjer sadrži oko 5% kalija, što je daleko više od prosjeka u Zemljinoj kori. [[Silvit]] (KCl), [[karnalit]] (KCl·MgCl₂·6(H₂O)), [[kainit]] (MgSO₄·KCl·3H₂O) i [[langbeinit]] (MgSO₄·K₂SO₄)) su minerali koji se nalaze u velikim evaporatnim depozitima širom svijeta. Depoziti često imaju slojeve počev sa najmanje rastvorljivim na dnu i najviše rastvorljivom na vrhu.<ref name="indus"/> Depoziti nitrata ([[kalij-nitrat]]) se formiraju dekompozicijom organskog materijala u kontaktu sa zrakom, uglavnom u [[pećina]]ma; zbog dobre rastvorljivosti nitrata u vodi formiranje većih depozita zahtijeva posebne uslove okoline.<ref name="rossh" /> == Upotreba == === Gnojivo === [[Datoteka:Patentkali (Potassium sulfate with magnesium).jpg|thumb|120px|lijevo|Kalij-sulfat i magnezij-sulfat u gnojivu]] Ioni kalija su neophodni sastojci za rast [[Biljke|biljaka]] i mogu se naći u mnogim vrstama zemljišta.<ref name="Greenwood"/> Oni se koriste kao [[Gnojivo|gnojiva]] u [[poljoprivreda|poljoprivredi]], hortikulturi i hidroponskim kulturama u obliku [[kalij-hlorid]]a (KCl), [[kalij-sulfat]]a (K₂SO₄) ili [[kalij-nitrat]]a (KNO₃). Za proizvodnju poljoprivrednih gnojiva troši se oko 95% ukupne hemijske industrijske proizvodnje kalija a 90% ponude čini kalij u obliku KCl.<ref name="Greenwood"/> Sadržaj kalija u većini biljaka se kreće od 0,5% do 2% od ukupne težine plodova, obično se izražava kao količina K₂O. Moderna poljopriveda koja daje visoke prinose mnogo zavisi od gnojiva koja nadoknađivaju gubitak kalija tokom rasta kultura. U 2005. godini oko 93% svjetske proizvodnje kalijevih spojeva je utrošeno u industriji gnojiva.<ref name="USGSYB2006" /> === Hrana === Kationi kalija su nutritijenti neophodni za ljudski život i zdravlje. [[Kalij-hlorid]] se koristi kao zamjena za običnu [[So|kuhinjsku so]] kod osoba koje moraju smanjiti unos natrija kao jedan od načina kontrole [[Hipertenzija|hipertenzije]]. U SAD, Agencija za kontrolu hrane i lijekova smatra [[paradajz]], sok od [[Narandža|narandže]], bijeli [[grah]], [[krompir]] i [[banana|banane]] najveće izvore kalija u ishrani.<ref name="Contenta" /> Kalij-natrij-tartrat (KNaC₄H₄O₆, [[Rochelleova so]]) je glavni sastojak praška za pecivo; također se koristi i za posrebravanje ogledala. [[Kalij-bromat]] (KBrO₃) je jako oksidaciono sredstvo ([[E924]]) i koristi se kao učvršćivač. Kalij-bisulfit KHSO₃ se koristi za čuvanje i konzerviranje hrane naprimjer u [[vino|vinu]] i [[pivo|pivu]] (ali ne i mesu). Pored toga, koristi se za izbjeljivanje tekstila i štavljenja kože.<ref name="maturing" /><ref name="Exposurea" /> == Spojevi == Jedina [[Valencija (hemija)|valencija]] kalija je +1. Metalni kalij je veoma snažno redukciono sredstvo koje se lahko oksidira na monopozitivni [[kation]] K⁺. Jednom oksidiran, on je izuzetno stabilan i teško se ponovo reducira do metala.<ref name="K-"/> Kalij-hidroksid lahko reagira s [[ugljik-dioksid]]om dajući [[kalij-karbonat]] koji je koristan za uklanjanje tragova gasova iz zraka. Općenito, spojevi kalija imaju odličnu rastvorljivost u vodi, koja se objašnjava visokom energijom hidratacije K⁺ iona. Ioni kalija su bezbojni u vodi i izuzetno teško se talože; moguće metode taloženja uključuju reakcije sa [[natrij-tetrafenilborat]]om, [[heksahloroplatinska kiselina|heksahloroplatinskom kiselinom]] i [[natrij-kobaltnitrit]]om.<ref name="HollemanAF"/> Važno jedinjenje za hemiju je također i [[kalij-permanganat]]. Kalij oksidira dosta brže od većine metala i formira [[Oksidi|okside]] putem O-O veza, kao i svi alkalni metali osim litija. Tri vrste oksida se formiraju tokom reakcije: kalij-oksid, kalij-peroksid i kalij-superoksid,<ref name="lide87" /> koji sadrže tri različita iona zasnovana na kisiku: kisik (O^2-), peroksid (O₂^2-) i superoksid (O₂^-). Posljednje dvije vrste, naročito superoksid su veoma rijetke i grade se samo u reakcijama sa veoma [[Elektronegativnost|elektropozitivnim]] metalima; te vrste sadrže kisik-kisik veze.<ref name="b35" /> Svi binarni kalij-kisik spojevi burno reagiraju sa vodom dajući [[kalij-hidroksid]]. Ovaj spoj je jaka alkalna baza, u vodi se može rastvoriti u količini od 1,21&nbsp;kg po litru vode.<ref name="lide86" /><ref>Schultz, str. 94</ref> [[Datoteka:potassium-superoxide-unit-cell-3D-ionic.png|mini|lijevo|Struktura čvrstog kalij-superoksida (KO₂).]] === U vodenim rastvorima === Kalijevi spojevi su obično izrazito ionski i zbog toga je većina njih rastvorljiva u vodi. Osnovne vrste u vodi su akvakompleksi [K(H₂O)_n]⁺ gdje je n = 6 i 7.<ref name=Lincoln /> Nekoliko soli je slabo rastvorljivo u vodi uključujući [[kalij-tetrafenilborat]], [[kalij-heksahloroplatinat]] i [[kalij-kobaltnitrit]].<ref name="HollemanAF"/><ref name="earlk" /> == Biološki značaj == {{Glavni|Kalij u biologiji}} [[Datoteka:Scheme sodium-potassium pump-bs.svg|mini|desno|300px|Djelovanje [[Natrij-kalij pumpa|natrij-kalij pumpe]] je primjer primarnog aktivnog trasporta. Dva nosača proteina lijevo koriste ATP za prijenos natrija izvan ćelije protiv koncentracije gradijenta. Proteini desno koriste sekundarni aktivni transport za prijenos kalija u ćeliju.]] Kalij je osmi ili deveti najčešći element po masi (0,2%) u ljudskom tijelu, tako da odrasla osoba teška oko 60&nbsp;kg ima u sebi oko 120 g kalija.<ref name="calibration" /> Ljudsko tijelo ima toliko kalij kao i naprimjer sumpora i hlora, a od osnovnih minerala samo kalcija i fosfora ima više.<ref name="Changr" /> Kationi kalija su važni za neurološke funkcije u organizmu ([[mozak]] i [[Nervni sistem|nerve]]) i utiče na osmotski balans između ćelija i međućelijske tekućine, a regulira njihovu distribuciju u svim životinjama (ali ne i biljkama) putem takozvane pumpe Na+/K+-ATPaze.<ref name="Campbell" /> Ova ionska pumpa koristi [[Adenozin trifosfat|ATP]] za pumpanje tri natrijeva iona iz ćelije i dva kalijeva iona u ćeliju gradeći time elektrohemijski gradijent preko ćelijske membrane. Pored toga, visoko selektivni kanali kalijevih iona (koji su tetrameri) su od najvećeg značaja za hiperpolarizaciju, naprimjer kod neurona nakon što je potencijalna akcija otpočela. Kalij se može osjetiti putem [[Jezik (anatomija)|čula ukusa]] pošto on izaziva tri od pet vrsta uzbuđenja čula ukusa sve u zavisnosti od koncentracije. == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="Harry H. Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=Greenwood, Norman N; Earnshaw, Alan|year=1997|title=Chemistry of the Elements|edition=2|location=Oxford|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=0-08-037941-9}}</ref> <ref name="weast">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="1702Suspect">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=b-ATAAAAQAAJ&pg=PA167|page = 167|title = Chymische Schriften|author = Marggraf Andreas Siegmund|year = 1761}}</ref> <ref name="seawaterconcentation">{{cite journal |journal= The Journal of Experimental Biology |url= http://jeb.biologists.org/content/16/2/178.full.pdf |title=The Sodium and Potassium Content of Sea Water |author= D. A. Webb |page= 183 |year= 1939}}</ref> <ref name="seafriends">{{cite web |url= http://www.seafriends.org.nz/oceano/seawater.htm |title=Detailed composition of seawater at 3.5% salinity |author= J. Anthoni |work=seafriends.org.nz |year=2006 |access-date=23. 9. 2011}}</ref> <ref name="davyh">{{cite journal|author=Humphry Davy|title=On some new phenomena of chemical changes produced by electricity, in particular the decomposition of the fixed alkalies, and the exhibition of the new substances that constitute their bases; and on the general nature of alkaline bodies|page=32|year=1808|volume=98|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|url=http://books.google.com/?id=gpwEAAAAYAAJ&pg=PA32|doi=10.1098/rstl.1808.0001}}</ref> <ref name="image73">{{cite journal|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3533j/f73.image.r=Memoires%20de%20l%27Academie%20royale%20des%20Sciences.langEN|journal = Memoires de l'Academie royale des Sciences| title = Sur la Base de Sel Marine|author = du Monceau H. L. D.| pages = 65–68| language =fr}}</ref> <ref name="weeks">{{cite journal|title = The discovery of the elements. IX. Three alkali metals: Potassium, sodium, and lithium|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_january-june-1932_9_1-6/page/1035|year = 1932|author = Weeks Mary Elvira |journal = Journal of Chemical Education|volume = 9|issue = 6|pages = 1035}}</ref> <ref name="disco">{{cite journal|jstor = 228541|pages = 247–258|author = Siegfried R.|title = The Discovery of Potassium and Sodium, and the Problem of the Chemical Elements|volume = 54|issue = 2|journal = Isis|year = 1963}}</ref> <ref name="Enghag2004">{{cite book|author=Enghag P.|year=2004| title=Encyclopedia of the elements|url=https://archive.org/details/encyclopediaofel0000engh| publisher=Wiley-VCH Weinheim| isbn=3527306668| chapter=11. Sodium and Potassium}}</ref> <ref name="200disco">{{cite journal|title = History of the discovery of potassium and sodium (on the 200th anniversary of the discovery of potassium and sodium)|year = 2007|author = Shaposhnik V. A.|journal = Journal of Analytical Chemistry|volume = 62|issue = 11|pages = 1100–1102}}</ref> <ref name="doip749">{{cite journal|doi = 10.1021/ed003p749|title = Historical notes upon the domestic potash industry in early colonial and later times|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_1926-07_3_7/page/749|year = 1926|author = Browne C. A.|journal = Journal of Chemical Education|volume = 3|issue = 7|pages = 749–756}}</ref> <ref name="ihrer">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=Ya85AAAAcAAJ|title = Die organische Chemie in ihrer Anwendung auf Agricultur und Physiologie|author = Liebig, Justus von|year = 1840|language = de}}</ref> <ref name="Cordel">{{cite book|author=Cordel, Oskar |title=Die Stassfurter Kalisalze in der Landwirthschalt: Eine Besprechung ...|url=http://books.google.com/books?id=EYpIAAAAYAAJ|access-date=29. 5. 2011|year=1868|publisher=L. Schnock| language =de}}</ref> <ref name="Kalidüngung">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=J8Q6AAAAcAAJ|title = Die Kalidüngung in ihren Vortheilen und Gefahren|author= Birnbaum Karl|year = 1869| language =de}}</ref> <ref name="intlfer">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=qPkoOU4BvEsC&pg=PA417|title = Fertilizer Manual|isbn = 9780792350323|author = Organization, United Nations Industrial Development; Center, Int'l Fertilizer Development|date=31. 3. 1998}}</ref> <ref name="jst3103338">{{cite journal|jstor = 3103338|pages = 187–208|author = Miller H.|title = Potash from Wood Ashes: Frontier Technology in Canada and the United States|url = https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1980-04_21_2/page/187|volume = 21|issue = 2|journal = Technology and Culture|year = 1980}}</ref> <ref name="Rittenhouse">{{cite journal|title = Potash and politics|year = 1979|author = Rittenhouse P. A.|journal = Economic Geology|volume = 74|issue = 2|pages = 353–357}}</ref> <ref name="K-">{{ cite journal|journal = Angewandte Chemie International Edition|year = 1979|author = Dye J. L. |title = Compounds of Alkali Metal Anions|volume = 18|issue = 8|pages = 587–598}}</ref> <ref name="K+++">{{cite book|author=A. M. James; M. P. Lord|title=Macmillan's chemical and physical data |url=https://archive.org/details/macmillanschemic0000jame|publisher=Macmillan |location=London |year=1992 |isbn=0-333-51167-0}}</ref> <ref name="HollemanAF">{{cite book|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url = https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|author = Arnold F. Holleman; Wiberg Egon; Wiberg Nils|chapter = Potassium| language =de}}</ref> <ref name="b35">Burkhardt, str. 35</ref> <ref name=b32>Burkhardt, str. 32</ref> <ref name="rieke">{{cite journal| author=Rieke, R. D.|title=Preparation of Organometallic Compounds from Highly Reactive Metal Powders| url=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-08_246_4935/page/1260|journal= Science|year= 1989|volume= 246| pages= 1260–1264| pmid=17832221| issue=4935}}</ref> <ref name="NUBASE">{{cite journal|author = Audi Georges|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties| journal = Nuclear Physics A| volume = 729| pages = 3–128| publisher = Atomic Mass Data Center| year = 2003}}</ref> <ref name="bowen">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=k90iAnFereYC&pg=PA207|pages =203–208|chapter= Theory and Assumptions in Potassium–Argon Dating|title = Isotopes in the Earth Sciences|isbn = 9780412537103|author = Bowen Robert; Attendorn H. G.|year = 1988|publisher=Springer}}</ref> <ref name="anacd">{{cite book|author=D. Anac; P. Martin-Prével|title=Improved crop quality by nutrient management |url=http://books.google.com/books?id=9Hr4w6QhPGsC&pg=PA290 |access-date=20. 6. 2011 |date=1. 8. 1999 |publisher=Springer |isbn=9780792358503 |pages=290–}}</ref> <ref name="humanb">{{cite web |url=http://www.fas.harvard.edu/~scdiroff/lds/QuantumRelativity/RadioactiveHumanBody/RadioactiveHumanBody.html |title=Radiation and Radioactive Decay. Radioactive Human Body |access-date=18. 5. 2011|publisher =Harvard Natural Sciences Lecture Demonstrations}}</ref> <ref name="fpwin">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=KRVXMiQWi0cC&pg=PA32|page =32|title = Radioactive fallout in soils, crops and food: a background review|isbn = 9789251028773|author = Winteringham, F. P. W; Effects, F.A.O. Standing Committee on Radiation, Land And Water Development Division, Food and Agriculture Organization of the United Nations|year = 1989|publisher=Food & Agriculture Org.}}</ref> <ref name="shimansky">{{cite journal|author= V. Shimansky|title=Observational constraints on potassium synthesis during the formation of stars of the Galactic disk| journal=Astronomy Reports| year=2003|url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ARep...47..750S|access-date=7. 8. 2011}}</ref> <ref name=geo>{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=NXEmcGHScV8C&pg=PA3| publisher = Springer| year = 2009|title = Seawater Desalination: Conventional and Renewable Energy Processes|author= Giorgio Micale; Andrea Cipollina; Lucio Rizzuti|page = 3| isbn = 9783642011498}}</ref> <ref name="indus">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=zNicdkuulE4C&pg=PA723| title =Industrial minerals & rocks: commodities, markets, and uses|publisher = Society for Mining, Metallurgy, and Exploration|year= 2006|author= Michel Prud'homme; Stanley T. Krukowski|chapter = Potash|pages = 723–740|isbn = 9780873352338}}</ref> <ref name="rossh">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=NyUDAAAAMBAJ&pg=PA134|pages = 134–145| chapter = The Origin of Nitrate Deposits|author = William H. Ross|title = Popular Science|year = 1914|publisher=Bonnier Corporation}}</ref> <ref name="USGSYB2006">{{cite web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/potash/myb1-2006-potas.pdf|author=Joyce A. Ober|publisher=Geološki zavod SAD|title=Mineral Yearbook 2006:Potash|access-date=20. 11. 2008|archive-date=11. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111003308/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/potash/myb1-2006-potas.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="Contenta">{{cite news|title=Potassium Content of Selected Foods per Common Measure, sorted by nutrient content|publisher=USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 20|url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/SR20/nutrlist/sr20w306.pdf|access-date=11. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217043521/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/SR20/nutrlist/sr20w306.pdf|archive-date=17. 12. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="maturing">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=XqKF7PqV02cC&pg=PA86|page = 86|chapter = Bleaching and Maturing Agents|title = How Baking Works: Exploring the Fundamentals of Baking Science|isbn = 9780470392676|author = Figoni, Paula I|year= 2010|publisher=John Wiley and Sons}}</ref> <ref name="Exposurea">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=eblAtwEXffcC&pg=PA4|publisher=Academic Press|pages = 4–6| chapter = Uses and Exposure to Sulfites in Food|title = Advances in food research|isbn = 9780120164301|author = Chichester, C. O.|date=1. 7. 1986}}</ref> <ref name="lide87">{{cite book|author = Lide David R.|year = 1998|title = Handbook of Chemistry and Physics|url = https://archive.org/details/isbn_9780849305948|edition = 87|location = Boca Raton, Florida, SAD|publisher = CRC Press|isbn = 0-8493-0594-2|pages = 477; 520}}</ref> <ref name="lide86">{{Cite book|editor=Lide, D. R.|year=2005|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_86ed|edition=86|location=Boca Raton (FL)|publisher=CRC Press|pages=4-80|isbn=0-8493-0486-5}}</ref> <ref name=Lincoln>S. F. Lincoln, D. T. Richens, A. G. Sykes [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B0080437486010550 "Metal Aqua Ions"] Comprehensive Coordination Chemistry II Volume 1, str. 515-555.</ref> <ref name="earlk">{{cite book| url = http://www.radiochemistry.org/periodictable/pdf_books/pdf/rc000034.pdf| author = Hyde Earl K.| title = The radiochemistry of thorium| publisher = Subcommittee on Radiochemistry, National Academy of Sciences—National Research Council| year = 1960| access-date = 7. 5. 2012| archive-date = 5. 3. 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210305130415/http://www.radiochemistry.org/periodictable/pdf_books/pdf/rc000034.pdf| url-status = dead}}</ref> <ref name="calibration">{{cite journal|title = A simple calibration of a whole-body counter for the measurement of total body potassium in humans|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-radiation-applications-instrumentation-part-a_1992-10_43_10/page/1285|year = 1992|author = Abdelwahab M.; Youssef S.; Aly A. ''et al.''|journal = International Journal of Radiation Applications and Instrumentation. Part A. Applied Radiation and Isotopes|volume = 43|issue = 10|pages = 1285–1289}}</ref> <ref name="Changr">{{cite book|author=Chang, Raymond |title=Chemistry|url=http://books.google.com/books?id=huSDQAAACAAJ|access-date=29. 5. 2011|date=1. 7. 2007|publisher=McGraw-Hill Higher Education|isbn=9780071105958|page=52}}</ref> <ref name="Campbell">{{cite book|author=Campbell Neil|title=Biology|url=https://archive.org/details/biology0000camp_b7z1|year=1987|isbn=0-8053-1840-2|page=[https://archive.org/details/biology0000camp_b7z1/page/795 795]|publisher=Benjamin/Cummings Pub. Co.|location=Menlo Park, Kalifornija}}</ref> }} == Literatura == * {{cite book|title = Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year = 2006|author = Burkhardt, Elizabeth R. ''et al.''|chapter = Potassium and Potassium Alloys|isbn = 3527306730|volume=A22|pages=31–38}} * {{cite book|ref=harv|author=Greenwood Norman N; Earnshaw, Alan|year=1997|title=Chemistry of the Elements |edition=2|place=Oxford|publisher= Butterworth-Heinemann|isbn=0080379419}} * {{cite book|ref=harv|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url=https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|author = Arnold F. Holleman; Wiberg Egon; Wiberg Nils|chapter = Potassium| language =de}} * {{cite book|doi = 10.1002/14356007.a22_031.pub2|title = Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year = 2006|author= Schultz, H. ''et al.''|chapter = Potassium compounds|isbn = 3527306730|volume=A22|pages=39–103}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Potassium}} * [https://www.youtube.com/watch?v=OFG4Yr7lQzw Kalij ubačen u vodu] ([[YouTube]]) {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kalij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Alkalni metali]] [[Kategorija:Dijetetski minerali]] [[Kategorija:Piroforni materijali]] [[Kategorija:Isušivači]] [[Kategorija:Reducensi]] 72e8spu66iwomuw5hgs1i59jx8zpcwt 0 46082 3936691 3805131 2026-10-22T19:25:02Z Palapa 383 3936691 wikitext text/x-wiki '''Dekretali''' (''Epistolae decretales'')<ref>{{Cite web|url=https://www.newadvent.org/cathen/04670b.htm|title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Papal Decretals|website=www.newadvent.org|access-date=2026-10-22}}</ref> su naredbe i konstitucije [[papa]] koje imaju opću važnost, bilo za čitavu Crkvu, bilo barem za njen znatni dio, tj. za jednu ili za nekoliko crkvenih pokrajina. Djelom [[Grgur IX|Grgura IX]] ([[1324]]) taj naziv označava službenu i tačno određenu zbirku. Dekretali se dijele ne Dekretale ''prije Grgura IX'', ''za vrijeme Grgura IX'' i zbirke ''poslije Grgura IX''. Ti dekretali su donošeni za čitavu crkvu od strane Svete Stolice, a za pojedine dijelove od strane nadbiskupa, s tim da su svi niži dekretali morali biti u skladu sa višim dekretalima i nisu smjeli odstupati od općih zakona i paradigmi kršćanske vjere. Također nekim od dekretala je bila upitna autentičnost pa su izbačeni iz izvora kanonskog prava. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kršćanstvo]] m65d7mz5thpldhcmgd0maqt63kqsplh 0 56567 3936664 3804419 2026-10-22T12:43:36Z Flopao 177658 /* Historijski albanski grbovi */ 3936664 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Coat of arms of Albania.svg|mini|desno|200px]] '''[[Grb]] [[Albanija|Albanije]]''' ([[Albanski jezik|albanski]]: ''Stema e Shqipërisë'') je adaptacija [[zastava Albanije|albanske zastave]]. Načinjen je po uzoru na grb (pečat) [[Skenderbeg]]a. Amblem iznad glave [[Crna|crnog]] dvoglavog [[orao|orla]] predstavlja Skenderbegovu kacigu. Dokumentovano je u službenoj upotrebi od 1458. o čemu svjedoči zapečaćeni dokument otkriven u [[Vatikanske tajne arhive|vatikanskom tajnom arhivu]] (fond: Miscellanea, vol. XXXIX, dok. 2398), upućen papi [[Pio II|Piju II]], kojeg je zapečatio notar Johannes Borcius de Grillis.<ref>{{cite news |last1=Ahmeti |first1=Musa |title=Një akt diplomatik dalur nga kancelaria e Skënderbeut |url=https://gazetadielli.com/nje-akt-diplomatik-i-dalur-nga-kancelaria-e-skenderbeut-nga-viti-1458-burim-me-vlere-te-rendesishme-per-historine-tone-kombetare-qe-ruhet-ne-archivio-segreto-vaticano |access-date=17. 1. 2022 |publisher=Gazeta Dielli}}</ref> Stilizirana zlatna kaciga djelomično je zasnovana na modelu krunskog čina koji je nekada pripadao Skenderbegu, a trenutno je izložen u [[Muzej historije umjetnosti u Beču|Muzeju historije umjetnosti u Beču]]. Grb ima proporcije 1:1.5.<ref>{{cite news |last1=Koçi |first1=Dorian |title=Shpata që iu dhurua Skënderbeut në Krishtlindjen e vitit 1466 |url=http://gazetashqiptare.al/2019/01/15/shpata-qe-iu-dhurua-skenderbeut-ne-krishtlindjen-e-vitit-1466 |publisher=Gazeta Shqiptare |date=15. 1. 2019}}</ref> Kacigu kao sastavni dio grba prvi put je uveo predsjednik republike Albanije [[Ahmet Zogu]] 12. jula 1926. == Historijski albanski grbovi == <gallery> Datoteka:Coat of arms of the Principality of Albania.svg|Grb [[Kneževina Albanije|Kneževine Albanije]] (1914) Datoteka:Coat of arms of the Albania (1925-1928).svg|Grb [[Albanska Republika|Albanske Republike]] (1925–1928) Datoteka:CoA of the Kingdom of Albania (1928–1939).svg|Grb [[Kraljevina Albanije (1928–39)|Kraljevine Albanije]] (1928–1939) Datoteka:Great CoA of the Kingdom of Albania (1939–1943).svg|Grb [[Kraljevina Albanije (1939–43)|Kraljevine Albanije]] (1939–1943) Datoteka:Coat of arms of the People's Republic of Albania.svg|Grb [[Narodna Socijalistička Republika Albanije|Narodne Socijalističke Republike Albanije]] (1946–1991) Datoteka:Coat of arms of Albania (1992-1998).svg| Grb Albanije (1992–1998) Datoteka:Coat of arms of Albania.svg|Grb Albanije (1998–trenutno) </gallery> == Također pogledajte == * [[Zastava Albanije]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Coats of arms of Albania}} * https://web.archive.org/web/20070629012253/http://www.national-symbol.com/A/Albania/Albania-national-symbol.htm {{Grbovi Evrope}} [[Kategorija:Grbovi država|Albanija]] [[Kategorija:Albanija]] 7cz4idfmv7o0c5zj643khzt1e8bb1u3 1 109180 3936749 1170022 2026-10-23T11:04:16Z Bosancica by MK 173186 Bosancica by MK premjestio je stranicu [[Razgovor:Pedagoška psihologija]] na [[Razgovor:Edukacijska psihologija]]: Uobičajen naziv: Termin pedagoška etimološki i tradicionalno se vezuje za odgoj i obrazovanje djece u školskom sistemu, a edukacijska psihologija obuhvata procese učenja i poučavanja u svim životnim dobima (uključujući obrazovanje odraslih, cjeloživotno učenje i stručno usavršavanje). Edukacijska psihologija predstavlja i terminološku usklađenost sa savremenom naučnom literaturom. 1170022 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} takg6zq6wxw2d5szcm9afzj24d6l2j8 0 129718 3936757 3936244 2026-10-23T11:24:29Z ~2026-56669-82 187144 3936757 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Imunski sistem | Image = Neutrophil with anthrax copy.jpg | Caption = Slika jednog [[neutrofil]]a (žuti/desno) dobijena [[skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]], dok obuhvata [[Bacillus anthracis|bakterije antraksa]] (narandžaste/lijevo) – razmjernik iznosi 5 μm (lažne boje) }} '''Imunski sistem''' mreža je [[biološki sistem|bioloških sistema]] koja štiti [[organizam]] od [[bolest]]i. On prepoznaje i reaguje na širok spektar [[patogen]]a, kao što su [[virus]]i, [[bakterije]] i [[parazit]]i, kao i na [[kancer|ćelije raka]] i strana tijela – poput drvenih [[iver]]a – razlikujući ih pritom od zdravog [[tkivo|tkiva]] samog organizma.<ref>{{Citation |title=In brief: How does the immune system work? |date=2023-06-06 |work=InformedHealth.org [Internet] |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279364/ |access-date=2026-02-21 |publisher=Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG) |language=en}}</ref> Mnoge vrste posjeduju dva glavna podsistema imunskog sistema. [[Urođeni imunski sistem]] pruža unaprijed definisan odgovor na široke grupe situacija i podražaja. [[Stečeni imunski sistem]] pruža prilagođen odgovor na svaki podražaj, učeći prepoznavati molekule s kojima je već ranije došao u kontakt. Oba sistema koriste specijalizirane molekule i ćelije za obavljanje svojih funkcija. Gotovo svi organizmi posjeduju neki oblik imunskog sistema. [[Bakterije]] imaju rudimentaran imunski sistem u obliku [[enzim]]a koji pružaju zaštitu od virusnih infekcija ([[bakteriofag]]a). Drugi osnovni imunski mehanizmi razvili su se kod drevnih [[eukariot]]a (biljaka i životinja) i zadržali su se kod njihovih savremenih potomaka. Ovi mehanizmi uključuju [[fagocitoza|fagocitozu]], antimikrobne peptide zvane [[defenzin]]i, [[RNK]] interferenciju i sistem komplementa. [[Kičmenjaci]] sa vilicama, uključujući ljude, posjeduju složeniji odbrambeni mehanizam. Naprimjer, stečena imunost omogućava prilagođavanje radi efikasnijeg prepoznavanja [[patogen]]a (putem somatske hipermutacije). Ovaj proces stvara imunsku memoriju, što rezultira snažnijim odgovorom pri ponovnom susretu s istim patogenom. Upravo je ovaj mehanizam stečene imunosti temelj vakcinacije. Disfunkcija imunskog sistema može dovesti do [[autoimunsks bolest| autoimunskih]], upalnih bolesti i raka. Imunodeficijencija nastaje kada je imunski sistem manje aktivan nego što je to uobičajeno, što uzrokuje učestale infekcije opasne po život. Kod ljudi, imunodeficijencija može biti posljedica genetičke bolesti (poput teške kombinovane imunodeficijencije), stečenih stanja (poput [[HIV]]-a/[[AIDS]]-a) ili upotrebe imunosupresivnih lijekova. Autoimunost nastaje kada hiperaktivan imunski sistem napada normalna tkiva, tretirajući ih kao strane organizme. Česte autoimunske bolesti uključuju [[Hashimotov tireoiditis]], [[reumatoidni artritis]], [[dijabetes melitus tipa 1]] i sistemski eritemski lupus. Imunologija obuhvata proučavanje svih aspekata imunskog sistema. == Slojevita odbrana == Imunski sistem štiti svog domaćina od [[infekcija]] putem slojevite odbrane rastuće specifičnosti. Fizičke barijere sprečavaju patogene, poput [[bakterija]] i [[virus]]a, da prodru u organizam.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=1}} Ako patogen probije ove barijere, [[urođeni imunski sistem]] pruža trenutni, ali nespecifičan odgovor. [[urođena imunost|Urođeni imunski sistemi]] prisutni su kod svih [[životinja]].<ref name=Litman>{{cite journal | vauthors = Litman GW, Cannon JP, Dishaw LJ | title = Reconstructing immune phylogeny: new perspectives | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 5 | issue = 11 | pages = 866–79 | date = Nov 2005 | pmid = 16261174 | pmc = 3683834 | doi = 10.1038/nri1712 }}</ref> Ako patogeni uspješno izbjegnu urođeni odgovor, kičmenjaci posjeduju drugi sloj zaštite – adaptivni imunski sistem – koji se aktivira putem urođenog odgovora.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=4}} Ovdje imunski sistem prilagođava svoj odgovor tokom infekcije, kako bi poboljšao prepoznavanje patogena. Taj poboljšani odgovor zadržava se i nakon što je patogen eliminisan – u vidu [[imunska memorija|imunske memorije]] – te omogućava adaptivnom imunskom sistemu da pokrene brže i snažnije napade svaki put kada ponovo naiđe na taj patogen.<ref name="Restifo_2013">{{cite journal | vauthors = Restifo NP, Gattinoni L | title = Lineage relationship of effector and memory T cells | journal = Current Opinion in Immunology | volume = 25 | issue = 5 | pages = 556–63 | date = October 2013 | pmid = 24148236 | doi = 10.1016/j.coi.2013.09.003 | pmc=3858177}}</ref><ref name="Kurosaki_2015">{{cite journal | vauthors = Kurosaki T, Kometani K, Ise W | title = Memory B cells | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 15 | issue = 3 | pages = 149–59 | date = March 2015 | pmid = 25677494 | doi = 10.1038/nri3802 | s2cid = 20825732 }}</ref> {| class="wikitable center" style="margin: 1em auto;" |+ '''Komponente imunskog sistema''' ! scope="col" style="background:#ccccff;" | [[Urođeni imunski sistem]] ! scope="col" style="background:#ccccff;" | [[Adaptivni imunski sistem]] |- | Odgovor je nespecifičan || Odgovor specifičan za patogen i [[antigen]] |- | Izloženost dovodi do trenutnog maksimalnog odgovora || Postoji vremenski razmak između izloženosti i maksimalnog odgovora |- | Komponente posredovane [[ćelija (biologija)|ćelijama]] i [[krv|humoralne]] komponente || Komponente posredovane ćelijama i humoralne komponente |- | Nema imunskog pamćenja || Izloženost dovodi do stvaranja imunskog pamćenja |- | Prisutan kod gotovo svih oblika života || Prisutan samo kod [[Gnathostomata|kičmenjaka sa vilicama]] |} I urođena i stečena imunost zavise od sposobnosti imunskog sistema da razlikuje vlastite [[molekule]] od onih koje nisu vlastite. U [[imunologija|munologiji]], „vlastite” molekule su komponente tijela organizma koje imunski sistem može razlikovati od stranih supstanci.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=11}} S druge strane, molekule koje ne pripadaju vlastitom organizmu („ne-vlastite” molekule) prepoznaju se kao strane molekule. Jedna klasa takvih molekula naziva se [[antigen]]i (naziv potiče od njihove uloge kao „generatora” [[antitijela]]) i definiraju se kao tvari koje se vežu za specifične imunske receptore te podstiču [[imunski odgovor]].{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=146}} == Površinske barijere == Organizme od infekcija štiti nekoliko vrsta barijera, uključujući mehaničke, hemijske i biološke. Voštana kutikula na većini listova, [[egzoskelet]] insekata, ljuske i membrane jaja koja se polažu izvan tijela, te [[koža]], primjeri su mehaničkih barijera koje predstavljaju prvu liniju odbrane od [[infekcija]].{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26833/#A4639 "Pathogens Cross Protective Barriers to Colonize the Host"]}} Organizmi ne mogu biti potpuno izolirani od svoje okoline, stoga postoje sistemi koji štite tjelesne otvore, poput onih koji vode do [[pluća]], crijeva i urogenitalnog trakta. U plućima, kašljanje i kihanje mehanički izbacuju patogene i druge nadražujuće tvari iz respiratornog trakta. Ispiranje suzama i mokraćom također mehanički uklanja patogene, dok sluz koju luče respiratorni i [[gastrointestinalni trakt]] služi za hvatanje i zarobljavanje [[mikroorganizam]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Boyton RJ, Openshaw PJ | title = Pulmonary defences to acute respiratory infection | journal = British Medical Bulletin | volume = 61 | issue = 1 | pages = 1–12 | year = 2002 | pmid = 11997295 | doi = 10.1093/bmb/61.1.1 | doi-access = free }}</ref> Hemijske barijere također štite od infekcije. Koža i [[respiratorni trakt]] luče antimikrobne [[peptid]]e, kao što su β-[[defenzin]]i.<ref>{{cite book | vauthors = Agerberth B, Gudmundsson GH | title = Antimicrobial Peptides and Human Disease | chapter = Host antimicrobial defence peptides in human disease | volume = 306 | pages = 67–90 | year = 2006 | pmid = 16909918 | doi = 10.1007/3-540-29916-5_3 | isbn = 978-3-540-29915-8 | series = Current Topics in Microbiology and Immunology }}</ref> [[Enzimi]], kao što su [[lizozim]] i [[fosfolipaza A2]], koji se nalaze u [[pljuvačka|pljuvački]], [[suza]]ma i [[majčino mlijeko| majčinom mlijeku]], također djeluju antibakterijski.<ref>{{cite journal|vauthors=Moreau JM, Girgis DO, Hume EB, Dajcs JJ, Austin MS, O'Callaghan RJ |title=Phospholipase A(2) in rabbit tears: a host defense against Staphylococcus aureus |journal=Investigative Ophthalmology & Visual Science |volume=42 |issue=10 |pages=2347–54 |date=Sep 2001 |pmid=11527949 |url=http://iovs.arvojournals.org/article.aspx?articleid=2200058}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hankiewicz J, Swierczek E | title = Lysozyme in human body fluids | journal = Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry | volume = 57 | issue = 3 | pages = 205–09 | date = Dec 1974 | pmid = 4434640 | doi = 10.1016/0009-8981(74)90398-2 }}</ref> [[Vagina|Vaginski]] sekret služi kao hemijska barijera nakon menarhe, kada postaje blago kiseo, dok sjeme sadrži defenzine i [[cink]] koji uništavaju patogene.<ref>{{cite journal | vauthors = Fair WR, Couch J, Wehner N | title = Prostatic antibacterial factor. Identity and significance | journal = Urology | volume = 7 | issue = 2 | pages = 169–77 | date = Feb 1976 | pmid = 54972 | doi = 10.1016/0090-4295(76)90305-8 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Yenugu S, Hamil KG, Birse CE, Ruben SM, French FS, Hall SH | title = Antibacterial properties of the sperm-binding proteins and peptides of human epididymis 2 (HE2) family; salt sensitivity, structural dependence and their interaction with outer and cytoplasmic membranes of Escherichia coli | journal = The Biochemical Journal | volume = 372 | issue = Pt 2 | pages = 473–83 | date = Jun 2003 | pmid = 12628001 | pmc = 1223422 | doi = 10.1042/BJ20030225 }}</ref> U [[želudac| želucu]], [[želučana kiselina]] služi kao hemijska odbrana od unesenih patogena.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith JL|year=2003|title=The role of gastric acid in preventing foodborne disease and how bacteria overcome acid conditions|journal=J Food Prot|volume=66|issue=7|pages=1292–1303|pmid=12870767|doi=10.4315/0362-028X-66.7.1292|doi-access=free |bibcode=2003JFooP..66.1292S }}</ref> U urogenitalnom i [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnom traktu]], [[komensalizam|komensalna]] mikrobiota djeluje kao biološka barijera, tako što se takmiči s patogenim bakterijama za hranu i prostor, a u nekim slučajevima i mijenja uslove u svom okruženju, poput pH vrijednosti ili dostupnosti željeza. Kao rezultat toga, smanjuje se [[vjerovatnoća]] da će patogeni dostići brojnost dovoljnu za izazivanje bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Gorbach SL | title = Lactic acid bacteria and human health | journal = Annals of Medicine | volume = 22 | issue = 1 | pages = 37–41 | date = Feb 1990 | pmid = 2109988 | doi = 10.3109/07853899009147239 }}</ref> == Urođeni imunski sistem == {{glavni|Urođeni imunski sistem}} Mikroorganizmi ili [[toksin]]i koji uspješno dospiju u organizam nailaze na ćelije i mehanizme urođenog imunskog sistema. Urođeni odgovor se obično pokreće kada mikrobe identifikuju [[receptor za prepoznavanje obrazaca| receptori za prepoznavanje obrazaca]], koji prepoznaju komponente očuvane kod širokih grupa [[mikroorganizam]]a,<ref name="pmid17943118">{{cite journal | vauthors = Medzhitov R | title = Recognition of microorganisms and activation of the immune response | journal = [[Nature]] | volume = 449 | issue = 7164 | pages = 819–26 | date = Oct 2007 | pmid = 17943118 | doi = 10.1038/nature06246 | bibcode = 2007Natur.449..819M | s2cid = 4392839 | doi-access = free }}</ref> ili kada oštećene, povrijeđene ili pod stresom izložene ćelije odašilju signale upozorenja, od kojih mnoge prepoznaju isti receptori kao i one koji prepoznaju patogene.<ref name="pmid11951032">{{cite journal | vauthors = Matzinger P | s2cid = 13615808 | title = The danger model: a renewed sense of self | journal = Science | volume = 296 | issue = 5566 | pages = 301–05 | date = Apr 2002 | pmid = 11951032 | doi = 10.1126/science.1071059 | bibcode = 2002Sci...296..301M | url = http://www.scs.carleton.ca/~soma/biosec/readings/matzinger-science.pdf }}</ref> Urođeni imunski mehanizmi su nespecifični, što znači da ovi sistemi reaguju na patogene na općenit način.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= Chapter: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/ "Urođena imunost"] }} Ovaj sistem ne osigurava dugotrajnu [[imunost]] protiv određenog patogena. Urođeni imunski sistem je dominantni sistem odbrane domaćina kod većine organizama,<ref name="Litman"/> a kod biljaka je i jedini.{{sfn | Iriti | 2019 | p=xi}} ===Imunsko prepoznavanje=== Ćelije urođenog imunskog sistema koriste [[receptor za prepoznavanje obrazaca|receptore za prepoznavanje obrazaca]], kako bi prepoznale molekularne strukture koje proizvode patogeni.<ref name="Kumar_2011">{{cite journal | vauthors = Kumar H, Kawai T, Akira S | title = Pathogen recognition by the innate immune system | journal = International Reviews of Immunology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 16–34 | date = February 2011 | pmid = 21235323 | doi = 10.3109/08830185.2010.529976 | s2cid = 42000671 }}</ref> To su [[protein]]i koje uglavnom eksprimiraju ćelije urođenog imunskog sistema, kao što su [[dendritska ćelija|dendritne ćelije]], [[makrofag]]i, [[monocit]]i, [[neutrofil]]i i [[epitel]]ne ćelije {{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= Chapter: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/ "Innate Immunity"] }}<ref>{{cite journal | vauthors = Schroder K, Tschopp J | s2cid = 16916572 | title = The inflammasomes | journal = Cell | volume = 140 | issue = 6 | pages = 821–32 | date = March 2010 | pmid = 20303873 | doi = 10.1016/j.cell.2010.01.040 | doi-access = free }}</ref> identificirati dvije klase molekula: [[PAMP| molekularne obrasce povezane s patogenima]] (PAMP-ovi), koji su povezani s [[mikrob]]nim [[patogen]]ima, te [[DAMP|molekularne obrasce povezane s oštećenjem]] (DAMP-ovi), koji su povezani s komponentama ćelija domaćina koje se oslobađaju tokom oštećenja ili ćelijske smrti.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=20}} Ćelije urođenog imunskog sistema posjeduju receptore za prepoznavanje obrazaca koji detektuju unutrašnju infekciju ili oštećenje ćelija. Tri glavne klase ovih „citosolnih” receptora su [[NOD-liki receptor]]i, [[RIG-I-liki receptor]]i (receptori slični RIG-u, tj. proteinima [[kodon|kodiranim]] genima induciranim retinoičnom kiselinom) i [[ citosol]]ni senzori [[DNK]].<ref>{{cite journal |vauthors=Thompson MR, Kaminski JJ, Kurt-Jones EA, Fitzgerald KA |date=June 2011 |title=Pattern recognition receptors and the innate immune response to viral infection |journal=Viruses |volume=3 |issue=6 |pages=920–40 |doi=10.3390/v3060920 |pmc=3186011 |pmid=21994762 |doi-access=free}}</ref> Prepoznavanje vanćelijskih ili [[endosom]]nih PAMP-ova posreduju [[transmembranski protein]]i poznati kao [[Toll-liki receptor]]i (TLR-ovi).<ref name="pmid16551253">{{cite journal | vauthors = Beutler B, Jiang Z, Georgel P, Crozat K, Croker B, Rutschmann S, Du X, Hoebe K | s2cid = 20991617 | title = Genetic analysis of host resistance: Toll-like receptor signaling and immunity at large | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | pages = 353–89 | year = 2006 | pmid = 16551253 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090552 }}</ref> TLR-ovi dijele tipičan strukturni motiv, ponovke bogate [[leucin]]om (LRR), koje im daju zakrivljen oblik.<ref>{{cite journal | vauthors = Botos I, Segal DM, Davies DR | title = The structural biology of Toll-like receptors | journal = Structure | volume = 19 | issue = 4 | pages = 447–59 | date = April 2011 | pmid = 21481769 | pmc = 3075535 | doi = 10.1016/j.str.2011.02.004 }}</ref> Toll-liki receptori prvi put su otkriveni kod ''[[Drosophila melanogaster]]'' (vinske mušice) i pokreću sintezu i sekreciju [[citokin]]a, kao i aktivaciju drugih odbrambenih mehanizama domaćina koji su neophodni kako za urođeni, tako i za stečeni [[imunski odgovor]]. Kod ljudi je opisano deset Toll-likih receptora.<ref>{{cite journal |vauthors=Vijay K |title=Toll-like receptors in immunity and inflammatory diseases: Past, present, and future |journal=Int Immunopharmacol |volume=59 |pages=391–412 |date=June 2018 |pmid=29730580 |pmc=7106078 |doi=10.1016/j.intimp.2018.03.002 }}</ref> === Ćelije urođene imunosti === [[File:SEM blood cells.jpg|thumb|right |Slika normalnih ljudskih [[krvne ćelije|krvnih ćelija]] u cirkulaciji, snimljena [[skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]]. Vide se [[eritrocit|crvena krvna zrnca]], nekoliko [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]] nepravilnog oblika (uključujući [[limfocit|limfocite]], [[monocit|monocite]] i [[neutrofil|neutrofile]]), kao i mnogi mali [[trombocit|trombociti]] u obliku diska.]] Neki [[leukocit]] i (bijela krvna zrnca) ponašaju se poput nezavisnih, jednoćelijskih organizama i predstavljaju drugu komponentu urođenog imunskog sistema. Urođeni leukociti obuhvataju „profesionalne” [[fagocit|fagocite]] ([[makrofag]]e, [[neutrofil]]e i [[dendritske ćelije]]). Ove ćelije prepoznaju i uništavaju patogene, bilo napadom na veće patogene putem direktnog kontakta, bilo gutanjem i naknadnim uništavanjem mikroorganizama. Ostale ćelije uključene u urođeni imunski odgovor su [[urođene limfoidne ćelije]], [[mastocit]]i, [[eozinofil]]i, [[bazofil]]i i [[NK-ćelije|ćelije prirodne ubice]].{{sfn| Sompayrac |2019 |pp= 1–4}} [[Fagocitoza]] jeste važan mehanizam urođene ćelijske imunosti koji provode ćelije zvane fagociti, a koje proždiru patogene ili čestice. Fagociti uglavnom patroliraju tijelom u potrazi za patogenima, ali ih [[citokin]]i mogu usmjeriti na određena mjesta.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc=sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/#A4686 "Phagocytic Cells Seek, Engulf, and Destroy Pathogens"]}} Nakon što fagocit proguta patogen, on biva zarobljen u unutarćelijskoj vezikuli koja se naziva [[fagosom]]; ova se potom spaja s drugom vezikulom, [[lizosom]]om, čime nastaje fagolizosom. Patogen biva uništen djelovanjem probavnih enzima ili uslijed respiratornog praska, pri kojem se u fagolizosom oslobađaju [[slobodni radikali]].<ref>{{cite journal | vauthors = Ryter A | title = Relationship between ultrastructure and specific functions of macrophages | journal = Comparative Immunology, Microbiology and Infectious Diseases | volume = 8 | issue = 2 | pages = 119–33 | year = 1985 | pmid = 3910340 | doi = 10.1016/0147-9571(85)90039-6 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Langermans JA, Hazenbos WL, van Furth R | title = Antimicrobial functions of mononuclear phagocytes | journal = Journal of Immunological Methods | volume = 174 | issue = 1–2 | pages = 185–94 | date = Sep 1994 | pmid = 8083520 | doi = 10.1016/0022-1759(94)90021-3 }}</ref> Fagocitoza razvila se kao način pribavljanja [[nutrijent|hranljivih materija]], ali je kod fagocita ta uloga proširena i na obuhvatanje patogena kao odbrambeni mehanizam.<ref>{{cite journal | vauthors = May RC, Machesky LM | title = Phagocytosis and the actin cytoskeleton | journal = Journal of Cell Science | volume = 114 | issue = Pt 6 | pages = 1061–77 | date = Mar 2001 | doi = 10.1242/jcs.114.6.1061 | pmid = 11228151 | url = http://jcs.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11228151 | access-date = 6 November 2009 | archive-date = 31 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200331165444/https://jcs.biologists.org/content/114/6/1061.long | url-access = subscription }}</ref> [[Fagocitoza]] vjerovatno predstavlja najstariji oblik odbrane domaćina, budući da su fagociti identifikovani kako kod [[kičmenjak]]a, tako i kod [[beskičmenjak]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Salzet M, Tasiemski A, Cooper E | s2cid = 28520695 | title = Innate immunity in lophotrochozoans: the annelids | journal = Current Pharmaceutical Design | volume = 12 | issue = 24 | pages = 3043–50 | year = 2006 | pmid = 16918433 | doi = 10.2174/138161206777947551 | url = https://pdfs.semanticscholar.org/da11/601b7ba0121f210136e0317729e3f367dd8c.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20200331165454/https://pdfs.semanticscholar.org/da11/601b7ba0121f210136e0317729e3f367dd8c.pdf | archive-date = 2020-03-31 }}</ref> Neutrofili i makrofagi fagociti su koji putuju kroz tijelo u potrazi za patogenima koji su prodrli u organizam.<ref>{{cite journal | vauthors = Zen K, Parkos CA | title = Leukocyte-epithelial interactions | journal = Current Opinion in Cell Biology | volume = 15 | issue = 5 | pages = 557–64 | date = Oct 2003 | pmid = 14519390 | doi = 10.1016/S0955-0674(03)00103-0 }}</ref> Neutrofili normalno se nalaze u [[krvotok]]u i predstavljaju najzastupljeniju vrstu fagocita, čineći 50% do 60% ukupnog broja leukocita u cirkulaciji.{{sfn|Stvrtinová | Jakubovský | Hulín |1995 |loc= Chapter: [https://web.archive.org/web/20010711220523/http://nic.savba.sk/logos/books/scientific/Inffever.html Inflammation and Fever]}} Tokom akutne faze [[upala|upale]], neutrofili migriraju prema mjestu upale u procesu koji se naziva [[hemotaksija]] i obično su prve ćelije koje stižu na mjesto infekcije. Makrofagi su svestrane ćelije koje borave u tkivima i proizvode niz hemijskih supstanci, uključujući [[enzim]]e, proteine [[komplementni sistem|komplementnog sistema]] i [[citokin]]e. Oni također mogu djelovati kao „čistači” koji oslobađaju tijelo od istrošenih ćelija i drugih otpadnih materija, te kao ćelije koje prezentiraju antigene (APC – engl. ''antigen-presenting cells''), čime aktiviraju adaptivni imunski sistem.<ref name="Rua_2015">{{cite journal | vauthors = Rua R, McGavern DB | title = Elucidation of monocyte/macrophage dynamics and function by intravital imaging | journal = Journal of Leukocyte Biology | volume = 98 | issue = 3 | pages = 319–32 | date = September 2015 | pmid = 26162402 | doi = 10.1189/jlb.4RI0115-006RR | pmc=4763596}}</ref> [[Dendritska ćelija| Dendritske ćelije]] fagociti su u tkivima koja su u kontaktu s vanjskom sredinom; stoga se uglavnom nalaze u koži, nosu, plućima, želucu i crijevima.<ref name=Guermonprez>{{cite journal | vauthors = Guermonprez P, Valladeau J, Zitvogel L, Théry C, Amigorena S | title = Antigen presentation and T cell stimulation by dendritic cells | journal = Annual Review of Immunology | volume = 20 | issue = 1 | pages = 621–67 | year = 2002 | pmid = 11861614 | doi = 10.1146/annurev.immunol.20.100301.064828 }}</ref> Nazvane su tako zbog sličnosti s [[dendrit]]ima [[neuron]]a, budući da obje strukture posjeduju brojne izdanke nalik bodljama. Dendritske ćelije služe kao veza između tjelesnih tkiva te urođenog i stečenog imunskog sistema, jer vrše [[prezentacija antigena|prezentaciju antigena]] [[T-ćelija|T-ćelijama]] – jednoj od ključnih vrsta ćelija stečenog imunskog sistema.<ref name=Guermonprez/> [[Granulociti]] jesu leukociti koji u svojoj citoplazmi sadrže granule. U ovu kategoriju spadaju neutrofili, mastociti, bazofili i eozinofili. Mastociti se nalaze u [[vezivno tkivo|vezivnim tkivima]] i [[sluzokoža|sluzokožama]], gdje regulišu upalni odgovor.{{sfn| Krishnaswamy | Ajitawi | Chi | 2006 | pp = 13–34}} They are most often associated with [[allergy]] and [[anaphylaxis]].{{sfn|Stvrtinová | Jakubovský | Hulín |1995 |loc= Chapter: [https://web.archive.org/web/20010711220523/http://nic.savba.sk/logos/books/scientific/Inffever.html Inflammation and Fever]}} Bazofili i eozinofili su srodni neutrofilima. Oni luče hemijske medijatore koji učestvuju u odbrani od [[parazit]]a i imaju ulogu u alergijskim reakcijama, kao što je [[astma]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kariyawasam HH, Robinson DS | title = The eosinophil: the cell and its weapons, the cytokines, its locations | journal = Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 27 | issue = 2 | pages = 117–27 | date = Apr 2006 | pmid = 16612762 | doi = 10.1055/s-2006-939514 | s2cid = 260317790 }}</ref> Urođene limfoidne ćelije (ILC) grupa su ćelija urođenog imunskog sistema koje potiču od zajedničkog limfoidnog progenitora i pripadaju limfoidnoj lozi. Ove ćelije definišu se odsustvom [[antigen]]skih receptora specifičnih za [[B-ćelija|B–]] ili [[T-ćelija|T-ćelije]] (TCR), uslijed nedostatka gena koji aktiviraju rekombinaciju (RAG). ILC ne eksprimiraju markere mijeloidnih ili dendritskih ćelija.<ref>{{cite journal | vauthors = Spits H, Cupedo T | title = Innate lymphoid cells: emerging insights in development, lineage relationships, and function | journal = Annual Review of Immunology | volume = 30 | pages = 647–75 | year = 2012 | pmid = 22224763 | doi = 10.1146/annurev-immunol-020711-075053 }}</ref> [[Ćelije prirodne ubice]] (NK-ćelije) su limfociti i sastavni dio urođenog imunskog sistema koji ne napada direktno mikrobe koji su prodrli u organizam.<ref name="pmid28078307">{{cite journal |vauthors=Gabrielli S, Ortolani C, Del Zotto G, Luchetti F, Canonico B, Buccella F, Artico M, Papa S, Zamai L |title=The Memories of NK Cells: Innate-Adaptive Immune Intrinsic Crosstalk |journal=Journal of Immunology Research |volume=2016 |article-number=1376595 |year=2016 |pmid=28078307 |pmc=5204097 |doi=10.1155/2016/1376595 |doi-access=free }}</ref> Umjesto toga, NK-ćelije uništavaju oštećene ćelije domaćina, poput tumorskih ćelija ili ćelija zaraženih virusima, prepoznajući ih na osnovu stanja poznatog kao „nedostatak vlastitog” (engl. ''missing self''). Ovaj termin opisuje ćelije sa niskim nivoom markera na površini ćelije zvanog MHC I ([[glavni kompleks histokompatibilnosti]]) – situacija koja može nastati tokom virusnih infekcija ćelija domaćina.{{sfn|Bertok|Chow|2005|p= [https://books.google.com/books?id=DW3V2Uc-m8EC&q=%22missing+self%22+immunity+immune&pg=PA17 17]}} Normalne tjelesne ćelije nisu prepoznate niti napadnute od strane NK-ćelija, jer one eksprimiraju intaktne vlastite MHC antigene. Te MHC antigene prepoznaju [[imunoglobulin]]ski receptori na ćelijama ubicama, koji u suštini djeluju kao kočnica za NK-ćelije.{{sfn| Rajalingam |2012|loc= Chapter: Overview of the killer cell immunoglobulin-like receptor system}} === Upala === {{glavni|Upala}} === Humoralne odbrane === Simptomi upale su crvenilo, otok, toplina i bol, a uzrokovani su pojačanim dotokom krvi u tkivo. Upalu izazivaju eikozanoidi i [[citokin]]i, koje oslobađaju oštećene ili inficirane ćelije. Eikozanoidi uključuju [[prostaglandin]]e, koji uzrokuju povišenu tjelesnu temperaturu i širenje krvnih sudova povezano s upalom, te leukotrijene, koji privlače određene bijele krvne ćelije (leukocite).<ref name=Rus>{{cite journal | vauthors = Rus H, Cudrici C, Niculescu F | title = The role of the complement system in innate immunity | journal = Immunologic Research | volume = 33 | issue = 2 | pages = 103–12 | year = 2005 | pmid = 16234578 | doi = 10.1385/IR:33:2:103 | s2cid = 46096567 }}</ref><ref name=Degn_2013>{{cite journal | vauthors = Degn SE, Thiel S | title = Humoral pattern recognition and the complement system | journal = Scandinavian Journal of Immunology | volume = 78 | issue = 2 | pages = 181–93 | date = August 2013 | pmid = 23672641 | doi = 10.1111/sji.12070 | doi-access = free }}</ref> Mnoge vrste posjeduju sisteme komplementa, uključujući organizme koji nisu [[sisar]]i, poput [[biljke|biljaka]], [[riba]] i nekih [[beskičmenjak]]a.{{sfn|Bertok|Chow|2005|pp= [https://books.google.com/books?id=DW3V2Uc-m8EC&q=%22complement+system%22&pg=PA17 112–113]}} Kod ljudi, ovaj odgovor se aktivira vezivanjem komplementa za antitijela koja su se vezala za ove mikrobe, ili vezivanjem proteina komplementa za ugljikohidrate na površinama mikroba. Ovaj signal prepoznavanja pokreće brzi odgovor koji dovodi do uništenja [[mikrob]]a.<ref>{{cite book | vauthors = Liszewski MK, Farries TC, Lublin DM, Rooney IA, Atkinson JP | title = Control of the Complement System | volume = 61 | pages = 201–283 | year = 1996 | pmid = 8834497 | doi = 10.1016/S0065-2776(08)60868-8 | isbn = 978-0-12-022461-6 | series = Advances in Immunology | url-access = registration | url = https://archive.org/details/advancesinimmuno61dixo/page/201 }}</ref> Brzina odgovora rezultat je pojačavanja signala do kojeg dolazi nakon sekvencijalne proteolitske aktivacije molekula komplementa, koje su i same proteaze. Nakon što se proteini komplementa početno vežu za mikrob, oni aktiviraju svoju proteaznu aktivnost, što zauzvrat aktivira druge proteaze komplementa, i tako dalje. Time nastaje katalitska kaskada koja pojačava početni signal putem kontrolisane pozitivne [[povratna sprega|povratne sprege]].<ref>{{cite journal | vauthors = Sim RB, Tsiftsoglou SA | s2cid = 24505041 | title = Proteases of the complement system | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 32 | issue = Pt 1 | pages = 21–27 | date = Feb 2004 | pmid = 14748705 | doi = 10.1042/BST0320021 | url = http://pdfs.semanticscholar.org/9df4/e40fdcd4e1ba21a7047dca82ddf683c11d61.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20190302045456/http://pdfs.semanticscholar.org/9df4/e40fdcd4e1ba21a7047dca82ddf683c11d61.pdf | archive-date = 2019-03-02 }}</ref> Ova kaskada rezultira stvaranjem peptida koji privlače imunske ćelije, povećavaju vaskularnu propusnost i opsoniziraju (oblažu) površinu patogena, označavajući ga za uništenje. Ovo taloženje komponenti komplementa također može direktno uništiti ćelije narušavanjem njihove plazmamembrane putem formiranja kompleksa za napad na membranu.<ref name=Rus/> == Adaptivni imunski sistem == {{Glavni|Adaptivni imunski sistem}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|upright=1.6 |Dijagram koji prikazuje procese aktivacije, uništavanja i razgradnje ćelija, proizvodnje antitijela i proliferacije, te memoriju odgovora: Pregled procesa uključenih u primarni imunski odgovor]] Adaptivni imunski sistem razvio se kod ranih kičmenjaka i omogućava snažniji [[imunski odgovor]], kao i [[imunska memorija|imunsku memoriju]], pri čemu se svaki patogen „pamti” na osnovu karakterističnog antigena.<ref>{{cite journal | vauthors = Pancer Z, Cooper MD | title = The evolution of adaptive immunity | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 497–518 | year = 2006 | pmid = 16551257 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090542 }}</ref> Adaptivni imunski odgovor specifičan jeza [[antigen]] i zahtijeva prepoznavanje određenih antigena koji nisu vlastiti („ne-vlastiti“ antigeni) tokom procesa koji se naziva [[prezentacija antigena]]. Specifičnost za [[antigen]] omogućava stvaranje odgovora koji su prilagođeni tačno određenim [[patogen]]ima ili ćelijama zaraženim patogenima. Sposobnost pokretanja ovih prilagođenih odgovora u tijelu održavaju „memorijske ćelije“. Ako patogen zarazi tijelo više od jednom, ove specifične memorijske ćelije služe za njegovo brzo eliminisanje.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=38}} S druge strane, imunski sistem pokazuje [[imunska tolerancija|imunsku toleranciju]] prema „[[vlastiti protein|vlastitim proteinima]]”. ===Prepoznavanje antigena=== Ćelije adaptivnog imunskog sistema su posebne vrste leukocita, koje nazivamo limfocitima. [[B-ćelije]] i [[T-ćelije]] glavne su vrste [[limfocit]]a, a nastaju iz [[hematopoetska matična ćelija|hematopoetskih matičnih ćelija]] u [[koštana srž|koštanoj srži]].{{sfn| Janeway |2005 |p=}} [[B-ćelija|B-ćelije]] učestvuju u humoralnom imunskom odgovoru, dok [[T-ćelija|T-ćelije]] učestvuju u imunskom odgovoru posredovanom ćelijama. Citotoksične T-ćelije (T-ćelije ubice) prepoznaju samo antigene vezane za molekule [[MHC]] klase I, dok pomoćničke T-ćelije i regulatorne T-ćelije prepoznaju samo antigene vezane za molekule MHC klase II [[glavni kompleks histokompatibilnolsti|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]]. Ova dva mehanizma prezentacije antigena odražavaju različite uloge ove dvije vrste [[T-ćelija]]. Treći, manji podtip čine γδ T-ćelije, koje prepoznaju intaktne antigene koji nisu vezani za MHC receptore.<ref name="Holtmeier W, Kabelitz D 2005 151–83">{{cite journal | vauthors = Holtmeier W, Kabelitz D | title = gammadelta T cells link innate and adaptive immune responses | volume = 86 | pages = 151–83 | year = 2005 | pmid = 15976493 | doi = 10.1159/000086659 | isbn = 3-8055-7862-8 | journal = Chemical Immunology and Allergy }}</ref> The double-positive T cells are exposed to a wide variety of [[Self-protein|self-antigens]] in the [[thymus]], in which [[iodine]] is necessary for its thymus development and activity.<ref name="pmid19647627">{{cite journal | vauthors = Venturi S, Venturi M | title = Iodine, thymus, and immunity | journal = Nutrition | volume = 25 | issue = 9 | pages = 977–79 | date = September 2009 | pmid = 19647627 | doi = 10.1016/j.nut.2009.06.002 }}</ref> Nasuprot tome, antigenski specifični receptor [[B-ćelija]] predstavlja molekulu antitijela na površini B-ćelije i prepoznaje nativni (neprerađeni) antigen, bez potrebe za [[procesuiranje antigena|procesuiranjem antigena]]. Takvi antigeni mogu biti velike molekule koje se nalaze na površini patogena, ali to mogu biti i mali [[hapten]]i (poput [[penicilin]]a) vezani za molekulu nosača.{{sfn|Janeway|Travers|Walport|2001|loc= sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK27112/#A1746 12-10]}} Svaka loza B-ćelija eksprimira drugačije antitijelo, tako da cjelokupan skup antigenskih receptora na B-ćelijama predstavlja sva antitijela koja tijelo može proizvesti.{{sfn| Janeway |2005 |p=}} Kada B- ili T-ćelije naiđu na svoje odgovarajuće antigene, one se umnožavaju, pri čemu nastaju brojni „klonovi” ćelija koji ciljaju isti antigen. To se naziva [[klonska selekcija]].{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp= 5–6}} ===Prezentacija antigena T-limfocitima=== I B-ćelije i T-ćelije posjeduju receptorske molekule koje prepoznaju određene mete. T-ćelije prepoznaju metu koja „nije vlastita” (tzv. „ne-vlastitu” metu), kao što je patogen, tek nakon što antigeni (sitni fragmenti patogena) budu obrađeni i prezentirani u kombinaciji s „vlastitim” receptorom, poznatim kao molekula [[MHC|glavnog kompleksa tkivne podudarnosti]] (MHC).{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=51–53}} ===Imunost posredovana ćelijama=== {{Glavni|Imunost posredovana ćelijama}} Postoje dvije glavne podvrste [[T-ćelija]]: [[citotoksične T-ćelije]] (T-ćelije ubice) i [[pomoćničke T-ćelije]]. Pored toga, postoje i [[regulatorne T-ćelije]], koje imaju ulogu u modulaciji imunskog odgovora.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=7–8}} ==== T-ćelije ubice ==== ==== Pomoćničke T-ćelije ==== [[File:Activation of T and B cells.png|thumb|right|400px|Aktivacija makrofaga ili [[B-ćelija]] pomoću T-pomoćničkih ćelija]] T-pomoćničke ćelije reguliraju i urođeni i stečeni [[imunski odgovor]] te pomažu odrediti kakav će imunski odgovor tijelo razviti protiv određenog patogena.<ref>{{cite journal | vauthors = Abbas AK, Murphy KM, Sher A | title = Functional diversity of helper T lymphocytes | journal = Nature | volume = 383 | issue = 6603 | pages = 787–93 | date = Oct 1996 | pmid = 8893001 | doi = 10.1038/383787a0 | bibcode = 1996Natur.383..787A | s2cid = 4319699 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = McHeyzer-Williams LJ, Malherbe LP, McHeyzer-Williams MG | title = From Innate Immunity to Immunological Memory | chapter = Helper T cell-regulated B cell immunity | volume = 311 | pages = 59–83 | year = 2006 | pmid = 17048705 | doi = 10.1007/3-540-32636-7_3 | isbn = 978-3-540-32635-9 | series = Current Topics in Microbiology and Immunology }}</ref> Ove ćelije nemaju citotoksično djelovanje i ne uništavaju direktno inficirane ćelije niti uklanjaju patogene. Umjesto toga, kontrolišu imunski odgovor usmjeravanjem drugih ćelija da obave te zadatke.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=8}} T-pomoćničke ćelije eksprimiraju receptore [[T-ćelija]] koji prepoznaju antigen vezan za MHC molekule II klase. Kompleks MHC-antigen također prepoznaje koreceptor [[CD4]] na T-pomoćničkoj ćeliji, koji regrutuje molekule unutar T-ćelije (poput [[Lck]]) odgovorne za njenu aktivaciju. T-pomoćničke ćelije ostvaruju slabiju vezu s kompleksom [[MHC]]-antigen nego što je to slučaj kod citotoksičnih T-ćelija; to znači da se, za aktivaciju T-pomoćničke ćelije, za MHC-antigen komplekse mora vezati veći broj receptora (oko 200–300), dok se citotoksične T-ćelije mogu aktivirati interakcijom sa samo jednim kompleksom MHC-antigen. Aktivacija T-pomoćničkih ćelija također zahtijeva duže trajanje interakcije sa ćelijom koja prezentira antigen.<ref>{{cite journal | vauthors = Kovacs B, Maus MV, Riley JL, Derimanov GS, Koretzky GA, June CH, Finkel TH | title = Human CD8+ T cells do not require the polarization of lipid rafts for activation and proliferation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 23 | pages = 15006–11 | date = Nov 2002 | pmid = 12419850 | pmc = 137535 | doi = 10.1073/pnas.232058599 | bibcode = 2002PNAS...9915006K | doi-access = free }}</ref> Aktivacija T-pomoćne ćelije u stanju mirovanja dovodi do oslobađanja [[citokin]]a koji utiču na aktivnost mnogih tipova ćelija. Signali posredovani [[citokin]]ima, koje proizvode T-pomoćne ćelije, pojačavaju mikrobicidnu funkciju makrofaga i aktivnost T-ćelija ubica.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc=Chapter. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26827/ "Helper T Cells and Lymphocyte Activation"]}} In addition, helper T cell activation causes an upregulation of molecules expressed on the T cell's surface, such as CD40 ligand (also called [[CD154]]), which provide extra stimulatory signals typically required to activate antibody-producing B cells.<ref>{{cite journal | vauthors = Grewal IS, Flavell RA | title = CD40 and CD154 in cell-mediated immunity | journal = Annual Review of Immunology | volume = 16 | issue = 1 | pages = 111–35 | year = 1998 | pmid = 9597126 | doi = 10.1146/annurev.immunol.16.1.111 }}</ref> ==== Gama-delta T-ćelije ==== [[Gama-delta T-ćelija|Gama-delta T-ćelije]] (γδ T-ćelije) posjeduju alternativni T-ćelijski receptor (TCR), za razliku od CD4+ i CD8+ (αβ) T-ćelija, te dijele karakteristike pomoćničkih [[T-ćelija]], citotoksičnih T-ćelija i NK-ćelija. Uslovi koji pokreću odgovor γδ T-ćelija nisu u potpunosti razjašnjeni. Poput drugih „nekonvencionalnih” podgrupa T-ćelija koje nose invarijantne TCR-ove – kao što su [[prirodne T-ćelije ubice]] (NKT-ćelije) ograničene na [[CD1d receptor|CD1d]] – γδ T-ćelije nalaze se na granici između urođene i stečene imunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Girardi M | title = Immunosurveillance and immunoregulation by gammadelta T cells | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 126 | issue = 1 | pages = 25–31 | date = Jan 2006 | pmid = 16417214 | doi = 10.1038/sj.jid.5700003 | doi-access = free }}</ref> S jedne strane, γδ T-ćelije predstavljaju komponentu adaptivnog imuniteta jer vrše [[V(D)J rekombinacija|rekombinaciju gena za TCR]] (T-ćelijski receptor) kako bi stvorile raznolikost receptora, a mogu razviti i fenotip imunološkog pamćenja. S druge strane, različite podgrupe ovih ćelija čine i dio urođenog imunološkog sistema, budući da se ograničeni TCR-ovi ili NK-receptori mogu koristiti kao [[receptori za prepoznavanje obrazaca]]. Na primjer, veliki broj ljudskih Vγ9/Vδ2 T-ćelija reaguje u roku od nekoliko sati na [[nepeptidni antigen|određene molekule]] koje proizvode mikrobi, dok Vδ1+ T-ćelije, prisutne u [[epitel]]u, reaguju na epitelne ćelije koje se nalaze pod stresom.<ref name="Holtmeier W, Kabelitz D 2005 151–83" /> ===Humoralni imunski odgovor=== {{Glavni|Humoralna imunost}} [[File:2220 Four Chain Structure of a Generic Antibody-IgG2 Structures.jpg|thumb|upright=1.6 |Dijagram koji prikazuje antitijelo u obliku slova Y. Varijabilni region, koji uključuje mjesto vezivanja antigena, nalazi se na gornjem dijelu dva gornja laka lanca. Ostatak čini konstantni region. Antitijelo se sastoji od dva teška lanca i dva lahka lanca. Jedinstveni varijabilni region omogućava antitijelu da prepozna svoj odgovarajući antigen.<ref name=NIAID>{{cite web|title=Understanding the Immune System: How it Works |publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]] (NIAID) |url=https://www.niaid.nih.gov/publications/immune/the_immune_system.pdf |access-date=1 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103005411/http://www.niaid.nih.gov/Publications/immune/the_immune_system.pdf |archive-date=3 January 2007 }}</ref>]] [[B-ćelija]] prepoznaje [[patogen]]e kada se antitijela na njenoj površini vežu za određeni strani [[antigen]].<ref name=Sproul>{{cite journal | vauthors = Sproul TW, Cheng PC, Dykstra ML, Pierce SK | s2cid = 6550357 | title = A role for MHC class II antigen processing in B cell development | journal = International Reviews of Immunology | volume = 19 | issue = 2–3 | pages = 139–55 | year = 2000 | pmid = 10763706 | doi = 10.3109/08830180009088502 }}</ref> Ovaj kompleks antigen-antitijelo preuzima B-ćelija, koja ga putem [[proteoliza|proteolize]] razlaže na [[peptid]]e. B-ćelija zatim izlaže te antigenske peptide na svojoj površini, na molekulama MHC klase II. Ova kombinacija MHC-a i antigena privlači odgovarajuću pomoćničku T-ćeliju, koja oslobađa [[limfokin]]e i aktivira B-ćeliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Parker DC | title = T cell-dependent B cell activation | journal = Annual Review of Immunology | volume = 11 | pages = 331–60 | date = 1993 | pmid = 8476565 | doi = 10.1146/annurev.iy.11.040193.001555 }}</ref> Kada se aktivirana B-ćelija počne dijeliti, njeni potomci (plazma-ćelije) luče milione kopija antitijela koja prepoznaju taj antigen. Ova antitijela kruže u krvnoj plazmi i limfi, vezuju se za patogene koji nose taj antigen i označavaju ih za uništenje putem aktivacije sistema komplementa ili za preuzimanje i razgradnju od strane fagocita. Antitijela također mogu direktno neutralizirati prijetnje, vezivanjem za bakterijske toksine ili ometanjem receptora koje virusi i bakterije koriste za infekciju ćelija.{{sfn| Murphy |Weaver |2016 |loc= Chapter 10: Humoral immune response}} [[Novorođenčad]] prethodno nije bila izložena mikrobima, te su stoga posebno osjetljiva na infekcije. Majka osigurava nekoliko nivoa pasivne zaštite. Tokom trudnoće, posebna vrsta antitijela, poznata kao [[imunoglobulin]] G (IgG), prenosi se s majke na bebu direktno putem placente; stoga ljudske bebe već pri rođenju imaju visok nivo antitijela, pri čemu je spektar specifičnosti tih antitijela za antigene identičan onome kod majke.<ref>{{cite journal | vauthors = Saji F, Samejima Y, Kamiura S, Koyama M | title = Dynamics of immunoglobulins at the feto-maternal interface | journal = Reviews of Reproduction | volume = 4 | issue = 2 | pages = 81–89 | date = May 1999 | pmid = 10357095 | doi = 10.1530/ror.0.0040081 | s2cid = 31099552 | url = http://pdfs.semanticscholar.org/ef69/261377c9d417b646679b850fc88a19128579.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20210130212930/http://pdfs.semanticscholar.org/ef69/261377c9d417b646679b850fc88a19128579.pdf | archive-date = 2021-01-30 }}</ref> [[Majčino mlijeko]] ili [[grušalina]] (kolostrum) također sadrže antitijela koja dospijevaju u crijeva dojenčeta i štite ga od bakterijskih infekcija sve dok novorođenče ne bude sposobno samo sintetizirati vlastita antitijela.<ref>{{cite journal | vauthors = Van de Perre P | title = Transfer of antibody via mother's milk | journal = Vaccine | volume = 21 | issue = 24 | pages = 3374–76 | date = Jul 2003 | pmid = 12850343 | doi = 10.1016/S0264-410X(03)00336-0 }}</ref> Riječ je o pasivnoj imunusti, budući da [[fetus]] zapravo ne stvara nikakve memorijske ćelije niti antitijela – on ih samo „posuđuje”. Ova pasivna imunost obično je kratkotrajna i može trajati od nekoliko dana do nekoliko mjeseci. U medicini se zaštitna pasivna imunost može prenijeti s jedne osobe na drugu i vještačkim putem (npr. primjenom intravenskih imunoglobulina).<ref name= Keller>{{cite journal | vauthors = Keller MA, Stiehm ER | title = Passive immunity in prevention and treatment of infectious diseases | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 13 | issue = 4 | pages = 602–14 | date = Oct 2000 | pmid = 11023960 | pmc = 88952 | doi = 10.1128/CMR.13.4.602-614.2000 }}</ref> === Imunska memorija === {{Glavni|Imunost}} Kada se B-ćelije i T-ćelije aktiviraju i počnu razmnožavati, dio njihovih potomaka postaje dugovječne memorijske ćelije. Tokom cijelog života jedinke, ove memorijske ćelije „pamte” svaki specifični patogen s kojim su došle u dodir te mogu pokrenuti snažan odgovor ukoliko se taj patogen ponovo pojavi. T-ćelije prepoznaju patogene putem malih proteinskih signala infekcije, zvanih antigeni, koji se direktno vezuju za receptore na površini [[T-ćelija]].<ref>{{Citation |last=Sauls |first=Ryan S. |title=Histology, T-Cell Lymphocyte |date=2025 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535433/ |access-date=2026-02-21 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30571054 |last2=McCausland |first2=Cassidy |last3=Taylor |first3=Bryce N.}}</ref> B-ćelije koriste protein imunoglobulin kako bi prepoznale patogene putem njihovih antigena.<ref>{{Citation |last=Althwaiqeb |first=Sarah A. |title=Histology, B-Cell Lymphocyte |date=2025 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560905/ |access-date=2026-02-21 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32809740 |last2=Fakoya |first2=Adegbenro O. |last3=Bordoni |first3=Bruno}}</ref> Ovo je „adaptivno” jer se javlja tokom života jedinke kao prilagodba na infekciju tim patogenom i priprema imunski sistem za buduće izazove. Imunska memorija može biti u obliku pasivne kratkoročne memorije ili aktivne dugoročne memorije.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=98}} == Fiziološka regulacija == [[File:Immune response2.svg|thumb|right|upright=1.7|Početni odgovor uključuje antitijela i efektorske T-ćelije. Rezultirajuća zaštitna imunost traje sedmicama. Imunska memorija često traje godinama. Vremenski tok imunskog odgovora počinje prvim susretom s patogenom (ili početnom vakcinacijom) i dovodi do formiranja i održavanja aktivne imunološke memorije.]] Imunski sistem je uključen u mnoge aspekte fiziološke regulacije u tijelu. Blisko interreaguje s drugim sistemima, kao što je [[Endokrini sistem|endokrini]]<ref>{{cite journal | vauthors = Wick G, Hu Y, Schwarz S, Kroemer G | title = Immunoendocrine communication via the hypothalamo-pituitary-adrenal axis in autoimmune diseases | journal = Endocrine Reviews | volume = 14 | issue = 5 | pages = 539–63 | date = October 1993 | pmid = 8262005 | doi = 10.1210/edrv-14-5-539 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kroemer G, Brezinschek HP, Faessler R, Schauenstein K, Wick G | title = Physiology and pathology of an immunoendocrine feedback loop | journal = Immunology Today | volume = 9 | issue = 6 | pages = 163–5 | date = June 1988 | pmid = 3256322 | doi = 10.1016/0167-5699(88)91289-3 }}</ref> i [[Nervni sistem|nervni]]<ref>{{cite journal | vauthors = Trakhtenberg EF, Goldberg JL | title = Immunology. Neuroimmune communication | journal = Science | volume = 334 | issue = 6052 | pages = 47–8 | date = October 2011 | pmid = 21980100 | doi = 10.1126/science.1213099 | bibcode = 2011Sci...334...47T | s2cid = 36504684 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Veiga-Fernandes H, Mucida D | title = Neuro-Immune Interactions at Barrier Surfaces | journal = Cell | volume = 165 | issue = 4 | pages = 801–11 | date = May 2016 | pmid = 27153494 | pmc = 4871617 | doi = 10.1016/j.cell.2016.04.041 }}</ref><ref>{{cite journal | title = Neuroimmune communication | journal = Nature Neuroscience | volume = 20 | issue = 2 | page = 127 | date = February 2017 | pmid = 28092662 | doi = 10.1038/nn.4496 | doi-access = free }}</ref> sistemi. Imunski sistem također ima ključnu ulogu u [[embriogeneza|embriogenezi]] (razvoju embriona), kao i u popravci i regeneraciji tkiva.<ref name="pmid28542262">{{cite journal |vauthors=Wilcox SM, Arora H, Munro L, Xin J, Fenninger F, Johnson LA, Pfeifer CG, Choi KB, Hou J, Hoodless PA, Jefferies WA |title=The role of the innate immune response regulatory gene ABCF1 in mammalian embryogenesis and development |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=5 |article-number=e0175918 |date=2017 |pmid=28542262 |pmc=5438103 |doi=10.1371/journal.pone.0175918 |bibcode=2017PLoSO..1275918W |doi-access=free }}</ref> === Hormoni === [[Hormon]]i mogu djelovati kao [[imunomodulator]]i, mijenjajući osjetljivost imunskog sistema. Na primjer, [[ženski polni hormoni]] su poznati [[imunostimulator]]i kako adaptivnih{{sfn| Wira |Crane-Godreau |Grant |2004 |loc= Chapter: Endocrine Regulation of the Mucosal Immune System in the Female Reproductive Tract}}, tako i urođenih imunskih odgovora.<ref>{{cite journal | vauthors = Lang TJ | title = Estrogen as an immunomodulator | journal = Clinical Immunology | volume = 113 | issue = 3 | pages = 224–30 | date = Dec 2004 | pmid = 15507385 | doi = 10.1016/j.clim.2004.05.011 }}<br />{{cite journal | vauthors = Moriyama A, Shimoya K, Ogata I, Kimura T, Nakamura T, Wada H, Ohashi K, Azuma C, Saji F, Murata Y | title = Secretory leukocyte protease inhibitor (SLPI) concentrations in cervical mucus of women with normal menstrual cycle | journal = Molecular Human Reproduction | volume = 5 | issue = 7 | pages = 656–61 | date = Jul 1999 | pmid = 10381821 | doi = 10.1093/molehr/5.7.656 | doi-access = free }}<br />{{cite journal | vauthors = Cutolo M, Sulli A, Capellino S, Villaggio B, Montagna P, Seriolo B, Straub RH | title = Sex hormones influence on the immune system: basic and clinical aspects in autoimmunity | journal = Lupus | volume = 13 | issue = 9 | pages = 635–38 | year = 2004 | pmid = 15485092 | doi = 10.1191/0961203304lu1094oa | s2cid = 23941507 }}<br />{{cite journal | vauthors = King AE, Critchley HO, Kelly RW | title = Presence of secretory leukocyte protease inhibitor in human endometrium and first trimester decidua suggests an antibacterial protective role | journal = Molecular Human Reproduction | volume = 6 | issue = 2 | pages = 191–96 | date = Feb 2000 | pmid = 10655462 | doi = 10.1093/molehr/6.2.191 | doi-access = free }}</ref> Neke autoimunske bolesti, poput [[lupus erythematosus|eritemskog lupusa]], prvenstveno pogađaju žene, a njihova pojava se često poklapa s [[pubertet|pubertetom]]. S druge strane, [[androgeni|muški polni hormoni]], kao što je [[testosteron]], djeluju [[imunosupresiv]]no.<ref>{{cite journal | vauthors = Fimmel S, Zouboulis CC | title = Influence of physiological androgen levels on wound healing and immune status in men | journal = The Aging Male | volume = 8 | issue = 3–4 | pages = 166–74 | year = 2005 | pmid = 16390741 | doi = 10.1080/13685530500233847 | s2cid = 1021367 }}</ref> Čini se da i ostali hormoni regulišu imunski sistem, a među njima se posebno ističu [[prolaktin]], [[hormon rasta]] i [[vitamin D]].<ref>{{cite journal | vauthors = Dorshkind K, Horseman ND | title = The roles of prolactin, growth hormone, insulin-like growth factor-I, and thyroid hormones in lymphocyte development and function: insights from genetic models of hormone and hormone receptor deficiency | journal = Endocrine Reviews | volume = 21 | issue = 3 | pages = 292–312 | date = Jun 2000 | doi = 10.1210/edrv.21.3.0397 | pmid = 10857555 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nagpal S, Na S, Rathnachalam R | title = Noncalcemic actions of vitamin D receptor ligands | journal = Endocrine Reviews | volume = 26 | issue = 5 | pages = 662–87 | date = Aug 2005 | pmid = 15798098 | doi = 10.1210/er.2004-0002 | doi-access = free }}</ref> ===Vitamin D=== Iako su rana istraživanja na ćelijskom nivou ukazivala na to da bi vitamin D mogao uticati na imunske odgovore, novija klinička ispitivanja velikih razmjera i meta-analize (2022–2024.) pokazale su da suplementacija vitaminom D može smanjiti rizik i težinu autoimunskih bolesti, kao što su [[reumatoidni artritis]] i [[multipla skleroza]], te da može umjereno smanjiti učestalost akutnih infekcija respiratornog trakta i poboljšati ishode kod [[tuberkuloza|tuberkuloze]].<ref>{{Cite journal |last=Mercier |first=F. |title=Effect of vitamin D on inflammatory and clinical outcomes in rheumatoid arthritis: a systematic review and dose-response meta-analysis |journal=Nutrition Reviews |date=April 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Li |first=Y. |title=Vitamin D3 as an add-on treatment for multiple sclerosis: A systematic review and meta-analysis |journal=Multiple Sclerosis and Related Disorders |date=February 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Efficacy and safety of vitamin D in tuberculosis patients: a systematic review and meta-analysis |journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy |date=July 2022}}</ref> Izvještaj Instituta za medicinu Sjedinjenih Američkih Država iz 2011. godine navodi da se „ishodi povezani sa... funkcionisanjem imunskog sistema, autoimunskim poremećajima i [[infekcija]]ma... nisu mogli pouzdano dovesti u vezu s unosom kalcija ili vitamina D, a rezultati su često bili protivrječni.”<ref name="Ross_2011">{{cite book |author=Institute of Medicine |chapter=8, Implications and Special Concerns |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK56078/ |veditors=Ross AC, Taylor CL, Yaktine AL, Del Valle HB |title=Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D |publisher=National Academies Press |year=2011 |isbn=978-0-309-16394-1 |pmid=21796828 |doi=10.17226/13050 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK56070/ |series=The National Academies Collection: Reports funded by the National Institutes of Health|s2cid=58721779 }}</ref>{{rp|5}} === San i odmor === San i odmor utiču na imunski sistem, a [[nedostatak sna]] štetno djeluje na funkciju imunskog sistema.<ref>{{cite journal | vauthors = Bryant PA, Trinder J, Curtis N | title = Sick and tired: Does sleep have a vital role in the immune system? | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 4 | issue = 6 | pages = 457–67 | date = Jun 2004 | pmid = 15173834 | doi = 10.1038/nri1369 | s2cid = 29318345 }}</ref> Čini se da kompleksne povratne petlje koje uključuju [[citokin]]e, kao što su [[interleukin-1]] i [[faktor tumorske nekroze-α]] koji se proizvode kao odgovor na infekciju, također imaju ulogu u regulaciji nebrzih pokreta očiju ([[San s nebrzim pokretima očiju|NREM]]) .<ref>{{cite journal | vauthors = Krueger JM, Majde JA | title = Humoral links between sleep and the immune system: research issues | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 992 | issue = 1 | pages = 9–20 | date = May 2003 | pmid = 12794042 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2003.tb03133.x | bibcode = 2003NYASA.992....9K | s2cid = 24508121 }}</ref> Stoga [[imunski odgovor]] na infekciju može dovesti do promjena u ciklusu spavanja, uključujući povećanje udjela [[spavane sporih talasa|spavanja sporih talasa]] u odnosu na spavanje s brzim pokretima očiju ([[REM faza spavanja|REM spavanje]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Majde JA, Krueger JM | title = Links between the innate immune system and sleep | journal = The Journal of Allergy and Clinical Immunology | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1188–98 | date = Dec 2005 | pmid = 16337444 | doi = 10.1016/j.jaci.2005.08.005 | doi-access = free }}</ref> Kod osoba lišenih sna, [[aktivna imunizacija]] može imati smanjen učinak i rezultirati manjom proizvodnjom antitijela, kao i slabijim imunskim odgovorom, u poređenju s onim što bi se zabilježilo kod osobe koja je dobro naspavana.<ref name="pmid27077395">{{cite journal |vauthors=Taylor DJ, Kelly K, Kohut ML, Song KS |title=Is Insomnia a Risk Factor for Decreased Influenza Vaccine Response? |journal=Behavioral Sleep Medicine |volume=15 |issue=4 |pages=270–287 |date=2017 |pmid=27077395 |pmc=5554442 |doi=10.1080/15402002.2015.1126596}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Rayatdoost |first1=Esmail |last2=Rahmanian |first2=Mohammad |last3=Sanie |first3=Mohammad Sadegh |last4=Rahmanian |first4=Jila |last5=Matin |first5=Sara |last6=Kalani |first6=Navid |last7=Kenarkoohi |first7=Azra |last8=Falahi |first8=Shahab |last9=Abdoli |first9=Amir |date=June 2022 |title=Sufficient Sleep, Time of Vaccination, and Vaccine Efficacy: A Systematic Review of the Current Evidence and a Proposal for COVID-19 Vaccination |journal=The Yale Journal of Biology and Medicine |volume=95 |issue=2 |pages=221–235 |issn=1551-4056 |pmc=9235253 |pmid=35782481}}</ref>Pored toga, na proteine kao što je [[NFIL3]] – za koje je utvrđeno da su usko povezani kako s diferencijacijom [[T-ćelija]], tako i s [[cirkadijski ritam|cirkadijskim ritmovima]] – može uticati narušavanje prirodnih ciklusa svjetlosti i tame, do kojeg dolazi uslijed nedostatka sna. Ovi poremećaji mogu dovesti do učestalije pojave hroničnih stanja, poput srčanih oboljenja, hroničnog bola i [[astma|astme]].<ref name="pmid19075717">{{cite journal |vauthors=Krueger JM |title=The role of cytokines in sleep regulation |journal=Current Pharmaceutical Design |volume=14 |issue=32 |pages=3408–16 |date=2008 |pmid=19075717 |pmc=2692603 |doi=10.2174/138161208786549281}}</ref> Pored negativnih posljedica nedostatka sna, utvrđeno je da san i s njim usko povezan cirkadijski sistem imaju snažne regulatorne učinke na imunske funkcije, utječući kako na urođenu, tako i na stečenu imunost. Kao prvo, tokom rane faze spavanja sporih talasa (engl. ‘’slow-wave sleep’’), nagli pad nivoa [[kortizol]]a, [[epinefrin]]a i [[norepinefrin]]a u krvi dovodi do porasta koncentracije hormona [[leptin]]a, [[hormon rasta|hormona rasta]] (hipofiznog hormona rasta) i [[prolaktin]]a. Ovi signali potiču proupalno stanje putem proizvodnje proupalnih citokina, kao što su interleukin-1, interleukin-12, TNF-alfa i IFN-gama. Ovi citokini zatim stimuliraju imunske procese, poput aktivacije, proliferacije i diferencijacije imunskih ćelija. Tokom ovog perioda, dok se postepeno razvija adaptivni imunski odgovor, dolazi do porasta broja nediferenciranih ili manje diferenciranih ćelija, poput nevinih [[T-ćelija]] i T-ćelija centralne memorije. Pored navedenog, hormonsko okruženje koje nastaje u tom trenutku (leptin, hormon rasta i prolaktin) pogoduje interakcijama između ćelija koje prezentiraju antigene (APC) i T-ćelija, pomaku ravnoteže citokina tipa Th1/Th2 u smjeru podrške Th1 odgovoru, pojačanoj ukupnoj proliferaciji Th-ćelija, te migraciji nevinih T-ćelija u [[limfni čvor|imfne čvorove]]. Smatra se da ovo također doprinosi stvaranju dugotrajne imunske memorije putem pokretanja Th1 imunskih odgovora.<ref name="Sleep and immune function">{{cite journal | vauthors = Besedovsky L, Lange T, Born J | title = Sleep and immune function | journal = Pflügers Archiv | volume = 463 | issue = 1 | pages = 121–37 | date = Jan 2012 | pmid = 22071480 | doi = 10.1007/s00424-011-1044-0 | pmc=3256323}}</ref> Tokom perioda budnosti, broj diferenciranih efektorskih ćelija – poput citotoksičnih ćelija prirodnih ubica (NK-ćelija) i CD45RA+ citotoksičnih T-limfocita – dostiže svoj vrhunac. Protivupalne molekule, kao što su kortizol i kateholamini, također dostižu najviše vrijednosti tokom perioda budnosti i aktivnosti. Upala može uzrokovati [[oksidativni stres]], a prisustvo [[melatonin]]a tokom spavanja moglo bi djelovati suprotno stvaranju slobodnih radikala u tom periodu.<ref name="Sleep and immune function"/><ref>{{cite web|url=http://www.webmd.com/sleep-disorders/excessive-sleepiness-10/immune-system-lack-of-sleep/ |title=Can Better Sleep Mean Catching fewer Colds? |work=WebMD |access-date=28 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509003219/http://www.webmd.com/sleep-disorders/excessive-sleepiness-10/immune-system-lack-of-sleep |archive-date=9 May 2014 }}</ref> ===Fizička aktivnost=== Fizička aktivnost pozitivno utiče na imunski sistem, a ovisno o učestalosti i intenzitetu, ublažava patogene efekte bolesti uzrokovanih bakterijama i virusima.<ref name="pmid32728975">{{cite journal |vauthors=da Silveira MP, da Silva Fagundes KK, Bizuti MR, Starck É, Rossi RC, de Resende E, Silva DT |title=Physical exercise as a tool to help the immune system against COVID-19: an integrative review of the current literature |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=21 |issue=1 |pages=15–28 |date=February 2021 |pmid=32728975 |pmc=7387807 |doi=10.1007/s10238-020-00650-3}}</ref> Odmah nakon intenzivnog vježbanja dolazi do prolazne imunodepresije, gdje se smanjuje broj limfocita u cirkulaciji i opada proizvodnja antitijela. To može stvoriti priliku za infekciju i reaktivaciju latentnih virusnih infekcija,<ref name="pmid27909225">{{cite journal |vauthors=Peake JM, Neubauer O, Walsh NP, Simpson RJ |title=Recovery of the immune system after exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=122 |issue=5 |pages=1077–1087 |date=May 2017 |pmid=27909225 |doi=10.1152/japplphysiol.00622.2016|s2cid=3521624 |url=https://researchonline.ljmu.ac.uk/id/eprint/16304/3/Recovery%20of%20the%20immune%20system%20after%20exercise.pdf }}</ref> ali dokazi nisu uvjerljivi.<ref name="pmid29713319">{{cite journal |vauthors=Campbell JP, Turner JE |title=Debunking the Myth of Exercise-Induced Immune Suppression: Redefining the Impact of Exercise on Immunological Health Across the Lifespan |journal=Frontiers in Immunology |volume=9 |issue= |article-number=648 |date=2018 |pmid=29713319 |pmc=5911985 |doi=10.3389/fimmu.2018.00648|doi-access=free }}</ref><ref name="pmid32139352">{{cite journal |vauthors=Simpson RJ, Campbell JP, Gleeson M, Krüger K, Nieman DC, Pyne DB, Turner JE, Walsh NP |title=Can exercise affect immune function to increase susceptibility to infection? |journal=Exercise Immunology Review |volume=26 |issue= |pages=8–22 |date=2020 |pmid=32139352 |doi=}}</ref> ==== Promjene na ćelijskom nivou ==== [[File:Neutrophils.jpg|right|thumb|Četiri neutrofila u krvnom razmazu obojenom [[Giemsa boja|Giemsa metodom]] (vrsta Romanowsky bojenja)]] Tokom fizičke aktivnosti dolazi do povećanja broja svih vrsta [[leukociti|bijelih krvnih ćelija]] u cirkulaciji. To je uzrokovano silom trenja krvi koja protiče preko površine [[endotelne ćelije|endotelnih ćelija]], kao i djelovanjem [[kateholamin|kateholamina]] na [[beta-adrenergički receptor|β-adrenergičkih receptora]] (βAR).<ref name="pmid27909225"/> Broj [[neutrofil|neutrofila]] u krvi raste i ostaje povišen i do šest sati, pri čemu su prisutni i [[nezreli oblici]] ćelija. Iako je ovo povećanje broja neutrofila („[[neutrofilija]]”) slično onome koje se viđa kod bakterijskih [[infekcija]], nakon prestanka fizičke aktivnosti populacija ovih ćelija se vraća na normalu u roku od oko 24 sata.<ref name="pmid27909225"/> Broj [[limfociti|limfocita]] u cirkulaciji (uglavnom [[NK-ćelija]] – „ćelija prirodnih ubica”) opada tokom intenzivne fizičke aktivnosti, ali se vraća na normalu nakon 4 – 6 sati. Iako do 2% ovih ćelija [[apoptoza|odumire]], većina njih prelazi iz krvi u tkiva – prvenstveno u crijeva i pluća – gdje je najvjerovatniji susret s [[patogen|patogenima]].<ref name="pmid27909225"/> Određeni [[monocit]]i napuštaju [[krvotok]] i prelaze u mišiće, gdje se diferenciraju i postaju [[makrofag]]i.<ref name="pmid27909225"/> Ove ćelije diferenciraju se u dva tipa: proliferativne makrofage, koji su odgovorni za povećanje broja [[matične ćelije|matičnih ćelija]], te restorativne (obnavljajuće) makrofage, koji učestvuju u njihovom sazrijevanju u mišićne ćelije.<ref name="pmid34786967">{{cite journal |vauthors=Minari AL, Thomatieli-Santos RV |title=From skeletal muscle damage and regeneration to the hypertrophy induced by exercise: what is the role of different macrophage subsets? |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=322 |issue=1 |pages=R41–R54 |date=January 2022 |pmid=34786967 |doi=10.1152/ajpregu.00038.2021|s2cid=244369441 }}</ref> === Popravak i regeneracija === {{glavni|Doprinos imunskog sistema regeneraciji}} Imunski sistem, posebno njegova urođena komponenta, ima presudnu ulogu u popravku tkiva nakon [[oštećenje (medicina)|oštećenja]]. Ključni akteri su [[makrofag]]i i [[neutrofil]]i, ali važni su i drugi ćelijski akteri, uključujući [[gama-delta T-ćelije]] (γδ T-ćelije), [[urođena limfoidna ćelija|urođene limfoidne ćelije]] (ILC) i [[regulatorne T-ćelije]] (Treg). Plastičnost imunskih ćelija i ravnoteža između proupalnih i antiiupalnih signala ključni su aspekti efikasnog popravka tkiva. Imunološke komponente i putevi također učestvuju u regeneraciji; naprimjer, kod [[vodozemci|vodozemaca]], kao što je slučaj s [[regeneracija udova kod aksolotla|regeneracijom udova kod aksolotla]]. Prema jednoj hipotezi, organizmi koji su sposobni za regeneraciju (npr. [[neotenija|aksolotl]]i) mogli bi biti manje [[imunokompetencija|imunokompetentni]] od organizama koji nemaju tu sposobnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Godwin JW, Pinto AR, Rosenthal NA | title = Chasing the recipe for a pro-regenerative immune system | journal = Seminars in Cell & Developmental Biology | volume = 61 | pages = 71–79 | date = January 2017 | pmid = 27521522 | pmc = 5338634 | doi = 10.1016/j.semcdb.2016.08.008 | series = Innate immune pathways in wound healing/Peromyscus as a model system }}</ref> == Poremećaji ljudske imunosti == Do neuspjeha u odbrani domaćina dolazi u tri osnovne kategorije: imunodeficijencije,,{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=120–24}} autoimmunity,{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=114–18}} i preosjetljivosti.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=111–14}} === Imunodeficijencije === {{Glavni|Imunodeficijencija}} [[Imunodeficijencija|Imunodeficijencije]] nastaju kada su jedna ili više komponenti imunskog sistema neaktivne. Sposobnost imunskog sistema da reaguje na patogene smanjena je kako kod mladih, tako i kod [[starost|starijih osoba]], pri čemu imunoski odgovori počinju slabiti oko 50. godine života uslijed [[imunosenesencija|imunosenesencije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Aw D, Silva AB, Palmer DB | title = Immunosenescence: emerging challenges for an ageing population | journal = Immunology | volume = 120 | issue = 4 | pages = 435–46 | date = Apr 2007 | pmid = 17313487 | pmc = 2265901 | doi = 10.1111/j.1365-2567.2007.02555.x }}</ref><ref name="nutrition">{{cite journal | vauthors = Chandra RK | title = Nutrition and the immune system: an introduction | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 66 | issue = 2 | pages = 460S–63S | date = Aug 1997 | pmid = 9250133 | doi = 10.1093/ajcn/66.2.460S | doi-access = free }}</ref> U razvijenim zemljama, [[gojaznost]], [[alkoholizam]] i upotreba droga česti su uzroci oslabljene imunske funkcije, dok je [[pothranjenost]] najčešći uzrok imunodeficijencije u zemljama u razvoju.<ref name="nutrition"/> Ishrana u kojoj nedostaje dovoljno proteina povezuje se s narušenom imunošću posredovanim ćelijama, aktivnošću sistema komplementa, funkcijom fagocita, koncentracijom antitijela [[imunoglobulin]]a A (IgA) i proizvodnjom citokina. Pored toga, gubitak [[timus]]a u ranoj dobi – uslijed genetičke mutacije ili hirurškog uklanjanja – dovodi do teške imunodeficijencije i visoke podložnosti infekcijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Miller JF | title = The discovery of thymus function and of thymus-derived lymphocytes | journal = Immunological Reviews | volume = 185 | issue = 1 | pages = 7–14 | date = Jul 2002 | pmid = 12190917 | doi = 10.1034/j.1600-065X.2002.18502.x | s2cid = 12108587 }}</ref> Imunodeficijencije također mogu biti nasljedne ili „stečene”.{{sfn | Reece | 2011 | p=967}} [[Teška kombinovana imunodeficijencija]] rijedak je [[genetički poremećaj]] koji karakteriše poremećen razvoj funkcionalnih [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]], uzrokovan brojnim genetičkim [[mutacija]]ma.<ref name="five">{{cite journal |vauthors=Burg M, Gennery AR |title=Educational paper: The expanding clinical and immunological spectrum of severe combined immunodeficiency |journal=Eur J Pediatr |volume= 170 |issue=5 |pages=561–571 |year=2011 |doi=10.1007/s00431-011-1452-3 |pmid=21479529 |pmc=3078321 }}</ref>[[Hronična granulomatozna bolest]], kod koje [[fagociti]] imaju smanjenu sposobnost uništavanja patogena, primjer je nasljedne, odnosno [[primarna imunodeficijencija|kongenitalne imunodeficijencije]]. [[AIDS]] i neke vrste [[kancer|raka]] uzrokuju stečenu imunodeficijenciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Joos L, Tamm M | title = Breakdown of pulmonary host defense in the immunocompromised host: cancer chemotherapy | journal = Proceedings of the American Thoracic Society | volume = 2 | issue = 5 | pages = 445–48 | year = 2005 | pmid = 16322598 | doi = 10.1513/pats.200508-097JS }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Copeland KF, Heeney JL | title = T helper cell activation and human retroviral pathogenesis | journal = Microbiological Reviews | volume = 60 | issue = 4 | pages = 722–42 | date = Dec 1996 | pmid = 8987361 | pmc = 239461 | doi = 10.1128/MMBR.60.4.722-742.1996 }}</ref> === Autoimunost === {{Glavni|Autoimunost}} [[File:Rheumatoid_Arthritis.JPG|thumb|Zglobovi šake otečeni i deformisani uslijed [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], autoimunskog poremećaja]] Pretjerano aktivni [[imunski odgovor]]i predstavljaju drugu krajnost imunske disfunkcije, a posebno se odnose na [[autoimunska bolest|autoimunske bolesti]]. U tim slučajevima, imunski sistem ne uspijeva pravilno razlikovati vlastite strukture od stranih, te napada dijelove tijela. U normalnim okolnostima, mnoge T-ćelije i antitijela reaguju s „vlastitim” peptidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Miller JF | s2cid = 32476323 | title = Self-nonself discrimination and tolerance in T and B lymphocytes | journal = Immunologic Research | volume = 12 | issue = 2 | pages = 115–30 | year = 1993 | pmid = 8254222 | doi = 10.1007/BF02918299 }}</ref> Jedna od funkcija specijalizovanih ćelija (smještenih u [[timus]]u i koštanoj srži) jeste da mladim limfocitima predstave [[vlastiti antigeni|vlastite antigene]] koji nastaju širom tijela, te da eliminišu one ćelije koje prepoznaju te vlastite antigene, čime se sprečava autoimunost.<ref name="Sproul" /> Među česte autoimune bolesti spadaku [[Hashimotov tireoiditis]],<ref name="NIH2017">{{citation-attribution|1={{cite web|title=Hashimoto's disease|url=https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/hashimotos-disease|publisher=Office on Women's Health, U.S. Department of Health and Human Services|access-date=17 July 2017|date=12 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728031758/https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/hashimotos-disease|archive-date=28 July 2017}}}}</ref> [[reumatoidmi artritis]],<ref name="Lancet2016">{{cite journal | vauthors = Smolen JS, Aletaha D, McInnes IB | s2cid = 37973054 | title = Rheumatoid arthritis | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10055 | pages = 2023–2038 | date = October 2016 | pmid = 27156434 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)30173-8 | bibcode = 2016Lanc..388.2023S | url = http://eprints.gla.ac.uk/131249/1/131249.pdf }}</ref> [[diabetes mellitus tip 1]]<ref name="Farhy_2015">{{cite journal | vauthors = Farhy LS, McCall AL | title = Glucagon - the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes | journal = Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care | volume = 18 | issue = 4 | pages = 407–14 | date = July 2015 | pmid = 26049639 | doi = 10.1097/mco.0000000000000192 | s2cid = 19872862 }}</ref> i [[sistemski lupus erythematosus]].<ref name=NIH2015>{{cite web|title=Handout on Health: Systemic Lupus Erythematosus|url=https://www.niams.nih.gov/health-topics/lupus|website=www.niams.nih.gov|access-date=12 June 2016|date=February 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617162703/http://www.niams.nih.gov/Health_Info/Lupus/default.asp|archive-date=17 June 2016}}</ref> === Preosjetljivost === {{Glavni|Preosjetljivost}} [[Preosjetljivost]] je imunski odgovor koji oštećuje vlastita tkiva organizma. Dijeli se na četiri razreda (tipovi I–IV), ovisno o uključenim mehanizmima i vremenskom toku reakcije preosjetljivosti. Preosjetljivost tipa I je neposredna ili [[anafilaksija|anafilaksijska]] reakcija, koja se često povezuje s alergijom. Simptomi mogu varirati od blage nelagode do smrtnog ishoda. Preosjetljivost tipa I posredovana je [[imunoglobulin E|IgE]]-om, koji podstiče degranulaciju [[mastocit|mastocita]] i [[bazofilni granulocit|bazofila]] kada dođe do njegovog unakrsnog povezivanja s antigenom.<ref name="USCH">{{cite web|url=http://www.microbiologybook.org/book/immunol-sta.htm|title=Immunology – Chapter Seventeen: Hypersensitivity States| vauthors = Ghaffar A |year=2006|publisher=University of South Carolina School of Medicine|work=Microbiology and Immunology On-line|access-date=29 May 2016}}</ref> Preosjetljivost tipa II nastaje kada se antitijela vežu za antigene na vlastitim ćelijama jedinke, označavajući ih za uništenje. Ovo stanje se naziva i preosjetljivost zavisna od antitijela (ili citotoksična preosjetljivost), a posreduju mu antitijela [[imunoglobulin G|IgG]] i [[imunoglobulin M|IgM]].<ref name=USCH /> [[Imunski kompleks]]i (agregati antigena, proteina komplementa te IgG i IgM antitijela) koji se talože u različitim tkivima pokreću reakcije preosjetljivosti tipa III.<ref name=USCH /> Za razvoj preosjetljivosti tipa IV (poznate i kao preosjetljivost posredovana ćelijama ili ''preosjetljivost odgođenog tipa'') obično je potrebno između dva i tri dana. Reakcije tipa IV učestvuju u mnogim autoimunskim i zaraznim bolestima, a mogu biti prisutne i kod [[kontaktni dermatitis|kontaktnog dermatitisa]]. U ovim reakcijama posreduju [[T-ćelije]], [[monociti]] i [[makrofagi]].<ref name=USCH/> === Idiopatska upala === {{Glavni|Imunski posredovane upalne bolesti}} [[Upala]] jedan je od prvih odgovora imunskog sistema na infekciju,<ref name=autogenerated2 /> ali se može javiti i bez poznatog uzroka. Upalu uzrokuju [[eikozanoid]]i i [[citokin]]i, koje oslobađaju oštećene ili zaražene ćelije. Eikozanoidi uključuju [[prostaglandin]]e, koji izazivaju povišenu tjelesnu temperaturu i [[vazodilatacija|širenje krvnih sudova]] povezano s upalom, te [[leukotrijen]]e, koji privlače određene bijele krvne ćelije (leukocite).<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated1/> Među česte citokine spadaju [[interleukin]]i, odgovorni za komunikaciju između bijelih krvnih ćelija; [[hemokin]]i, koji podstiču [[hemotaksija|hemotaksiju]], te [[interferon]]i, koji djeluju antivirusno, naprimjer zaustavljanjem [[biosinteza proteina|sinteze proteina]] u ćeliji domaćina.<ref name=autogenerated3 /> Također se mogu osloboditi [[faktor rasta|aktori rasta]] i citotoksični faktori. Ovi citokini i druge hemikalije privlače imunske ćelije na mjesto infekcije i podstiču zacjeljivanje oštećenog tkiva nakon uklanjanja patogena.<ref name=autogenerated5/> == Manipulacija u medicini == [[File:Dexamethasone structure.svg|thumb|right|upright=1.2 |Skeletna strukturna formula deksametazona, C22 H29 F O5: skeletna strukturna formula [[imunodepresija|imunosupresivnog lijeka]] [[deksametazon]]a]] Imunski odgovor može seusmjeravati, kako bi se suzbile neželjene reakcije koje proizlaze iz [[autoimunost]]i, [[alergija]] i [[odbacivanje transplantata|odbacivanja transplantata]], te kako bi se stimulisali zaštitni odgovori protiv patogena koji u velikoj mjeri izmiču imunkoms sistemu (pogledajte [[Aktivna memorija i imunizacija|imunizaciju]]) ili protiv [[kancer]]a.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=83–85}} === Imunosupresija === [[Imunosupresivni lijek]]ovi koriste se za kontrolu autoimunskih poremećaja ili [[upala]] u slučajevima kada dolazi do prekomjernog oštećenja tkiva, kao i za sprječavanje odbacivanja nakon [[transplantacija organa]].{{sfn|Ciccone |2015 |loc = Chapter [https://books.google.com/books?id=Te1vCAAAQBAJ&q=%22immunosuppressive+drugs%22+autoimmune+tissue+damage&pg=PA625 37]}}<ref name= Taylor>{{cite journal | vauthors = Taylor AL, Watson CJ, Bradley JA | title = Immunosuppressive agents in solid organ transplantation: Mechanisms of action and therapeutic efficacy | journal = Critical Reviews in Oncology/Hematology | volume = 56 | issue = 1 | pages = 23–46 | date = Oct 2005 | pmid = 16039869 | doi = 10.1016/j.critrevonc.2005.03.012 }}</ref> Protivupalni lijekovi često se koriste za kontrolu posljedica upale. [[Glukokortikoid]]i najsnažniji su među ovim lijekovima i mogu imati brojne neželjene [[nuspojava|nuspojave]], kao što su [[centralna gojaznost]], [[hiperglikemija]] i [[osteoporoza]].<ref>{{cite journal | vauthors = Barnes PJ | title = Corticosteroids: the drugs to beat | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 533 | issue = 1–3 | pages = 2–14 | date = Mar 2006 | pmid = 16436275 | doi = 10.1016/j.ejphar.2005.12.052 }}</ref> Njihova upotreba je strogo kontrolisana. Manje doze protivupalnih lijekova često se koriste u kombinaciji sa citotoksičnim ili imunosupresivnim lijekovima, kao što su [[metotreksat]] ili [[azatioprin]]. [[Citotoksični lijek]]ovi potiskuju imunološki odgovor uništavanjem ćelija koje se dijele, poput aktiviranih [[T-ćelija]]. Ovo uništavanje je neselektivno, pri čemu stradaju i ostale ćelije koje se stalno dijele te organi u kojima se one nalaze, što dovodi do toksičnih nuspojava.<ref name= Taylor/> Imunosupresivni lijekovi, poput [[ciklosporin]]a, onemogućavaju T-ćelijama da pravilno reaguju na signale, tako što blokiraju puteve [[transdukcija signala|transdukcije signala]].<ref>{{cite journal | vauthors = Masri MA | title = The mosaic of immunosuppressive drugs | journal = Molecular Immunology | volume = 39 | issue = 17–18 | pages = 1073–77 | date = Jul 2003 | pmid = 12835079 | doi = 10.1016/S0161-5890(03)00075-0 }}</ref> === Imunostimulacija === {{Glavni|Imunostimulans|Imunoterapija|Vakcinacija}} Tvrdnje koje iznose prodavači raznih proizvoda i praktičari [[alternativna medicina|alternativne medicine]] – poput [[kiropraktika|kiropraktičara]], [[homeopatija|homeopata]] i [[akupunktura|akupunkturologa]] – da mogu stimulisati ili „ojačati” imunski sistem, uglavnom nemaju smisleno obrazloženje niti dokaze o djelotvornosti.<ref>{{cite magazine | vauthors = Hall H |author-link1 = Harriet Hall |date=July–August 2020 |title=How You Can Really Boost Your Immune System |url=https://skepticalinquirer.org/2020/06/how-you-can-really-boost-your-immune-system/ |magazine=[[Skeptical Inquirer]] |location=Amherst, New York |publisher=Center for Inquiry |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121161902/https://skepticalinquirer.org/2020/06/how-you-can-really-boost-your-immune-system/ |archive-date=21 January 2021 |access-date=21 January 2021}}</ref> ===Vakcinacija=== {{Glavni|Vakcinacija}} [[File:Polio Vaccination - Egypt (16868521330).jpg|right|thumb|Vakcinacija protiv dječije paralize u [[Egipat|Egiptu]]: Dijete prima kapi vakcine protiv dječije paralize u usta]] Dugotrajna „aktivna” memorija stiče se nakon infekcije, putem aktivacije B i [[T-ćelija]]. Aktivna imunost također se može stvoriti vještački, putem [[vakcinacija|vakcinacije]]. Princip na kojem počiva vakcinacija (koja se naziva i [[imunizacija]]) jeste unošenje [[patogen]]ih [[antigen]]a kako bi se stimulisao imunski sistem i razvila [[specifična imunost]] protiv tog određenog patogena, a sve to bez izazivanja bolesti povezane s tim organizmom.{{sfn | Reece | 2011 | p=965}} Ovo namjerno izazivanje imunskog odgovora uspješno je jer iskorištava prirodnu specifičnost imunskog sistema, kao i njegovu sposobnost da bude podstaknut na djelovanje. Budući da zarazne bolesti ostaju jedan od vodećih uzroka smrtnosti u ljudskoj populaciji, vakcinacija predstavlja najefikasniji vid manipulacije imunskim sistemom koji je čovječanstvo razvilo.{{sfn| Janeway |2005 |p=}}<ref>[https://www.who.int/healthinfo/bod/en/index.html Death and DALY estimates for 2002 by cause for WHO Member States.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021133659/http://www.who.int/healthinfo/bod/en/index.html |date=21 October 2008 }} [[World Health Organization]]. Retrieved on 1 January 2007.</ref> Mnoge vakcine zasnivaju se na besćelijskim komponentama mikroorganizama, uključujući bezopasne komponente [[toksin]]a.{{sfn | Reece | 2011 | p=965}} Budući da mnogi antigeni iz acelularnih vakcina ne izazivaju snažan adaptivni odgovor, većini bakterijskih vakcina dodaju se [[imunski adjuvans]]i koji aktiviraju [[antigen prezentujuća ćelija|antigen prezentujuće ćelije]] urođenog imunskog sistema i maksimiziraju [[imunogenost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Singh M, O'Hagan D | title = Advances in vaccine adjuvants | journal = Nature Biotechnology | volume = 17 | issue = 11 | pages = 1075–81 | date = Nov 1999 | pmid = 10545912 | doi = 10.1038/15058 | s2cid = 21346647 | doi-access = free }}</ref> === Imunologija tumora === {{Glavni|Imunologija raka}} Još jedna važna uloga imunskog sistema je identifikacija i eliminacija [[tumor]]a. Ovo se naziva '''imunski nadzor'''.<!-- za preusmjeravanje --> ''Transformirane ćelije'' tumora eksprimiraju [[antigen|antigene]] koji se ne nalaze na normalnim ćelijama. Imunskom sistemu, ovi antigeni izgledaju strano, a njihovo prisustvo uzrokuje da imunske ćelije napadaju transformirane tumorske ćelije. Antigeni koje eksprimiraju tumori imaju nekoliko izvora;<ref name = anderson>{{cite journal | vauthors = Andersen MH, Schrama D, Thor Straten P, Becker JC | title = Cytotoxic T cells | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 126 | issue = 1 | pages = 32–41 | date = Jan 2006 | pmid = 16417215 | doi = 10.1038/sj.jid.5700001 | doi-access = free }}</ref>neki potiču od [[onkogen|onkogenih]] virusa, poput [[ljudski papilomavirus|ljudskog papilomavirusa]], koji uzrokuje rak [[grlić maternice|grlića maternice]],<ref>{{cite journal | vauthors = Boon T, van der Bruggen P | title = Human tumor antigens recognized by T lymphocytes | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 183 | issue = 3 | pages = 725–29 | date = Mar 1996 | pmid = 8642276 | pmc = 2192342 | doi = 10.1084/jem.183.3.725 }}</ref> [[rak vulve|vulve]], [[rak vagine|vagine]], [[rak penisa|penisa]], [[rak anusa|anusa]], [[orofarinks|usta i ždrijela]],<ref name=Lj2014>{{cite journal | vauthors = Ljubojevic S, Skerlev M | title = HPV-associated diseases | journal = Clinics in Dermatology | volume = 32 | issue = 2 | pages = 227–34 | year = 2014 | pmid = 24559558 | doi = 10.1016/j.clindermatol.2013.08.007 }}</ref>dok su drugi vlastiti proteini organizma koji su u normalnim ćelijama prisutni u niskim koncentracijama, ali u tumorskim ćelijama dostižu visoke nivoe. Jedan primjer je enzim zvan [[tirozinaza]], koji – kada je prisutan u visokim koncentracijama – pretvara određene ćelije kože (naprimjer, [[melanocit]]e) u tumore zvane [[melanom]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = Castelli C, Rivoltini L, Andreola G, Carrabba M, Renkvist N, Parmiani G | title = T-cell recognition of melanoma-associated antigens | journal = Journal of Cellular Physiology | volume = 182 | issue = 3 | pages = 323–31 | date = Mar 2000 | pmid = 10653598 | doi = 10.1002/(SICI)1097-4652(200003)182:3<323::AID-JCP2>3.0.CO;2-# | s2cid = 196590144 }}</ref><ref name = romera>{{cite book | vauthors = Romero P, Cerottini JC, Speiser DE | title = The Human T Cell Response to Melanoma Antigens | volume = 92 | pages = 187–224 | year = 2006 | pmid = 17145305 | doi = 10.1016/S0065-2776(06)92005-7 | isbn = 978-0-12-373636-9 | series = Advances in Immunology }}</ref> Treći mogući izvor [[tumorskih antigena]] su proteini koji su inače važni za regulaciju [[rasta ćelija]] i preživljavanja, a koji često mutiraju u molekule koje uzrokuju rak, poznate kao [[onkogeni]].<ref name = anderson /><ref name = guevara>{{cite journal | vauthors = Guevara-Patiño JA, Turk MJ, Wolchok JD, Houghton AN | title = Immunity to cancer through immune recognition of altered self: studies with melanoma | volume = 90 | pages = 157–77 | year = 2003 | pmid = 14710950 | doi = 10.1016/S0065-230X(03)90005-4 | isbn = 978-0-12-006690-2 | journal = Advances in Cancer Research }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Renkvist N, Castelli C, Robbins PF, Parmiani G | title = A listing of human tumor antigens recognized by T cells | journal = Cancer Immunology, Immunotherapy | volume = 50 | issue = 1 | pages = 3–15 | date = Mar 2001 | pmid = 11315507 | doi = 10.1007/s002620000169 | s2cid = 42681479 | doi-access = free | pmc = 11036832 }}</ref> [[File:Macs killing cancer cell.jpg|thumb|right|upright=1.2 |[[Makrofag]]i su identifikovali ćeliju raka (velika masa sa izdancima). Nakon spajanja sa ćelijom raka, makrofagi (manje, bijele ćelije) ubrizgavaju toksine koji uništavaju tumorsku ćeliju. [[Imunoterapija]] za liječenje [[kancer]]a predstavlja aktivno područje medicinskih istraživanja.<ref>{{cite journal |vauthors=Morgan RA, Dudley ME, Wunderlich JR, etal |title=Cancer Regression in Patients After Transfer of Genetically Engineered Lymphocytes |journal=Science |volume=314 |issue=5796 |pages=126–29 |date=October 2006 |pmid=16946036 |pmc=2267026 |doi=10.1126/science.1129003|bibcode = 2006Sci...314..126M }}</ref>]] Glavni odgovor imunskog sistema na tumore jeste uništavanje abnormalnih ćelija pomoću T-ćelija ubica, ponekad uz pomoć T-ćelija pomagača.<ref name = romera /><ref>{{cite journal | vauthors = Gerloni M, Zanetti M | s2cid = 25182066 | title = CD4 T cells in tumor immunity | journal = Springer Seminars in Immunopathology | volume = 27 | issue = 1 | pages = 37–48 | date = Jun 2005 | pmid = 15965712 | doi = 10.1007/s00281-004-0193-z | url = https://zenodo.org/record/1066157 }}</ref> [[Tumor antigen]]i pretentiraju se na molekulama [[MHC]] klase I na sličan način kao i virusni antigeni. To omogućava T-ćelijama ubicama da prepoznaju tumorsku ćeliju kao abnormalnu.<ref name = seliger>{{cite journal | vauthors = Seliger B, Ritz U, Ferrone S | title = Molecular mechanisms of HLA class I antigen abnormalities following viral infection and transformation | journal = International Journal of Cancer | volume = 118 | issue = 1 | pages = 129–38 | date = Jan 2006 | pmid = 16003759 | doi = 10.1002/ijc.21312 | s2cid = 5655726 | doi-access = free }}</ref> NK-ćelije također uništavaju tumorske ćelije na sličan način, posebno ako tumorske ćelije na svojoj površini imaju manje molekula MHC klase I nego normalne ćelije; to je česta pojava kod tumora.<ref>{{cite journal | vauthors = Hayakawa Y, Smyth MJ | title = Innate immune recognition and suppression of tumors | volume = 95 | pages = 293–322 | year = 2006 | pmid = 16860661 | doi = 10.1016/S0065-230X(06)95008-8 | isbn = 978-0-12-006695-7 | journal = Advances in Cancer Research }}</ref>Ponekad se stvaraju antitijela protiv tumorskih ćelija, što omogućava njihovo uništavanje putem [[sistem komplementa|sistema komplementa]].<ref name = guevara /> Neki tumori izbjegavaju imunski sistem i s vremenom postaju karcinomi.<ref name="Syn-2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref><ref name = selig>{{cite journal | vauthors = Seliger B | title = Strategies of tumor immune evasion | journal = BioDrugs | volume = 19 | issue = 6 | pages = 347–54 | year = 2005 | pmid = 16392887 | doi = 10.2165/00063030-200519060-00002 | s2cid = 1838144 }}</ref> Tumorske ćelije često imaju smanjen broj molekula MHC klase I na svojoj površini, čime izbjegavaju otkrivanje od strane citotoksičnih T-ćelija (T-ćelija ubica).<ref name = seliger/><ref name="Syn-2017"/> Neke tumorske ćelije također oslobađaju proizvode koji inhibiraju [[imunski odgovor]]; naprimjer, lučenjem [[citokin]]a [[TGF-β]], koji potiskuje aktivnost [[makrofag]]a i [[limfocit]]a.<ref name="Syn-2017" /><ref>{{cite journal | vauthors = Frumento G, Piazza T, Di Carlo E, Ferrini S | title = Targeting tumor-related immunosuppression for cancer immunotherapy | journal = Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets | volume = 6 | issue = 3 | pages = 233–7 | date = September 2006 | pmid = 17017974 | doi = 10.2174/187153006778250019 }}</ref> Pored toga, može se razviti [[imunska tolerancija]] prema tumorskim antigenima, uslijed čega imunski sistem više ne napada tumorske ćelije.<ref name="Syn-2017" /><ref name = selig /> Paradoksalno, makrofagi mogu poticati rast tumora<ref>{{cite journal|vauthors=Stix G |title=A malignant flame. Understanding chronic inflammation, which contributes to heart disease, Alzheimer's and a variety of other ailments, may be a key to unlocking the mysteries of cancer |journal=Scientific American |volume=297 |issue=1 |pages=60–67 |date=Jul 2007 |pmid=17695843 |doi=10.1038/scientificamerican0707-60 |url=http://podcast.sciam.com/daily/pdf/sa_d_podcast_070619.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716015048/http://podcast.sciam.com/daily/pdf/sa_d_podcast_070619.pdf |archive-date=16 July 2011 |bibcode=2007SciAm.297a..60S }}</ref> kada tumorske ćelije luče citokine koji privlače makrofage, ovi potom stvaraju citokine i faktore rasta – poput [[faktor nekroze tumora alfa]] – koji podstiču razvoj tumora ili doprinose plastičnosti ćelija nalik matičnim ćelijama.<ref name="Syn-2017"/> Pored toga, kombinacija hipoksije unutar tumora i citokina kojeg proizvode makrofagi navodi tumorske ćelije da smanje proizvodnju proteina koji inače blokira [[metastaziranje]]; time se zapravo olakšava širenje ćelija raka.<ref name="Syn-2017"/> U ranim fazama razvoja tumora regrutuju se M1 makrofagi (koji djeluju protiv tumora), ali oni postepeno prelaze u [[fenotip]] M2 , koji pogoduje tumoru – riječ je o svojevrsnom imununosupresivnom preokretu. [[Hipoksija]] smanjuje proizvodnju citokina potrebnih za antitumorski odgovor, a makrofagi postepeno poprimaju M2 funkcije koje pogoduju tumoru, pod uticajem tumorskog mikrookruženja, uključujući prisustvo interleukina 4 (IL-4) i interleukina 10 (IL-10).<ref>{{cite journal | vauthors = Cervantes-Villagrana RD, Albores-García D, Cervantes-Villagrana AR, García-Acevez SJ | title = Tumor-induced Neurogenesis and Immune Evasion as Targets of Innovative Anti-Cancer Therapies | journal = Signal Transduct Target Ther | volume = 5 | issue = 1 | article-number = 99 | date = 18 June 2020 | pmid = 32555170 | pmc = 7303203 | doi = 10.1038/s41392-020-0205-z | doi-access = free}}</ref> [[Kancerska imunoterapija]] obuhvata medicinske načine stimulisanja imunskog sistema da napadne kancerogene tumore.<ref name="pmid26325031">{{cite journal |vauthors=Yang Y |title=Cancer immunotherapy: harnessing the immune system to battle cancer |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=125 |issue=9 |pages=3335–7 |date=September 2015 |pmid=26325031 |pmc=4588312 |doi=10.1172/JCI83871 |bibcode=2015JCliI.125.3335Y }}</ref> === Predviđanje imunogenosti === Neki lijekovi mogu izazvati neutralizirajući imumski odgovor, što znači da imunski sistem proizvodi [[neutralizirajuća antitijela]] koja poništavaju djelovanje lijekova, posebno ako se lijekovi primjenjuju višekratno ili u većim dozama. To ograničava djelotvornost lijekova zasnovanih na većim peptidima i proteinima (koji su obično veći od 6000 [[Dalton (jedinica)|Da]]).<ref name="Baker2010">{{cite journal | vauthors = Baker MP, Reynolds HM, Lumicisi B, Bryson CJ | title = Immunogenicity of protein therapeutics: The key causes, consequences and challenges | journal = Self/Nonself | volume = 1 | issue = 4 | pages = 314–322 | date = October 2010 | pmid = 21487506 | pmc = 3062386 | doi = 10.4161/self.1.4.13904 }}</ref> U nekim slučajevima, sam lijek nije imunogen, ali se može primjenjivati zajedno s imunogenim spojem, kao što je ponekad slučaj s lijekom [[paklitaksel|Taxol]]. Razvijene su [[računar]]ske metode za predviđanje imunogenosti peptida i proteina, koje su posebno korisne pri dizajniranju terapijskih antitijela, procjeni vjerovatne virulentnosti mutacija u česticama virusnog omotača, te validaciji predloženih terapija lijekovima na bazi peptida. Rani postupci uglavnom su se oslanjali na zapažanje da su [[hidrofil]]ne [[aminokiseline]] zastupljenije u regijama [[epitop]]a nego [[hidrofob]]ne aminokiseline;<ref name="Welling">{{cite journal | vauthors = Welling GW, Weijer WJ, van der Zee R, Welling-Wester S | title = Prediction of sequential antigenic regions in proteins | journal = FEBS Letters | volume = 188 | issue = 2 | pages = 215–18 | date = Sep 1985 | pmid = 2411595 | doi = 10.1016/0014-5793(85)80374-4 | doi-access = free | bibcode = 1985FEBSL.188..215W }}</ref>međutim, noviji pristupi oslanjaju se na tehnike [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] koje koriste baze podataka postojećih, poznatih epitopa – obično na dobro proučenim virusnim proteinima – kao [[skup za obuku]].<ref name="Sollner">{{cite journal | vauthors = Söllner J, Mayer B | title = Machine learning approaches for prediction of linear B-cell epitopes on proteins | journal = Journal of Molecular Recognition | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–08 | year = 2006 | pmid = 16598694 | doi = 10.1002/jmr.771 | s2cid = 18197810 }}</ref> Uspostavljena je javno dostupna baza podataka za katalogizaciju epitopa iz patogena za koje je poznato da ih B-ćelije mogu prepoznati.<ref name="Saha">{{cite journal | vauthors = Saha S, Bhasin M, Raghava GP | title = Bcipep: a database of B-cell epitopes | journal = BMC Genomics | volume = 6 | article-number = 79 | year = 2005 | pmid = 15921533 | pmc = 1173103 | doi = 10.1186/1471-2164-6-79 | doi-access = free }}</ref> Nova oblast proučavanja imunogenosti zasnovana na [[bioinformatika|bioinformatici]] naziva se ''[[imunoinformatika]]''.<ref name="Flower">{{cite journal | vauthors = Flower DR, Doytchinova IA | title = Immunoinformatics and the prediction of immunogenicity | journal = Applied Bioinformatics | volume = 1 | issue = 4 | pages = 167–76 | year = 2002 | pmid = 15130835 }}</ref>[[Imunoproteomika]] je proučavanje velikih skupova proteina ([[proteomika]]) uključenih u imunski odgovor.<ref name="pmid31356379">{{cite journal |vauthors=Kanduc D |title=From hepatitis C virus immunoproteomics to rheumatology via cross-reactivity in one table |journal=Current Opinion in Rheumatology |volume=31 |issue=5 |pages=488–492 |date=September 2019 |pmid=31356379 |doi=10.1097/BOR.0000000000000606|s2cid=198982175 }}</ref> == Evolucija i ostali mehanizmi == {{Glavni|Urođeni imunski sistem}} ===Evolucija imunskog sistema=== Vjerovatno je da se višekomponentni, adaptivni imunski sistem pojavio s prvim [[kičmenjaci]]ma, budući da [[beskičmenjaci]] ne stvaraju limfocite niti humoralni odgovor zasnovan na antitijelima.<ref name="pmid19997068" >{{cite journal |vauthors=Flajnik MF, Kasahara M |title=Origin and evolution of the adaptive immune system: genetic events and selective pressures |journal=Nature Reviews. Genetics |volume=11 |issue=1 |pages=47–59 |date=January 2010 |pmid=19997068 |pmc=3805090 |doi=10.1038/nrg2703 }}</ref>Imunski sistemi razvili su sekod [[deuterostomija]], kao što je prikazano na [[kladogram]]u.<ref name="pmid19997068"/> {{clade|style=font-size:95%;line-height:110%; |label1=[[Deuterostomia]] |sublabel1='''[[Urođena imunist]]''' |1={{clade |1=[[Ehinodermata]], [[hemihordata]], [[cefalohordata]], [[urohordata]] |label2=[[Kičmenjaci]] |2={{clade |sublabel1='''[[adaptivna imunist posredovana varijabilnim limfocitnim receptorima (VLR)]]''' |1=[[Agnatha|Bezčeljusne ribe]] |sublabel2='''[[adaptivna imunost zasnovana na V(D)J rekombinaciji]]''' |2=[[Osteichthyes|Čeljusne ribe i tetrapodi]] }} }} }} Međutim, mnoge vrste koriste mehanizme koji izgledaju kao prekursori ovih aspekata imuniteta kičmenjaka. Imunološki sistemi se javljaju čak i kod strukturno najjednostavnijih oblika života; tako bakterije koriste jedinstven odbrambeni mehanizam, nazvan [[sistem restrikcije i modifikacije]], kako bi se zaštitile od virusnih patogena poznatih kao [[bakteriofagi]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bickle TA, Krüger DH | title = Biology of DNA restriction | journal = Microbiological Reviews | volume = 57 | issue = 2 | pages = 434–50 | date = Jun 1993 | pmid = 8336674 | pmc = 372918 | doi = 10.1128/MMBR.57.2.434-450.1993 }}</ref> [[Prokarioti]] ([[bakterije]] i [[arheje]]) također posjeduju stečenu imunost, putem sistema koji koristi [[CRISPR]] sekvence za pohranjivanje fragmenata [[genom]]a faga s kojima su ranije došli u kontakt, što im omogućava da blokiraju replikaciju virusa putem oblika interferencije [[RNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = Barrangou R, Fremaux C, Deveau H, Richards M, Boyaval P, Moineau S, Romero DA, Horvath P | title = CRISPR provides acquired resistance against viruses in prokaryotes | journal = Science | volume = 315 | issue = 5819 | pages = 1709–12 | date = Mar 2007 | pmid = 17379808 | doi = 10.1126/science.1138140 | bibcode = 2007Sci...315.1709B | hdl = 20.500.11794/38902 | s2cid = 3888761 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brouns SJ, Jore MM, Lundgren M, Westra ER, Slijkhuis RJ, Snijders AP, Dickman MJ, Makarova KS, Koonin EV, van der Oost J | title = Small CRISPR RNAs guide antiviral defense in prokaryotes | journal = Science | volume = 321 | issue = 5891 | pages = 960–64 | date = Aug 2008 | pmid = 18703739 | pmc = 5898235 | doi = 10.1126/science.1159689 | bibcode = 2008Sci...321..960B }}</ref> Prokarioti također posjeduju druge odbrambene mehanizme.<ref>{{cite journal | vauthors = Hille F, Charpentier E | title = CRISPR-Cas: biology, mechanisms and relevance | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 371 | issue = 1707 | article-number = 20150496 | date = November 2016 | pmid = 27672148 | pmc = 5052741 | doi = 10.1098/rstb.2015.0496 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Koonin EV | title = Evolution of RNA- and DNA-guided antivirus defense systems in prokaryotes and eukaryotes: common ancestry vs convergence | journal = Biology Direct | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 5 | date = February 2017 | pmid = 28187792 | pmc = 5303251 | doi = 10.1186/s13062-017-0177-2 | doi-access = free }}</ref> Ofanzivni elementi imunskog sistema prisutni su i kod jednoćelijskih eukariota, ali postoji malo studija o njihovoj ulozi u odbrani.<ref>{{cite journal | vauthors = Bayne CJ | year = 2003 | title = Origins and evolutionary relationships between the innate and adaptive arms of immune systems | journal = Integr. Comp. Biol. | volume = 43 | issue = 2| pages = 293–99 | pmid = 21680436 | doi=10.1093/icb/43.2.293| doi-access = free }}</ref> Receptori za prepoznavanje obrazaca proteini su koje gotovo svi organizmi koriste za identifikaciju molekula povezanih s patogenima. Antimikrobni peptidi, zvani [[defenzin]]i, predstavljaju evolucijski očuvanu komponentu urođenog imunskog odgovora prisutnu kod svih životinja i biljaka, te čine glavni oblik sistemsncake imunosti kod [[beskičmenjak]]a.<ref name="pmid19997068" /> Većina beskičmenjaka također koristi [[sistem komplementa]] i fagocitne ćelije. Ribonukleaze i mehanizam RNK interferencije [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] su kod svih eukariota, a smatra se da imaju ulogu u imunskom odgovoru na viruse.<ref>{{cite journal | vauthors = Stram Y, Kuzntzova L | title = Inhibition of viruses by RNA interference | journal = Virus Genes | volume = 32 | issue = 3 | pages = 299–306 | date = Jun 2006 | pmid = 16732482 | doi = 10.1007/s11262-005-6914-0 | pmc = 7088519 }}</ref> Za razliku od [[životinja]], [[biljke]] nemaju [[fagocit]]ne ćelije, ali mnogi imunski odgovori biljaka uključuju sistemske hemijske signale koji se prenose kroz biljku.<ref name= Plant>{{cite web | vauthors = Schneider D | title = Innate Immunity – Lecture 4: Plant immune responses | publisher = Stanford University Department of Microbiology and Immunology | url = https://web.stanford.edu/class/mi104/Plant%20immunity.pdf | access-date = 1 January 2007 | archive-date = 14 March 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230314002612/http://web.stanford.edu/class/mi104/Plant%20immunity.pdf }}</ref> IPojedinačne biljne ćelije reaguju na molekule povezane s patogenima, poznate kao molekularni obrasci povezani s patogenima, odnosno PAMP-ovi.<ref>{{cite journal | vauthors = Jones JD, Dangl JL | title = The plant immune system | journal = Nature | volume = 444 | issue = 7117 | pages = 323–29 | date = Nov 2006 | pmid = 17108957 | doi = 10.1038/nature05286 | bibcode = 2006Natur.444..323J | doi-access = free }}</ref> Kada se dio biljke zarazi, biljka pokreće lokalizirani [[reakcija preosjetljivosti|odgovor preosjetljivosti]], pri čemu ćelije na mjestu infekcije prolaze kroz brzu [[apoptoza|apoptozu]] kako bi spriječile širenje bolesti na druge dijelove biljke. [[Sistemska stečena otpornost]] je vrsta odbrambenog odgovora koji biljke koriste kako bi cijelu biljku učinile otpornom na određeni uzročnik zaraze.<ref name= Plant /> Mehanizmi [[RNK-interferencija|utišavanja RNK]] posebno su važni u ovom sistemskom odgovoru, jer mogu blokirati [[replikacija virusa|replikaciju virusa]]..<ref>{{cite journal | vauthors = Baulcombe D | title = RNA silencing in plants | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7006 | pages = 356–63 | date = Sep 2004 | pmid = 15372043 | doi = 10.1038/nature02874 | bibcode = 2004Natur.431..356B | s2cid = 4421274 }}</ref> === Alternativni adaptivni imunski sistem == Evolucija adaptivnog imunoskog sistema odvijala se kod predaka kičmenjaka sa vilicama. Mnoge klasične molekule adaptivnog imunskog sistema (naprimjer, [[imunoglobulin]]i i receptori [[T-ćelija]]) postoje samo kod kičmenjaka sa vilicama. Kod primitivnih kičmenjaka bez vilica ([[Agnatha]]), kao što su paklare i sluzice, otkrivena je posebna molekula koja potiče od limfocita. Ove životinje posjeduju širok spektar molekula zvanih varijabilni receptori limfocita (VLR – engl. ‘’Variable lymphocyte receptors’’), koji se, baš kao i antigenski receptori kod kičmenjaka sa vilicama, stvaraju na osnovu veoma malog broja (jednog ili dva) gena. Smatra se da se ove molekule vezuju za patogene antigene na način sličan antitijelima, uz isti stepen specifičnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Alder MN, Rogozin IB, Iyer LM, Glazko GV, Cooper MD, Pancer Z | title = Diversity and function of adaptive immune receptors in a jawless vertebrate | journal = Science | volume = 310 | issue = 5756 | pages = 1970–73 | date = Dec 2005 | pmid = 16373579 | doi = 10.1126/science.1119420 | bibcode = 2005Sci...310.1970A | doi-access = free }}</ref> === Manipulacija patogenima === Uspjeh svakog patogena zavisi od njegove sposobnosti da izbjegne imunske odgovore domaćina. Stoga su patogeni razvili nekoliko metoda koje im omogućavaju da uspješno zaraze domaćina, istovremeno izbjegavajući otkrivanje ili uništenje od strane imunskog sistema.<ref name=Finlay>{{cite journal | vauthors = Finlay BB, McFadden G | s2cid = 15418509 | title = Anti-immunology: evasion of the host immune system by bacterial and viral pathogens | journal = Cell | volume = 124 | issue = 4 | pages = 767–82 | date = Feb 2006 | pmid = 16497587 | doi = 10.1016/j.cell.2006.01.034 | doi-access = free | bibcode = 2006Cell..124..767F }}</ref> Bakterije često savladavaju fizičke barijere lučenjem enzima koji razgrađuju tu barijeru, na primjer, korištenjem [[sistem sekrecije tipa II|sistema sekrecije tipa II]].<ref>{{cite journal | vauthors = Cianciotto NP | title = Type II secretion: a protein secretion system for all seasons | journal = Trends in Microbiology | volume = 13 | issue = 12 | pages = 581–88 | date = Dec 2005 | pmid = 16216510 | doi = 10.1016/j.tim.2005.09.005 | bibcode = 2005TrMic..13..581C }}</ref> Alternativno, koristeći [[sistem sekrecije tipa III]], mogu umetnuti šuplju cijev u ćeliju domaćina, čime se stvara direktan put za prelazak proteina sa patogena na domaćina. Ovi proteini često se koriste za onemogućavanje odbrambenih mehanizama domaćina.<ref>{{cite journal | vauthors = Winstanley C, Hart CA | title = Type III secretion systems and pathogenicity islands | journal = Journal of Medical Microbiology | volume = 50 | issue = 2 | pages = 116–26 | date = Feb 2001 | pmid = 11211218 | doi = 10.1099/0022-1317-50-2-116 }}</ref> Strategija izbjegavanja koju koriste brojni patogeni kako bi zaobišli urođeni imunski sistem jeste skrivanje unutar ćelija domaćina (što se naziva i unutarćekijska [[patogeneza]]). U tom slučaju, patogen provodi veći dio svog biološkog [[životni ciklus|životnog ciklusa]] unutar ćelija domaćina, gdje je zaštićen od direktnog kontakta s imunskim ćelijama, antitijelima i sistemom komplementa. Primjeriunutarćelijskih patogena uključuju viruse, bakteriju ''[[Salmonella]]'' (koja uzrokuje trovanje hranom), kao i [[eukarioti|eukariotske]] parazite koji uzrokuju [[malarija|malariju]] (vrste roda ''[[Plasmodium]]'') i [[lišmanijaza|lišmanijazu]] (vrste roda ''[[Leishmania]]''). Druge bakterije, poput ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'', žive unutar zaštitne kapsule koja sprječava [[liza|lizu]] posredovanu sistemom komplementa.<ref>{{cite journal | vauthors = Finlay BB, Falkow S | title = Common themes in microbial pathogenicity revisited | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 61 | issue = 2 | pages = 136–69 | date = Jun 1997 | doi = 10.1128/mmbr.61.2.136-169.1997 | pmid = 9184008 | pmc = 232605 }}</ref> Mnogi patogeni luče spojeve koji slabe ili usmjeravaju imunski odgovor domaćina u pogrešnom pravcu.<ref name=Finlay /> Neke bakterije formiraju [[biofilm]]ove, kako bi se zaštitile od ćelija i proteina imunskog sistema. Takvi biofilmovi prisutni su kod mnogih uspješnih infekcija, poput hroničnih infekcija bakterijama ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' i ''[[Burkholderia cenocepacia]]'', koje su karakteristične za [[cistasta fibroza|cistastu fibrozu]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kobayashi H | s2cid = 31788349 | title = Airway biofilms: implications for pathogenesis and therapy of respiratory tract infections | journal = Treatments in Respiratory Medicine | volume = 4 | issue = 4 | pages = 241–53 | year = 2005 | pmid = 16086598 | doi = 10.2165/00151829-200504040-00003 }}</ref> Druge bakterije stvaraju površinske proteine koji se vezuju za antitijela, čineći ih neefikasnim; primjeri uključuju ''Streptococcus'' ([[protein G]]), ''Staphylococcus aureus'' (protein A) i ''Peptostreptococcus magnus'' (protein L).<ref>{{cite journal | vauthors = Housden NG, Harrison S, Roberts SE, Beckingham JA, Graille M, Stura E, Gore MG | title = Immunoglobulin-binding domains: Protein L from Peptostreptococcus magnus | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 31 | issue = Pt 3 | pages = 716–18 | date = Jun 2003 | pmid = 12773190 | doi = 10.1042/BST0310716 | s2cid = 10322322| url = http://pdfs.semanticscholar.org/a2a4/223fb0694e0137c5c82d002e7e9e07b7143b.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20190302214414/http://pdfs.semanticscholar.org/a2a4/223fb0694e0137c5c82d002e7e9e07b7143b.pdf | archive-date = 2019-03-02 }}</ref> Mehanizmi koji se koriste za izbjegavanje adaptivnog imunskog sistema su složeniji. Najjednostavniji pristup je brzo mijenjanje neesencijalnih [[epitop]]a ([[aminokiselina]] i/ili [[šećer]]a) na površini patogena, uz istovremeno skrivanje onih esencijalnih. Taj proces se naziva [[antigenska varijacija]]. Primjer za to je [[HIV]], koji brzo mutira, zbog čega se proteini na njegovom [[virusni omotač|virusnom omotaču]] – ključni za ulazak u ciljnu ćeliju domaćina – neprestano mijenjaju. Ove učestale promjene antigena mogle bi objasniti neuspjehe [[vakcina]] usmjerenih protiv ovog virusa.<ref>{{cite journal | vauthors = Burton DR, Stanfield RL, Wilson IA | title = Antibody vs. HIV in a clash of evolutionary titans | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 42 | pages = 14943–48 | date = Oct 2005 | pmid = 16219699 | pmc = 1257708 | doi = 10.1073/pnas.0505126102 | bibcode = 2005PNAS..10214943B | doi-access = free }}</ref> Parazit ''[[Trypanosoma brucei]]'' koristi sličnu strategiju, neprestano zamjenjujući jednu vrstu površinskog proteina drugom, što mu omogućava da ostane korak ispred odgovora antitijela.<ref>{{cite journal | vauthors = Taylor JE, Rudenko G | title = Switching trypanosome coats: what's in the wardrobe? | journal = Trends in Genetics | volume = 22 | issue = 11 | pages = 614–20 | date = Nov 2006 | pmid = 16908087 | doi = 10.1016/j.tig.2006.08.003 }}</ref> Maskiranje antigena molekulama domaćina još je jedna česta strategija za izbjegavanje otkrivanja od strane imunskog sistema. Kod HIV-a, ovojnica koja prekriva virion nastaje od najvanjskije membrane ćelije domaćina; takvi virusi, „odjeveni” u vlastite molekule domaćina, imunskom sistemu otežavaju njihovo prepoznavanje kao stranih struktura.<ref>{{cite journal | vauthors = Cantin R, Méthot S, Tremblay MJ | title = Plunder and stowaways: incorporation of cellular proteins by enveloped viruses | journal = Journal of Virology | volume = 79 | issue = 11 | pages = 6577–87 | date = Jun 2005 | pmid = 15890896 | pmc = 1112128 | doi = 10.1128/JVI.79.11.6577-6587.2005 }}</ref> == Historija imunologije == {{Glavni|Historija imunologije}} [[File:Paul Ehrlich 1915.jpg|thumb|right|Portret starijeg, mršavog muškarca s bradom, koji nosi naočale te je odjeven u odijelo s kravatom: [[Paul Ehrlich]] (1854–1915) dobio je Nobelovu nagradu 1908. godine za svoj doprinos imunologiji.<ref name= 1908Nobel/>]] [[Imunologija]] jeste nauka koja proučava građu i funkciju imunskog sistema. Razvila se iz [[medicina|medicine]] i ranih istraživanja o uzrocima otpornosti (imunosti) na bolesti. Najraniji poznati zapis o imunosti potiče iz vremena [[Atinska kuga|Atinske kuge]] 430. godine p. n. e. [[Tukidid]] zabilježio je da su osobe koje su preboljele tu bolest mogle njegovati bolesne, a da se pritom same ponovo ne zaraze.<ref>{{cite journal | vauthors = Retief FP, Cilliers L | title = The epidemic of Athens, 430–426 BC | journal = South African Medical Journal = Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Geneeskunde | volume = 88 | issue = 1 | pages = 50–53 | date = Jan 1998 | pmid = 9539938 }}</ref>U 18. stoljeću, [[Pierre Louis Maupertuis|Pierre-Louis Moreau de Maupertuis]] eksperimentisao je sa otrovom škorpiona i primijetio da su određeni psi i miševi imuni na taj otrov.<ref>{{cite journal | vauthors = Ostoya P |title=Maupertuis et la biologie |journal=Revue d'histoire des sciences et de leurs applications |year=1954 |volume=7 |issue=1 |pages=60–78 |doi=10.3406/rhs.1954.3379}}</ref> U 10. stoljeću, perzijski ljekar [[Muhammad ibn Zakariya al-Razi|al-Razi]] (također poznat kao Rhazes) napisao je prvu zabilježenu teoriju stečene imunosti,<ref name="early_trends">{{cite journal | vauthors = Doherty M, Robertson MJ | title = Some early Trends in Immunology | journal = Trends in Immunology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 623–31 | date = December 2004 | pmid = 15530829| doi = 10.1016/j.it.2004.10.008 }}</ref>{{sfn |Silverstein |1989 |p=6}} uz napomenu da je prebolijevanje [[velike boginje|velikih boginja]] štitilo preživjele od budućih zaraza. Iako je imunost objasnio izbacivanjem „viška vlage” iz krvi – čime se sprečavala ponovna pojava bolesti – ta je teorija objašnjavala mnoga zapažanja o velikim boginjama poznata u to vrijeme.{{sfn |Silverstein |1989 |p=7}} Ova i druga zapažanja o stečenoj imunosti kasnije je iskoristio [[Louis Pasteur]] pri razvoju vakcinacije i formulisanju teorije o mikroorganizmima kao uzročnicima bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Plotkin SA | title = Vaccines: past, present and future | journal = Nature Medicine | volume = 11 | issue = 4 Suppl | pages = S5–11 | date = Apr 2005 | pmid = 15812490 | doi = 10.1038/nm1209 | pmc = 7095920 }}</ref> Pasteurova teorija bila je u direktnoj suprotnosti sa tadašnjim teorijama o bolestima, kao što je [[miazmatska teorija bolesti|miazmatska teorija]]. Tek su [[Robert Koch|Robert Koch]] i njegovi [[Kochovi postulati|dokazi]] iz 1891. godine – za koje je 1905. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu]] – potvrdili da su mikroorganizmi uzročnici [[zarazna bolest|zaraznih bolesti]].<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210184150/http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ |date=10 December 2006 }} Nobelprize.org Retrieved on 8 January 2009.</ref> Virusi su potvrđeni kao ljudski patogeni 1901. godine, otkrićem virusa [[žuta groznica|žute groznice]] od strane [[Walter Reed|Waltera Reeda]].<ref>[https://web.archive.org/web/20071023070838/http://www.wramc.amedd.army.mil/welcome/history/ Major Walter Reed, Medical Corps, U.S. Army] Walter Reed Army Medical Center. Retrieved on 8 January 2007.</ref> Imunologija je ostvarila veliki napredak krajem 19. stoljeća, zahvaljujući brzom razvoju proučavanja [[humoranla imunost|humoralne]] i [[ćelijski posredovana imunost|ćelijski posredovane imunosti]].<ref name= Metch>{{cite book| vauthors = Metchnikoff E | translator-last = Binnie FG | title =Immunity in Infective Diseases| publisher =Cambridge University Press| year =1905 |url=https://archive.org/details/immunityininfec01metcgoog | quote =history of humoral immunity. | format =Full Text Version: Internet Archive| lccn = 68025143}}</ref> Posebno je značajan bio rad [[Paul Ehrlich|Paula Ehrlicha]], koji je predložio [[teorija bočnih lanaca|teoriju bočnih lanaca]], kako bi objasnio specifičnost [[reakcija antigen-antitijelo|reakcije antigen-antitijelo]]; njegovi doprinosi razumijevanju humoralne imunosti priznati su dodjelom zajedničke Nobelove nagrade 1908. godine, koju je podijelio s osnivačem ćelijske imunologije, [[Eli Mečnikov|Elijem Mečnikovom]].<ref name= 1908Nobel>{{cite web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1908/ |title= The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1908 |publisher= The Nobel Prize |access-date=8 January 2007}}</ref> U 1974., [[Niels Kaj Jerne]] razvio je [[teorija imunosne mreže|teoriju imunosne mreže]]; 1984. godine podijelio je Nobelovu nagradu s [[Georges J. F. Köhler|Georgesom J. F. Köhlerom]] i [[César Milstein|Césarom Milsteinom]] za teorije koje se odnose na imunosni sistem.<ref>{{cite web |url= https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1984/jerne/facts/ | title= Niels K. Jerne |access-date= 27 November 2020 |publisher= The Nobel Prize}}</ref><ref>{{cite journal|title=He put the Id in Idiotype|journal=EMBO Reports|date=4 October 2003|vauthors= Yewdell J |volume=4|issue=10|page=931|pmc=1326409|doi=10.1038/sj.embor.embor951|type= Book review}}</ref> == Također pogledajte == * [[Fc receptor]] * [[Spisak tipova ljudskih ćelija]] * [[Neuroimunski sistem]] * [[Originalni antigenski grijeh]] – kada imunski sistem koristi imunološku memoriju pri susretu sa neznatno drugačijim patogenom * [[Otpornost biljaka na bolesti]] * [[Poliklonski odgovor]] == Reference == === Citati === {{Refspisak|33em}} === Opća bibliografija=== {{refbegin|30em}} * {{cite book | vauthors= Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walters P |title=Molecular Biology of the Cell | edition = Fourth | publisher = Garland Science| year = 2002 | location = New York and London |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/?depth=2 | isbn = 978-0-8153-3218-3 }} * {{cite book |veditors= Bertok L, Chow D |title= Natural Immunity |volume= 5 |edition= 1st |year= 2005 |isbn= 978-0-44451-755-5| vauthors = Bertok L, Chow D |publisher= Elsevier Science }} * {{cite book | vauthors = Iriti M | title=Plant Innate Immunity 2.0 | publisher=MDPI |location=Basel| year=2019 | isbn=978-3-03897-580-9 | oclc=1105775088 |doi=10.3390/books978-3-03897-581-6 |doi-access=free}} * {{cite book |vauthors= Ciccone CD |title= Pharmacology in Rehabilitation (Contemporary Perspectives in Rehabilitation) |edition= 5th |publisher= F.A. Davis Company |year= 2015 |isbn= 978-0-80364-029-0}} * {{cite book | vauthors = Janeway CA, Travers P, Walport M |title=Immunobiology |chapter=Effector mechanisms in allergic reactions | edition = 5th | publisher = Garland Science |year=2001 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK27112/#A1746 }} * {{cite book | vauthors = Janeway CA |title=Immunobiology | edition = 6th | publisher = Garland Science |year=2005 | isbn = 0-443-07310-4 }} * {{cite book | vauthors = Krishnaswamy G, Ajitawi O, Chi DS | title = Mast Cells | chapter = The human mast cell: an overview | series = Methods in Molecular Biology | volume = 315 | pages = 13–34 | year = 2006 | pmid = 16110146 | doi = 10.1385/1-59259-967-2:013 | isbn = 1-59259-967-2 }} * {{cite book | vauthors = Murphy K, Weaver C | title = Immunobiology | date = 2016 | publisher = Garland Science | isbn = 978-0-8153-4505-3 | edition=9 }} * {{cite book | vauthors = Rajalingam R | chapter = Overview of the Killer Cell Immunoglobulin-Like Receptor System | title = Immunogenetics | volume = 882 | pages = 391–414 | year = 2012 | pmid = 22665247 | doi = 10.1007/978-1-61779-842-9_23 | isbn = 978-1-61779-841-2 | series = Methods in Molecular Biology }} * {{cite book | vauthors = Reece J | title=Campbell biology | publisher=Pearson Australia | publication-place=Frenchs Forest, N.S.W | year=2011 | isbn=978-1-4425-3176-5 | oclc=712136178}} * {{cite book|vauthors=Silverstein AM |title=A History of Immunology|year=1989|author-link=Arthur M. Silverstein|publisher=[[Academic Press]]|isbn=978-0-08-092583-7}} * {{cite book | vauthors=Sompayrac L | title=How the immune system works | publisher=Wiley-Blackwell | location=Hoboken, NJ | year=2019 | isbn=978-1-119-54212-4 | oclc=1083261548}} * {{cite book|vauthors= Stvrtinová V, Jakubovský J, Hulín I |title= Pathophysiology: Principles of Disease |publisher=Academic Electronic Press |year=1995 |location=Computing Centre, Slovak Academy of Sciences }} * {{cite book | vauthors = Wira CR, Crane-Godreau M, Grant K |year=2004 |title=Mucosal Immunology | veditors = Ogra PL, Mestecky J, Lamm ME, Strober W, McGhee JR, Bienenstock J | publisher = Elsevier | location = San Francisco | isbn = 0-12-491543-4}} {{refend}} == Dodatni izvori == {{Library resources box |onlinebooks=yes |by=no |lcheading=Immune system |label=Immune system }} * {{Cite book | vauthors = Dettmer P <!-- The three p's are sic. --> |year=2021 |title=Immune: A Journey into the Mysterious System that Keeps You Alive |url=https://books.google.com/books?id=ry9GEAAAQBAJ |others=Philip Laibacher (illustrations) |location=New York |publisher=Random House |isbn=978-0-593-24131-8 |oclc=1263845194 |access-date=4 January 2022 |archive-date=24 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124111657/https://kurzgesagt.org/immune-book-sources/ |url-status=live }} (The book's [https://kurzgesagt.org/immune-book-sources/ sources] are only online.) A popular science explanation of the immune system. == Vanjski linkovi == {{Commons category|Immune system}} {{Wikiquote}} {{Imunski sistem}} {{Limfni sistem}} {{Sistem i organi}} {{Imunski receptori}} {{Portal|Biologija|Medicina|Virusi}} {{Authority control}} [[Kategorija:Imunološki sistem| ]] [[Kategorija:Ćelije]] 457ixts0g6vjpkruutjrjro37452mqd 3936758 3936757 2026-10-23T11:28:35Z ~2026-56669-82 187144 /* Idiopatska upala */ 3936758 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Imunski sistem | Image = Neutrophil with anthrax copy.jpg | Caption = Slika jednog [[neutrofil]]a (žuti/desno) dobijena [[skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]], dok obuhvata [[Bacillus anthracis|bakterije antraksa]] (narandžaste/lijevo) – razmjernik iznosi 5 μm (lažne boje) }} '''Imunski sistem''' mreža je [[biološki sistem|bioloških sistema]] koja štiti [[organizam]] od [[bolest]]i. On prepoznaje i reaguje na širok spektar [[patogen]]a, kao što su [[virus]]i, [[bakterije]] i [[parazit]]i, kao i na [[kancer|ćelije raka]] i strana tijela – poput drvenih [[iver]]a – razlikujući ih pritom od zdravog [[tkivo|tkiva]] samog organizma.<ref>{{Citation |title=In brief: How does the immune system work? |date=2023-06-06 |work=InformedHealth.org [Internet] |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279364/ |access-date=2026-02-21 |publisher=Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG) |language=en}}</ref> Mnoge vrste posjeduju dva glavna podsistema imunskog sistema. [[Urođeni imunski sistem]] pruža unaprijed definisan odgovor na široke grupe situacija i podražaja. [[Stečeni imunski sistem]] pruža prilagođen odgovor na svaki podražaj, učeći prepoznavati molekule s kojima je već ranije došao u kontakt. Oba sistema koriste specijalizirane molekule i ćelije za obavljanje svojih funkcija. Gotovo svi organizmi posjeduju neki oblik imunskog sistema. [[Bakterije]] imaju rudimentaran imunski sistem u obliku [[enzim]]a koji pružaju zaštitu od virusnih infekcija ([[bakteriofag]]a). Drugi osnovni imunski mehanizmi razvili su se kod drevnih [[eukariot]]a (biljaka i životinja) i zadržali su se kod njihovih savremenih potomaka. Ovi mehanizmi uključuju [[fagocitoza|fagocitozu]], antimikrobne peptide zvane [[defenzin]]i, [[RNK]] interferenciju i sistem komplementa. [[Kičmenjaci]] sa vilicama, uključujući ljude, posjeduju složeniji odbrambeni mehanizam. Naprimjer, stečena imunost omogućava prilagođavanje radi efikasnijeg prepoznavanja [[patogen]]a (putem somatske hipermutacije). Ovaj proces stvara imunsku memoriju, što rezultira snažnijim odgovorom pri ponovnom susretu s istim patogenom. Upravo je ovaj mehanizam stečene imunosti temelj vakcinacije. Disfunkcija imunskog sistema može dovesti do [[autoimunsks bolest| autoimunskih]], upalnih bolesti i raka. Imunodeficijencija nastaje kada je imunski sistem manje aktivan nego što je to uobičajeno, što uzrokuje učestale infekcije opasne po život. Kod ljudi, imunodeficijencija može biti posljedica genetičke bolesti (poput teške kombinovane imunodeficijencije), stečenih stanja (poput [[HIV]]-a/[[AIDS]]-a) ili upotrebe imunosupresivnih lijekova. Autoimunost nastaje kada hiperaktivan imunski sistem napada normalna tkiva, tretirajući ih kao strane organizme. Česte autoimunske bolesti uključuju [[Hashimotov tireoiditis]], [[reumatoidni artritis]], [[dijabetes melitus tipa 1]] i sistemski eritemski lupus. Imunologija obuhvata proučavanje svih aspekata imunskog sistema. == Slojevita odbrana == Imunski sistem štiti svog domaćina od [[infekcija]] putem slojevite odbrane rastuće specifičnosti. Fizičke barijere sprečavaju patogene, poput [[bakterija]] i [[virus]]a, da prodru u organizam.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=1}} Ako patogen probije ove barijere, [[urođeni imunski sistem]] pruža trenutni, ali nespecifičan odgovor. [[urođena imunost|Urođeni imunski sistemi]] prisutni su kod svih [[životinja]].<ref name=Litman>{{cite journal | vauthors = Litman GW, Cannon JP, Dishaw LJ | title = Reconstructing immune phylogeny: new perspectives | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 5 | issue = 11 | pages = 866–79 | date = Nov 2005 | pmid = 16261174 | pmc = 3683834 | doi = 10.1038/nri1712 }}</ref> Ako patogeni uspješno izbjegnu urođeni odgovor, kičmenjaci posjeduju drugi sloj zaštite – adaptivni imunski sistem – koji se aktivira putem urođenog odgovora.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=4}} Ovdje imunski sistem prilagođava svoj odgovor tokom infekcije, kako bi poboljšao prepoznavanje patogena. Taj poboljšani odgovor zadržava se i nakon što je patogen eliminisan – u vidu [[imunska memorija|imunske memorije]] – te omogućava adaptivnom imunskom sistemu da pokrene brže i snažnije napade svaki put kada ponovo naiđe na taj patogen.<ref name="Restifo_2013">{{cite journal | vauthors = Restifo NP, Gattinoni L | title = Lineage relationship of effector and memory T cells | journal = Current Opinion in Immunology | volume = 25 | issue = 5 | pages = 556–63 | date = October 2013 | pmid = 24148236 | doi = 10.1016/j.coi.2013.09.003 | pmc=3858177}}</ref><ref name="Kurosaki_2015">{{cite journal | vauthors = Kurosaki T, Kometani K, Ise W | title = Memory B cells | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 15 | issue = 3 | pages = 149–59 | date = March 2015 | pmid = 25677494 | doi = 10.1038/nri3802 | s2cid = 20825732 }}</ref> {| class="wikitable center" style="margin: 1em auto;" |+ '''Komponente imunskog sistema''' ! scope="col" style="background:#ccccff;" | [[Urođeni imunski sistem]] ! scope="col" style="background:#ccccff;" | [[Adaptivni imunski sistem]] |- | Odgovor je nespecifičan || Odgovor specifičan za patogen i [[antigen]] |- | Izloženost dovodi do trenutnog maksimalnog odgovora || Postoji vremenski razmak između izloženosti i maksimalnog odgovora |- | Komponente posredovane [[ćelija (biologija)|ćelijama]] i [[krv|humoralne]] komponente || Komponente posredovane ćelijama i humoralne komponente |- | Nema imunskog pamćenja || Izloženost dovodi do stvaranja imunskog pamćenja |- | Prisutan kod gotovo svih oblika života || Prisutan samo kod [[Gnathostomata|kičmenjaka sa vilicama]] |} I urođena i stečena imunost zavise od sposobnosti imunskog sistema da razlikuje vlastite [[molekule]] od onih koje nisu vlastite. U [[imunologija|munologiji]], „vlastite” molekule su komponente tijela organizma koje imunski sistem može razlikovati od stranih supstanci.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=11}} S druge strane, molekule koje ne pripadaju vlastitom organizmu („ne-vlastite” molekule) prepoznaju se kao strane molekule. Jedna klasa takvih molekula naziva se [[antigen]]i (naziv potiče od njihove uloge kao „generatora” [[antitijela]]) i definiraju se kao tvari koje se vežu za specifične imunske receptore te podstiču [[imunski odgovor]].{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=146}} == Površinske barijere == Organizme od infekcija štiti nekoliko vrsta barijera, uključujući mehaničke, hemijske i biološke. Voštana kutikula na većini listova, [[egzoskelet]] insekata, ljuske i membrane jaja koja se polažu izvan tijela, te [[koža]], primjeri su mehaničkih barijera koje predstavljaju prvu liniju odbrane od [[infekcija]].{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26833/#A4639 "Pathogens Cross Protective Barriers to Colonize the Host"]}} Organizmi ne mogu biti potpuno izolirani od svoje okoline, stoga postoje sistemi koji štite tjelesne otvore, poput onih koji vode do [[pluća]], crijeva i urogenitalnog trakta. U plućima, kašljanje i kihanje mehanički izbacuju patogene i druge nadražujuće tvari iz respiratornog trakta. Ispiranje suzama i mokraćom također mehanički uklanja patogene, dok sluz koju luče respiratorni i [[gastrointestinalni trakt]] služi za hvatanje i zarobljavanje [[mikroorganizam]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Boyton RJ, Openshaw PJ | title = Pulmonary defences to acute respiratory infection | journal = British Medical Bulletin | volume = 61 | issue = 1 | pages = 1–12 | year = 2002 | pmid = 11997295 | doi = 10.1093/bmb/61.1.1 | doi-access = free }}</ref> Hemijske barijere također štite od infekcije. Koža i [[respiratorni trakt]] luče antimikrobne [[peptid]]e, kao što su β-[[defenzin]]i.<ref>{{cite book | vauthors = Agerberth B, Gudmundsson GH | title = Antimicrobial Peptides and Human Disease | chapter = Host antimicrobial defence peptides in human disease | volume = 306 | pages = 67–90 | year = 2006 | pmid = 16909918 | doi = 10.1007/3-540-29916-5_3 | isbn = 978-3-540-29915-8 | series = Current Topics in Microbiology and Immunology }}</ref> [[Enzimi]], kao što su [[lizozim]] i [[fosfolipaza A2]], koji se nalaze u [[pljuvačka|pljuvački]], [[suza]]ma i [[majčino mlijeko| majčinom mlijeku]], također djeluju antibakterijski.<ref>{{cite journal|vauthors=Moreau JM, Girgis DO, Hume EB, Dajcs JJ, Austin MS, O'Callaghan RJ |title=Phospholipase A(2) in rabbit tears: a host defense against Staphylococcus aureus |journal=Investigative Ophthalmology & Visual Science |volume=42 |issue=10 |pages=2347–54 |date=Sep 2001 |pmid=11527949 |url=http://iovs.arvojournals.org/article.aspx?articleid=2200058}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hankiewicz J, Swierczek E | title = Lysozyme in human body fluids | journal = Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry | volume = 57 | issue = 3 | pages = 205–09 | date = Dec 1974 | pmid = 4434640 | doi = 10.1016/0009-8981(74)90398-2 }}</ref> [[Vagina|Vaginski]] sekret služi kao hemijska barijera nakon menarhe, kada postaje blago kiseo, dok sjeme sadrži defenzine i [[cink]] koji uništavaju patogene.<ref>{{cite journal | vauthors = Fair WR, Couch J, Wehner N | title = Prostatic antibacterial factor. Identity and significance | journal = Urology | volume = 7 | issue = 2 | pages = 169–77 | date = Feb 1976 | pmid = 54972 | doi = 10.1016/0090-4295(76)90305-8 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Yenugu S, Hamil KG, Birse CE, Ruben SM, French FS, Hall SH | title = Antibacterial properties of the sperm-binding proteins and peptides of human epididymis 2 (HE2) family; salt sensitivity, structural dependence and their interaction with outer and cytoplasmic membranes of Escherichia coli | journal = The Biochemical Journal | volume = 372 | issue = Pt 2 | pages = 473–83 | date = Jun 2003 | pmid = 12628001 | pmc = 1223422 | doi = 10.1042/BJ20030225 }}</ref> U [[želudac| želucu]], [[želučana kiselina]] služi kao hemijska odbrana od unesenih patogena.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith JL|year=2003|title=The role of gastric acid in preventing foodborne disease and how bacteria overcome acid conditions|journal=J Food Prot|volume=66|issue=7|pages=1292–1303|pmid=12870767|doi=10.4315/0362-028X-66.7.1292|doi-access=free |bibcode=2003JFooP..66.1292S }}</ref> U urogenitalnom i [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnom traktu]], [[komensalizam|komensalna]] mikrobiota djeluje kao biološka barijera, tako što se takmiči s patogenim bakterijama za hranu i prostor, a u nekim slučajevima i mijenja uslove u svom okruženju, poput pH vrijednosti ili dostupnosti željeza. Kao rezultat toga, smanjuje se [[vjerovatnoća]] da će patogeni dostići brojnost dovoljnu za izazivanje bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Gorbach SL | title = Lactic acid bacteria and human health | journal = Annals of Medicine | volume = 22 | issue = 1 | pages = 37–41 | date = Feb 1990 | pmid = 2109988 | doi = 10.3109/07853899009147239 }}</ref> == Urođeni imunski sistem == {{glavni|Urođeni imunski sistem}} Mikroorganizmi ili [[toksin]]i koji uspješno dospiju u organizam nailaze na ćelije i mehanizme urođenog imunskog sistema. Urođeni odgovor se obično pokreće kada mikrobe identifikuju [[receptor za prepoznavanje obrazaca| receptori za prepoznavanje obrazaca]], koji prepoznaju komponente očuvane kod širokih grupa [[mikroorganizam]]a,<ref name="pmid17943118">{{cite journal | vauthors = Medzhitov R | title = Recognition of microorganisms and activation of the immune response | journal = [[Nature]] | volume = 449 | issue = 7164 | pages = 819–26 | date = Oct 2007 | pmid = 17943118 | doi = 10.1038/nature06246 | bibcode = 2007Natur.449..819M | s2cid = 4392839 | doi-access = free }}</ref> ili kada oštećene, povrijeđene ili pod stresom izložene ćelije odašilju signale upozorenja, od kojih mnoge prepoznaju isti receptori kao i one koji prepoznaju patogene.<ref name="pmid11951032">{{cite journal | vauthors = Matzinger P | s2cid = 13615808 | title = The danger model: a renewed sense of self | journal = Science | volume = 296 | issue = 5566 | pages = 301–05 | date = Apr 2002 | pmid = 11951032 | doi = 10.1126/science.1071059 | bibcode = 2002Sci...296..301M | url = http://www.scs.carleton.ca/~soma/biosec/readings/matzinger-science.pdf }}</ref> Urođeni imunski mehanizmi su nespecifični, što znači da ovi sistemi reaguju na patogene na općenit način.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= Chapter: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/ "Urođena imunost"] }} Ovaj sistem ne osigurava dugotrajnu [[imunost]] protiv određenog patogena. Urođeni imunski sistem je dominantni sistem odbrane domaćina kod većine organizama,<ref name="Litman"/> a kod biljaka je i jedini.{{sfn | Iriti | 2019 | p=xi}} ===Imunsko prepoznavanje=== Ćelije urođenog imunskog sistema koriste [[receptor za prepoznavanje obrazaca|receptore za prepoznavanje obrazaca]], kako bi prepoznale molekularne strukture koje proizvode patogeni.<ref name="Kumar_2011">{{cite journal | vauthors = Kumar H, Kawai T, Akira S | title = Pathogen recognition by the innate immune system | journal = International Reviews of Immunology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 16–34 | date = February 2011 | pmid = 21235323 | doi = 10.3109/08830185.2010.529976 | s2cid = 42000671 }}</ref> To su [[protein]]i koje uglavnom eksprimiraju ćelije urođenog imunskog sistema, kao što su [[dendritska ćelija|dendritne ćelije]], [[makrofag]]i, [[monocit]]i, [[neutrofil]]i i [[epitel]]ne ćelije {{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= Chapter: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/ "Innate Immunity"] }}<ref>{{cite journal | vauthors = Schroder K, Tschopp J | s2cid = 16916572 | title = The inflammasomes | journal = Cell | volume = 140 | issue = 6 | pages = 821–32 | date = March 2010 | pmid = 20303873 | doi = 10.1016/j.cell.2010.01.040 | doi-access = free }}</ref> identificirati dvije klase molekula: [[PAMP| molekularne obrasce povezane s patogenima]] (PAMP-ovi), koji su povezani s [[mikrob]]nim [[patogen]]ima, te [[DAMP|molekularne obrasce povezane s oštećenjem]] (DAMP-ovi), koji su povezani s komponentama ćelija domaćina koje se oslobađaju tokom oštećenja ili ćelijske smrti.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=20}} Ćelije urođenog imunskog sistema posjeduju receptore za prepoznavanje obrazaca koji detektuju unutrašnju infekciju ili oštećenje ćelija. Tri glavne klase ovih „citosolnih” receptora su [[NOD-liki receptor]]i, [[RIG-I-liki receptor]]i (receptori slični RIG-u, tj. proteinima [[kodon|kodiranim]] genima induciranim retinoičnom kiselinom) i [[ citosol]]ni senzori [[DNK]].<ref>{{cite journal |vauthors=Thompson MR, Kaminski JJ, Kurt-Jones EA, Fitzgerald KA |date=June 2011 |title=Pattern recognition receptors and the innate immune response to viral infection |journal=Viruses |volume=3 |issue=6 |pages=920–40 |doi=10.3390/v3060920 |pmc=3186011 |pmid=21994762 |doi-access=free}}</ref> Prepoznavanje vanćelijskih ili [[endosom]]nih PAMP-ova posreduju [[transmembranski protein]]i poznati kao [[Toll-liki receptor]]i (TLR-ovi).<ref name="pmid16551253">{{cite journal | vauthors = Beutler B, Jiang Z, Georgel P, Crozat K, Croker B, Rutschmann S, Du X, Hoebe K | s2cid = 20991617 | title = Genetic analysis of host resistance: Toll-like receptor signaling and immunity at large | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | pages = 353–89 | year = 2006 | pmid = 16551253 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090552 }}</ref> TLR-ovi dijele tipičan strukturni motiv, ponovke bogate [[leucin]]om (LRR), koje im daju zakrivljen oblik.<ref>{{cite journal | vauthors = Botos I, Segal DM, Davies DR | title = The structural biology of Toll-like receptors | journal = Structure | volume = 19 | issue = 4 | pages = 447–59 | date = April 2011 | pmid = 21481769 | pmc = 3075535 | doi = 10.1016/j.str.2011.02.004 }}</ref> Toll-liki receptori prvi put su otkriveni kod ''[[Drosophila melanogaster]]'' (vinske mušice) i pokreću sintezu i sekreciju [[citokin]]a, kao i aktivaciju drugih odbrambenih mehanizama domaćina koji su neophodni kako za urođeni, tako i za stečeni [[imunski odgovor]]. Kod ljudi je opisano deset Toll-likih receptora.<ref>{{cite journal |vauthors=Vijay K |title=Toll-like receptors in immunity and inflammatory diseases: Past, present, and future |journal=Int Immunopharmacol |volume=59 |pages=391–412 |date=June 2018 |pmid=29730580 |pmc=7106078 |doi=10.1016/j.intimp.2018.03.002 }}</ref> === Ćelije urođene imunosti === [[File:SEM blood cells.jpg|thumb|right |Slika normalnih ljudskih [[krvne ćelije|krvnih ćelija]] u cirkulaciji, snimljena [[skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]]. Vide se [[eritrocit|crvena krvna zrnca]], nekoliko [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]] nepravilnog oblika (uključujući [[limfocit|limfocite]], [[monocit|monocite]] i [[neutrofil|neutrofile]]), kao i mnogi mali [[trombocit|trombociti]] u obliku diska.]] Neki [[leukocit]] i (bijela krvna zrnca) ponašaju se poput nezavisnih, jednoćelijskih organizama i predstavljaju drugu komponentu urođenog imunskog sistema. Urođeni leukociti obuhvataju „profesionalne” [[fagocit|fagocite]] ([[makrofag]]e, [[neutrofil]]e i [[dendritske ćelije]]). Ove ćelije prepoznaju i uništavaju patogene, bilo napadom na veće patogene putem direktnog kontakta, bilo gutanjem i naknadnim uništavanjem mikroorganizama. Ostale ćelije uključene u urođeni imunski odgovor su [[urođene limfoidne ćelije]], [[mastocit]]i, [[eozinofil]]i, [[bazofil]]i i [[NK-ćelije|ćelije prirodne ubice]].{{sfn| Sompayrac |2019 |pp= 1–4}} [[Fagocitoza]] jeste važan mehanizam urođene ćelijske imunosti koji provode ćelije zvane fagociti, a koje proždiru patogene ili čestice. Fagociti uglavnom patroliraju tijelom u potrazi za patogenima, ali ih [[citokin]]i mogu usmjeriti na određena mjesta.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc=sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/#A4686 "Phagocytic Cells Seek, Engulf, and Destroy Pathogens"]}} Nakon što fagocit proguta patogen, on biva zarobljen u unutarćelijskoj vezikuli koja se naziva [[fagosom]]; ova se potom spaja s drugom vezikulom, [[lizosom]]om, čime nastaje fagolizosom. Patogen biva uništen djelovanjem probavnih enzima ili uslijed respiratornog praska, pri kojem se u fagolizosom oslobađaju [[slobodni radikali]].<ref>{{cite journal | vauthors = Ryter A | title = Relationship between ultrastructure and specific functions of macrophages | journal = Comparative Immunology, Microbiology and Infectious Diseases | volume = 8 | issue = 2 | pages = 119–33 | year = 1985 | pmid = 3910340 | doi = 10.1016/0147-9571(85)90039-6 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Langermans JA, Hazenbos WL, van Furth R | title = Antimicrobial functions of mononuclear phagocytes | journal = Journal of Immunological Methods | volume = 174 | issue = 1–2 | pages = 185–94 | date = Sep 1994 | pmid = 8083520 | doi = 10.1016/0022-1759(94)90021-3 }}</ref> Fagocitoza razvila se kao način pribavljanja [[nutrijent|hranljivih materija]], ali je kod fagocita ta uloga proširena i na obuhvatanje patogena kao odbrambeni mehanizam.<ref>{{cite journal | vauthors = May RC, Machesky LM | title = Phagocytosis and the actin cytoskeleton | journal = Journal of Cell Science | volume = 114 | issue = Pt 6 | pages = 1061–77 | date = Mar 2001 | doi = 10.1242/jcs.114.6.1061 | pmid = 11228151 | url = http://jcs.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11228151 | access-date = 6 November 2009 | archive-date = 31 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200331165444/https://jcs.biologists.org/content/114/6/1061.long | url-access = subscription }}</ref> [[Fagocitoza]] vjerovatno predstavlja najstariji oblik odbrane domaćina, budući da su fagociti identifikovani kako kod [[kičmenjak]]a, tako i kod [[beskičmenjak]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Salzet M, Tasiemski A, Cooper E | s2cid = 28520695 | title = Innate immunity in lophotrochozoans: the annelids | journal = Current Pharmaceutical Design | volume = 12 | issue = 24 | pages = 3043–50 | year = 2006 | pmid = 16918433 | doi = 10.2174/138161206777947551 | url = https://pdfs.semanticscholar.org/da11/601b7ba0121f210136e0317729e3f367dd8c.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20200331165454/https://pdfs.semanticscholar.org/da11/601b7ba0121f210136e0317729e3f367dd8c.pdf | archive-date = 2020-03-31 }}</ref> Neutrofili i makrofagi fagociti su koji putuju kroz tijelo u potrazi za patogenima koji su prodrli u organizam.<ref>{{cite journal | vauthors = Zen K, Parkos CA | title = Leukocyte-epithelial interactions | journal = Current Opinion in Cell Biology | volume = 15 | issue = 5 | pages = 557–64 | date = Oct 2003 | pmid = 14519390 | doi = 10.1016/S0955-0674(03)00103-0 }}</ref> Neutrofili normalno se nalaze u [[krvotok]]u i predstavljaju najzastupljeniju vrstu fagocita, čineći 50% do 60% ukupnog broja leukocita u cirkulaciji.{{sfn|Stvrtinová | Jakubovský | Hulín |1995 |loc= Chapter: [https://web.archive.org/web/20010711220523/http://nic.savba.sk/logos/books/scientific/Inffever.html Inflammation and Fever]}} Tokom akutne faze [[upala|upale]], neutrofili migriraju prema mjestu upale u procesu koji se naziva [[hemotaksija]] i obično su prve ćelije koje stižu na mjesto infekcije. Makrofagi su svestrane ćelije koje borave u tkivima i proizvode niz hemijskih supstanci, uključujući [[enzim]]e, proteine [[komplementni sistem|komplementnog sistema]] i [[citokin]]e. Oni također mogu djelovati kao „čistači” koji oslobađaju tijelo od istrošenih ćelija i drugih otpadnih materija, te kao ćelije koje prezentiraju antigene (APC – engl. ''antigen-presenting cells''), čime aktiviraju adaptivni imunski sistem.<ref name="Rua_2015">{{cite journal | vauthors = Rua R, McGavern DB | title = Elucidation of monocyte/macrophage dynamics and function by intravital imaging | journal = Journal of Leukocyte Biology | volume = 98 | issue = 3 | pages = 319–32 | date = September 2015 | pmid = 26162402 | doi = 10.1189/jlb.4RI0115-006RR | pmc=4763596}}</ref> [[Dendritska ćelija| Dendritske ćelije]] fagociti su u tkivima koja su u kontaktu s vanjskom sredinom; stoga se uglavnom nalaze u koži, nosu, plućima, želucu i crijevima.<ref name=Guermonprez>{{cite journal | vauthors = Guermonprez P, Valladeau J, Zitvogel L, Théry C, Amigorena S | title = Antigen presentation and T cell stimulation by dendritic cells | journal = Annual Review of Immunology | volume = 20 | issue = 1 | pages = 621–67 | year = 2002 | pmid = 11861614 | doi = 10.1146/annurev.immunol.20.100301.064828 }}</ref> Nazvane su tako zbog sličnosti s [[dendrit]]ima [[neuron]]a, budući da obje strukture posjeduju brojne izdanke nalik bodljama. Dendritske ćelije služe kao veza između tjelesnih tkiva te urođenog i stečenog imunskog sistema, jer vrše [[prezentacija antigena|prezentaciju antigena]] [[T-ćelija|T-ćelijama]] – jednoj od ključnih vrsta ćelija stečenog imunskog sistema.<ref name=Guermonprez/> [[Granulociti]] jesu leukociti koji u svojoj citoplazmi sadrže granule. U ovu kategoriju spadaju neutrofili, mastociti, bazofili i eozinofili. Mastociti se nalaze u [[vezivno tkivo|vezivnim tkivima]] i [[sluzokoža|sluzokožama]], gdje regulišu upalni odgovor.{{sfn| Krishnaswamy | Ajitawi | Chi | 2006 | pp = 13–34}} They are most often associated with [[allergy]] and [[anaphylaxis]].{{sfn|Stvrtinová | Jakubovský | Hulín |1995 |loc= Chapter: [https://web.archive.org/web/20010711220523/http://nic.savba.sk/logos/books/scientific/Inffever.html Inflammation and Fever]}} Bazofili i eozinofili su srodni neutrofilima. Oni luče hemijske medijatore koji učestvuju u odbrani od [[parazit]]a i imaju ulogu u alergijskim reakcijama, kao što je [[astma]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kariyawasam HH, Robinson DS | title = The eosinophil: the cell and its weapons, the cytokines, its locations | journal = Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 27 | issue = 2 | pages = 117–27 | date = Apr 2006 | pmid = 16612762 | doi = 10.1055/s-2006-939514 | s2cid = 260317790 }}</ref> Urođene limfoidne ćelije (ILC) grupa su ćelija urođenog imunskog sistema koje potiču od zajedničkog limfoidnog progenitora i pripadaju limfoidnoj lozi. Ove ćelije definišu se odsustvom [[antigen]]skih receptora specifičnih za [[B-ćelija|B–]] ili [[T-ćelija|T-ćelije]] (TCR), uslijed nedostatka gena koji aktiviraju rekombinaciju (RAG). ILC ne eksprimiraju markere mijeloidnih ili dendritskih ćelija.<ref>{{cite journal | vauthors = Spits H, Cupedo T | title = Innate lymphoid cells: emerging insights in development, lineage relationships, and function | journal = Annual Review of Immunology | volume = 30 | pages = 647–75 | year = 2012 | pmid = 22224763 | doi = 10.1146/annurev-immunol-020711-075053 }}</ref> [[Ćelije prirodne ubice]] (NK-ćelije) su limfociti i sastavni dio urođenog imunskog sistema koji ne napada direktno mikrobe koji su prodrli u organizam.<ref name="pmid28078307">{{cite journal |vauthors=Gabrielli S, Ortolani C, Del Zotto G, Luchetti F, Canonico B, Buccella F, Artico M, Papa S, Zamai L |title=The Memories of NK Cells: Innate-Adaptive Immune Intrinsic Crosstalk |journal=Journal of Immunology Research |volume=2016 |article-number=1376595 |year=2016 |pmid=28078307 |pmc=5204097 |doi=10.1155/2016/1376595 |doi-access=free }}</ref> Umjesto toga, NK-ćelije uništavaju oštećene ćelije domaćina, poput tumorskih ćelija ili ćelija zaraženih virusima, prepoznajući ih na osnovu stanja poznatog kao „nedostatak vlastitog” (engl. ''missing self''). Ovaj termin opisuje ćelije sa niskim nivoom markera na površini ćelije zvanog MHC I ([[glavni kompleks histokompatibilnosti]]) – situacija koja može nastati tokom virusnih infekcija ćelija domaćina.{{sfn|Bertok|Chow|2005|p= [https://books.google.com/books?id=DW3V2Uc-m8EC&q=%22missing+self%22+immunity+immune&pg=PA17 17]}} Normalne tjelesne ćelije nisu prepoznate niti napadnute od strane NK-ćelija, jer one eksprimiraju intaktne vlastite MHC antigene. Te MHC antigene prepoznaju [[imunoglobulin]]ski receptori na ćelijama ubicama, koji u suštini djeluju kao kočnica za NK-ćelije.{{sfn| Rajalingam |2012|loc= Chapter: Overview of the killer cell immunoglobulin-like receptor system}} === Upala === {{glavni|Upala}} === Humoralne odbrane === Simptomi upale su crvenilo, otok, toplina i bol, a uzrokovani su pojačanim dotokom krvi u tkivo. Upalu izazivaju eikozanoidi i [[citokin]]i, koje oslobađaju oštećene ili inficirane ćelije. Eikozanoidi uključuju [[prostaglandin]]e, koji uzrokuju povišenu tjelesnu temperaturu i širenje krvnih sudova povezano s upalom, te leukotrijene, koji privlače određene bijele krvne ćelije (leukocite).<ref name=Rus>{{cite journal | vauthors = Rus H, Cudrici C, Niculescu F | title = The role of the complement system in innate immunity | journal = Immunologic Research | volume = 33 | issue = 2 | pages = 103–12 | year = 2005 | pmid = 16234578 | doi = 10.1385/IR:33:2:103 | s2cid = 46096567 }}</ref><ref name=Degn_2013>{{cite journal | vauthors = Degn SE, Thiel S | title = Humoral pattern recognition and the complement system | journal = Scandinavian Journal of Immunology | volume = 78 | issue = 2 | pages = 181–93 | date = August 2013 | pmid = 23672641 | doi = 10.1111/sji.12070 | doi-access = free }}</ref> Mnoge vrste posjeduju sisteme komplementa, uključujući organizme koji nisu [[sisar]]i, poput [[biljke|biljaka]], [[riba]] i nekih [[beskičmenjak]]a.{{sfn|Bertok|Chow|2005|pp= [https://books.google.com/books?id=DW3V2Uc-m8EC&q=%22complement+system%22&pg=PA17 112–113]}} Kod ljudi, ovaj odgovor se aktivira vezivanjem komplementa za antitijela koja su se vezala za ove mikrobe, ili vezivanjem proteina komplementa za ugljikohidrate na površinama mikroba. Ovaj signal prepoznavanja pokreće brzi odgovor koji dovodi do uništenja [[mikrob]]a.<ref>{{cite book | vauthors = Liszewski MK, Farries TC, Lublin DM, Rooney IA, Atkinson JP | title = Control of the Complement System | volume = 61 | pages = 201–283 | year = 1996 | pmid = 8834497 | doi = 10.1016/S0065-2776(08)60868-8 | isbn = 978-0-12-022461-6 | series = Advances in Immunology | url-access = registration | url = https://archive.org/details/advancesinimmuno61dixo/page/201 }}</ref> Brzina odgovora rezultat je pojačavanja signala do kojeg dolazi nakon sekvencijalne proteolitske aktivacije molekula komplementa, koje su i same proteaze. Nakon što se proteini komplementa početno vežu za mikrob, oni aktiviraju svoju proteaznu aktivnost, što zauzvrat aktivira druge proteaze komplementa, i tako dalje. Time nastaje katalitska kaskada koja pojačava početni signal putem kontrolisane pozitivne [[povratna sprega|povratne sprege]].<ref>{{cite journal | vauthors = Sim RB, Tsiftsoglou SA | s2cid = 24505041 | title = Proteases of the complement system | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 32 | issue = Pt 1 | pages = 21–27 | date = Feb 2004 | pmid = 14748705 | doi = 10.1042/BST0320021 | url = http://pdfs.semanticscholar.org/9df4/e40fdcd4e1ba21a7047dca82ddf683c11d61.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20190302045456/http://pdfs.semanticscholar.org/9df4/e40fdcd4e1ba21a7047dca82ddf683c11d61.pdf | archive-date = 2019-03-02 }}</ref> Ova kaskada rezultira stvaranjem peptida koji privlače imunske ćelije, povećavaju vaskularnu propusnost i opsoniziraju (oblažu) površinu patogena, označavajući ga za uništenje. Ovo taloženje komponenti komplementa također može direktno uništiti ćelije narušavanjem njihove plazmamembrane putem formiranja kompleksa za napad na membranu.<ref name=Rus/> == Adaptivni imunski sistem == {{Glavni|Adaptivni imunski sistem}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|upright=1.6 |Dijagram koji prikazuje procese aktivacije, uništavanja i razgradnje ćelija, proizvodnje antitijela i proliferacije, te memoriju odgovora: Pregled procesa uključenih u primarni imunski odgovor]] Adaptivni imunski sistem razvio se kod ranih kičmenjaka i omogućava snažniji [[imunski odgovor]], kao i [[imunska memorija|imunsku memoriju]], pri čemu se svaki patogen „pamti” na osnovu karakterističnog antigena.<ref>{{cite journal | vauthors = Pancer Z, Cooper MD | title = The evolution of adaptive immunity | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 497–518 | year = 2006 | pmid = 16551257 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090542 }}</ref> Adaptivni imunski odgovor specifičan jeza [[antigen]] i zahtijeva prepoznavanje određenih antigena koji nisu vlastiti („ne-vlastiti“ antigeni) tokom procesa koji se naziva [[prezentacija antigena]]. Specifičnost za [[antigen]] omogućava stvaranje odgovora koji su prilagođeni tačno određenim [[patogen]]ima ili ćelijama zaraženim patogenima. Sposobnost pokretanja ovih prilagođenih odgovora u tijelu održavaju „memorijske ćelije“. Ako patogen zarazi tijelo više od jednom, ove specifične memorijske ćelije služe za njegovo brzo eliminisanje.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=38}} S druge strane, imunski sistem pokazuje [[imunska tolerancija|imunsku toleranciju]] prema „[[vlastiti protein|vlastitim proteinima]]”. ===Prepoznavanje antigena=== Ćelije adaptivnog imunskog sistema su posebne vrste leukocita, koje nazivamo limfocitima. [[B-ćelije]] i [[T-ćelije]] glavne su vrste [[limfocit]]a, a nastaju iz [[hematopoetska matična ćelija|hematopoetskih matičnih ćelija]] u [[koštana srž|koštanoj srži]].{{sfn| Janeway |2005 |p=}} [[B-ćelija|B-ćelije]] učestvuju u humoralnom imunskom odgovoru, dok [[T-ćelija|T-ćelije]] učestvuju u imunskom odgovoru posredovanom ćelijama. Citotoksične T-ćelije (T-ćelije ubice) prepoznaju samo antigene vezane za molekule [[MHC]] klase I, dok pomoćničke T-ćelije i regulatorne T-ćelije prepoznaju samo antigene vezane za molekule MHC klase II [[glavni kompleks histokompatibilnolsti|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]]. Ova dva mehanizma prezentacije antigena odražavaju različite uloge ove dvije vrste [[T-ćelija]]. Treći, manji podtip čine γδ T-ćelije, koje prepoznaju intaktne antigene koji nisu vezani za MHC receptore.<ref name="Holtmeier W, Kabelitz D 2005 151–83">{{cite journal | vauthors = Holtmeier W, Kabelitz D | title = gammadelta T cells link innate and adaptive immune responses | volume = 86 | pages = 151–83 | year = 2005 | pmid = 15976493 | doi = 10.1159/000086659 | isbn = 3-8055-7862-8 | journal = Chemical Immunology and Allergy }}</ref> The double-positive T cells are exposed to a wide variety of [[Self-protein|self-antigens]] in the [[thymus]], in which [[iodine]] is necessary for its thymus development and activity.<ref name="pmid19647627">{{cite journal | vauthors = Venturi S, Venturi M | title = Iodine, thymus, and immunity | journal = Nutrition | volume = 25 | issue = 9 | pages = 977–79 | date = September 2009 | pmid = 19647627 | doi = 10.1016/j.nut.2009.06.002 }}</ref> Nasuprot tome, antigenski specifični receptor [[B-ćelija]] predstavlja molekulu antitijela na površini B-ćelije i prepoznaje nativni (neprerađeni) antigen, bez potrebe za [[procesuiranje antigena|procesuiranjem antigena]]. Takvi antigeni mogu biti velike molekule koje se nalaze na površini patogena, ali to mogu biti i mali [[hapten]]i (poput [[penicilin]]a) vezani za molekulu nosača.{{sfn|Janeway|Travers|Walport|2001|loc= sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK27112/#A1746 12-10]}} Svaka loza B-ćelija eksprimira drugačije antitijelo, tako da cjelokupan skup antigenskih receptora na B-ćelijama predstavlja sva antitijela koja tijelo može proizvesti.{{sfn| Janeway |2005 |p=}} Kada B- ili T-ćelije naiđu na svoje odgovarajuće antigene, one se umnožavaju, pri čemu nastaju brojni „klonovi” ćelija koji ciljaju isti antigen. To se naziva [[klonska selekcija]].{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp= 5–6}} ===Prezentacija antigena T-limfocitima=== I B-ćelije i T-ćelije posjeduju receptorske molekule koje prepoznaju određene mete. T-ćelije prepoznaju metu koja „nije vlastita” (tzv. „ne-vlastitu” metu), kao što je patogen, tek nakon što antigeni (sitni fragmenti patogena) budu obrađeni i prezentirani u kombinaciji s „vlastitim” receptorom, poznatim kao molekula [[MHC|glavnog kompleksa tkivne podudarnosti]] (MHC).{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=51–53}} ===Imunost posredovana ćelijama=== {{Glavni|Imunost posredovana ćelijama}} Postoje dvije glavne podvrste [[T-ćelija]]: [[citotoksične T-ćelije]] (T-ćelije ubice) i [[pomoćničke T-ćelije]]. Pored toga, postoje i [[regulatorne T-ćelije]], koje imaju ulogu u modulaciji imunskog odgovora.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=7–8}} ==== T-ćelije ubice ==== ==== Pomoćničke T-ćelije ==== [[File:Activation of T and B cells.png|thumb|right|400px|Aktivacija makrofaga ili [[B-ćelija]] pomoću T-pomoćničkih ćelija]] T-pomoćničke ćelije reguliraju i urođeni i stečeni [[imunski odgovor]] te pomažu odrediti kakav će imunski odgovor tijelo razviti protiv određenog patogena.<ref>{{cite journal | vauthors = Abbas AK, Murphy KM, Sher A | title = Functional diversity of helper T lymphocytes | journal = Nature | volume = 383 | issue = 6603 | pages = 787–93 | date = Oct 1996 | pmid = 8893001 | doi = 10.1038/383787a0 | bibcode = 1996Natur.383..787A | s2cid = 4319699 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = McHeyzer-Williams LJ, Malherbe LP, McHeyzer-Williams MG | title = From Innate Immunity to Immunological Memory | chapter = Helper T cell-regulated B cell immunity | volume = 311 | pages = 59–83 | year = 2006 | pmid = 17048705 | doi = 10.1007/3-540-32636-7_3 | isbn = 978-3-540-32635-9 | series = Current Topics in Microbiology and Immunology }}</ref> Ove ćelije nemaju citotoksično djelovanje i ne uništavaju direktno inficirane ćelije niti uklanjaju patogene. Umjesto toga, kontrolišu imunski odgovor usmjeravanjem drugih ćelija da obave te zadatke.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=8}} T-pomoćničke ćelije eksprimiraju receptore [[T-ćelija]] koji prepoznaju antigen vezan za MHC molekule II klase. Kompleks MHC-antigen također prepoznaje koreceptor [[CD4]] na T-pomoćničkoj ćeliji, koji regrutuje molekule unutar T-ćelije (poput [[Lck]]) odgovorne za njenu aktivaciju. T-pomoćničke ćelije ostvaruju slabiju vezu s kompleksom [[MHC]]-antigen nego što je to slučaj kod citotoksičnih T-ćelija; to znači da se, za aktivaciju T-pomoćničke ćelije, za MHC-antigen komplekse mora vezati veći broj receptora (oko 200–300), dok se citotoksične T-ćelije mogu aktivirati interakcijom sa samo jednim kompleksom MHC-antigen. Aktivacija T-pomoćničkih ćelija također zahtijeva duže trajanje interakcije sa ćelijom koja prezentira antigen.<ref>{{cite journal | vauthors = Kovacs B, Maus MV, Riley JL, Derimanov GS, Koretzky GA, June CH, Finkel TH | title = Human CD8+ T cells do not require the polarization of lipid rafts for activation and proliferation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 23 | pages = 15006–11 | date = Nov 2002 | pmid = 12419850 | pmc = 137535 | doi = 10.1073/pnas.232058599 | bibcode = 2002PNAS...9915006K | doi-access = free }}</ref> Aktivacija T-pomoćne ćelije u stanju mirovanja dovodi do oslobađanja [[citokin]]a koji utiču na aktivnost mnogih tipova ćelija. Signali posredovani [[citokin]]ima, koje proizvode T-pomoćne ćelije, pojačavaju mikrobicidnu funkciju makrofaga i aktivnost T-ćelija ubica.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc=Chapter. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26827/ "Helper T Cells and Lymphocyte Activation"]}} In addition, helper T cell activation causes an upregulation of molecules expressed on the T cell's surface, such as CD40 ligand (also called [[CD154]]), which provide extra stimulatory signals typically required to activate antibody-producing B cells.<ref>{{cite journal | vauthors = Grewal IS, Flavell RA | title = CD40 and CD154 in cell-mediated immunity | journal = Annual Review of Immunology | volume = 16 | issue = 1 | pages = 111–35 | year = 1998 | pmid = 9597126 | doi = 10.1146/annurev.immunol.16.1.111 }}</ref> ==== Gama-delta T-ćelije ==== [[Gama-delta T-ćelija|Gama-delta T-ćelije]] (γδ T-ćelije) posjeduju alternativni T-ćelijski receptor (TCR), za razliku od CD4+ i CD8+ (αβ) T-ćelija, te dijele karakteristike pomoćničkih [[T-ćelija]], citotoksičnih T-ćelija i NK-ćelija. Uslovi koji pokreću odgovor γδ T-ćelija nisu u potpunosti razjašnjeni. Poput drugih „nekonvencionalnih” podgrupa T-ćelija koje nose invarijantne TCR-ove – kao što su [[prirodne T-ćelije ubice]] (NKT-ćelije) ograničene na [[CD1d receptor|CD1d]] – γδ T-ćelije nalaze se na granici između urođene i stečene imunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Girardi M | title = Immunosurveillance and immunoregulation by gammadelta T cells | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 126 | issue = 1 | pages = 25–31 | date = Jan 2006 | pmid = 16417214 | doi = 10.1038/sj.jid.5700003 | doi-access = free }}</ref> S jedne strane, γδ T-ćelije predstavljaju komponentu adaptivnog imuniteta jer vrše [[V(D)J rekombinacija|rekombinaciju gena za TCR]] (T-ćelijski receptor) kako bi stvorile raznolikost receptora, a mogu razviti i fenotip imunološkog pamćenja. S druge strane, različite podgrupe ovih ćelija čine i dio urođenog imunološkog sistema, budući da se ograničeni TCR-ovi ili NK-receptori mogu koristiti kao [[receptori za prepoznavanje obrazaca]]. Na primjer, veliki broj ljudskih Vγ9/Vδ2 T-ćelija reaguje u roku od nekoliko sati na [[nepeptidni antigen|određene molekule]] koje proizvode mikrobi, dok Vδ1+ T-ćelije, prisutne u [[epitel]]u, reaguju na epitelne ćelije koje se nalaze pod stresom.<ref name="Holtmeier W, Kabelitz D 2005 151–83" /> ===Humoralni imunski odgovor=== {{Glavni|Humoralna imunost}} [[File:2220 Four Chain Structure of a Generic Antibody-IgG2 Structures.jpg|thumb|upright=1.6 |Dijagram koji prikazuje antitijelo u obliku slova Y. Varijabilni region, koji uključuje mjesto vezivanja antigena, nalazi se na gornjem dijelu dva gornja laka lanca. Ostatak čini konstantni region. Antitijelo se sastoji od dva teška lanca i dva lahka lanca. Jedinstveni varijabilni region omogućava antitijelu da prepozna svoj odgovarajući antigen.<ref name=NIAID>{{cite web|title=Understanding the Immune System: How it Works |publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]] (NIAID) |url=https://www.niaid.nih.gov/publications/immune/the_immune_system.pdf |access-date=1 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103005411/http://www.niaid.nih.gov/Publications/immune/the_immune_system.pdf |archive-date=3 January 2007 }}</ref>]] [[B-ćelija]] prepoznaje [[patogen]]e kada se antitijela na njenoj površini vežu za određeni strani [[antigen]].<ref name=Sproul>{{cite journal | vauthors = Sproul TW, Cheng PC, Dykstra ML, Pierce SK | s2cid = 6550357 | title = A role for MHC class II antigen processing in B cell development | journal = International Reviews of Immunology | volume = 19 | issue = 2–3 | pages = 139–55 | year = 2000 | pmid = 10763706 | doi = 10.3109/08830180009088502 }}</ref> Ovaj kompleks antigen-antitijelo preuzima B-ćelija, koja ga putem [[proteoliza|proteolize]] razlaže na [[peptid]]e. B-ćelija zatim izlaže te antigenske peptide na svojoj površini, na molekulama MHC klase II. Ova kombinacija MHC-a i antigena privlači odgovarajuću pomoćničku T-ćeliju, koja oslobađa [[limfokin]]e i aktivira B-ćeliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Parker DC | title = T cell-dependent B cell activation | journal = Annual Review of Immunology | volume = 11 | pages = 331–60 | date = 1993 | pmid = 8476565 | doi = 10.1146/annurev.iy.11.040193.001555 }}</ref> Kada se aktivirana B-ćelija počne dijeliti, njeni potomci (plazma-ćelije) luče milione kopija antitijela koja prepoznaju taj antigen. Ova antitijela kruže u krvnoj plazmi i limfi, vezuju se za patogene koji nose taj antigen i označavaju ih za uništenje putem aktivacije sistema komplementa ili za preuzimanje i razgradnju od strane fagocita. Antitijela također mogu direktno neutralizirati prijetnje, vezivanjem za bakterijske toksine ili ometanjem receptora koje virusi i bakterije koriste za infekciju ćelija.{{sfn| Murphy |Weaver |2016 |loc= Chapter 10: Humoral immune response}} [[Novorođenčad]] prethodno nije bila izložena mikrobima, te su stoga posebno osjetljiva na infekcije. Majka osigurava nekoliko nivoa pasivne zaštite. Tokom trudnoće, posebna vrsta antitijela, poznata kao [[imunoglobulin]] G (IgG), prenosi se s majke na bebu direktno putem placente; stoga ljudske bebe već pri rođenju imaju visok nivo antitijela, pri čemu je spektar specifičnosti tih antitijela za antigene identičan onome kod majke.<ref>{{cite journal | vauthors = Saji F, Samejima Y, Kamiura S, Koyama M | title = Dynamics of immunoglobulins at the feto-maternal interface | journal = Reviews of Reproduction | volume = 4 | issue = 2 | pages = 81–89 | date = May 1999 | pmid = 10357095 | doi = 10.1530/ror.0.0040081 | s2cid = 31099552 | url = http://pdfs.semanticscholar.org/ef69/261377c9d417b646679b850fc88a19128579.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20210130212930/http://pdfs.semanticscholar.org/ef69/261377c9d417b646679b850fc88a19128579.pdf | archive-date = 2021-01-30 }}</ref> [[Majčino mlijeko]] ili [[grušalina]] (kolostrum) također sadrže antitijela koja dospijevaju u crijeva dojenčeta i štite ga od bakterijskih infekcija sve dok novorođenče ne bude sposobno samo sintetizirati vlastita antitijela.<ref>{{cite journal | vauthors = Van de Perre P | title = Transfer of antibody via mother's milk | journal = Vaccine | volume = 21 | issue = 24 | pages = 3374–76 | date = Jul 2003 | pmid = 12850343 | doi = 10.1016/S0264-410X(03)00336-0 }}</ref> Riječ je o pasivnoj imunusti, budući da [[fetus]] zapravo ne stvara nikakve memorijske ćelije niti antitijela – on ih samo „posuđuje”. Ova pasivna imunost obično je kratkotrajna i može trajati od nekoliko dana do nekoliko mjeseci. U medicini se zaštitna pasivna imunost može prenijeti s jedne osobe na drugu i vještačkim putem (npr. primjenom intravenskih imunoglobulina).<ref name= Keller>{{cite journal | vauthors = Keller MA, Stiehm ER | title = Passive immunity in prevention and treatment of infectious diseases | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 13 | issue = 4 | pages = 602–14 | date = Oct 2000 | pmid = 11023960 | pmc = 88952 | doi = 10.1128/CMR.13.4.602-614.2000 }}</ref> === Imunska memorija === {{Glavni|Imunost}} Kada se B-ćelije i T-ćelije aktiviraju i počnu razmnožavati, dio njihovih potomaka postaje dugovječne memorijske ćelije. Tokom cijelog života jedinke, ove memorijske ćelije „pamte” svaki specifični patogen s kojim su došle u dodir te mogu pokrenuti snažan odgovor ukoliko se taj patogen ponovo pojavi. T-ćelije prepoznaju patogene putem malih proteinskih signala infekcije, zvanih antigeni, koji se direktno vezuju za receptore na površini [[T-ćelija]].<ref>{{Citation |last=Sauls |first=Ryan S. |title=Histology, T-Cell Lymphocyte |date=2025 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535433/ |access-date=2026-02-21 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30571054 |last2=McCausland |first2=Cassidy |last3=Taylor |first3=Bryce N.}}</ref> B-ćelije koriste protein imunoglobulin kako bi prepoznale patogene putem njihovih antigena.<ref>{{Citation |last=Althwaiqeb |first=Sarah A. |title=Histology, B-Cell Lymphocyte |date=2025 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560905/ |access-date=2026-02-21 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32809740 |last2=Fakoya |first2=Adegbenro O. |last3=Bordoni |first3=Bruno}}</ref> Ovo je „adaptivno” jer se javlja tokom života jedinke kao prilagodba na infekciju tim patogenom i priprema imunski sistem za buduće izazove. Imunska memorija može biti u obliku pasivne kratkoročne memorije ili aktivne dugoročne memorije.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=98}} == Fiziološka regulacija == [[File:Immune response2.svg|thumb|right|upright=1.7|Početni odgovor uključuje antitijela i efektorske T-ćelije. Rezultirajuća zaštitna imunost traje sedmicama. Imunska memorija često traje godinama. Vremenski tok imunskog odgovora počinje prvim susretom s patogenom (ili početnom vakcinacijom) i dovodi do formiranja i održavanja aktivne imunološke memorije.]] Imunski sistem je uključen u mnoge aspekte fiziološke regulacije u tijelu. Blisko interreaguje s drugim sistemima, kao što je [[Endokrini sistem|endokrini]]<ref>{{cite journal | vauthors = Wick G, Hu Y, Schwarz S, Kroemer G | title = Immunoendocrine communication via the hypothalamo-pituitary-adrenal axis in autoimmune diseases | journal = Endocrine Reviews | volume = 14 | issue = 5 | pages = 539–63 | date = October 1993 | pmid = 8262005 | doi = 10.1210/edrv-14-5-539 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kroemer G, Brezinschek HP, Faessler R, Schauenstein K, Wick G | title = Physiology and pathology of an immunoendocrine feedback loop | journal = Immunology Today | volume = 9 | issue = 6 | pages = 163–5 | date = June 1988 | pmid = 3256322 | doi = 10.1016/0167-5699(88)91289-3 }}</ref> i [[Nervni sistem|nervni]]<ref>{{cite journal | vauthors = Trakhtenberg EF, Goldberg JL | title = Immunology. Neuroimmune communication | journal = Science | volume = 334 | issue = 6052 | pages = 47–8 | date = October 2011 | pmid = 21980100 | doi = 10.1126/science.1213099 | bibcode = 2011Sci...334...47T | s2cid = 36504684 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Veiga-Fernandes H, Mucida D | title = Neuro-Immune Interactions at Barrier Surfaces | journal = Cell | volume = 165 | issue = 4 | pages = 801–11 | date = May 2016 | pmid = 27153494 | pmc = 4871617 | doi = 10.1016/j.cell.2016.04.041 }}</ref><ref>{{cite journal | title = Neuroimmune communication | journal = Nature Neuroscience | volume = 20 | issue = 2 | page = 127 | date = February 2017 | pmid = 28092662 | doi = 10.1038/nn.4496 | doi-access = free }}</ref> sistemi. Imunski sistem također ima ključnu ulogu u [[embriogeneza|embriogenezi]] (razvoju embriona), kao i u popravci i regeneraciji tkiva.<ref name="pmid28542262">{{cite journal |vauthors=Wilcox SM, Arora H, Munro L, Xin J, Fenninger F, Johnson LA, Pfeifer CG, Choi KB, Hou J, Hoodless PA, Jefferies WA |title=The role of the innate immune response regulatory gene ABCF1 in mammalian embryogenesis and development |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=5 |article-number=e0175918 |date=2017 |pmid=28542262 |pmc=5438103 |doi=10.1371/journal.pone.0175918 |bibcode=2017PLoSO..1275918W |doi-access=free }}</ref> === Hormoni === [[Hormon]]i mogu djelovati kao [[imunomodulator]]i, mijenjajući osjetljivost imunskog sistema. Na primjer, [[ženski polni hormoni]] su poznati [[imunostimulator]]i kako adaptivnih{{sfn| Wira |Crane-Godreau |Grant |2004 |loc= Chapter: Endocrine Regulation of the Mucosal Immune System in the Female Reproductive Tract}}, tako i urođenih imunskih odgovora.<ref>{{cite journal | vauthors = Lang TJ | title = Estrogen as an immunomodulator | journal = Clinical Immunology | volume = 113 | issue = 3 | pages = 224–30 | date = Dec 2004 | pmid = 15507385 | doi = 10.1016/j.clim.2004.05.011 }}<br />{{cite journal | vauthors = Moriyama A, Shimoya K, Ogata I, Kimura T, Nakamura T, Wada H, Ohashi K, Azuma C, Saji F, Murata Y | title = Secretory leukocyte protease inhibitor (SLPI) concentrations in cervical mucus of women with normal menstrual cycle | journal = Molecular Human Reproduction | volume = 5 | issue = 7 | pages = 656–61 | date = Jul 1999 | pmid = 10381821 | doi = 10.1093/molehr/5.7.656 | doi-access = free }}<br />{{cite journal | vauthors = Cutolo M, Sulli A, Capellino S, Villaggio B, Montagna P, Seriolo B, Straub RH | title = Sex hormones influence on the immune system: basic and clinical aspects in autoimmunity | journal = Lupus | volume = 13 | issue = 9 | pages = 635–38 | year = 2004 | pmid = 15485092 | doi = 10.1191/0961203304lu1094oa | s2cid = 23941507 }}<br />{{cite journal | vauthors = King AE, Critchley HO, Kelly RW | title = Presence of secretory leukocyte protease inhibitor in human endometrium and first trimester decidua suggests an antibacterial protective role | journal = Molecular Human Reproduction | volume = 6 | issue = 2 | pages = 191–96 | date = Feb 2000 | pmid = 10655462 | doi = 10.1093/molehr/6.2.191 | doi-access = free }}</ref> Neke autoimunske bolesti, poput [[lupus erythematosus|eritemskog lupusa]], prvenstveno pogađaju žene, a njihova pojava se često poklapa s [[pubertet|pubertetom]]. S druge strane, [[androgeni|muški polni hormoni]], kao što je [[testosteron]], djeluju [[imunosupresiv]]no.<ref>{{cite journal | vauthors = Fimmel S, Zouboulis CC | title = Influence of physiological androgen levels on wound healing and immune status in men | journal = The Aging Male | volume = 8 | issue = 3–4 | pages = 166–74 | year = 2005 | pmid = 16390741 | doi = 10.1080/13685530500233847 | s2cid = 1021367 }}</ref> Čini se da i ostali hormoni regulišu imunski sistem, a među njima se posebno ističu [[prolaktin]], [[hormon rasta]] i [[vitamin D]].<ref>{{cite journal | vauthors = Dorshkind K, Horseman ND | title = The roles of prolactin, growth hormone, insulin-like growth factor-I, and thyroid hormones in lymphocyte development and function: insights from genetic models of hormone and hormone receptor deficiency | journal = Endocrine Reviews | volume = 21 | issue = 3 | pages = 292–312 | date = Jun 2000 | doi = 10.1210/edrv.21.3.0397 | pmid = 10857555 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nagpal S, Na S, Rathnachalam R | title = Noncalcemic actions of vitamin D receptor ligands | journal = Endocrine Reviews | volume = 26 | issue = 5 | pages = 662–87 | date = Aug 2005 | pmid = 15798098 | doi = 10.1210/er.2004-0002 | doi-access = free }}</ref> ===Vitamin D=== Iako su rana istraživanja na ćelijskom nivou ukazivala na to da bi vitamin D mogao uticati na imunske odgovore, novija klinička ispitivanja velikih razmjera i meta-analize (2022–2024.) pokazale su da suplementacija vitaminom D može smanjiti rizik i težinu autoimunskih bolesti, kao što su [[reumatoidni artritis]] i [[multipla skleroza]], te da može umjereno smanjiti učestalost akutnih infekcija respiratornog trakta i poboljšati ishode kod [[tuberkuloza|tuberkuloze]].<ref>{{Cite journal |last=Mercier |first=F. |title=Effect of vitamin D on inflammatory and clinical outcomes in rheumatoid arthritis: a systematic review and dose-response meta-analysis |journal=Nutrition Reviews |date=April 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Li |first=Y. |title=Vitamin D3 as an add-on treatment for multiple sclerosis: A systematic review and meta-analysis |journal=Multiple Sclerosis and Related Disorders |date=February 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Efficacy and safety of vitamin D in tuberculosis patients: a systematic review and meta-analysis |journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy |date=July 2022}}</ref> Izvještaj Instituta za medicinu Sjedinjenih Američkih Država iz 2011. godine navodi da se „ishodi povezani sa... funkcionisanjem imunskog sistema, autoimunskim poremećajima i [[infekcija]]ma... nisu mogli pouzdano dovesti u vezu s unosom kalcija ili vitamina D, a rezultati su često bili protivrječni.”<ref name="Ross_2011">{{cite book |author=Institute of Medicine |chapter=8, Implications and Special Concerns |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK56078/ |veditors=Ross AC, Taylor CL, Yaktine AL, Del Valle HB |title=Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D |publisher=National Academies Press |year=2011 |isbn=978-0-309-16394-1 |pmid=21796828 |doi=10.17226/13050 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK56070/ |series=The National Academies Collection: Reports funded by the National Institutes of Health|s2cid=58721779 }}</ref>{{rp|5}} === San i odmor === San i odmor utiču na imunski sistem, a [[nedostatak sna]] štetno djeluje na funkciju imunskog sistema.<ref>{{cite journal | vauthors = Bryant PA, Trinder J, Curtis N | title = Sick and tired: Does sleep have a vital role in the immune system? | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 4 | issue = 6 | pages = 457–67 | date = Jun 2004 | pmid = 15173834 | doi = 10.1038/nri1369 | s2cid = 29318345 }}</ref> Čini se da kompleksne povratne petlje koje uključuju [[citokin]]e, kao što su [[interleukin-1]] i [[faktor tumorske nekroze-α]] koji se proizvode kao odgovor na infekciju, također imaju ulogu u regulaciji nebrzih pokreta očiju ([[San s nebrzim pokretima očiju|NREM]]) .<ref>{{cite journal | vauthors = Krueger JM, Majde JA | title = Humoral links between sleep and the immune system: research issues | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 992 | issue = 1 | pages = 9–20 | date = May 2003 | pmid = 12794042 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2003.tb03133.x | bibcode = 2003NYASA.992....9K | s2cid = 24508121 }}</ref> Stoga [[imunski odgovor]] na infekciju može dovesti do promjena u ciklusu spavanja, uključujući povećanje udjela [[spavane sporih talasa|spavanja sporih talasa]] u odnosu na spavanje s brzim pokretima očiju ([[REM faza spavanja|REM spavanje]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Majde JA, Krueger JM | title = Links between the innate immune system and sleep | journal = The Journal of Allergy and Clinical Immunology | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1188–98 | date = Dec 2005 | pmid = 16337444 | doi = 10.1016/j.jaci.2005.08.005 | doi-access = free }}</ref> Kod osoba lišenih sna, [[aktivna imunizacija]] može imati smanjen učinak i rezultirati manjom proizvodnjom antitijela, kao i slabijim imunskim odgovorom, u poređenju s onim što bi se zabilježilo kod osobe koja je dobro naspavana.<ref name="pmid27077395">{{cite journal |vauthors=Taylor DJ, Kelly K, Kohut ML, Song KS |title=Is Insomnia a Risk Factor for Decreased Influenza Vaccine Response? |journal=Behavioral Sleep Medicine |volume=15 |issue=4 |pages=270–287 |date=2017 |pmid=27077395 |pmc=5554442 |doi=10.1080/15402002.2015.1126596}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Rayatdoost |first1=Esmail |last2=Rahmanian |first2=Mohammad |last3=Sanie |first3=Mohammad Sadegh |last4=Rahmanian |first4=Jila |last5=Matin |first5=Sara |last6=Kalani |first6=Navid |last7=Kenarkoohi |first7=Azra |last8=Falahi |first8=Shahab |last9=Abdoli |first9=Amir |date=June 2022 |title=Sufficient Sleep, Time of Vaccination, and Vaccine Efficacy: A Systematic Review of the Current Evidence and a Proposal for COVID-19 Vaccination |journal=The Yale Journal of Biology and Medicine |volume=95 |issue=2 |pages=221–235 |issn=1551-4056 |pmc=9235253 |pmid=35782481}}</ref>Pored toga, na proteine kao što je [[NFIL3]] – za koje je utvrđeno da su usko povezani kako s diferencijacijom [[T-ćelija]], tako i s [[cirkadijski ritam|cirkadijskim ritmovima]] – može uticati narušavanje prirodnih ciklusa svjetlosti i tame, do kojeg dolazi uslijed nedostatka sna. Ovi poremećaji mogu dovesti do učestalije pojave hroničnih stanja, poput srčanih oboljenja, hroničnog bola i [[astma|astme]].<ref name="pmid19075717">{{cite journal |vauthors=Krueger JM |title=The role of cytokines in sleep regulation |journal=Current Pharmaceutical Design |volume=14 |issue=32 |pages=3408–16 |date=2008 |pmid=19075717 |pmc=2692603 |doi=10.2174/138161208786549281}}</ref> Pored negativnih posljedica nedostatka sna, utvrđeno je da san i s njim usko povezan cirkadijski sistem imaju snažne regulatorne učinke na imunske funkcije, utječući kako na urođenu, tako i na stečenu imunost. Kao prvo, tokom rane faze spavanja sporih talasa (engl. ‘’slow-wave sleep’’), nagli pad nivoa [[kortizol]]a, [[epinefrin]]a i [[norepinefrin]]a u krvi dovodi do porasta koncentracije hormona [[leptin]]a, [[hormon rasta|hormona rasta]] (hipofiznog hormona rasta) i [[prolaktin]]a. Ovi signali potiču proupalno stanje putem proizvodnje proupalnih citokina, kao što su interleukin-1, interleukin-12, TNF-alfa i IFN-gama. Ovi citokini zatim stimuliraju imunske procese, poput aktivacije, proliferacije i diferencijacije imunskih ćelija. Tokom ovog perioda, dok se postepeno razvija adaptivni imunski odgovor, dolazi do porasta broja nediferenciranih ili manje diferenciranih ćelija, poput nevinih [[T-ćelija]] i T-ćelija centralne memorije. Pored navedenog, hormonsko okruženje koje nastaje u tom trenutku (leptin, hormon rasta i prolaktin) pogoduje interakcijama između ćelija koje prezentiraju antigene (APC) i T-ćelija, pomaku ravnoteže citokina tipa Th1/Th2 u smjeru podrške Th1 odgovoru, pojačanoj ukupnoj proliferaciji Th-ćelija, te migraciji nevinih T-ćelija u [[limfni čvor|imfne čvorove]]. Smatra se da ovo također doprinosi stvaranju dugotrajne imunske memorije putem pokretanja Th1 imunskih odgovora.<ref name="Sleep and immune function">{{cite journal | vauthors = Besedovsky L, Lange T, Born J | title = Sleep and immune function | journal = Pflügers Archiv | volume = 463 | issue = 1 | pages = 121–37 | date = Jan 2012 | pmid = 22071480 | doi = 10.1007/s00424-011-1044-0 | pmc=3256323}}</ref> Tokom perioda budnosti, broj diferenciranih efektorskih ćelija – poput citotoksičnih ćelija prirodnih ubica (NK-ćelija) i CD45RA+ citotoksičnih T-limfocita – dostiže svoj vrhunac. Protivupalne molekule, kao što su kortizol i kateholamini, također dostižu najviše vrijednosti tokom perioda budnosti i aktivnosti. Upala može uzrokovati [[oksidativni stres]], a prisustvo [[melatonin]]a tokom spavanja moglo bi djelovati suprotno stvaranju slobodnih radikala u tom periodu.<ref name="Sleep and immune function"/><ref>{{cite web|url=http://www.webmd.com/sleep-disorders/excessive-sleepiness-10/immune-system-lack-of-sleep/ |title=Can Better Sleep Mean Catching fewer Colds? |work=WebMD |access-date=28 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509003219/http://www.webmd.com/sleep-disorders/excessive-sleepiness-10/immune-system-lack-of-sleep |archive-date=9 May 2014 }}</ref> ===Fizička aktivnost=== Fizička aktivnost pozitivno utiče na imunski sistem, a ovisno o učestalosti i intenzitetu, ublažava patogene efekte bolesti uzrokovanih bakterijama i virusima.<ref name="pmid32728975">{{cite journal |vauthors=da Silveira MP, da Silva Fagundes KK, Bizuti MR, Starck É, Rossi RC, de Resende E, Silva DT |title=Physical exercise as a tool to help the immune system against COVID-19: an integrative review of the current literature |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=21 |issue=1 |pages=15–28 |date=February 2021 |pmid=32728975 |pmc=7387807 |doi=10.1007/s10238-020-00650-3}}</ref> Odmah nakon intenzivnog vježbanja dolazi do prolazne imunodepresije, gdje se smanjuje broj limfocita u cirkulaciji i opada proizvodnja antitijela. To može stvoriti priliku za infekciju i reaktivaciju latentnih virusnih infekcija,<ref name="pmid27909225">{{cite journal |vauthors=Peake JM, Neubauer O, Walsh NP, Simpson RJ |title=Recovery of the immune system after exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=122 |issue=5 |pages=1077–1087 |date=May 2017 |pmid=27909225 |doi=10.1152/japplphysiol.00622.2016|s2cid=3521624 |url=https://researchonline.ljmu.ac.uk/id/eprint/16304/3/Recovery%20of%20the%20immune%20system%20after%20exercise.pdf }}</ref> ali dokazi nisu uvjerljivi.<ref name="pmid29713319">{{cite journal |vauthors=Campbell JP, Turner JE |title=Debunking the Myth of Exercise-Induced Immune Suppression: Redefining the Impact of Exercise on Immunological Health Across the Lifespan |journal=Frontiers in Immunology |volume=9 |issue= |article-number=648 |date=2018 |pmid=29713319 |pmc=5911985 |doi=10.3389/fimmu.2018.00648|doi-access=free }}</ref><ref name="pmid32139352">{{cite journal |vauthors=Simpson RJ, Campbell JP, Gleeson M, Krüger K, Nieman DC, Pyne DB, Turner JE, Walsh NP |title=Can exercise affect immune function to increase susceptibility to infection? |journal=Exercise Immunology Review |volume=26 |issue= |pages=8–22 |date=2020 |pmid=32139352 |doi=}}</ref> ==== Promjene na ćelijskom nivou ==== [[File:Neutrophils.jpg|right|thumb|Četiri neutrofila u krvnom razmazu obojenom [[Giemsa boja|Giemsa metodom]] (vrsta Romanowsky bojenja)]] Tokom fizičke aktivnosti dolazi do povećanja broja svih vrsta [[leukociti|bijelih krvnih ćelija]] u cirkulaciji. To je uzrokovano silom trenja krvi koja protiče preko površine [[endotelne ćelije|endotelnih ćelija]], kao i djelovanjem [[kateholamin|kateholamina]] na [[beta-adrenergički receptor|β-adrenergičkih receptora]] (βAR).<ref name="pmid27909225"/> Broj [[neutrofil|neutrofila]] u krvi raste i ostaje povišen i do šest sati, pri čemu su prisutni i [[nezreli oblici]] ćelija. Iako je ovo povećanje broja neutrofila („[[neutrofilija]]”) slično onome koje se viđa kod bakterijskih [[infekcija]], nakon prestanka fizičke aktivnosti populacija ovih ćelija se vraća na normalu u roku od oko 24 sata.<ref name="pmid27909225"/> Broj [[limfociti|limfocita]] u cirkulaciji (uglavnom [[NK-ćelija]] – „ćelija prirodnih ubica”) opada tokom intenzivne fizičke aktivnosti, ali se vraća na normalu nakon 4 – 6 sati. Iako do 2% ovih ćelija [[apoptoza|odumire]], većina njih prelazi iz krvi u tkiva – prvenstveno u crijeva i pluća – gdje je najvjerovatniji susret s [[patogen|patogenima]].<ref name="pmid27909225"/> Određeni [[monocit]]i napuštaju [[krvotok]] i prelaze u mišiće, gdje se diferenciraju i postaju [[makrofag]]i.<ref name="pmid27909225"/> Ove ćelije diferenciraju se u dva tipa: proliferativne makrofage, koji su odgovorni za povećanje broja [[matične ćelije|matičnih ćelija]], te restorativne (obnavljajuće) makrofage, koji učestvuju u njihovom sazrijevanju u mišićne ćelije.<ref name="pmid34786967">{{cite journal |vauthors=Minari AL, Thomatieli-Santos RV |title=From skeletal muscle damage and regeneration to the hypertrophy induced by exercise: what is the role of different macrophage subsets? |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=322 |issue=1 |pages=R41–R54 |date=January 2022 |pmid=34786967 |doi=10.1152/ajpregu.00038.2021|s2cid=244369441 }}</ref> === Popravak i regeneracija === {{glavni|Doprinos imunskog sistema regeneraciji}} Imunski sistem, posebno njegova urođena komponenta, ima presudnu ulogu u popravku tkiva nakon [[oštećenje (medicina)|oštećenja]]. Ključni akteri su [[makrofag]]i i [[neutrofil]]i, ali važni su i drugi ćelijski akteri, uključujući [[gama-delta T-ćelije]] (γδ T-ćelije), [[urođena limfoidna ćelija|urođene limfoidne ćelije]] (ILC) i [[regulatorne T-ćelije]] (Treg). Plastičnost imunskih ćelija i ravnoteža između proupalnih i antiiupalnih signala ključni su aspekti efikasnog popravka tkiva. Imunološke komponente i putevi također učestvuju u regeneraciji; naprimjer, kod [[vodozemci|vodozemaca]], kao što je slučaj s [[regeneracija udova kod aksolotla|regeneracijom udova kod aksolotla]]. Prema jednoj hipotezi, organizmi koji su sposobni za regeneraciju (npr. [[neotenija|aksolotl]]i) mogli bi biti manje [[imunokompetencija|imunokompetentni]] od organizama koji nemaju tu sposobnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Godwin JW, Pinto AR, Rosenthal NA | title = Chasing the recipe for a pro-regenerative immune system | journal = Seminars in Cell & Developmental Biology | volume = 61 | pages = 71–79 | date = January 2017 | pmid = 27521522 | pmc = 5338634 | doi = 10.1016/j.semcdb.2016.08.008 | series = Innate immune pathways in wound healing/Peromyscus as a model system }}</ref> == Poremećaji ljudske imunosti == Do neuspjeha u odbrani domaćina dolazi u tri osnovne kategorije: imunodeficijencije,,{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=120–24}} autoimmunity,{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=114–18}} i preosjetljivosti.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=111–14}} === Imunodeficijencije === {{Glavni|Imunodeficijencija}} [[Imunodeficijencija|Imunodeficijencije]] nastaju kada su jedna ili više komponenti imunskog sistema neaktivne. Sposobnost imunskog sistema da reaguje na patogene smanjena je kako kod mladih, tako i kod [[starost|starijih osoba]], pri čemu imunoski odgovori počinju slabiti oko 50. godine života uslijed [[imunosenesencija|imunosenesencije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Aw D, Silva AB, Palmer DB | title = Immunosenescence: emerging challenges for an ageing population | journal = Immunology | volume = 120 | issue = 4 | pages = 435–46 | date = Apr 2007 | pmid = 17313487 | pmc = 2265901 | doi = 10.1111/j.1365-2567.2007.02555.x }}</ref><ref name="nutrition">{{cite journal | vauthors = Chandra RK | title = Nutrition and the immune system: an introduction | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 66 | issue = 2 | pages = 460S–63S | date = Aug 1997 | pmid = 9250133 | doi = 10.1093/ajcn/66.2.460S | doi-access = free }}</ref> U razvijenim zemljama, [[gojaznost]], [[alkoholizam]] i upotreba droga česti su uzroci oslabljene imunske funkcije, dok je [[pothranjenost]] najčešći uzrok imunodeficijencije u zemljama u razvoju.<ref name="nutrition"/> Ishrana u kojoj nedostaje dovoljno proteina povezuje se s narušenom imunošću posredovanim ćelijama, aktivnošću sistema komplementa, funkcijom fagocita, koncentracijom antitijela [[imunoglobulin]]a A (IgA) i proizvodnjom citokina. Pored toga, gubitak [[timus]]a u ranoj dobi – uslijed genetičke mutacije ili hirurškog uklanjanja – dovodi do teške imunodeficijencije i visoke podložnosti infekcijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Miller JF | title = The discovery of thymus function and of thymus-derived lymphocytes | journal = Immunological Reviews | volume = 185 | issue = 1 | pages = 7–14 | date = Jul 2002 | pmid = 12190917 | doi = 10.1034/j.1600-065X.2002.18502.x | s2cid = 12108587 }}</ref> Imunodeficijencije također mogu biti nasljedne ili „stečene”.{{sfn | Reece | 2011 | p=967}} [[Teška kombinovana imunodeficijencija]] rijedak je [[genetički poremećaj]] koji karakteriše poremećen razvoj funkcionalnih [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]], uzrokovan brojnim genetičkim [[mutacija]]ma.<ref name="five">{{cite journal |vauthors=Burg M, Gennery AR |title=Educational paper: The expanding clinical and immunological spectrum of severe combined immunodeficiency |journal=Eur J Pediatr |volume= 170 |issue=5 |pages=561–571 |year=2011 |doi=10.1007/s00431-011-1452-3 |pmid=21479529 |pmc=3078321 }}</ref>[[Hronična granulomatozna bolest]], kod koje [[fagociti]] imaju smanjenu sposobnost uništavanja patogena, primjer je nasljedne, odnosno [[primarna imunodeficijencija|kongenitalne imunodeficijencije]]. [[AIDS]] i neke vrste [[kancer|raka]] uzrokuju stečenu imunodeficijenciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Joos L, Tamm M | title = Breakdown of pulmonary host defense in the immunocompromised host: cancer chemotherapy | journal = Proceedings of the American Thoracic Society | volume = 2 | issue = 5 | pages = 445–48 | year = 2005 | pmid = 16322598 | doi = 10.1513/pats.200508-097JS }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Copeland KF, Heeney JL | title = T helper cell activation and human retroviral pathogenesis | journal = Microbiological Reviews | volume = 60 | issue = 4 | pages = 722–42 | date = Dec 1996 | pmid = 8987361 | pmc = 239461 | doi = 10.1128/MMBR.60.4.722-742.1996 }}</ref> === Autoimunost === {{Glavni|Autoimunost}} [[File:Rheumatoid_Arthritis.JPG|thumb|Zglobovi šake otečeni i deformisani uslijed [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], autoimunskog poremećaja]] Pretjerano aktivni [[imunski odgovor]]i predstavljaju drugu krajnost imunske disfunkcije, a posebno se odnose na [[autoimunska bolest|autoimunske bolesti]]. U tim slučajevima, imunski sistem ne uspijeva pravilno razlikovati vlastite strukture od stranih, te napada dijelove tijela. U normalnim okolnostima, mnoge T-ćelije i antitijela reaguju s „vlastitim” peptidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Miller JF | s2cid = 32476323 | title = Self-nonself discrimination and tolerance in T and B lymphocytes | journal = Immunologic Research | volume = 12 | issue = 2 | pages = 115–30 | year = 1993 | pmid = 8254222 | doi = 10.1007/BF02918299 }}</ref> Jedna od funkcija specijalizovanih ćelija (smještenih u [[timus]]u i koštanoj srži) jeste da mladim limfocitima predstave [[vlastiti antigeni|vlastite antigene]] koji nastaju širom tijela, te da eliminišu one ćelije koje prepoznaju te vlastite antigene, čime se sprečava autoimunost.<ref name="Sproul" /> Među česte autoimune bolesti spadaku [[Hashimotov tireoiditis]],<ref name="NIH2017">{{citation-attribution|1={{cite web|title=Hashimoto's disease|url=https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/hashimotos-disease|publisher=Office on Women's Health, U.S. Department of Health and Human Services|access-date=17 July 2017|date=12 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728031758/https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/hashimotos-disease|archive-date=28 July 2017}}}}</ref> [[reumatoidmi artritis]],<ref name="Lancet2016">{{cite journal | vauthors = Smolen JS, Aletaha D, McInnes IB | s2cid = 37973054 | title = Rheumatoid arthritis | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10055 | pages = 2023–2038 | date = October 2016 | pmid = 27156434 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)30173-8 | bibcode = 2016Lanc..388.2023S | url = http://eprints.gla.ac.uk/131249/1/131249.pdf }}</ref> [[diabetes mellitus tip 1]]<ref name="Farhy_2015">{{cite journal | vauthors = Farhy LS, McCall AL | title = Glucagon - the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes | journal = Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care | volume = 18 | issue = 4 | pages = 407–14 | date = July 2015 | pmid = 26049639 | doi = 10.1097/mco.0000000000000192 | s2cid = 19872862 }}</ref> i [[sistemski lupus erythematosus]].<ref name=NIH2015>{{cite web|title=Handout on Health: Systemic Lupus Erythematosus|url=https://www.niams.nih.gov/health-topics/lupus|website=www.niams.nih.gov|access-date=12 June 2016|date=February 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617162703/http://www.niams.nih.gov/Health_Info/Lupus/default.asp|archive-date=17 June 2016}}</ref> === Preosjetljivost === {{Glavni|Preosjetljivost}} [[Preosjetljivost]] je imunski odgovor koji oštećuje vlastita tkiva organizma. Dijeli se na četiri razreda (tipovi I–IV), ovisno o uključenim mehanizmima i vremenskom toku reakcije preosjetljivosti. Preosjetljivost tipa I je neposredna ili [[anafilaksija|anafilaksijska]] reakcija, koja se često povezuje s alergijom. Simptomi mogu varirati od blage nelagode do smrtnog ishoda. Preosjetljivost tipa I posredovana je [[imunoglobulin E|IgE]]-om, koji podstiče degranulaciju [[mastocit|mastocita]] i [[bazofilni granulocit|bazofila]] kada dođe do njegovog unakrsnog povezivanja s antigenom.<ref name="USCH">{{cite web|url=http://www.microbiologybook.org/book/immunol-sta.htm|title=Immunology – Chapter Seventeen: Hypersensitivity States| vauthors = Ghaffar A |year=2006|publisher=University of South Carolina School of Medicine|work=Microbiology and Immunology On-line|access-date=29 May 2016}}</ref> Preosjetljivost tipa II nastaje kada se antitijela vežu za antigene na vlastitim ćelijama jedinke, označavajući ih za uništenje. Ovo stanje se naziva i preosjetljivost zavisna od antitijela (ili citotoksična preosjetljivost), a posreduju mu antitijela [[imunoglobulin G|IgG]] i [[imunoglobulin M|IgM]].<ref name=USCH /> [[Imunski kompleks]]i (agregati antigena, proteina komplementa te IgG i IgM antitijela) koji se talože u različitim tkivima pokreću reakcije preosjetljivosti tipa III.<ref name=USCH /> Za razvoj preosjetljivosti tipa IV (poznate i kao preosjetljivost posredovana ćelijama ili ''preosjetljivost odgođenog tipa'') obično je potrebno između dva i tri dana. Reakcije tipa IV učestvuju u mnogim autoimunskim i zaraznim bolestima, a mogu biti prisutne i kod [[kontaktni dermatitis|kontaktnog dermatitisa]]. U ovim reakcijama posreduju [[T-ćelije]], [[monociti]] i [[makrofagi]].<ref name=USCH/> === Idiopatska upala === {{Glavni|Imunski posredovane upalne bolesti}} [[Upala]] jedan je od prvih odgovora imunskog sistema na infekciju, ali se može javiti i bez poznatog uzroka. Upalu uzrokuju [[eikozanoid]]i i [[citokin]]i, koje oslobađaju oštećene ili zaražene ćelije. Eikozanoidi uključuju [[prostaglandin]]e, koji izazivaju povišenu tjelesnu temperaturu i [[vazodilatacija|širenje krvnih sudova]] povezano s upalom, te [[leukotrijen]]e, koji privlače određene bijele krvne ćelije (leukocite). Među česte citokine spadaju [[interleukin]]i, odgovorni za komunikaciju između bijelih krvnih ćelija; [[hemokin]]i, koji podstiču [[hemotaksija|hemotaksiju]], te [[interferon]]i, koji djeluju antivirusno, naprimjer zaustavljanjem [[biosinteza proteina|sinteze proteina]] u ćeliji domaćina. Također se mogu osloboditi [[faktor rasta|aktori rasta]] i citotoksični faktori. Ovi citokini i druge hemikalije privlače imunske ćelije na mjesto infekcije i podstiču zacjeljivanje oštećenog tkiva nakon uklanjanja patogena. == Manipulacija u medicini == [[File:Dexamethasone structure.svg|thumb|right|upright=1.2 |Skeletna strukturna formula deksametazona, C22 H29 F O5: skeletna strukturna formula [[imunodepresija|imunosupresivnog lijeka]] [[deksametazon]]a]] Imunski odgovor može seusmjeravati, kako bi se suzbile neželjene reakcije koje proizlaze iz [[autoimunost]]i, [[alergija]] i [[odbacivanje transplantata|odbacivanja transplantata]], te kako bi se stimulisali zaštitni odgovori protiv patogena koji u velikoj mjeri izmiču imunkoms sistemu (pogledajte [[Aktivna memorija i imunizacija|imunizaciju]]) ili protiv [[kancer]]a.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=83–85}} === Imunosupresija === [[Imunosupresivni lijek]]ovi koriste se za kontrolu autoimunskih poremećaja ili [[upala]] u slučajevima kada dolazi do prekomjernog oštećenja tkiva, kao i za sprječavanje odbacivanja nakon [[transplantacija organa]].{{sfn|Ciccone |2015 |loc = Chapter [https://books.google.com/books?id=Te1vCAAAQBAJ&q=%22immunosuppressive+drugs%22+autoimmune+tissue+damage&pg=PA625 37]}}<ref name= Taylor>{{cite journal | vauthors = Taylor AL, Watson CJ, Bradley JA | title = Immunosuppressive agents in solid organ transplantation: Mechanisms of action and therapeutic efficacy | journal = Critical Reviews in Oncology/Hematology | volume = 56 | issue = 1 | pages = 23–46 | date = Oct 2005 | pmid = 16039869 | doi = 10.1016/j.critrevonc.2005.03.012 }}</ref> Protivupalni lijekovi često se koriste za kontrolu posljedica upale. [[Glukokortikoid]]i najsnažniji su među ovim lijekovima i mogu imati brojne neželjene [[nuspojava|nuspojave]], kao što su [[centralna gojaznost]], [[hiperglikemija]] i [[osteoporoza]].<ref>{{cite journal | vauthors = Barnes PJ | title = Corticosteroids: the drugs to beat | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 533 | issue = 1–3 | pages = 2–14 | date = Mar 2006 | pmid = 16436275 | doi = 10.1016/j.ejphar.2005.12.052 }}</ref> Njihova upotreba je strogo kontrolisana. Manje doze protivupalnih lijekova često se koriste u kombinaciji sa citotoksičnim ili imunosupresivnim lijekovima, kao što su [[metotreksat]] ili [[azatioprin]]. [[Citotoksični lijek]]ovi potiskuju imunološki odgovor uništavanjem ćelija koje se dijele, poput aktiviranih [[T-ćelija]]. Ovo uništavanje je neselektivno, pri čemu stradaju i ostale ćelije koje se stalno dijele te organi u kojima se one nalaze, što dovodi do toksičnih nuspojava.<ref name= Taylor/> Imunosupresivni lijekovi, poput [[ciklosporin]]a, onemogućavaju T-ćelijama da pravilno reaguju na signale, tako što blokiraju puteve [[transdukcija signala|transdukcije signala]].<ref>{{cite journal | vauthors = Masri MA | title = The mosaic of immunosuppressive drugs | journal = Molecular Immunology | volume = 39 | issue = 17–18 | pages = 1073–77 | date = Jul 2003 | pmid = 12835079 | doi = 10.1016/S0161-5890(03)00075-0 }}</ref> === Imunostimulacija === {{Glavni|Imunostimulans|Imunoterapija|Vakcinacija}} Tvrdnje koje iznose prodavači raznih proizvoda i praktičari [[alternativna medicina|alternativne medicine]] – poput [[kiropraktika|kiropraktičara]], [[homeopatija|homeopata]] i [[akupunktura|akupunkturologa]] – da mogu stimulisati ili „ojačati” imunski sistem, uglavnom nemaju smisleno obrazloženje niti dokaze o djelotvornosti.<ref>{{cite magazine | vauthors = Hall H |author-link1 = Harriet Hall |date=July–August 2020 |title=How You Can Really Boost Your Immune System |url=https://skepticalinquirer.org/2020/06/how-you-can-really-boost-your-immune-system/ |magazine=[[Skeptical Inquirer]] |location=Amherst, New York |publisher=Center for Inquiry |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121161902/https://skepticalinquirer.org/2020/06/how-you-can-really-boost-your-immune-system/ |archive-date=21 January 2021 |access-date=21 January 2021}}</ref> ===Vakcinacija=== {{Glavni|Vakcinacija}} [[File:Polio Vaccination - Egypt (16868521330).jpg|right|thumb|Vakcinacija protiv dječije paralize u [[Egipat|Egiptu]]: Dijete prima kapi vakcine protiv dječije paralize u usta]] Dugotrajna „aktivna” memorija stiče se nakon infekcije, putem aktivacije B i [[T-ćelija]]. Aktivna imunost također se može stvoriti vještački, putem [[vakcinacija|vakcinacije]]. Princip na kojem počiva vakcinacija (koja se naziva i [[imunizacija]]) jeste unošenje [[patogen]]ih [[antigen]]a kako bi se stimulisao imunski sistem i razvila [[specifična imunost]] protiv tog određenog patogena, a sve to bez izazivanja bolesti povezane s tim organizmom.{{sfn | Reece | 2011 | p=965}} Ovo namjerno izazivanje imunskog odgovora uspješno je jer iskorištava prirodnu specifičnost imunskog sistema, kao i njegovu sposobnost da bude podstaknut na djelovanje. Budući da zarazne bolesti ostaju jedan od vodećih uzroka smrtnosti u ljudskoj populaciji, vakcinacija predstavlja najefikasniji vid manipulacije imunskim sistemom koji je čovječanstvo razvilo.{{sfn| Janeway |2005 |p=}}<ref>[https://www.who.int/healthinfo/bod/en/index.html Death and DALY estimates for 2002 by cause for WHO Member States.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021133659/http://www.who.int/healthinfo/bod/en/index.html |date=21 October 2008 }} [[World Health Organization]]. Retrieved on 1 January 2007.</ref> Mnoge vakcine zasnivaju se na besćelijskim komponentama mikroorganizama, uključujući bezopasne komponente [[toksin]]a.{{sfn | Reece | 2011 | p=965}} Budući da mnogi antigeni iz acelularnih vakcina ne izazivaju snažan adaptivni odgovor, većini bakterijskih vakcina dodaju se [[imunski adjuvans]]i koji aktiviraju [[antigen prezentujuća ćelija|antigen prezentujuće ćelije]] urođenog imunskog sistema i maksimiziraju [[imunogenost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Singh M, O'Hagan D | title = Advances in vaccine adjuvants | journal = Nature Biotechnology | volume = 17 | issue = 11 | pages = 1075–81 | date = Nov 1999 | pmid = 10545912 | doi = 10.1038/15058 | s2cid = 21346647 | doi-access = free }}</ref> === Imunologija tumora === {{Glavni|Imunologija raka}} Još jedna važna uloga imunskog sistema je identifikacija i eliminacija [[tumor]]a. Ovo se naziva '''imunski nadzor'''.<!-- za preusmjeravanje --> ''Transformirane ćelije'' tumora eksprimiraju [[antigen|antigene]] koji se ne nalaze na normalnim ćelijama. Imunskom sistemu, ovi antigeni izgledaju strano, a njihovo prisustvo uzrokuje da imunske ćelije napadaju transformirane tumorske ćelije. Antigeni koje eksprimiraju tumori imaju nekoliko izvora;<ref name = anderson>{{cite journal | vauthors = Andersen MH, Schrama D, Thor Straten P, Becker JC | title = Cytotoxic T cells | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 126 | issue = 1 | pages = 32–41 | date = Jan 2006 | pmid = 16417215 | doi = 10.1038/sj.jid.5700001 | doi-access = free }}</ref>neki potiču od [[onkogen|onkogenih]] virusa, poput [[ljudski papilomavirus|ljudskog papilomavirusa]], koji uzrokuje rak [[grlić maternice|grlića maternice]],<ref>{{cite journal | vauthors = Boon T, van der Bruggen P | title = Human tumor antigens recognized by T lymphocytes | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 183 | issue = 3 | pages = 725–29 | date = Mar 1996 | pmid = 8642276 | pmc = 2192342 | doi = 10.1084/jem.183.3.725 }}</ref> [[rak vulve|vulve]], [[rak vagine|vagine]], [[rak penisa|penisa]], [[rak anusa|anusa]], [[orofarinks|usta i ždrijela]],<ref name=Lj2014>{{cite journal | vauthors = Ljubojevic S, Skerlev M | title = HPV-associated diseases | journal = Clinics in Dermatology | volume = 32 | issue = 2 | pages = 227–34 | year = 2014 | pmid = 24559558 | doi = 10.1016/j.clindermatol.2013.08.007 }}</ref>dok su drugi vlastiti proteini organizma koji su u normalnim ćelijama prisutni u niskim koncentracijama, ali u tumorskim ćelijama dostižu visoke nivoe. Jedan primjer je enzim zvan [[tirozinaza]], koji – kada je prisutan u visokim koncentracijama – pretvara određene ćelije kože (naprimjer, [[melanocit]]e) u tumore zvane [[melanom]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = Castelli C, Rivoltini L, Andreola G, Carrabba M, Renkvist N, Parmiani G | title = T-cell recognition of melanoma-associated antigens | journal = Journal of Cellular Physiology | volume = 182 | issue = 3 | pages = 323–31 | date = Mar 2000 | pmid = 10653598 | doi = 10.1002/(SICI)1097-4652(200003)182:3<323::AID-JCP2>3.0.CO;2-# | s2cid = 196590144 }}</ref><ref name = romera>{{cite book | vauthors = Romero P, Cerottini JC, Speiser DE | title = The Human T Cell Response to Melanoma Antigens | volume = 92 | pages = 187–224 | year = 2006 | pmid = 17145305 | doi = 10.1016/S0065-2776(06)92005-7 | isbn = 978-0-12-373636-9 | series = Advances in Immunology }}</ref> Treći mogući izvor [[tumorskih antigena]] su proteini koji su inače važni za regulaciju [[rasta ćelija]] i preživljavanja, a koji često mutiraju u molekule koje uzrokuju rak, poznate kao [[onkogeni]].<ref name = anderson /><ref name = guevara>{{cite journal | vauthors = Guevara-Patiño JA, Turk MJ, Wolchok JD, Houghton AN | title = Immunity to cancer through immune recognition of altered self: studies with melanoma | volume = 90 | pages = 157–77 | year = 2003 | pmid = 14710950 | doi = 10.1016/S0065-230X(03)90005-4 | isbn = 978-0-12-006690-2 | journal = Advances in Cancer Research }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Renkvist N, Castelli C, Robbins PF, Parmiani G | title = A listing of human tumor antigens recognized by T cells | journal = Cancer Immunology, Immunotherapy | volume = 50 | issue = 1 | pages = 3–15 | date = Mar 2001 | pmid = 11315507 | doi = 10.1007/s002620000169 | s2cid = 42681479 | doi-access = free | pmc = 11036832 }}</ref> [[File:Macs killing cancer cell.jpg|thumb|right|upright=1.2 |[[Makrofag]]i su identifikovali ćeliju raka (velika masa sa izdancima). Nakon spajanja sa ćelijom raka, makrofagi (manje, bijele ćelije) ubrizgavaju toksine koji uništavaju tumorsku ćeliju. [[Imunoterapija]] za liječenje [[kancer]]a predstavlja aktivno područje medicinskih istraživanja.<ref>{{cite journal |vauthors=Morgan RA, Dudley ME, Wunderlich JR, etal |title=Cancer Regression in Patients After Transfer of Genetically Engineered Lymphocytes |journal=Science |volume=314 |issue=5796 |pages=126–29 |date=October 2006 |pmid=16946036 |pmc=2267026 |doi=10.1126/science.1129003|bibcode = 2006Sci...314..126M }}</ref>]] Glavni odgovor imunskog sistema na tumore jeste uništavanje abnormalnih ćelija pomoću T-ćelija ubica, ponekad uz pomoć T-ćelija pomagača.<ref name = romera /><ref>{{cite journal | vauthors = Gerloni M, Zanetti M | s2cid = 25182066 | title = CD4 T cells in tumor immunity | journal = Springer Seminars in Immunopathology | volume = 27 | issue = 1 | pages = 37–48 | date = Jun 2005 | pmid = 15965712 | doi = 10.1007/s00281-004-0193-z | url = https://zenodo.org/record/1066157 }}</ref> [[Tumor antigen]]i pretentiraju se na molekulama [[MHC]] klase I na sličan način kao i virusni antigeni. To omogućava T-ćelijama ubicama da prepoznaju tumorsku ćeliju kao abnormalnu.<ref name = seliger>{{cite journal | vauthors = Seliger B, Ritz U, Ferrone S | title = Molecular mechanisms of HLA class I antigen abnormalities following viral infection and transformation | journal = International Journal of Cancer | volume = 118 | issue = 1 | pages = 129–38 | date = Jan 2006 | pmid = 16003759 | doi = 10.1002/ijc.21312 | s2cid = 5655726 | doi-access = free }}</ref> NK-ćelije također uništavaju tumorske ćelije na sličan način, posebno ako tumorske ćelije na svojoj površini imaju manje molekula MHC klase I nego normalne ćelije; to je česta pojava kod tumora.<ref>{{cite journal | vauthors = Hayakawa Y, Smyth MJ | title = Innate immune recognition and suppression of tumors | volume = 95 | pages = 293–322 | year = 2006 | pmid = 16860661 | doi = 10.1016/S0065-230X(06)95008-8 | isbn = 978-0-12-006695-7 | journal = Advances in Cancer Research }}</ref>Ponekad se stvaraju antitijela protiv tumorskih ćelija, što omogućava njihovo uništavanje putem [[sistem komplementa|sistema komplementa]].<ref name = guevara /> Neki tumori izbjegavaju imunski sistem i s vremenom postaju karcinomi.<ref name="Syn-2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref><ref name = selig>{{cite journal | vauthors = Seliger B | title = Strategies of tumor immune evasion | journal = BioDrugs | volume = 19 | issue = 6 | pages = 347–54 | year = 2005 | pmid = 16392887 | doi = 10.2165/00063030-200519060-00002 | s2cid = 1838144 }}</ref> Tumorske ćelije često imaju smanjen broj molekula MHC klase I na svojoj površini, čime izbjegavaju otkrivanje od strane citotoksičnih T-ćelija (T-ćelija ubica).<ref name = seliger/><ref name="Syn-2017"/> Neke tumorske ćelije također oslobađaju proizvode koji inhibiraju [[imunski odgovor]]; naprimjer, lučenjem [[citokin]]a [[TGF-β]], koji potiskuje aktivnost [[makrofag]]a i [[limfocit]]a.<ref name="Syn-2017" /><ref>{{cite journal | vauthors = Frumento G, Piazza T, Di Carlo E, Ferrini S | title = Targeting tumor-related immunosuppression for cancer immunotherapy | journal = Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets | volume = 6 | issue = 3 | pages = 233–7 | date = September 2006 | pmid = 17017974 | doi = 10.2174/187153006778250019 }}</ref> Pored toga, može se razviti [[imunska tolerancija]] prema tumorskim antigenima, uslijed čega imunski sistem više ne napada tumorske ćelije.<ref name="Syn-2017" /><ref name = selig /> Paradoksalno, makrofagi mogu poticati rast tumora<ref>{{cite journal|vauthors=Stix G |title=A malignant flame. Understanding chronic inflammation, which contributes to heart disease, Alzheimer's and a variety of other ailments, may be a key to unlocking the mysteries of cancer |journal=Scientific American |volume=297 |issue=1 |pages=60–67 |date=Jul 2007 |pmid=17695843 |doi=10.1038/scientificamerican0707-60 |url=http://podcast.sciam.com/daily/pdf/sa_d_podcast_070619.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716015048/http://podcast.sciam.com/daily/pdf/sa_d_podcast_070619.pdf |archive-date=16 July 2011 |bibcode=2007SciAm.297a..60S }}</ref> kada tumorske ćelije luče citokine koji privlače makrofage, ovi potom stvaraju citokine i faktore rasta – poput [[faktor nekroze tumora alfa]] – koji podstiču razvoj tumora ili doprinose plastičnosti ćelija nalik matičnim ćelijama.<ref name="Syn-2017"/> Pored toga, kombinacija hipoksije unutar tumora i citokina kojeg proizvode makrofagi navodi tumorske ćelije da smanje proizvodnju proteina koji inače blokira [[metastaziranje]]; time se zapravo olakšava širenje ćelija raka.<ref name="Syn-2017"/> U ranim fazama razvoja tumora regrutuju se M1 makrofagi (koji djeluju protiv tumora), ali oni postepeno prelaze u [[fenotip]] M2 , koji pogoduje tumoru – riječ je o svojevrsnom imununosupresivnom preokretu. [[Hipoksija]] smanjuje proizvodnju citokina potrebnih za antitumorski odgovor, a makrofagi postepeno poprimaju M2 funkcije koje pogoduju tumoru, pod uticajem tumorskog mikrookruženja, uključujući prisustvo interleukina 4 (IL-4) i interleukina 10 (IL-10).<ref>{{cite journal | vauthors = Cervantes-Villagrana RD, Albores-García D, Cervantes-Villagrana AR, García-Acevez SJ | title = Tumor-induced Neurogenesis and Immune Evasion as Targets of Innovative Anti-Cancer Therapies | journal = Signal Transduct Target Ther | volume = 5 | issue = 1 | article-number = 99 | date = 18 June 2020 | pmid = 32555170 | pmc = 7303203 | doi = 10.1038/s41392-020-0205-z | doi-access = free}}</ref> [[Kancerska imunoterapija]] obuhvata medicinske načine stimulisanja imunskog sistema da napadne kancerogene tumore.<ref name="pmid26325031">{{cite journal |vauthors=Yang Y |title=Cancer immunotherapy: harnessing the immune system to battle cancer |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=125 |issue=9 |pages=3335–7 |date=September 2015 |pmid=26325031 |pmc=4588312 |doi=10.1172/JCI83871 |bibcode=2015JCliI.125.3335Y }}</ref> === Predviđanje imunogenosti === Neki lijekovi mogu izazvati neutralizirajući imumski odgovor, što znači da imunski sistem proizvodi [[neutralizirajuća antitijela]] koja poništavaju djelovanje lijekova, posebno ako se lijekovi primjenjuju višekratno ili u većim dozama. To ograničava djelotvornost lijekova zasnovanih na većim peptidima i proteinima (koji su obično veći od 6000 [[Dalton (jedinica)|Da]]).<ref name="Baker2010">{{cite journal | vauthors = Baker MP, Reynolds HM, Lumicisi B, Bryson CJ | title = Immunogenicity of protein therapeutics: The key causes, consequences and challenges | journal = Self/Nonself | volume = 1 | issue = 4 | pages = 314–322 | date = October 2010 | pmid = 21487506 | pmc = 3062386 | doi = 10.4161/self.1.4.13904 }}</ref> U nekim slučajevima, sam lijek nije imunogen, ali se može primjenjivati zajedno s imunogenim spojem, kao što je ponekad slučaj s lijekom [[paklitaksel|Taxol]]. Razvijene su [[računar]]ske metode za predviđanje imunogenosti peptida i proteina, koje su posebno korisne pri dizajniranju terapijskih antitijela, procjeni vjerovatne virulentnosti mutacija u česticama virusnog omotača, te validaciji predloženih terapija lijekovima na bazi peptida. Rani postupci uglavnom su se oslanjali na zapažanje da su [[hidrofil]]ne [[aminokiseline]] zastupljenije u regijama [[epitop]]a nego [[hidrofob]]ne aminokiseline;<ref name="Welling">{{cite journal | vauthors = Welling GW, Weijer WJ, van der Zee R, Welling-Wester S | title = Prediction of sequential antigenic regions in proteins | journal = FEBS Letters | volume = 188 | issue = 2 | pages = 215–18 | date = Sep 1985 | pmid = 2411595 | doi = 10.1016/0014-5793(85)80374-4 | doi-access = free | bibcode = 1985FEBSL.188..215W }}</ref>međutim, noviji pristupi oslanjaju se na tehnike [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] koje koriste baze podataka postojećih, poznatih epitopa – obično na dobro proučenim virusnim proteinima – kao [[skup za obuku]].<ref name="Sollner">{{cite journal | vauthors = Söllner J, Mayer B | title = Machine learning approaches for prediction of linear B-cell epitopes on proteins | journal = Journal of Molecular Recognition | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–08 | year = 2006 | pmid = 16598694 | doi = 10.1002/jmr.771 | s2cid = 18197810 }}</ref> Uspostavljena je javno dostupna baza podataka za katalogizaciju epitopa iz patogena za koje je poznato da ih B-ćelije mogu prepoznati.<ref name="Saha">{{cite journal | vauthors = Saha S, Bhasin M, Raghava GP | title = Bcipep: a database of B-cell epitopes | journal = BMC Genomics | volume = 6 | article-number = 79 | year = 2005 | pmid = 15921533 | pmc = 1173103 | doi = 10.1186/1471-2164-6-79 | doi-access = free }}</ref> Nova oblast proučavanja imunogenosti zasnovana na [[bioinformatika|bioinformatici]] naziva se ''[[imunoinformatika]]''.<ref name="Flower">{{cite journal | vauthors = Flower DR, Doytchinova IA | title = Immunoinformatics and the prediction of immunogenicity | journal = Applied Bioinformatics | volume = 1 | issue = 4 | pages = 167–76 | year = 2002 | pmid = 15130835 }}</ref>[[Imunoproteomika]] je proučavanje velikih skupova proteina ([[proteomika]]) uključenih u imunski odgovor.<ref name="pmid31356379">{{cite journal |vauthors=Kanduc D |title=From hepatitis C virus immunoproteomics to rheumatology via cross-reactivity in one table |journal=Current Opinion in Rheumatology |volume=31 |issue=5 |pages=488–492 |date=September 2019 |pmid=31356379 |doi=10.1097/BOR.0000000000000606|s2cid=198982175 }}</ref> == Evolucija i ostali mehanizmi == {{Glavni|Urođeni imunski sistem}} ===Evolucija imunskog sistema=== Vjerovatno je da se višekomponentni, adaptivni imunski sistem pojavio s prvim [[kičmenjaci]]ma, budući da [[beskičmenjaci]] ne stvaraju limfocite niti humoralni odgovor zasnovan na antitijelima.<ref name="pmid19997068" >{{cite journal |vauthors=Flajnik MF, Kasahara M |title=Origin and evolution of the adaptive immune system: genetic events and selective pressures |journal=Nature Reviews. Genetics |volume=11 |issue=1 |pages=47–59 |date=January 2010 |pmid=19997068 |pmc=3805090 |doi=10.1038/nrg2703 }}</ref>Imunski sistemi razvili su sekod [[deuterostomija]], kao što je prikazano na [[kladogram]]u.<ref name="pmid19997068"/> {{clade|style=font-size:95%;line-height:110%; |label1=[[Deuterostomia]] |sublabel1='''[[Urođena imunist]]''' |1={{clade |1=[[Ehinodermata]], [[hemihordata]], [[cefalohordata]], [[urohordata]] |label2=[[Kičmenjaci]] |2={{clade |sublabel1='''[[adaptivna imunist posredovana varijabilnim limfocitnim receptorima (VLR)]]''' |1=[[Agnatha|Bezčeljusne ribe]] |sublabel2='''[[adaptivna imunost zasnovana na V(D)J rekombinaciji]]''' |2=[[Osteichthyes|Čeljusne ribe i tetrapodi]] }} }} }} Međutim, mnoge vrste koriste mehanizme koji izgledaju kao prekursori ovih aspekata imuniteta kičmenjaka. Imunološki sistemi se javljaju čak i kod strukturno najjednostavnijih oblika života; tako bakterije koriste jedinstven odbrambeni mehanizam, nazvan [[sistem restrikcije i modifikacije]], kako bi se zaštitile od virusnih patogena poznatih kao [[bakteriofagi]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bickle TA, Krüger DH | title = Biology of DNA restriction | journal = Microbiological Reviews | volume = 57 | issue = 2 | pages = 434–50 | date = Jun 1993 | pmid = 8336674 | pmc = 372918 | doi = 10.1128/MMBR.57.2.434-450.1993 }}</ref> [[Prokarioti]] ([[bakterije]] i [[arheje]]) također posjeduju stečenu imunost, putem sistema koji koristi [[CRISPR]] sekvence za pohranjivanje fragmenata [[genom]]a faga s kojima su ranije došli u kontakt, što im omogućava da blokiraju replikaciju virusa putem oblika interferencije [[RNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = Barrangou R, Fremaux C, Deveau H, Richards M, Boyaval P, Moineau S, Romero DA, Horvath P | title = CRISPR provides acquired resistance against viruses in prokaryotes | journal = Science | volume = 315 | issue = 5819 | pages = 1709–12 | date = Mar 2007 | pmid = 17379808 | doi = 10.1126/science.1138140 | bibcode = 2007Sci...315.1709B | hdl = 20.500.11794/38902 | s2cid = 3888761 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brouns SJ, Jore MM, Lundgren M, Westra ER, Slijkhuis RJ, Snijders AP, Dickman MJ, Makarova KS, Koonin EV, van der Oost J | title = Small CRISPR RNAs guide antiviral defense in prokaryotes | journal = Science | volume = 321 | issue = 5891 | pages = 960–64 | date = Aug 2008 | pmid = 18703739 | pmc = 5898235 | doi = 10.1126/science.1159689 | bibcode = 2008Sci...321..960B }}</ref> Prokarioti također posjeduju druge odbrambene mehanizme.<ref>{{cite journal | vauthors = Hille F, Charpentier E | title = CRISPR-Cas: biology, mechanisms and relevance | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 371 | issue = 1707 | article-number = 20150496 | date = November 2016 | pmid = 27672148 | pmc = 5052741 | doi = 10.1098/rstb.2015.0496 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Koonin EV | title = Evolution of RNA- and DNA-guided antivirus defense systems in prokaryotes and eukaryotes: common ancestry vs convergence | journal = Biology Direct | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 5 | date = February 2017 | pmid = 28187792 | pmc = 5303251 | doi = 10.1186/s13062-017-0177-2 | doi-access = free }}</ref> Ofanzivni elementi imunskog sistema prisutni su i kod jednoćelijskih eukariota, ali postoji malo studija o njihovoj ulozi u odbrani.<ref>{{cite journal | vauthors = Bayne CJ | year = 2003 | title = Origins and evolutionary relationships between the innate and adaptive arms of immune systems | journal = Integr. Comp. Biol. | volume = 43 | issue = 2| pages = 293–99 | pmid = 21680436 | doi=10.1093/icb/43.2.293| doi-access = free }}</ref> Receptori za prepoznavanje obrazaca proteini su koje gotovo svi organizmi koriste za identifikaciju molekula povezanih s patogenima. Antimikrobni peptidi, zvani [[defenzin]]i, predstavljaju evolucijski očuvanu komponentu urođenog imunskog odgovora prisutnu kod svih životinja i biljaka, te čine glavni oblik sistemsncake imunosti kod [[beskičmenjak]]a.<ref name="pmid19997068" /> Većina beskičmenjaka također koristi [[sistem komplementa]] i fagocitne ćelije. Ribonukleaze i mehanizam RNK interferencije [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] su kod svih eukariota, a smatra se da imaju ulogu u imunskom odgovoru na viruse.<ref>{{cite journal | vauthors = Stram Y, Kuzntzova L | title = Inhibition of viruses by RNA interference | journal = Virus Genes | volume = 32 | issue = 3 | pages = 299–306 | date = Jun 2006 | pmid = 16732482 | doi = 10.1007/s11262-005-6914-0 | pmc = 7088519 }}</ref> Za razliku od [[životinja]], [[biljke]] nemaju [[fagocit]]ne ćelije, ali mnogi imunski odgovori biljaka uključuju sistemske hemijske signale koji se prenose kroz biljku.<ref name= Plant>{{cite web | vauthors = Schneider D | title = Innate Immunity – Lecture 4: Plant immune responses | publisher = Stanford University Department of Microbiology and Immunology | url = https://web.stanford.edu/class/mi104/Plant%20immunity.pdf | access-date = 1 January 2007 | archive-date = 14 March 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230314002612/http://web.stanford.edu/class/mi104/Plant%20immunity.pdf }}</ref> IPojedinačne biljne ćelije reaguju na molekule povezane s patogenima, poznate kao molekularni obrasci povezani s patogenima, odnosno PAMP-ovi.<ref>{{cite journal | vauthors = Jones JD, Dangl JL | title = The plant immune system | journal = Nature | volume = 444 | issue = 7117 | pages = 323–29 | date = Nov 2006 | pmid = 17108957 | doi = 10.1038/nature05286 | bibcode = 2006Natur.444..323J | doi-access = free }}</ref> Kada se dio biljke zarazi, biljka pokreće lokalizirani [[reakcija preosjetljivosti|odgovor preosjetljivosti]], pri čemu ćelije na mjestu infekcije prolaze kroz brzu [[apoptoza|apoptozu]] kako bi spriječile širenje bolesti na druge dijelove biljke. [[Sistemska stečena otpornost]] je vrsta odbrambenog odgovora koji biljke koriste kako bi cijelu biljku učinile otpornom na određeni uzročnik zaraze.<ref name= Plant /> Mehanizmi [[RNK-interferencija|utišavanja RNK]] posebno su važni u ovom sistemskom odgovoru, jer mogu blokirati [[replikacija virusa|replikaciju virusa]]..<ref>{{cite journal | vauthors = Baulcombe D | title = RNA silencing in plants | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7006 | pages = 356–63 | date = Sep 2004 | pmid = 15372043 | doi = 10.1038/nature02874 | bibcode = 2004Natur.431..356B | s2cid = 4421274 }}</ref> === Alternativni adaptivni imunski sistem == Evolucija adaptivnog imunoskog sistema odvijala se kod predaka kičmenjaka sa vilicama. Mnoge klasične molekule adaptivnog imunskog sistema (naprimjer, [[imunoglobulin]]i i receptori [[T-ćelija]]) postoje samo kod kičmenjaka sa vilicama. Kod primitivnih kičmenjaka bez vilica ([[Agnatha]]), kao što su paklare i sluzice, otkrivena je posebna molekula koja potiče od limfocita. Ove životinje posjeduju širok spektar molekula zvanih varijabilni receptori limfocita (VLR – engl. ‘’Variable lymphocyte receptors’’), koji se, baš kao i antigenski receptori kod kičmenjaka sa vilicama, stvaraju na osnovu veoma malog broja (jednog ili dva) gena. Smatra se da se ove molekule vezuju za patogene antigene na način sličan antitijelima, uz isti stepen specifičnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Alder MN, Rogozin IB, Iyer LM, Glazko GV, Cooper MD, Pancer Z | title = Diversity and function of adaptive immune receptors in a jawless vertebrate | journal = Science | volume = 310 | issue = 5756 | pages = 1970–73 | date = Dec 2005 | pmid = 16373579 | doi = 10.1126/science.1119420 | bibcode = 2005Sci...310.1970A | doi-access = free }}</ref> === Manipulacija patogenima === Uspjeh svakog patogena zavisi od njegove sposobnosti da izbjegne imunske odgovore domaćina. Stoga su patogeni razvili nekoliko metoda koje im omogućavaju da uspješno zaraze domaćina, istovremeno izbjegavajući otkrivanje ili uništenje od strane imunskog sistema.<ref name=Finlay>{{cite journal | vauthors = Finlay BB, McFadden G | s2cid = 15418509 | title = Anti-immunology: evasion of the host immune system by bacterial and viral pathogens | journal = Cell | volume = 124 | issue = 4 | pages = 767–82 | date = Feb 2006 | pmid = 16497587 | doi = 10.1016/j.cell.2006.01.034 | doi-access = free | bibcode = 2006Cell..124..767F }}</ref> Bakterije često savladavaju fizičke barijere lučenjem enzima koji razgrađuju tu barijeru, na primjer, korištenjem [[sistem sekrecije tipa II|sistema sekrecije tipa II]].<ref>{{cite journal | vauthors = Cianciotto NP | title = Type II secretion: a protein secretion system for all seasons | journal = Trends in Microbiology | volume = 13 | issue = 12 | pages = 581–88 | date = Dec 2005 | pmid = 16216510 | doi = 10.1016/j.tim.2005.09.005 | bibcode = 2005TrMic..13..581C }}</ref> Alternativno, koristeći [[sistem sekrecije tipa III]], mogu umetnuti šuplju cijev u ćeliju domaćina, čime se stvara direktan put za prelazak proteina sa patogena na domaćina. Ovi proteini često se koriste za onemogućavanje odbrambenih mehanizama domaćina.<ref>{{cite journal | vauthors = Winstanley C, Hart CA | title = Type III secretion systems and pathogenicity islands | journal = Journal of Medical Microbiology | volume = 50 | issue = 2 | pages = 116–26 | date = Feb 2001 | pmid = 11211218 | doi = 10.1099/0022-1317-50-2-116 }}</ref> Strategija izbjegavanja koju koriste brojni patogeni kako bi zaobišli urođeni imunski sistem jeste skrivanje unutar ćelija domaćina (što se naziva i unutarćekijska [[patogeneza]]). U tom slučaju, patogen provodi veći dio svog biološkog [[životni ciklus|životnog ciklusa]] unutar ćelija domaćina, gdje je zaštićen od direktnog kontakta s imunskim ćelijama, antitijelima i sistemom komplementa. Primjeriunutarćelijskih patogena uključuju viruse, bakteriju ''[[Salmonella]]'' (koja uzrokuje trovanje hranom), kao i [[eukarioti|eukariotske]] parazite koji uzrokuju [[malarija|malariju]] (vrste roda ''[[Plasmodium]]'') i [[lišmanijaza|lišmanijazu]] (vrste roda ''[[Leishmania]]''). Druge bakterije, poput ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'', žive unutar zaštitne kapsule koja sprječava [[liza|lizu]] posredovanu sistemom komplementa.<ref>{{cite journal | vauthors = Finlay BB, Falkow S | title = Common themes in microbial pathogenicity revisited | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 61 | issue = 2 | pages = 136–69 | date = Jun 1997 | doi = 10.1128/mmbr.61.2.136-169.1997 | pmid = 9184008 | pmc = 232605 }}</ref> Mnogi patogeni luče spojeve koji slabe ili usmjeravaju imunski odgovor domaćina u pogrešnom pravcu.<ref name=Finlay /> Neke bakterije formiraju [[biofilm]]ove, kako bi se zaštitile od ćelija i proteina imunskog sistema. Takvi biofilmovi prisutni su kod mnogih uspješnih infekcija, poput hroničnih infekcija bakterijama ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' i ''[[Burkholderia cenocepacia]]'', koje su karakteristične za [[cistasta fibroza|cistastu fibrozu]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kobayashi H | s2cid = 31788349 | title = Airway biofilms: implications for pathogenesis and therapy of respiratory tract infections | journal = Treatments in Respiratory Medicine | volume = 4 | issue = 4 | pages = 241–53 | year = 2005 | pmid = 16086598 | doi = 10.2165/00151829-200504040-00003 }}</ref> Druge bakterije stvaraju površinske proteine koji se vezuju za antitijela, čineći ih neefikasnim; primjeri uključuju ''Streptococcus'' ([[protein G]]), ''Staphylococcus aureus'' (protein A) i ''Peptostreptococcus magnus'' (protein L).<ref>{{cite journal | vauthors = Housden NG, Harrison S, Roberts SE, Beckingham JA, Graille M, Stura E, Gore MG | title = Immunoglobulin-binding domains: Protein L from Peptostreptococcus magnus | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 31 | issue = Pt 3 | pages = 716–18 | date = Jun 2003 | pmid = 12773190 | doi = 10.1042/BST0310716 | s2cid = 10322322| url = http://pdfs.semanticscholar.org/a2a4/223fb0694e0137c5c82d002e7e9e07b7143b.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20190302214414/http://pdfs.semanticscholar.org/a2a4/223fb0694e0137c5c82d002e7e9e07b7143b.pdf | archive-date = 2019-03-02 }}</ref> Mehanizmi koji se koriste za izbjegavanje adaptivnog imunskog sistema su složeniji. Najjednostavniji pristup je brzo mijenjanje neesencijalnih [[epitop]]a ([[aminokiselina]] i/ili [[šećer]]a) na površini patogena, uz istovremeno skrivanje onih esencijalnih. Taj proces se naziva [[antigenska varijacija]]. Primjer za to je [[HIV]], koji brzo mutira, zbog čega se proteini na njegovom [[virusni omotač|virusnom omotaču]] – ključni za ulazak u ciljnu ćeliju domaćina – neprestano mijenjaju. Ove učestale promjene antigena mogle bi objasniti neuspjehe [[vakcina]] usmjerenih protiv ovog virusa.<ref>{{cite journal | vauthors = Burton DR, Stanfield RL, Wilson IA | title = Antibody vs. HIV in a clash of evolutionary titans | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 42 | pages = 14943–48 | date = Oct 2005 | pmid = 16219699 | pmc = 1257708 | doi = 10.1073/pnas.0505126102 | bibcode = 2005PNAS..10214943B | doi-access = free }}</ref> Parazit ''[[Trypanosoma brucei]]'' koristi sličnu strategiju, neprestano zamjenjujući jednu vrstu površinskog proteina drugom, što mu omogućava da ostane korak ispred odgovora antitijela.<ref>{{cite journal | vauthors = Taylor JE, Rudenko G | title = Switching trypanosome coats: what's in the wardrobe? | journal = Trends in Genetics | volume = 22 | issue = 11 | pages = 614–20 | date = Nov 2006 | pmid = 16908087 | doi = 10.1016/j.tig.2006.08.003 }}</ref> Maskiranje antigena molekulama domaćina još je jedna česta strategija za izbjegavanje otkrivanja od strane imunskog sistema. Kod HIV-a, ovojnica koja prekriva virion nastaje od najvanjskije membrane ćelije domaćina; takvi virusi, „odjeveni” u vlastite molekule domaćina, imunskom sistemu otežavaju njihovo prepoznavanje kao stranih struktura.<ref>{{cite journal | vauthors = Cantin R, Méthot S, Tremblay MJ | title = Plunder and stowaways: incorporation of cellular proteins by enveloped viruses | journal = Journal of Virology | volume = 79 | issue = 11 | pages = 6577–87 | date = Jun 2005 | pmid = 15890896 | pmc = 1112128 | doi = 10.1128/JVI.79.11.6577-6587.2005 }}</ref> == Historija imunologije == {{Glavni|Historija imunologije}} [[File:Paul Ehrlich 1915.jpg|thumb|right|Portret starijeg, mršavog muškarca s bradom, koji nosi naočale te je odjeven u odijelo s kravatom: [[Paul Ehrlich]] (1854–1915) dobio je Nobelovu nagradu 1908. godine za svoj doprinos imunologiji.<ref name= 1908Nobel/>]] [[Imunologija]] jeste nauka koja proučava građu i funkciju imunskog sistema. Razvila se iz [[medicina|medicine]] i ranih istraživanja o uzrocima otpornosti (imunosti) na bolesti. Najraniji poznati zapis o imunosti potiče iz vremena [[Atinska kuga|Atinske kuge]] 430. godine p. n. e. [[Tukidid]] zabilježio je da su osobe koje su preboljele tu bolest mogle njegovati bolesne, a da se pritom same ponovo ne zaraze.<ref>{{cite journal | vauthors = Retief FP, Cilliers L | title = The epidemic of Athens, 430–426 BC | journal = South African Medical Journal = Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Geneeskunde | volume = 88 | issue = 1 | pages = 50–53 | date = Jan 1998 | pmid = 9539938 }}</ref>U 18. stoljeću, [[Pierre Louis Maupertuis|Pierre-Louis Moreau de Maupertuis]] eksperimentisao je sa otrovom škorpiona i primijetio da su određeni psi i miševi imuni na taj otrov.<ref>{{cite journal | vauthors = Ostoya P |title=Maupertuis et la biologie |journal=Revue d'histoire des sciences et de leurs applications |year=1954 |volume=7 |issue=1 |pages=60–78 |doi=10.3406/rhs.1954.3379}}</ref> U 10. stoljeću, perzijski ljekar [[Muhammad ibn Zakariya al-Razi|al-Razi]] (također poznat kao Rhazes) napisao je prvu zabilježenu teoriju stečene imunosti,<ref name="early_trends">{{cite journal | vauthors = Doherty M, Robertson MJ | title = Some early Trends in Immunology | journal = Trends in Immunology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 623–31 | date = December 2004 | pmid = 15530829| doi = 10.1016/j.it.2004.10.008 }}</ref>{{sfn |Silverstein |1989 |p=6}} uz napomenu da je prebolijevanje [[velike boginje|velikih boginja]] štitilo preživjele od budućih zaraza. Iako je imunost objasnio izbacivanjem „viška vlage” iz krvi – čime se sprečavala ponovna pojava bolesti – ta je teorija objašnjavala mnoga zapažanja o velikim boginjama poznata u to vrijeme.{{sfn |Silverstein |1989 |p=7}} Ova i druga zapažanja o stečenoj imunosti kasnije je iskoristio [[Louis Pasteur]] pri razvoju vakcinacije i formulisanju teorije o mikroorganizmima kao uzročnicima bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Plotkin SA | title = Vaccines: past, present and future | journal = Nature Medicine | volume = 11 | issue = 4 Suppl | pages = S5–11 | date = Apr 2005 | pmid = 15812490 | doi = 10.1038/nm1209 | pmc = 7095920 }}</ref> Pasteurova teorija bila je u direktnoj suprotnosti sa tadašnjim teorijama o bolestima, kao što je [[miazmatska teorija bolesti|miazmatska teorija]]. Tek su [[Robert Koch|Robert Koch]] i njegovi [[Kochovi postulati|dokazi]] iz 1891. godine – za koje je 1905. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu]] – potvrdili da su mikroorganizmi uzročnici [[zarazna bolest|zaraznih bolesti]].<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210184150/http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ |date=10 December 2006 }} Nobelprize.org Retrieved on 8 January 2009.</ref> Virusi su potvrđeni kao ljudski patogeni 1901. godine, otkrićem virusa [[žuta groznica|žute groznice]] od strane [[Walter Reed|Waltera Reeda]].<ref>[https://web.archive.org/web/20071023070838/http://www.wramc.amedd.army.mil/welcome/history/ Major Walter Reed, Medical Corps, U.S. Army] Walter Reed Army Medical Center. Retrieved on 8 January 2007.</ref> Imunologija je ostvarila veliki napredak krajem 19. stoljeća, zahvaljujući brzom razvoju proučavanja [[humoranla imunost|humoralne]] i [[ćelijski posredovana imunost|ćelijski posredovane imunosti]].<ref name= Metch>{{cite book| vauthors = Metchnikoff E | translator-last = Binnie FG | title =Immunity in Infective Diseases| publisher =Cambridge University Press| year =1905 |url=https://archive.org/details/immunityininfec01metcgoog | quote =history of humoral immunity. | format =Full Text Version: Internet Archive| lccn = 68025143}}</ref> Posebno je značajan bio rad [[Paul Ehrlich|Paula Ehrlicha]], koji je predložio [[teorija bočnih lanaca|teoriju bočnih lanaca]], kako bi objasnio specifičnost [[reakcija antigen-antitijelo|reakcije antigen-antitijelo]]; njegovi doprinosi razumijevanju humoralne imunosti priznati su dodjelom zajedničke Nobelove nagrade 1908. godine, koju je podijelio s osnivačem ćelijske imunologije, [[Eli Mečnikov|Elijem Mečnikovom]].<ref name= 1908Nobel>{{cite web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1908/ |title= The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1908 |publisher= The Nobel Prize |access-date=8 January 2007}}</ref> U 1974., [[Niels Kaj Jerne]] razvio je [[teorija imunosne mreže|teoriju imunosne mreže]]; 1984. godine podijelio je Nobelovu nagradu s [[Georges J. F. Köhler|Georgesom J. F. Köhlerom]] i [[César Milstein|Césarom Milsteinom]] za teorije koje se odnose na imunosni sistem.<ref>{{cite web |url= https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1984/jerne/facts/ | title= Niels K. Jerne |access-date= 27 November 2020 |publisher= The Nobel Prize}}</ref><ref>{{cite journal|title=He put the Id in Idiotype|journal=EMBO Reports|date=4 October 2003|vauthors= Yewdell J |volume=4|issue=10|page=931|pmc=1326409|doi=10.1038/sj.embor.embor951|type= Book review}}</ref> == Također pogledajte == * [[Fc receptor]] * [[Spisak tipova ljudskih ćelija]] * [[Neuroimunski sistem]] * [[Originalni antigenski grijeh]] – kada imunski sistem koristi imunološku memoriju pri susretu sa neznatno drugačijim patogenom * [[Otpornost biljaka na bolesti]] * [[Poliklonski odgovor]] == Reference == === Citati === {{Refspisak|33em}} === Opća bibliografija=== {{refbegin|30em}} * {{cite book | vauthors= Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walters P |title=Molecular Biology of the Cell | edition = Fourth | publisher = Garland Science| year = 2002 | location = New York and London |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/?depth=2 | isbn = 978-0-8153-3218-3 }} * {{cite book |veditors= Bertok L, Chow D |title= Natural Immunity |volume= 5 |edition= 1st |year= 2005 |isbn= 978-0-44451-755-5| vauthors = Bertok L, Chow D |publisher= Elsevier Science }} * {{cite book | vauthors = Iriti M | title=Plant Innate Immunity 2.0 | publisher=MDPI |location=Basel| year=2019 | isbn=978-3-03897-580-9 | oclc=1105775088 |doi=10.3390/books978-3-03897-581-6 |doi-access=free}} * {{cite book |vauthors= Ciccone CD |title= Pharmacology in Rehabilitation (Contemporary Perspectives in Rehabilitation) |edition= 5th |publisher= F.A. Davis Company |year= 2015 |isbn= 978-0-80364-029-0}} * {{cite book | vauthors = Janeway CA, Travers P, Walport M |title=Immunobiology |chapter=Effector mechanisms in allergic reactions | edition = 5th | publisher = Garland Science |year=2001 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK27112/#A1746 }} * {{cite book | vauthors = Janeway CA |title=Immunobiology | edition = 6th | publisher = Garland Science |year=2005 | isbn = 0-443-07310-4 }} * {{cite book | vauthors = Krishnaswamy G, Ajitawi O, Chi DS | title = Mast Cells | chapter = The human mast cell: an overview | series = Methods in Molecular Biology | volume = 315 | pages = 13–34 | year = 2006 | pmid = 16110146 | doi = 10.1385/1-59259-967-2:013 | isbn = 1-59259-967-2 }} * {{cite book | vauthors = Murphy K, Weaver C | title = Immunobiology | date = 2016 | publisher = Garland Science | isbn = 978-0-8153-4505-3 | edition=9 }} * {{cite book | vauthors = Rajalingam R | chapter = Overview of the Killer Cell Immunoglobulin-Like Receptor System | title = Immunogenetics | volume = 882 | pages = 391–414 | year = 2012 | pmid = 22665247 | doi = 10.1007/978-1-61779-842-9_23 | isbn = 978-1-61779-841-2 | series = Methods in Molecular Biology }} * {{cite book | vauthors = Reece J | title=Campbell biology | publisher=Pearson Australia | publication-place=Frenchs Forest, N.S.W | year=2011 | isbn=978-1-4425-3176-5 | oclc=712136178}} * {{cite book|vauthors=Silverstein AM |title=A History of Immunology|year=1989|author-link=Arthur M. Silverstein|publisher=[[Academic Press]]|isbn=978-0-08-092583-7}} * {{cite book | vauthors=Sompayrac L | title=How the immune system works | publisher=Wiley-Blackwell | location=Hoboken, NJ | year=2019 | isbn=978-1-119-54212-4 | oclc=1083261548}} * {{cite book|vauthors= Stvrtinová V, Jakubovský J, Hulín I |title= Pathophysiology: Principles of Disease |publisher=Academic Electronic Press |year=1995 |location=Computing Centre, Slovak Academy of Sciences }} * {{cite book | vauthors = Wira CR, Crane-Godreau M, Grant K |year=2004 |title=Mucosal Immunology | veditors = Ogra PL, Mestecky J, Lamm ME, Strober W, McGhee JR, Bienenstock J | publisher = Elsevier | location = San Francisco | isbn = 0-12-491543-4}} {{refend}} == Dodatni izvori == {{Library resources box |onlinebooks=yes |by=no |lcheading=Immune system |label=Immune system }} * {{Cite book | vauthors = Dettmer P <!-- The three p's are sic. --> |year=2021 |title=Immune: A Journey into the Mysterious System that Keeps You Alive |url=https://books.google.com/books?id=ry9GEAAAQBAJ |others=Philip Laibacher (illustrations) |location=New York |publisher=Random House |isbn=978-0-593-24131-8 |oclc=1263845194 |access-date=4 January 2022 |archive-date=24 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124111657/https://kurzgesagt.org/immune-book-sources/ |url-status=live }} (The book's [https://kurzgesagt.org/immune-book-sources/ sources] are only online.) A popular science explanation of the immune system. == Vanjski linkovi == {{Commons category|Immune system}} {{Wikiquote}} {{Imunski sistem}} {{Limfni sistem}} {{Sistem i organi}} {{Imunski receptori}} {{Portal|Biologija|Medicina|Virusi}} {{Authority control}} [[Kategorija:Imunološki sistem| ]] [[Kategorija:Ćelije]] d5w9w6fxklekapz6udk4g3k38lg87zq 3936759 3936758 2026-10-23T11:34:49Z ~2026-56669-82 187144 /* Fiziološka regulacija */ 3936759 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Imunski sistem | Image = Neutrophil with anthrax copy.jpg | Caption = Slika jednog [[neutrofil]]a (žuti/desno) dobijena [[skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]], dok obuhvata [[Bacillus anthracis|bakterije antraksa]] (narandžaste/lijevo) – razmjernik iznosi 5 μm (lažne boje) }} '''Imunski sistem''' mreža je [[biološki sistem|bioloških sistema]] koja štiti [[organizam]] od [[bolest]]i. On prepoznaje i reaguje na širok spektar [[patogen]]a, kao što su [[virus]]i, [[bakterije]] i [[parazit]]i, kao i na [[kancer|ćelije raka]] i strana tijela – poput drvenih [[iver]]a – razlikujući ih pritom od zdravog [[tkivo|tkiva]] samog organizma.<ref>{{Citation |title=In brief: How does the immune system work? |date=2023-06-06 |work=InformedHealth.org [Internet] |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279364/ |access-date=2026-02-21 |publisher=Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG) |language=en}}</ref> Mnoge vrste posjeduju dva glavna podsistema imunskog sistema. [[Urođeni imunski sistem]] pruža unaprijed definisan odgovor na široke grupe situacija i podražaja. [[Stečeni imunski sistem]] pruža prilagođen odgovor na svaki podražaj, učeći prepoznavati molekule s kojima je već ranije došao u kontakt. Oba sistema koriste specijalizirane molekule i ćelije za obavljanje svojih funkcija. Gotovo svi organizmi posjeduju neki oblik imunskog sistema. [[Bakterije]] imaju rudimentaran imunski sistem u obliku [[enzim]]a koji pružaju zaštitu od virusnih infekcija ([[bakteriofag]]a). Drugi osnovni imunski mehanizmi razvili su se kod drevnih [[eukariot]]a (biljaka i životinja) i zadržali su se kod njihovih savremenih potomaka. Ovi mehanizmi uključuju [[fagocitoza|fagocitozu]], antimikrobne peptide zvane [[defenzin]]i, [[RNK]] interferenciju i sistem komplementa. [[Kičmenjaci]] sa vilicama, uključujući ljude, posjeduju složeniji odbrambeni mehanizam. Naprimjer, stečena imunost omogućava prilagođavanje radi efikasnijeg prepoznavanja [[patogen]]a (putem somatske hipermutacije). Ovaj proces stvara imunsku memoriju, što rezultira snažnijim odgovorom pri ponovnom susretu s istim patogenom. Upravo je ovaj mehanizam stečene imunosti temelj vakcinacije. Disfunkcija imunskog sistema može dovesti do [[autoimunsks bolest| autoimunskih]], upalnih bolesti i raka. Imunodeficijencija nastaje kada je imunski sistem manje aktivan nego što je to uobičajeno, što uzrokuje učestale infekcije opasne po život. Kod ljudi, imunodeficijencija može biti posljedica genetičke bolesti (poput teške kombinovane imunodeficijencije), stečenih stanja (poput [[HIV]]-a/[[AIDS]]-a) ili upotrebe imunosupresivnih lijekova. Autoimunost nastaje kada hiperaktivan imunski sistem napada normalna tkiva, tretirajući ih kao strane organizme. Česte autoimunske bolesti uključuju [[Hashimotov tireoiditis]], [[reumatoidni artritis]], [[dijabetes melitus tipa 1]] i sistemski eritemski lupus. Imunologija obuhvata proučavanje svih aspekata imunskog sistema. == Slojevita odbrana == Imunski sistem štiti svog domaćina od [[infekcija]] putem slojevite odbrane rastuće specifičnosti. Fizičke barijere sprečavaju patogene, poput [[bakterija]] i [[virus]]a, da prodru u organizam.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=1}} Ako patogen probije ove barijere, [[urođeni imunski sistem]] pruža trenutni, ali nespecifičan odgovor. [[urođena imunost|Urođeni imunski sistemi]] prisutni su kod svih [[životinja]].<ref name=Litman>{{cite journal | vauthors = Litman GW, Cannon JP, Dishaw LJ | title = Reconstructing immune phylogeny: new perspectives | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 5 | issue = 11 | pages = 866–79 | date = Nov 2005 | pmid = 16261174 | pmc = 3683834 | doi = 10.1038/nri1712 }}</ref> Ako patogeni uspješno izbjegnu urođeni odgovor, kičmenjaci posjeduju drugi sloj zaštite – adaptivni imunski sistem – koji se aktivira putem urođenog odgovora.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=4}} Ovdje imunski sistem prilagođava svoj odgovor tokom infekcije, kako bi poboljšao prepoznavanje patogena. Taj poboljšani odgovor zadržava se i nakon što je patogen eliminisan – u vidu [[imunska memorija|imunske memorije]] – te omogućava adaptivnom imunskom sistemu da pokrene brže i snažnije napade svaki put kada ponovo naiđe na taj patogen.<ref name="Restifo_2013">{{cite journal | vauthors = Restifo NP, Gattinoni L | title = Lineage relationship of effector and memory T cells | journal = Current Opinion in Immunology | volume = 25 | issue = 5 | pages = 556–63 | date = October 2013 | pmid = 24148236 | doi = 10.1016/j.coi.2013.09.003 | pmc=3858177}}</ref><ref name="Kurosaki_2015">{{cite journal | vauthors = Kurosaki T, Kometani K, Ise W | title = Memory B cells | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 15 | issue = 3 | pages = 149–59 | date = March 2015 | pmid = 25677494 | doi = 10.1038/nri3802 | s2cid = 20825732 }}</ref> {| class="wikitable center" style="margin: 1em auto;" |+ '''Komponente imunskog sistema''' ! scope="col" style="background:#ccccff;" | [[Urođeni imunski sistem]] ! scope="col" style="background:#ccccff;" | [[Adaptivni imunski sistem]] |- | Odgovor je nespecifičan || Odgovor specifičan za patogen i [[antigen]] |- | Izloženost dovodi do trenutnog maksimalnog odgovora || Postoji vremenski razmak između izloženosti i maksimalnog odgovora |- | Komponente posredovane [[ćelija (biologija)|ćelijama]] i [[krv|humoralne]] komponente || Komponente posredovane ćelijama i humoralne komponente |- | Nema imunskog pamćenja || Izloženost dovodi do stvaranja imunskog pamćenja |- | Prisutan kod gotovo svih oblika života || Prisutan samo kod [[Gnathostomata|kičmenjaka sa vilicama]] |} I urođena i stečena imunost zavise od sposobnosti imunskog sistema da razlikuje vlastite [[molekule]] od onih koje nisu vlastite. U [[imunologija|munologiji]], „vlastite” molekule su komponente tijela organizma koje imunski sistem može razlikovati od stranih supstanci.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=11}} S druge strane, molekule koje ne pripadaju vlastitom organizmu („ne-vlastite” molekule) prepoznaju se kao strane molekule. Jedna klasa takvih molekula naziva se [[antigen]]i (naziv potiče od njihove uloge kao „generatora” [[antitijela]]) i definiraju se kao tvari koje se vežu za specifične imunske receptore te podstiču [[imunski odgovor]].{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=146}} == Površinske barijere == Organizme od infekcija štiti nekoliko vrsta barijera, uključujući mehaničke, hemijske i biološke. Voštana kutikula na većini listova, [[egzoskelet]] insekata, ljuske i membrane jaja koja se polažu izvan tijela, te [[koža]], primjeri su mehaničkih barijera koje predstavljaju prvu liniju odbrane od [[infekcija]].{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26833/#A4639 "Pathogens Cross Protective Barriers to Colonize the Host"]}} Organizmi ne mogu biti potpuno izolirani od svoje okoline, stoga postoje sistemi koji štite tjelesne otvore, poput onih koji vode do [[pluća]], crijeva i urogenitalnog trakta. U plućima, kašljanje i kihanje mehanički izbacuju patogene i druge nadražujuće tvari iz respiratornog trakta. Ispiranje suzama i mokraćom također mehanički uklanja patogene, dok sluz koju luče respiratorni i [[gastrointestinalni trakt]] služi za hvatanje i zarobljavanje [[mikroorganizam]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Boyton RJ, Openshaw PJ | title = Pulmonary defences to acute respiratory infection | journal = British Medical Bulletin | volume = 61 | issue = 1 | pages = 1–12 | year = 2002 | pmid = 11997295 | doi = 10.1093/bmb/61.1.1 | doi-access = free }}</ref> Hemijske barijere također štite od infekcije. Koža i [[respiratorni trakt]] luče antimikrobne [[peptid]]e, kao što su β-[[defenzin]]i.<ref>{{cite book | vauthors = Agerberth B, Gudmundsson GH | title = Antimicrobial Peptides and Human Disease | chapter = Host antimicrobial defence peptides in human disease | volume = 306 | pages = 67–90 | year = 2006 | pmid = 16909918 | doi = 10.1007/3-540-29916-5_3 | isbn = 978-3-540-29915-8 | series = Current Topics in Microbiology and Immunology }}</ref> [[Enzimi]], kao što su [[lizozim]] i [[fosfolipaza A2]], koji se nalaze u [[pljuvačka|pljuvački]], [[suza]]ma i [[majčino mlijeko| majčinom mlijeku]], također djeluju antibakterijski.<ref>{{cite journal|vauthors=Moreau JM, Girgis DO, Hume EB, Dajcs JJ, Austin MS, O'Callaghan RJ |title=Phospholipase A(2) in rabbit tears: a host defense against Staphylococcus aureus |journal=Investigative Ophthalmology & Visual Science |volume=42 |issue=10 |pages=2347–54 |date=Sep 2001 |pmid=11527949 |url=http://iovs.arvojournals.org/article.aspx?articleid=2200058}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hankiewicz J, Swierczek E | title = Lysozyme in human body fluids | journal = Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry | volume = 57 | issue = 3 | pages = 205–09 | date = Dec 1974 | pmid = 4434640 | doi = 10.1016/0009-8981(74)90398-2 }}</ref> [[Vagina|Vaginski]] sekret služi kao hemijska barijera nakon menarhe, kada postaje blago kiseo, dok sjeme sadrži defenzine i [[cink]] koji uništavaju patogene.<ref>{{cite journal | vauthors = Fair WR, Couch J, Wehner N | title = Prostatic antibacterial factor. Identity and significance | journal = Urology | volume = 7 | issue = 2 | pages = 169–77 | date = Feb 1976 | pmid = 54972 | doi = 10.1016/0090-4295(76)90305-8 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Yenugu S, Hamil KG, Birse CE, Ruben SM, French FS, Hall SH | title = Antibacterial properties of the sperm-binding proteins and peptides of human epididymis 2 (HE2) family; salt sensitivity, structural dependence and their interaction with outer and cytoplasmic membranes of Escherichia coli | journal = The Biochemical Journal | volume = 372 | issue = Pt 2 | pages = 473–83 | date = Jun 2003 | pmid = 12628001 | pmc = 1223422 | doi = 10.1042/BJ20030225 }}</ref> U [[želudac| želucu]], [[želučana kiselina]] služi kao hemijska odbrana od unesenih patogena.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith JL|year=2003|title=The role of gastric acid in preventing foodborne disease and how bacteria overcome acid conditions|journal=J Food Prot|volume=66|issue=7|pages=1292–1303|pmid=12870767|doi=10.4315/0362-028X-66.7.1292|doi-access=free |bibcode=2003JFooP..66.1292S }}</ref> U urogenitalnom i [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnom traktu]], [[komensalizam|komensalna]] mikrobiota djeluje kao biološka barijera, tako što se takmiči s patogenim bakterijama za hranu i prostor, a u nekim slučajevima i mijenja uslove u svom okruženju, poput pH vrijednosti ili dostupnosti željeza. Kao rezultat toga, smanjuje se [[vjerovatnoća]] da će patogeni dostići brojnost dovoljnu za izazivanje bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Gorbach SL | title = Lactic acid bacteria and human health | journal = Annals of Medicine | volume = 22 | issue = 1 | pages = 37–41 | date = Feb 1990 | pmid = 2109988 | doi = 10.3109/07853899009147239 }}</ref> == Urođeni imunski sistem == {{glavni|Urođeni imunski sistem}} Mikroorganizmi ili [[toksin]]i koji uspješno dospiju u organizam nailaze na ćelije i mehanizme urođenog imunskog sistema. Urođeni odgovor se obično pokreće kada mikrobe identifikuju [[receptor za prepoznavanje obrazaca| receptori za prepoznavanje obrazaca]], koji prepoznaju komponente očuvane kod širokih grupa [[mikroorganizam]]a,<ref name="pmid17943118">{{cite journal | vauthors = Medzhitov R | title = Recognition of microorganisms and activation of the immune response | journal = [[Nature]] | volume = 449 | issue = 7164 | pages = 819–26 | date = Oct 2007 | pmid = 17943118 | doi = 10.1038/nature06246 | bibcode = 2007Natur.449..819M | s2cid = 4392839 | doi-access = free }}</ref> ili kada oštećene, povrijeđene ili pod stresom izložene ćelije odašilju signale upozorenja, od kojih mnoge prepoznaju isti receptori kao i one koji prepoznaju patogene.<ref name="pmid11951032">{{cite journal | vauthors = Matzinger P | s2cid = 13615808 | title = The danger model: a renewed sense of self | journal = Science | volume = 296 | issue = 5566 | pages = 301–05 | date = Apr 2002 | pmid = 11951032 | doi = 10.1126/science.1071059 | bibcode = 2002Sci...296..301M | url = http://www.scs.carleton.ca/~soma/biosec/readings/matzinger-science.pdf }}</ref> Urođeni imunski mehanizmi su nespecifični, što znači da ovi sistemi reaguju na patogene na općenit način.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= Chapter: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/ "Urođena imunost"] }} Ovaj sistem ne osigurava dugotrajnu [[imunost]] protiv određenog patogena. Urođeni imunski sistem je dominantni sistem odbrane domaćina kod većine organizama,<ref name="Litman"/> a kod biljaka je i jedini.{{sfn | Iriti | 2019 | p=xi}} ===Imunsko prepoznavanje=== Ćelije urođenog imunskog sistema koriste [[receptor za prepoznavanje obrazaca|receptore za prepoznavanje obrazaca]], kako bi prepoznale molekularne strukture koje proizvode patogeni.<ref name="Kumar_2011">{{cite journal | vauthors = Kumar H, Kawai T, Akira S | title = Pathogen recognition by the innate immune system | journal = International Reviews of Immunology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 16–34 | date = February 2011 | pmid = 21235323 | doi = 10.3109/08830185.2010.529976 | s2cid = 42000671 }}</ref> To su [[protein]]i koje uglavnom eksprimiraju ćelije urođenog imunskog sistema, kao što su [[dendritska ćelija|dendritne ćelije]], [[makrofag]]i, [[monocit]]i, [[neutrofil]]i i [[epitel]]ne ćelije {{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc= Chapter: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/ "Innate Immunity"] }}<ref>{{cite journal | vauthors = Schroder K, Tschopp J | s2cid = 16916572 | title = The inflammasomes | journal = Cell | volume = 140 | issue = 6 | pages = 821–32 | date = March 2010 | pmid = 20303873 | doi = 10.1016/j.cell.2010.01.040 | doi-access = free }}</ref> identificirati dvije klase molekula: [[PAMP| molekularne obrasce povezane s patogenima]] (PAMP-ovi), koji su povezani s [[mikrob]]nim [[patogen]]ima, te [[DAMP|molekularne obrasce povezane s oštećenjem]] (DAMP-ovi), koji su povezani s komponentama ćelija domaćina koje se oslobađaju tokom oštećenja ili ćelijske smrti.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=20}} Ćelije urođenog imunskog sistema posjeduju receptore za prepoznavanje obrazaca koji detektuju unutrašnju infekciju ili oštećenje ćelija. Tri glavne klase ovih „citosolnih” receptora su [[NOD-liki receptor]]i, [[RIG-I-liki receptor]]i (receptori slični RIG-u, tj. proteinima [[kodon|kodiranim]] genima induciranim retinoičnom kiselinom) i [[ citosol]]ni senzori [[DNK]].<ref>{{cite journal |vauthors=Thompson MR, Kaminski JJ, Kurt-Jones EA, Fitzgerald KA |date=June 2011 |title=Pattern recognition receptors and the innate immune response to viral infection |journal=Viruses |volume=3 |issue=6 |pages=920–40 |doi=10.3390/v3060920 |pmc=3186011 |pmid=21994762 |doi-access=free}}</ref> Prepoznavanje vanćelijskih ili [[endosom]]nih PAMP-ova posreduju [[transmembranski protein]]i poznati kao [[Toll-liki receptor]]i (TLR-ovi).<ref name="pmid16551253">{{cite journal | vauthors = Beutler B, Jiang Z, Georgel P, Crozat K, Croker B, Rutschmann S, Du X, Hoebe K | s2cid = 20991617 | title = Genetic analysis of host resistance: Toll-like receptor signaling and immunity at large | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | pages = 353–89 | year = 2006 | pmid = 16551253 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090552 }}</ref> TLR-ovi dijele tipičan strukturni motiv, ponovke bogate [[leucin]]om (LRR), koje im daju zakrivljen oblik.<ref>{{cite journal | vauthors = Botos I, Segal DM, Davies DR | title = The structural biology of Toll-like receptors | journal = Structure | volume = 19 | issue = 4 | pages = 447–59 | date = April 2011 | pmid = 21481769 | pmc = 3075535 | doi = 10.1016/j.str.2011.02.004 }}</ref> Toll-liki receptori prvi put su otkriveni kod ''[[Drosophila melanogaster]]'' (vinske mušice) i pokreću sintezu i sekreciju [[citokin]]a, kao i aktivaciju drugih odbrambenih mehanizama domaćina koji su neophodni kako za urođeni, tako i za stečeni [[imunski odgovor]]. Kod ljudi je opisano deset Toll-likih receptora.<ref>{{cite journal |vauthors=Vijay K |title=Toll-like receptors in immunity and inflammatory diseases: Past, present, and future |journal=Int Immunopharmacol |volume=59 |pages=391–412 |date=June 2018 |pmid=29730580 |pmc=7106078 |doi=10.1016/j.intimp.2018.03.002 }}</ref> === Ćelije urođene imunosti === [[File:SEM blood cells.jpg|thumb|right |Slika normalnih ljudskih [[krvne ćelije|krvnih ćelija]] u cirkulaciji, snimljena [[skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]]. Vide se [[eritrocit|crvena krvna zrnca]], nekoliko [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]] nepravilnog oblika (uključujući [[limfocit|limfocite]], [[monocit|monocite]] i [[neutrofil|neutrofile]]), kao i mnogi mali [[trombocit|trombociti]] u obliku diska.]] Neki [[leukocit]] i (bijela krvna zrnca) ponašaju se poput nezavisnih, jednoćelijskih organizama i predstavljaju drugu komponentu urođenog imunskog sistema. Urođeni leukociti obuhvataju „profesionalne” [[fagocit|fagocite]] ([[makrofag]]e, [[neutrofil]]e i [[dendritske ćelije]]). Ove ćelije prepoznaju i uništavaju patogene, bilo napadom na veće patogene putem direktnog kontakta, bilo gutanjem i naknadnim uništavanjem mikroorganizama. Ostale ćelije uključene u urođeni imunski odgovor su [[urođene limfoidne ćelije]], [[mastocit]]i, [[eozinofil]]i, [[bazofil]]i i [[NK-ćelije|ćelije prirodne ubice]].{{sfn| Sompayrac |2019 |pp= 1–4}} [[Fagocitoza]] jeste važan mehanizam urođene ćelijske imunosti koji provode ćelije zvane fagociti, a koje proždiru patogene ili čestice. Fagociti uglavnom patroliraju tijelom u potrazi za patogenima, ali ih [[citokin]]i mogu usmjeriti na određena mjesta.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc=sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/#A4686 "Phagocytic Cells Seek, Engulf, and Destroy Pathogens"]}} Nakon što fagocit proguta patogen, on biva zarobljen u unutarćelijskoj vezikuli koja se naziva [[fagosom]]; ova se potom spaja s drugom vezikulom, [[lizosom]]om, čime nastaje fagolizosom. Patogen biva uništen djelovanjem probavnih enzima ili uslijed respiratornog praska, pri kojem se u fagolizosom oslobađaju [[slobodni radikali]].<ref>{{cite journal | vauthors = Ryter A | title = Relationship between ultrastructure and specific functions of macrophages | journal = Comparative Immunology, Microbiology and Infectious Diseases | volume = 8 | issue = 2 | pages = 119–33 | year = 1985 | pmid = 3910340 | doi = 10.1016/0147-9571(85)90039-6 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Langermans JA, Hazenbos WL, van Furth R | title = Antimicrobial functions of mononuclear phagocytes | journal = Journal of Immunological Methods | volume = 174 | issue = 1–2 | pages = 185–94 | date = Sep 1994 | pmid = 8083520 | doi = 10.1016/0022-1759(94)90021-3 }}</ref> Fagocitoza razvila se kao način pribavljanja [[nutrijent|hranljivih materija]], ali je kod fagocita ta uloga proširena i na obuhvatanje patogena kao odbrambeni mehanizam.<ref>{{cite journal | vauthors = May RC, Machesky LM | title = Phagocytosis and the actin cytoskeleton | journal = Journal of Cell Science | volume = 114 | issue = Pt 6 | pages = 1061–77 | date = Mar 2001 | doi = 10.1242/jcs.114.6.1061 | pmid = 11228151 | url = http://jcs.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11228151 | access-date = 6 November 2009 | archive-date = 31 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200331165444/https://jcs.biologists.org/content/114/6/1061.long | url-access = subscription }}</ref> [[Fagocitoza]] vjerovatno predstavlja najstariji oblik odbrane domaćina, budući da su fagociti identifikovani kako kod [[kičmenjak]]a, tako i kod [[beskičmenjak]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Salzet M, Tasiemski A, Cooper E | s2cid = 28520695 | title = Innate immunity in lophotrochozoans: the annelids | journal = Current Pharmaceutical Design | volume = 12 | issue = 24 | pages = 3043–50 | year = 2006 | pmid = 16918433 | doi = 10.2174/138161206777947551 | url = https://pdfs.semanticscholar.org/da11/601b7ba0121f210136e0317729e3f367dd8c.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20200331165454/https://pdfs.semanticscholar.org/da11/601b7ba0121f210136e0317729e3f367dd8c.pdf | archive-date = 2020-03-31 }}</ref> Neutrofili i makrofagi fagociti su koji putuju kroz tijelo u potrazi za patogenima koji su prodrli u organizam.<ref>{{cite journal | vauthors = Zen K, Parkos CA | title = Leukocyte-epithelial interactions | journal = Current Opinion in Cell Biology | volume = 15 | issue = 5 | pages = 557–64 | date = Oct 2003 | pmid = 14519390 | doi = 10.1016/S0955-0674(03)00103-0 }}</ref> Neutrofili normalno se nalaze u [[krvotok]]u i predstavljaju najzastupljeniju vrstu fagocita, čineći 50% do 60% ukupnog broja leukocita u cirkulaciji.{{sfn|Stvrtinová | Jakubovský | Hulín |1995 |loc= Chapter: [https://web.archive.org/web/20010711220523/http://nic.savba.sk/logos/books/scientific/Inffever.html Inflammation and Fever]}} Tokom akutne faze [[upala|upale]], neutrofili migriraju prema mjestu upale u procesu koji se naziva [[hemotaksija]] i obično su prve ćelije koje stižu na mjesto infekcije. Makrofagi su svestrane ćelije koje borave u tkivima i proizvode niz hemijskih supstanci, uključujući [[enzim]]e, proteine [[komplementni sistem|komplementnog sistema]] i [[citokin]]e. Oni također mogu djelovati kao „čistači” koji oslobađaju tijelo od istrošenih ćelija i drugih otpadnih materija, te kao ćelije koje prezentiraju antigene (APC – engl. ''antigen-presenting cells''), čime aktiviraju adaptivni imunski sistem.<ref name="Rua_2015">{{cite journal | vauthors = Rua R, McGavern DB | title = Elucidation of monocyte/macrophage dynamics and function by intravital imaging | journal = Journal of Leukocyte Biology | volume = 98 | issue = 3 | pages = 319–32 | date = September 2015 | pmid = 26162402 | doi = 10.1189/jlb.4RI0115-006RR | pmc=4763596}}</ref> [[Dendritska ćelija| Dendritske ćelije]] fagociti su u tkivima koja su u kontaktu s vanjskom sredinom; stoga se uglavnom nalaze u koži, nosu, plućima, želucu i crijevima.<ref name=Guermonprez>{{cite journal | vauthors = Guermonprez P, Valladeau J, Zitvogel L, Théry C, Amigorena S | title = Antigen presentation and T cell stimulation by dendritic cells | journal = Annual Review of Immunology | volume = 20 | issue = 1 | pages = 621–67 | year = 2002 | pmid = 11861614 | doi = 10.1146/annurev.immunol.20.100301.064828 }}</ref> Nazvane su tako zbog sličnosti s [[dendrit]]ima [[neuron]]a, budući da obje strukture posjeduju brojne izdanke nalik bodljama. Dendritske ćelije služe kao veza između tjelesnih tkiva te urođenog i stečenog imunskog sistema, jer vrše [[prezentacija antigena|prezentaciju antigena]] [[T-ćelija|T-ćelijama]] – jednoj od ključnih vrsta ćelija stečenog imunskog sistema.<ref name=Guermonprez/> [[Granulociti]] jesu leukociti koji u svojoj citoplazmi sadrže granule. U ovu kategoriju spadaju neutrofili, mastociti, bazofili i eozinofili. Mastociti se nalaze u [[vezivno tkivo|vezivnim tkivima]] i [[sluzokoža|sluzokožama]], gdje regulišu upalni odgovor.{{sfn| Krishnaswamy | Ajitawi | Chi | 2006 | pp = 13–34}} They are most often associated with [[allergy]] and [[anaphylaxis]].{{sfn|Stvrtinová | Jakubovský | Hulín |1995 |loc= Chapter: [https://web.archive.org/web/20010711220523/http://nic.savba.sk/logos/books/scientific/Inffever.html Inflammation and Fever]}} Bazofili i eozinofili su srodni neutrofilima. Oni luče hemijske medijatore koji učestvuju u odbrani od [[parazit]]a i imaju ulogu u alergijskim reakcijama, kao što je [[astma]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kariyawasam HH, Robinson DS | title = The eosinophil: the cell and its weapons, the cytokines, its locations | journal = Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 27 | issue = 2 | pages = 117–27 | date = Apr 2006 | pmid = 16612762 | doi = 10.1055/s-2006-939514 | s2cid = 260317790 }}</ref> Urođene limfoidne ćelije (ILC) grupa su ćelija urođenog imunskog sistema koje potiču od zajedničkog limfoidnog progenitora i pripadaju limfoidnoj lozi. Ove ćelije definišu se odsustvom [[antigen]]skih receptora specifičnih za [[B-ćelija|B–]] ili [[T-ćelija|T-ćelije]] (TCR), uslijed nedostatka gena koji aktiviraju rekombinaciju (RAG). ILC ne eksprimiraju markere mijeloidnih ili dendritskih ćelija.<ref>{{cite journal | vauthors = Spits H, Cupedo T | title = Innate lymphoid cells: emerging insights in development, lineage relationships, and function | journal = Annual Review of Immunology | volume = 30 | pages = 647–75 | year = 2012 | pmid = 22224763 | doi = 10.1146/annurev-immunol-020711-075053 }}</ref> [[Ćelije prirodne ubice]] (NK-ćelije) su limfociti i sastavni dio urođenog imunskog sistema koji ne napada direktno mikrobe koji su prodrli u organizam.<ref name="pmid28078307">{{cite journal |vauthors=Gabrielli S, Ortolani C, Del Zotto G, Luchetti F, Canonico B, Buccella F, Artico M, Papa S, Zamai L |title=The Memories of NK Cells: Innate-Adaptive Immune Intrinsic Crosstalk |journal=Journal of Immunology Research |volume=2016 |article-number=1376595 |year=2016 |pmid=28078307 |pmc=5204097 |doi=10.1155/2016/1376595 |doi-access=free }}</ref> Umjesto toga, NK-ćelije uništavaju oštećene ćelije domaćina, poput tumorskih ćelija ili ćelija zaraženih virusima, prepoznajući ih na osnovu stanja poznatog kao „nedostatak vlastitog” (engl. ''missing self''). Ovaj termin opisuje ćelije sa niskim nivoom markera na površini ćelije zvanog MHC I ([[glavni kompleks histokompatibilnosti]]) – situacija koja može nastati tokom virusnih infekcija ćelija domaćina.{{sfn|Bertok|Chow|2005|p= [https://books.google.com/books?id=DW3V2Uc-m8EC&q=%22missing+self%22+immunity+immune&pg=PA17 17]}} Normalne tjelesne ćelije nisu prepoznate niti napadnute od strane NK-ćelija, jer one eksprimiraju intaktne vlastite MHC antigene. Te MHC antigene prepoznaju [[imunoglobulin]]ski receptori na ćelijama ubicama, koji u suštini djeluju kao kočnica za NK-ćelije.{{sfn| Rajalingam |2012|loc= Chapter: Overview of the killer cell immunoglobulin-like receptor system}} === Upala === {{glavni|Upala}} === Humoralne odbrane === Simptomi upale su crvenilo, otok, toplina i bol, a uzrokovani su pojačanim dotokom krvi u tkivo. Upalu izazivaju eikozanoidi i [[citokin]]i, koje oslobađaju oštećene ili inficirane ćelije. Eikozanoidi uključuju [[prostaglandin]]e, koji uzrokuju povišenu tjelesnu temperaturu i širenje krvnih sudova povezano s upalom, te leukotrijene, koji privlače određene bijele krvne ćelije (leukocite).<ref name=Rus>{{cite journal | vauthors = Rus H, Cudrici C, Niculescu F | title = The role of the complement system in innate immunity | journal = Immunologic Research | volume = 33 | issue = 2 | pages = 103–12 | year = 2005 | pmid = 16234578 | doi = 10.1385/IR:33:2:103 | s2cid = 46096567 }}</ref><ref name=Degn_2013>{{cite journal | vauthors = Degn SE, Thiel S | title = Humoral pattern recognition and the complement system | journal = Scandinavian Journal of Immunology | volume = 78 | issue = 2 | pages = 181–93 | date = August 2013 | pmid = 23672641 | doi = 10.1111/sji.12070 | doi-access = free }}</ref> Mnoge vrste posjeduju sisteme komplementa, uključujući organizme koji nisu [[sisar]]i, poput [[biljke|biljaka]], [[riba]] i nekih [[beskičmenjak]]a.{{sfn|Bertok|Chow|2005|pp= [https://books.google.com/books?id=DW3V2Uc-m8EC&q=%22complement+system%22&pg=PA17 112–113]}} Kod ljudi, ovaj odgovor se aktivira vezivanjem komplementa za antitijela koja su se vezala za ove mikrobe, ili vezivanjem proteina komplementa za ugljikohidrate na površinama mikroba. Ovaj signal prepoznavanja pokreće brzi odgovor koji dovodi do uništenja [[mikrob]]a.<ref>{{cite book | vauthors = Liszewski MK, Farries TC, Lublin DM, Rooney IA, Atkinson JP | title = Control of the Complement System | volume = 61 | pages = 201–283 | year = 1996 | pmid = 8834497 | doi = 10.1016/S0065-2776(08)60868-8 | isbn = 978-0-12-022461-6 | series = Advances in Immunology | url-access = registration | url = https://archive.org/details/advancesinimmuno61dixo/page/201 }}</ref> Brzina odgovora rezultat je pojačavanja signala do kojeg dolazi nakon sekvencijalne proteolitske aktivacije molekula komplementa, koje su i same proteaze. Nakon što se proteini komplementa početno vežu za mikrob, oni aktiviraju svoju proteaznu aktivnost, što zauzvrat aktivira druge proteaze komplementa, i tako dalje. Time nastaje katalitska kaskada koja pojačava početni signal putem kontrolisane pozitivne [[povratna sprega|povratne sprege]].<ref>{{cite journal | vauthors = Sim RB, Tsiftsoglou SA | s2cid = 24505041 | title = Proteases of the complement system | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 32 | issue = Pt 1 | pages = 21–27 | date = Feb 2004 | pmid = 14748705 | doi = 10.1042/BST0320021 | url = http://pdfs.semanticscholar.org/9df4/e40fdcd4e1ba21a7047dca82ddf683c11d61.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20190302045456/http://pdfs.semanticscholar.org/9df4/e40fdcd4e1ba21a7047dca82ddf683c11d61.pdf | archive-date = 2019-03-02 }}</ref> Ova kaskada rezultira stvaranjem peptida koji privlače imunske ćelije, povećavaju vaskularnu propusnost i opsoniziraju (oblažu) površinu patogena, označavajući ga za uništenje. Ovo taloženje komponenti komplementa također može direktno uništiti ćelije narušavanjem njihove plazmamembrane putem formiranja kompleksa za napad na membranu.<ref name=Rus/> == Adaptivni imunski sistem == {{Glavni|Adaptivni imunski sistem}} [[File:Primary immune response 1.png|thumb|upright=1.6 |Dijagram koji prikazuje procese aktivacije, uništavanja i razgradnje ćelija, proizvodnje antitijela i proliferacije, te memoriju odgovora: Pregled procesa uključenih u primarni imunski odgovor]] Adaptivni imunski sistem razvio se kod ranih kičmenjaka i omogućava snažniji [[imunski odgovor]], kao i [[imunska memorija|imunsku memoriju]], pri čemu se svaki patogen „pamti” na osnovu karakterističnog antigena.<ref>{{cite journal | vauthors = Pancer Z, Cooper MD | title = The evolution of adaptive immunity | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 497–518 | year = 2006 | pmid = 16551257 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090542 }}</ref> Adaptivni imunski odgovor specifičan jeza [[antigen]] i zahtijeva prepoznavanje određenih antigena koji nisu vlastiti („ne-vlastiti“ antigeni) tokom procesa koji se naziva [[prezentacija antigena]]. Specifičnost za [[antigen]] omogućava stvaranje odgovora koji su prilagođeni tačno određenim [[patogen]]ima ili ćelijama zaraženim patogenima. Sposobnost pokretanja ovih prilagođenih odgovora u tijelu održavaju „memorijske ćelije“. Ako patogen zarazi tijelo više od jednom, ove specifične memorijske ćelije služe za njegovo brzo eliminisanje.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=38}} S druge strane, imunski sistem pokazuje [[imunska tolerancija|imunsku toleranciju]] prema „[[vlastiti protein|vlastitim proteinima]]”. ===Prepoznavanje antigena=== Ćelije adaptivnog imunskog sistema su posebne vrste leukocita, koje nazivamo limfocitima. [[B-ćelije]] i [[T-ćelije]] glavne su vrste [[limfocit]]a, a nastaju iz [[hematopoetska matična ćelija|hematopoetskih matičnih ćelija]] u [[koštana srž|koštanoj srži]].{{sfn| Janeway |2005 |p=}} [[B-ćelija|B-ćelije]] učestvuju u humoralnom imunskom odgovoru, dok [[T-ćelija|T-ćelije]] učestvuju u imunskom odgovoru posredovanom ćelijama. Citotoksične T-ćelije (T-ćelije ubice) prepoznaju samo antigene vezane za molekule [[MHC]] klase I, dok pomoćničke T-ćelije i regulatorne T-ćelije prepoznaju samo antigene vezane za molekule MHC klase II [[glavni kompleks histokompatibilnolsti|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]]. Ova dva mehanizma prezentacije antigena odražavaju različite uloge ove dvije vrste [[T-ćelija]]. Treći, manji podtip čine γδ T-ćelije, koje prepoznaju intaktne antigene koji nisu vezani za MHC receptore.<ref name="Holtmeier W, Kabelitz D 2005 151–83">{{cite journal | vauthors = Holtmeier W, Kabelitz D | title = gammadelta T cells link innate and adaptive immune responses | volume = 86 | pages = 151–83 | year = 2005 | pmid = 15976493 | doi = 10.1159/000086659 | isbn = 3-8055-7862-8 | journal = Chemical Immunology and Allergy }}</ref> The double-positive T cells are exposed to a wide variety of [[Self-protein|self-antigens]] in the [[thymus]], in which [[iodine]] is necessary for its thymus development and activity.<ref name="pmid19647627">{{cite journal | vauthors = Venturi S, Venturi M | title = Iodine, thymus, and immunity | journal = Nutrition | volume = 25 | issue = 9 | pages = 977–79 | date = September 2009 | pmid = 19647627 | doi = 10.1016/j.nut.2009.06.002 }}</ref> Nasuprot tome, antigenski specifični receptor [[B-ćelija]] predstavlja molekulu antitijela na površini B-ćelije i prepoznaje nativni (neprerađeni) antigen, bez potrebe za [[procesuiranje antigena|procesuiranjem antigena]]. Takvi antigeni mogu biti velike molekule koje se nalaze na površini patogena, ali to mogu biti i mali [[hapten]]i (poput [[penicilin]]a) vezani za molekulu nosača.{{sfn|Janeway|Travers|Walport|2001|loc= sec. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK27112/#A1746 12-10]}} Svaka loza B-ćelija eksprimira drugačije antitijelo, tako da cjelokupan skup antigenskih receptora na B-ćelijama predstavlja sva antitijela koja tijelo može proizvesti.{{sfn| Janeway |2005 |p=}} Kada B- ili T-ćelije naiđu na svoje odgovarajuće antigene, one se umnožavaju, pri čemu nastaju brojni „klonovi” ćelija koji ciljaju isti antigen. To se naziva [[klonska selekcija]].{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp= 5–6}} ===Prezentacija antigena T-limfocitima=== I B-ćelije i T-ćelije posjeduju receptorske molekule koje prepoznaju određene mete. T-ćelije prepoznaju metu koja „nije vlastita” (tzv. „ne-vlastitu” metu), kao što je patogen, tek nakon što antigeni (sitni fragmenti patogena) budu obrađeni i prezentirani u kombinaciji s „vlastitim” receptorom, poznatim kao molekula [[MHC|glavnog kompleksa tkivne podudarnosti]] (MHC).{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=51–53}} ===Imunost posredovana ćelijama=== {{Glavni|Imunost posredovana ćelijama}} Postoje dvije glavne podvrste [[T-ćelija]]: [[citotoksične T-ćelije]] (T-ćelije ubice) i [[pomoćničke T-ćelije]]. Pored toga, postoje i [[regulatorne T-ćelije]], koje imaju ulogu u modulaciji imunskog odgovora.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=7–8}} ==== T-ćelije ubice ==== ==== Pomoćničke T-ćelije ==== [[File:Activation of T and B cells.png|thumb|right|400px|Aktivacija makrofaga ili [[B-ćelija]] pomoću T-pomoćničkih ćelija]] T-pomoćničke ćelije reguliraju i urođeni i stečeni [[imunski odgovor]] te pomažu odrediti kakav će imunski odgovor tijelo razviti protiv određenog patogena.<ref>{{cite journal | vauthors = Abbas AK, Murphy KM, Sher A | title = Functional diversity of helper T lymphocytes | journal = Nature | volume = 383 | issue = 6603 | pages = 787–93 | date = Oct 1996 | pmid = 8893001 | doi = 10.1038/383787a0 | bibcode = 1996Natur.383..787A | s2cid = 4319699 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = McHeyzer-Williams LJ, Malherbe LP, McHeyzer-Williams MG | title = From Innate Immunity to Immunological Memory | chapter = Helper T cell-regulated B cell immunity | volume = 311 | pages = 59–83 | year = 2006 | pmid = 17048705 | doi = 10.1007/3-540-32636-7_3 | isbn = 978-3-540-32635-9 | series = Current Topics in Microbiology and Immunology }}</ref> Ove ćelije nemaju citotoksično djelovanje i ne uništavaju direktno inficirane ćelije niti uklanjaju patogene. Umjesto toga, kontrolišu imunski odgovor usmjeravanjem drugih ćelija da obave te zadatke.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=8}} T-pomoćničke ćelije eksprimiraju receptore [[T-ćelija]] koji prepoznaju antigen vezan za MHC molekule II klase. Kompleks MHC-antigen također prepoznaje koreceptor [[CD4]] na T-pomoćničkoj ćeliji, koji regrutuje molekule unutar T-ćelije (poput [[Lck]]) odgovorne za njenu aktivaciju. T-pomoćničke ćelije ostvaruju slabiju vezu s kompleksom [[MHC]]-antigen nego što je to slučaj kod citotoksičnih T-ćelija; to znači da se, za aktivaciju T-pomoćničke ćelije, za MHC-antigen komplekse mora vezati veći broj receptora (oko 200–300), dok se citotoksične T-ćelije mogu aktivirati interakcijom sa samo jednim kompleksom MHC-antigen. Aktivacija T-pomoćničkih ćelija također zahtijeva duže trajanje interakcije sa ćelijom koja prezentira antigen.<ref>{{cite journal | vauthors = Kovacs B, Maus MV, Riley JL, Derimanov GS, Koretzky GA, June CH, Finkel TH | title = Human CD8+ T cells do not require the polarization of lipid rafts for activation and proliferation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 23 | pages = 15006–11 | date = Nov 2002 | pmid = 12419850 | pmc = 137535 | doi = 10.1073/pnas.232058599 | bibcode = 2002PNAS...9915006K | doi-access = free }}</ref> Aktivacija T-pomoćne ćelije u stanju mirovanja dovodi do oslobađanja [[citokin]]a koji utiču na aktivnost mnogih tipova ćelija. Signali posredovani [[citokin]]ima, koje proizvode T-pomoćne ćelije, pojačavaju mikrobicidnu funkciju makrofaga i aktivnost T-ćelija ubica.{{sfn|Alberts|Johnson|Lewis|Raff|2002|loc=Chapter. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26827/ "Helper T Cells and Lymphocyte Activation"]}} In addition, helper T cell activation causes an upregulation of molecules expressed on the T cell's surface, such as CD40 ligand (also called [[CD154]]), which provide extra stimulatory signals typically required to activate antibody-producing B cells.<ref>{{cite journal | vauthors = Grewal IS, Flavell RA | title = CD40 and CD154 in cell-mediated immunity | journal = Annual Review of Immunology | volume = 16 | issue = 1 | pages = 111–35 | year = 1998 | pmid = 9597126 | doi = 10.1146/annurev.immunol.16.1.111 }}</ref> ==== Gama-delta T-ćelije ==== [[Gama-delta T-ćelija|Gama-delta T-ćelije]] (γδ T-ćelije) posjeduju alternativni T-ćelijski receptor (TCR), za razliku od CD4+ i CD8+ (αβ) T-ćelija, te dijele karakteristike pomoćničkih [[T-ćelija]], citotoksičnih T-ćelija i NK-ćelija. Uslovi koji pokreću odgovor γδ T-ćelija nisu u potpunosti razjašnjeni. Poput drugih „nekonvencionalnih” podgrupa T-ćelija koje nose invarijantne TCR-ove – kao što su [[prirodne T-ćelije ubice]] (NKT-ćelije) ograničene na [[CD1d receptor|CD1d]] – γδ T-ćelije nalaze se na granici između urođene i stečene imunosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Girardi M | title = Immunosurveillance and immunoregulation by gammadelta T cells | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 126 | issue = 1 | pages = 25–31 | date = Jan 2006 | pmid = 16417214 | doi = 10.1038/sj.jid.5700003 | doi-access = free }}</ref> S jedne strane, γδ T-ćelije predstavljaju komponentu adaptivnog imuniteta jer vrše [[V(D)J rekombinacija|rekombinaciju gena za TCR]] (T-ćelijski receptor) kako bi stvorile raznolikost receptora, a mogu razviti i fenotip imunološkog pamćenja. S druge strane, različite podgrupe ovih ćelija čine i dio urođenog imunološkog sistema, budući da se ograničeni TCR-ovi ili NK-receptori mogu koristiti kao [[receptori za prepoznavanje obrazaca]]. Na primjer, veliki broj ljudskih Vγ9/Vδ2 T-ćelija reaguje u roku od nekoliko sati na [[nepeptidni antigen|određene molekule]] koje proizvode mikrobi, dok Vδ1+ T-ćelije, prisutne u [[epitel]]u, reaguju na epitelne ćelije koje se nalaze pod stresom.<ref name="Holtmeier W, Kabelitz D 2005 151–83" /> ===Humoralni imunski odgovor=== {{Glavni|Humoralna imunost}} [[File:2220 Four Chain Structure of a Generic Antibody-IgG2 Structures.jpg|thumb|upright=1.6 |Dijagram koji prikazuje antitijelo u obliku slova Y. Varijabilni region, koji uključuje mjesto vezivanja antigena, nalazi se na gornjem dijelu dva gornja laka lanca. Ostatak čini konstantni region. Antitijelo se sastoji od dva teška lanca i dva lahka lanca. Jedinstveni varijabilni region omogućava antitijelu da prepozna svoj odgovarajući antigen.<ref name=NIAID>{{cite web|title=Understanding the Immune System: How it Works |publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]] (NIAID) |url=https://www.niaid.nih.gov/publications/immune/the_immune_system.pdf |access-date=1 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103005411/http://www.niaid.nih.gov/Publications/immune/the_immune_system.pdf |archive-date=3 January 2007 }}</ref>]] [[B-ćelija]] prepoznaje [[patogen]]e kada se antitijela na njenoj površini vežu za određeni strani [[antigen]].<ref name=Sproul>{{cite journal | vauthors = Sproul TW, Cheng PC, Dykstra ML, Pierce SK | s2cid = 6550357 | title = A role for MHC class II antigen processing in B cell development | journal = International Reviews of Immunology | volume = 19 | issue = 2–3 | pages = 139–55 | year = 2000 | pmid = 10763706 | doi = 10.3109/08830180009088502 }}</ref> Ovaj kompleks antigen-antitijelo preuzima B-ćelija, koja ga putem [[proteoliza|proteolize]] razlaže na [[peptid]]e. B-ćelija zatim izlaže te antigenske peptide na svojoj površini, na molekulama MHC klase II. Ova kombinacija MHC-a i antigena privlači odgovarajuću pomoćničku T-ćeliju, koja oslobađa [[limfokin]]e i aktivira B-ćeliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Parker DC | title = T cell-dependent B cell activation | journal = Annual Review of Immunology | volume = 11 | pages = 331–60 | date = 1993 | pmid = 8476565 | doi = 10.1146/annurev.iy.11.040193.001555 }}</ref> Kada se aktivirana B-ćelija počne dijeliti, njeni potomci (plazma-ćelije) luče milione kopija antitijela koja prepoznaju taj antigen. Ova antitijela kruže u krvnoj plazmi i limfi, vezuju se za patogene koji nose taj antigen i označavaju ih za uništenje putem aktivacije sistema komplementa ili za preuzimanje i razgradnju od strane fagocita. Antitijela također mogu direktno neutralizirati prijetnje, vezivanjem za bakterijske toksine ili ometanjem receptora koje virusi i bakterije koriste za infekciju ćelija.{{sfn| Murphy |Weaver |2016 |loc= Chapter 10: Humoral immune response}} [[Novorođenčad]] prethodno nije bila izložena mikrobima, te su stoga posebno osjetljiva na infekcije. Majka osigurava nekoliko nivoa pasivne zaštite. Tokom trudnoće, posebna vrsta antitijela, poznata kao [[imunoglobulin]] G (IgG), prenosi se s majke na bebu direktno putem placente; stoga ljudske bebe već pri rođenju imaju visok nivo antitijela, pri čemu je spektar specifičnosti tih antitijela za antigene identičan onome kod majke.<ref>{{cite journal | vauthors = Saji F, Samejima Y, Kamiura S, Koyama M | title = Dynamics of immunoglobulins at the feto-maternal interface | journal = Reviews of Reproduction | volume = 4 | issue = 2 | pages = 81–89 | date = May 1999 | pmid = 10357095 | doi = 10.1530/ror.0.0040081 | s2cid = 31099552 | url = http://pdfs.semanticscholar.org/ef69/261377c9d417b646679b850fc88a19128579.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20210130212930/http://pdfs.semanticscholar.org/ef69/261377c9d417b646679b850fc88a19128579.pdf | archive-date = 2021-01-30 }}</ref> [[Majčino mlijeko]] ili [[grušalina]] (kolostrum) također sadrže antitijela koja dospijevaju u crijeva dojenčeta i štite ga od bakterijskih infekcija sve dok novorođenče ne bude sposobno samo sintetizirati vlastita antitijela.<ref>{{cite journal | vauthors = Van de Perre P | title = Transfer of antibody via mother's milk | journal = Vaccine | volume = 21 | issue = 24 | pages = 3374–76 | date = Jul 2003 | pmid = 12850343 | doi = 10.1016/S0264-410X(03)00336-0 }}</ref> Riječ je o pasivnoj imunusti, budući da [[fetus]] zapravo ne stvara nikakve memorijske ćelije niti antitijela – on ih samo „posuđuje”. Ova pasivna imunost obično je kratkotrajna i može trajati od nekoliko dana do nekoliko mjeseci. U medicini se zaštitna pasivna imunost može prenijeti s jedne osobe na drugu i vještačkim putem (npr. primjenom intravenskih imunoglobulina).<ref name= Keller>{{cite journal | vauthors = Keller MA, Stiehm ER | title = Passive immunity in prevention and treatment of infectious diseases | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 13 | issue = 4 | pages = 602–14 | date = Oct 2000 | pmid = 11023960 | pmc = 88952 | doi = 10.1128/CMR.13.4.602-614.2000 }}</ref> === Imunska memorija === {{Glavni|Imunost}} Kada se B-ćelije i T-ćelije aktiviraju i počnu razmnožavati, dio njihovih potomaka postaje dugovječne memorijske ćelije. Tokom cijelog života jedinke, ove memorijske ćelije „pamte” svaki specifični patogen s kojim su došle u dodir te mogu pokrenuti snažan odgovor ukoliko se taj patogen ponovo pojavi. T-ćelije prepoznaju patogene putem malih proteinskih signala infekcije, zvanih antigeni, koji se direktno vezuju za receptore na površini [[T-ćelija]].<ref>{{Citation |last=Sauls |first=Ryan S. |title=Histology, T-Cell Lymphocyte |date=2025 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535433/ |access-date=2026-02-21 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30571054 |last2=McCausland |first2=Cassidy |last3=Taylor |first3=Bryce N.}}</ref> B-ćelije koriste protein imunoglobulin kako bi prepoznale patogene putem njihovih antigena.<ref>{{Citation |last=Althwaiqeb |first=Sarah A. |title=Histology, B-Cell Lymphocyte |date=2025 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560905/ |access-date=2026-02-21 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32809740 |last2=Fakoya |first2=Adegbenro O. |last3=Bordoni |first3=Bruno}}</ref> Ovo je „adaptivno” jer se javlja tokom života jedinke kao prilagodba na infekciju tim patogenom i priprema imunski sistem za buduće izazove. Imunska memorija može biti u obliku pasivne kratkoročne memorije ili aktivne dugoročne memorije.{{sfn | Sompayrac | 2019 | p=98}} == Fiziološka regulacija == [[File:Immune response2.svg|thumb|right|upright=1.7|Početni odgovor uključuje antitijela i efektorske T-ćelije. Rezultirajuća zaštitna imunost traje sedmicama. Imunska memorija često traje godinama. Vremenski tok imunskog odgovora počinje prvim susretom s patogenom (ili početnom vakcinacijom) i dovodi do formiranja i održavanja aktivne imunološke memorije.]] Imunski sistem je uključen u mnoge aspekte fiziološke regulacije u tijelu. Blisko interreaguje s drugim sistemima, kao što je [[Endokrini sistem|endokrini]]<ref>{{cite journal | vauthors = Wick G, Hu Y, Schwarz S, Kroemer G | title = Immunoendocrine communication via the hypothalamo-pituitary-adrenal axis in autoimmune diseases | journal = Endocrine Reviews | volume = 14 | issue = 5 | pages = 539–63 | date = October 1993 | pmid = 8262005 | doi = 10.1210/edrv-14-5-539 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kroemer G, Brezinschek HP, Faessler R, Schauenstein K, Wick G | title = Physiology and pathology of an immunoendocrine feedback loop | journal = Immunology Today | volume = 9 | issue = 6 | pages = 163–5 | date = June 1988 | pmid = 3256322 | doi = 10.1016/0167-5699(88)91289-3 }}</ref> i [[Nervni sistem|nervni]]<ref>{{cite journal | vauthors = Trakhtenberg EF, Goldberg JL | title = Immunology. Neuroimmune communication | journal = Science | volume = 334 | issue = 6052 | pages = 47–8 | date = October 2011 | pmid = 21980100 | doi = 10.1126/science.1213099 | bibcode = 2011Sci...334...47T | s2cid = 36504684 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Veiga-Fernandes H, Mucida D | title = Neuro-Immune Interactions at Barrier Surfaces | journal = Cell | volume = 165 | issue = 4 | pages = 801–11 | date = May 2016 | pmid = 27153494 | pmc = 4871617 | doi = 10.1016/j.cell.2016.04.041 }}</ref><ref>{{cite journal | title = Neuroimmune communication | journal = Nature Neuroscience | volume = 20 | issue = 2 | page = 127 | date = February 2017 | pmid = 28092662 | doi = 10.1038/nn.4496 | doi-access = free }}</ref> sistemi. Imunski sistem također ima ključnu ulogu u [[embriogeneza|embriogenezi]] (razvoju embriona), kao i u popravci i regeneraciji tkiva.<ref name="pmid28542262">{{cite journal |vauthors=Wilcox SM, Arora H, Munro L, Xin J, Fenninger F, Johnson LA, Pfeifer CG, Choi KB, Hou J, Hoodless PA, Jefferies WA |title=The role of the innate immune response regulatory gene ABCF1 in mammalian embryogenesis and development |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=5 |date=2017 |pmid=28542262 |pmc=5438103 |doi=10.1371/journal.pone.0175918 |bibcode=2017PLoSO..1275918W |doi-access=free }}</ref> === Hormoni === [[Hormon]]i mogu djelovati kao [[imunomodulator]]i, mijenjajući osjetljivost imunskog sistema. Na primjer, [[ženski polni hormoni]] su poznati [[imunostimulator]]i kako adaptivnih{{sfn| Wira |Crane-Godreau |Grant |2004 |loc= Chapter: Endocrine Regulation of the Mucosal Immune System in the Female Reproductive Tract}}, tako i urođenih imunskih odgovora.<ref>{{cite journal | vauthors = Lang TJ | title = Estrogen as an immunomodulator | journal = Clinical Immunology | volume = 113 | issue = 3 | pages = 224–30 | date = Dec 2004 | pmid = 15507385 | doi = 10.1016/j.clim.2004.05.011 }}<br />{{cite journal | vauthors = Moriyama A, Shimoya K, Ogata I, Kimura T, Nakamura T, Wada H, Ohashi K, Azuma C, Saji F, Murata Y | title = Secretory leukocyte protease inhibitor (SLPI) concentrations in cervical mucus of women with normal menstrual cycle | journal = Molecular Human Reproduction | volume = 5 | issue = 7 | pages = 656–61 | date = Jul 1999 | pmid = 10381821 | doi = 10.1093/molehr/5.7.656 | doi-access = free }}<br />{{cite journal | vauthors = Cutolo M, Sulli A, Capellino S, Villaggio B, Montagna P, Seriolo B, Straub RH | title = Sex hormones influence on the immune system: basic and clinical aspects in autoimmunity | journal = Lupus | volume = 13 | issue = 9 | pages = 635–38 | year = 2004 | pmid = 15485092 | doi = 10.1191/0961203304lu1094oa | s2cid = 23941507 }}<br />{{cite journal | vauthors = King AE, Critchley HO, Kelly RW | title = Presence of secretory leukocyte protease inhibitor in human endometrium and first trimester decidua suggests an antibacterial protective role | journal = Molecular Human Reproduction | volume = 6 | issue = 2 | pages = 191–96 | date = Feb 2000 | pmid = 10655462 | doi = 10.1093/molehr/6.2.191 | doi-access = free }}</ref> Neke autoimunske bolesti, poput [[lupus erythematosus|eritemskog lupusa]], prvenstveno pogađaju žene, a njihova pojava se često poklapa s [[pubertet|pubertetom]]. S druge strane, [[androgeni|muški polni hormoni]], kao što je [[testosteron]], djeluju [[imunosupresiv]]no.<ref>{{cite journal | vauthors = Fimmel S, Zouboulis CC | title = Influence of physiological androgen levels on wound healing and immune status in men | journal = The Aging Male | volume = 8 | issue = 3–4 | pages = 166–74 | year = 2005 | pmid = 16390741 | doi = 10.1080/13685530500233847 | s2cid = 1021367 }}</ref> Čini se da i ostali hormoni regulišu imunski sistem, a među njima se posebno ističu [[prolaktin]], [[hormon rasta]] i [[vitamin D]].<ref>{{cite journal | vauthors = Dorshkind K, Horseman ND | title = The roles of prolactin, growth hormone, insulin-like growth factor-I, and thyroid hormones in lymphocyte development and function: insights from genetic models of hormone and hormone receptor deficiency | journal = Endocrine Reviews | volume = 21 | issue = 3 | pages = 292–312 | date = Jun 2000 | doi = 10.1210/edrv.21.3.0397 | pmid = 10857555 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nagpal S, Na S, Rathnachalam R | title = Noncalcemic actions of vitamin D receptor ligands | journal = Endocrine Reviews | volume = 26 | issue = 5 | pages = 662–87 | date = Aug 2005 | pmid = 15798098 | doi = 10.1210/er.2004-0002 | doi-access = free }}</ref> ===Vitamin D=== Iako su rana istraživanja na ćelijskom nivou ukazivala na to da bi vitamin D mogao uticati na imunske odgovore, novija klinička ispitivanja velikih razmjera i meta-analize (2022–2024.) pokazale su da suplementacija vitaminom D može smanjiti rizik i težinu autoimunskih bolesti, kao što su [[reumatoidni artritis]] i [[multipla skleroza]], te da može umjereno smanjiti učestalost akutnih infekcija respiratornog trakta i poboljšati ishode kod [[tuberkuloza|tuberkuloze]].<ref>{{Cite journal |last=Mercier |first=F. |title=Effect of vitamin D on inflammatory and clinical outcomes in rheumatoid arthritis: a systematic review and dose-response meta-analysis |journal=Nutrition Reviews |date=April 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Li |first=Y. |title=Vitamin D3 as an add-on treatment for multiple sclerosis: A systematic review and meta-analysis |journal=Multiple Sclerosis and Related Disorders |date=February 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Efficacy and safety of vitamin D in tuberculosis patients: a systematic review and meta-analysis |journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy |date=July 2022}}</ref> Izvještaj Instituta za medicinu Sjedinjenih Američkih Država iz 2011. godine navodi da se „ishodi povezani sa... funkcionisanjem imunskog sistema, autoimunskim poremećajima i [[infekcija]]ma... nisu mogli pouzdano dovesti u vezu s unosom kalcija ili vitamina D, a rezultati su često bili protivrječni.”<ref name="Ross_2011">{{cite book |author=Institute of Medicine |chapter=8, Implications and Special Concerns |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK56078/ |veditors=Ross AC, Taylor CL, Yaktine AL, Del Valle HB |title=Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D |publisher=National Academies Press |year=2011 |isbn=978-0-309-16394-1 |pmid=21796828 |doi=10.17226/13050 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK56070/ |series=The National Academies Collection: Reports funded by the National Institutes of Health|s2cid=58721779 }}</ref>{{rp|5}} === San i odmor === San i odmor utiču na imunski sistem, a [[nedostatak sna]] štetno djeluje na funkciju imunskog sistema.<ref>{{cite journal | vauthors = Bryant PA, Trinder J, Curtis N | title = Sick and tired: Does sleep have a vital role in the immune system? | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 4 | issue = 6 | pages = 457–67 | date = Jun 2004 | pmid = 15173834 | doi = 10.1038/nri1369 | s2cid = 29318345 }}</ref> Čini se da kompleksne povratne petlje koje uključuju [[citokin]]e, kao što su [[interleukin-1]] i [[faktor tumorske nekroze-α]] koji se proizvode kao odgovor na infekciju, također imaju ulogu u regulaciji nebrzih pokreta očiju ([[San s nebrzim pokretima očiju|NREM]]) .<ref>{{cite journal | vauthors = Krueger JM, Majde JA | title = Humoral links between sleep and the immune system: research issues | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 992 | issue = 1 | pages = 9–20 | date = May 2003 | pmid = 12794042 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2003.tb03133.x | bibcode = 2003NYASA.992....9K | s2cid = 24508121 }}</ref> Stoga [[imunski odgovor]] na infekciju može dovesti do promjena u ciklusu spavanja, uključujući povećanje udjela [[spavane sporih talasa|spavanja sporih talasa]] u odnosu na spavanje s brzim pokretima očiju ([[REM faza spavanja|REM spavanje]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Majde JA, Krueger JM | title = Links between the innate immune system and sleep | journal = The Journal of Allergy and Clinical Immunology | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1188–98 | date = Dec 2005 | pmid = 16337444 | doi = 10.1016/j.jaci.2005.08.005 | doi-access = free }}</ref> Kod osoba lišenih sna, [[aktivna imunizacija]] može imati smanjen učinak i rezultirati manjom proizvodnjom antitijela, kao i slabijim imunskim odgovorom, u poređenju s onim što bi se zabilježilo kod osobe koja je dobro naspavana.<ref name="pmid27077395">{{cite journal |vauthors=Taylor DJ, Kelly K, Kohut ML, Song KS |title=Is Insomnia a Risk Factor for Decreased Influenza Vaccine Response? |journal=Behavioral Sleep Medicine |volume=15 |issue=4 |pages=270–287 |date=2017 |pmid=27077395 |pmc=5554442 |doi=10.1080/15402002.2015.1126596}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Rayatdoost |first1=Esmail |last2=Rahmanian |first2=Mohammad |last3=Sanie |first3=Mohammad Sadegh |last4=Rahmanian |first4=Jila |last5=Matin |first5=Sara |last6=Kalani |first6=Navid |last7=Kenarkoohi |first7=Azra |last8=Falahi |first8=Shahab |last9=Abdoli |first9=Amir |date=June 2022 |title=Sufficient Sleep, Time of Vaccination, and Vaccine Efficacy: A Systematic Review of the Current Evidence and a Proposal for COVID-19 Vaccination |journal=The Yale Journal of Biology and Medicine |volume=95 |issue=2 |pages=221–235 |issn=1551-4056 |pmc=9235253 |pmid=35782481}}</ref>Pored toga, na proteine kao što je [[NFIL3]] – za koje je utvrđeno da su usko povezani kako s diferencijacijom [[T-ćelija]], tako i s [[cirkadijski ritam|cirkadijskim ritmovima]] – može uticati narušavanje prirodnih ciklusa svjetlosti i tame, do kojeg dolazi uslijed nedostatka sna. Ovi poremećaji mogu dovesti do učestalije pojave hroničnih stanja, poput srčanih oboljenja, hroničnog bola i [[astma|astme]].<ref name="pmid19075717">{{cite journal |vauthors=Krueger JM |title=The role of cytokines in sleep regulation |journal=Current Pharmaceutical Design |volume=14 |issue=32 |pages=3408–16 |date=2008 |pmid=19075717 |pmc=2692603 |doi=10.2174/138161208786549281}}</ref> Pored negativnih posljedica nedostatka sna, utvrđeno je da san i s njim usko povezan cirkadijski sistem imaju snažne regulatorne učinke na imunske funkcije, utječući kako na urođenu, tako i na stečenu imunost. Kao prvo, tokom rane faze spavanja sporih talasa (engl. ‘’slow-wave sleep’’), nagli pad nivoa [[kortizol]]a, [[epinefrin]]a i [[norepinefrin]]a u krvi dovodi do porasta koncentracije hormona [[leptin]]a, [[hormon rasta|hormona rasta]] (hipofiznog hormona rasta) i [[prolaktin]]a. Ovi signali potiču proupalno stanje putem proizvodnje proupalnih citokina, kao što su interleukin-1, interleukin-12, TNF-alfa i IFN-gama. Ovi citokini zatim stimuliraju imunske procese, poput aktivacije, proliferacije i diferencijacije imunskih ćelija. Tokom ovog perioda, dok se postepeno razvija adaptivni imunski odgovor, dolazi do porasta broja nediferenciranih ili manje diferenciranih ćelija, poput nevinih [[T-ćelija]] i T-ćelija centralne memorije. Pored navedenog, hormonsko okruženje koje nastaje u tom trenutku (leptin, hormon rasta i prolaktin) pogoduje interakcijama između ćelija koje prezentiraju antigene (APC) i T-ćelija, pomaku ravnoteže citokina tipa Th1/Th2 u smjeru podrške Th1 odgovoru, pojačanoj ukupnoj proliferaciji Th-ćelija, te migraciji nevinih T-ćelija u [[limfni čvor|imfne čvorove]]. Smatra se da ovo također doprinosi stvaranju dugotrajne imunske memorije putem pokretanja Th1 imunskih odgovora.<ref name="Sleep and immune function">{{cite journal | vauthors = Besedovsky L, Lange T, Born J | title = Sleep and immune function | journal = Pflügers Archiv | volume = 463 | issue = 1 | pages = 121–37 | date = Jan 2012 | pmid = 22071480 | doi = 10.1007/s00424-011-1044-0 | pmc=3256323}}</ref> Tokom perioda budnosti, broj diferenciranih efektorskih ćelija – poput citotoksičnih ćelija prirodnih ubica (NK-ćelija) i CD45RA+ citotoksičnih T-limfocita – dostiže svoj vrhunac. Protivupalne molekule, kao što su kortizol i kateholamini, također dostižu najviše vrijednosti tokom perioda budnosti i aktivnosti. Upala može uzrokovati [[oksidativni stres]], a prisustvo [[melatonin]]a tokom spavanja moglo bi djelovati suprotno stvaranju slobodnih radikala u tom periodu.<ref name="Sleep and immune function"/><ref>{{cite web|url=http://www.webmd.com/sleep-disorders/excessive-sleepiness-10/immune-system-lack-of-sleep/ |title=Can Better Sleep Mean Catching fewer Colds? |work=WebMD |access-date=28 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509003219/http://www.webmd.com/sleep-disorders/excessive-sleepiness-10/immune-system-lack-of-sleep |archive-date=9 May 2014 }}</ref> ===Fizička aktivnost=== Fizička aktivnost pozitivno utiče na imunski sistem, a ovisno o učestalosti i intenzitetu, ublažava patogene efekte bolesti uzrokovanih bakterijama i virusima.<ref name="pmid32728975">{{cite journal |vauthors=da Silveira MP, da Silva Fagundes KK, Bizuti MR, Starck É, Rossi RC, de Resende E, Silva DT |title=Physical exercise as a tool to help the immune system against COVID-19: an integrative review of the current literature |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=21 |issue=1 |pages=15–28 |date=February 2021 |pmid=32728975 |pmc=7387807 |doi=10.1007/s10238-020-00650-3}}</ref> Odmah nakon intenzivnog vježbanja dolazi do prolazne imunodepresije, gdje se smanjuje broj limfocita u cirkulaciji i opada proizvodnja antitijela. To može stvoriti priliku za infekciju i reaktivaciju latentnih virusnih infekcija,<ref name="pmid27909225">{{cite journal |vauthors=Peake JM, Neubauer O, Walsh NP, Simpson RJ |title=Recovery of the immune system after exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=122 |issue=5 |pages=1077–1087 |date=May 2017 |pmid=27909225 |doi=10.1152/japplphysiol.00622.2016|s2cid=3521624 |url=https://researchonline.ljmu.ac.uk/id/eprint/16304/3/Recovery%20of%20the%20immune%20system%20after%20exercise.pdf }}</ref> ali dokazi nisu uvjerljivi.<ref name="pmid29713319">{{cite journal |vauthors=Campbell JP, Turner JE |title=Debunking the Myth of Exercise-Induced Immune Suppression: Redefining the Impact of Exercise on Immunological Health Across the Lifespan |journal=Frontiers in Immunology |volume=9 |issue= |date=2018 |pmid=29713319 |pmc=5911985 |doi=10.3389/fimmu.2018.00648|doi-access=free }}</ref><ref name="pmid32139352">{{cite journal |vauthors=Simpson RJ, Campbell JP, Gleeson M, Krüger K, Nieman DC, Pyne DB, Turner JE, Walsh NP |title=Can exercise affect immune function to increase susceptibility to infection? |journal=Exercise Immunology Review |volume=26 |issue= |pages=8–22 |date=2020 |pmid=32139352 |doi=}}</ref> ==== Promjene na ćelijskom nivou ==== [[File:Neutrophils.jpg|right|thumb|Četiri neutrofila u krvnom razmazu obojenom [[Giemsa boja|Giemsa metodom]] (vrsta Romanowsky bojenja)]] Tokom fizičke aktivnosti dolazi do povećanja broja svih vrsta [[leukociti|bijelih krvnih ćelija]] u cirkulaciji. To je uzrokovano silom trenja krvi koja protiče preko površine [[endotelne ćelije|endotelnih ćelija]], kao i djelovanjem [[kateholamin|kateholamina]] na [[beta-adrenergički receptor|β-adrenergičkih receptora]] (βAR).<ref name="pmid27909225"/> Broj [[neutrofil|neutrofila]] u krvi raste i ostaje povišen i do šest sati, pri čemu su prisutni i [[nezreli oblici]] ćelija. Iako je ovo povećanje broja neutrofila („[[neutrofilija]]”) slično onome koje se viđa kod bakterijskih [[infekcija]], nakon prestanka fizičke aktivnosti populacija ovih ćelija se vraća na normalu u roku od oko 24 sata.<ref name="pmid27909225"/> Broj [[limfociti|limfocita]] u cirkulaciji (uglavnom [[NK-ćelija]] – „ćelija prirodnih ubica”) opada tokom intenzivne fizičke aktivnosti, ali se vraća na normalu nakon 4 – 6 sati. Iako do 2% ovih ćelija [[apoptoza|odumire]], većina njih prelazi iz krvi u tkiva – prvenstveno u crijeva i pluća – gdje je najvjerovatniji susret s [[patogen|patogenima]].<ref name="pmid27909225"/> Određeni [[monocit]]i napuštaju [[krvotok]] i prelaze u mišiće, gdje se diferenciraju i postaju [[makrofag]]i.<ref name="pmid27909225"/> Ove ćelije diferenciraju se u dva tipa: proliferativne makrofage, koji su odgovorni za povećanje broja [[matične ćelije|matičnih ćelija]], te restorativne (obnavljajuće) makrofage, koji učestvuju u njihovom sazrijevanju u mišićne ćelije.<ref name="pmid34786967">{{cite journal |vauthors=Minari AL, Thomatieli-Santos RV |title=From skeletal muscle damage and regeneration to the hypertrophy induced by exercise: what is the role of different macrophage subsets? |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=322 |issue=1 |pages=R41–R54 |date=January 2022 |pmid=34786967 |doi=10.1152/ajpregu.00038.2021|s2cid=244369441 }}</ref> === Popravak i regeneracija === {{glavni|Doprinos imunskog sistema regeneraciji}} Imunski sistem, posebno njegova urođena komponenta, ima presudnu ulogu u popravku tkiva nakon [[oštećenje (medicina)|oštećenja]]. Ključni akteri su [[makrofag]]i i [[neutrofil]]i, ali važni su i drugi ćelijski akteri, uključujući [[gama-delta T-ćelije]] (γδ T-ćelije), [[urođena limfoidna ćelija|urođene limfoidne ćelije]] (ILC) i [[regulatorne T-ćelije]] (Treg). Plastičnost imunskih ćelija i ravnoteža između proupalnih i antiiupalnih signala ključni su aspekti efikasnog popravka tkiva. Imunološke komponente i putevi također učestvuju u regeneraciji; naprimjer, kod [[vodozemci|vodozemaca]], kao što je slučaj s [[regeneracija udova kod aksolotla|regeneracijom udova kod aksolotla]]. Prema jednoj hipotezi, organizmi koji su sposobni za regeneraciju (npr. [[neotenija|aksolotl]]i) mogli bi biti manje [[imunokompetencija|imunokompetentni]] od organizama koji nemaju tu sposobnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Godwin JW, Pinto AR, Rosenthal NA | title = Chasing the recipe for a pro-regenerative immune system | journal = Seminars in Cell & Developmental Biology | volume = 61 | pages = 71–79 | date = January 2017 | pmid = 27521522 | pmc = 5338634 | doi = 10.1016/j.semcdb.2016.08.008 | series = Innate immune pathways in wound healing/Peromyscus as a model system }}</ref> == Poremećaji ljudske imunosti == Do neuspjeha u odbrani domaćina dolazi u tri osnovne kategorije: imunodeficijencije,,{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=120–24}} autoimmunity,{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=114–18}} i preosjetljivosti.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=111–14}} === Imunodeficijencije === {{Glavni|Imunodeficijencija}} [[Imunodeficijencija|Imunodeficijencije]] nastaju kada su jedna ili više komponenti imunskog sistema neaktivne. Sposobnost imunskog sistema da reaguje na patogene smanjena je kako kod mladih, tako i kod [[starost|starijih osoba]], pri čemu imunoski odgovori počinju slabiti oko 50. godine života uslijed [[imunosenesencija|imunosenesencije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Aw D, Silva AB, Palmer DB | title = Immunosenescence: emerging challenges for an ageing population | journal = Immunology | volume = 120 | issue = 4 | pages = 435–46 | date = Apr 2007 | pmid = 17313487 | pmc = 2265901 | doi = 10.1111/j.1365-2567.2007.02555.x }}</ref><ref name="nutrition">{{cite journal | vauthors = Chandra RK | title = Nutrition and the immune system: an introduction | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 66 | issue = 2 | pages = 460S–63S | date = Aug 1997 | pmid = 9250133 | doi = 10.1093/ajcn/66.2.460S | doi-access = free }}</ref> U razvijenim zemljama, [[gojaznost]], [[alkoholizam]] i upotreba droga česti su uzroci oslabljene imunske funkcije, dok je [[pothranjenost]] najčešći uzrok imunodeficijencije u zemljama u razvoju.<ref name="nutrition"/> Ishrana u kojoj nedostaje dovoljno proteina povezuje se s narušenom imunošću posredovanim ćelijama, aktivnošću sistema komplementa, funkcijom fagocita, koncentracijom antitijela [[imunoglobulin]]a A (IgA) i proizvodnjom citokina. Pored toga, gubitak [[timus]]a u ranoj dobi – uslijed genetičke mutacije ili hirurškog uklanjanja – dovodi do teške imunodeficijencije i visoke podložnosti infekcijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Miller JF | title = The discovery of thymus function and of thymus-derived lymphocytes | journal = Immunological Reviews | volume = 185 | issue = 1 | pages = 7–14 | date = Jul 2002 | pmid = 12190917 | doi = 10.1034/j.1600-065X.2002.18502.x | s2cid = 12108587 }}</ref> Imunodeficijencije također mogu biti nasljedne ili „stečene”.{{sfn | Reece | 2011 | p=967}} [[Teška kombinovana imunodeficijencija]] rijedak je [[genetički poremećaj]] koji karakteriše poremećen razvoj funkcionalnih [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]], uzrokovan brojnim genetičkim [[mutacija]]ma.<ref name="five">{{cite journal |vauthors=Burg M, Gennery AR |title=Educational paper: The expanding clinical and immunological spectrum of severe combined immunodeficiency |journal=Eur J Pediatr |volume= 170 |issue=5 |pages=561–571 |year=2011 |doi=10.1007/s00431-011-1452-3 |pmid=21479529 |pmc=3078321 }}</ref>[[Hronična granulomatozna bolest]], kod koje [[fagociti]] imaju smanjenu sposobnost uništavanja patogena, primjer je nasljedne, odnosno [[primarna imunodeficijencija|kongenitalne imunodeficijencije]]. [[AIDS]] i neke vrste [[kancer|raka]] uzrokuju stečenu imunodeficijenciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Joos L, Tamm M | title = Breakdown of pulmonary host defense in the immunocompromised host: cancer chemotherapy | journal = Proceedings of the American Thoracic Society | volume = 2 | issue = 5 | pages = 445–48 | year = 2005 | pmid = 16322598 | doi = 10.1513/pats.200508-097JS }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Copeland KF, Heeney JL | title = T helper cell activation and human retroviral pathogenesis | journal = Microbiological Reviews | volume = 60 | issue = 4 | pages = 722–42 | date = Dec 1996 | pmid = 8987361 | pmc = 239461 | doi = 10.1128/MMBR.60.4.722-742.1996 }}</ref> === Autoimunost === {{Glavni|Autoimunost}} [[File:Rheumatoid_Arthritis.JPG|thumb|Zglobovi šake otečeni i deformisani uslijed [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], autoimunskog poremećaja]] Pretjerano aktivni [[imunski odgovor]]i predstavljaju drugu krajnost imunske disfunkcije, a posebno se odnose na [[autoimunska bolest|autoimunske bolesti]]. U tim slučajevima, imunski sistem ne uspijeva pravilno razlikovati vlastite strukture od stranih, te napada dijelove tijela. U normalnim okolnostima, mnoge T-ćelije i antitijela reaguju s „vlastitim” peptidima.<ref>{{cite journal | vauthors = Miller JF | s2cid = 32476323 | title = Self-nonself discrimination and tolerance in T and B lymphocytes | journal = Immunologic Research | volume = 12 | issue = 2 | pages = 115–30 | year = 1993 | pmid = 8254222 | doi = 10.1007/BF02918299 }}</ref> Jedna od funkcija specijalizovanih ćelija (smještenih u [[timus]]u i koštanoj srži) jeste da mladim limfocitima predstave [[vlastiti antigeni|vlastite antigene]] koji nastaju širom tijela, te da eliminišu one ćelije koje prepoznaju te vlastite antigene, čime se sprečava autoimunost.<ref name="Sproul" /> Među česte autoimune bolesti spadaku [[Hashimotov tireoiditis]],<ref name="NIH2017">{{citation-attribution|1={{cite web|title=Hashimoto's disease|url=https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/hashimotos-disease|publisher=Office on Women's Health, U.S. Department of Health and Human Services|access-date=17 July 2017|date=12 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728031758/https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/hashimotos-disease|archive-date=28 July 2017}}}}</ref> [[reumatoidmi artritis]],<ref name="Lancet2016">{{cite journal | vauthors = Smolen JS, Aletaha D, McInnes IB | s2cid = 37973054 | title = Rheumatoid arthritis | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10055 | pages = 2023–2038 | date = October 2016 | pmid = 27156434 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)30173-8 | bibcode = 2016Lanc..388.2023S | url = http://eprints.gla.ac.uk/131249/1/131249.pdf }}</ref> [[diabetes mellitus tip 1]]<ref name="Farhy_2015">{{cite journal | vauthors = Farhy LS, McCall AL | title = Glucagon - the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes | journal = Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care | volume = 18 | issue = 4 | pages = 407–14 | date = July 2015 | pmid = 26049639 | doi = 10.1097/mco.0000000000000192 | s2cid = 19872862 }}</ref> i [[sistemski lupus erythematosus]].<ref name=NIH2015>{{cite web|title=Handout on Health: Systemic Lupus Erythematosus|url=https://www.niams.nih.gov/health-topics/lupus|website=www.niams.nih.gov|access-date=12 June 2016|date=February 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617162703/http://www.niams.nih.gov/Health_Info/Lupus/default.asp|archive-date=17 June 2016}}</ref> === Preosjetljivost === {{Glavni|Preosjetljivost}} [[Preosjetljivost]] je imunski odgovor koji oštećuje vlastita tkiva organizma. Dijeli se na četiri razreda (tipovi I–IV), ovisno o uključenim mehanizmima i vremenskom toku reakcije preosjetljivosti. Preosjetljivost tipa I je neposredna ili [[anafilaksija|anafilaksijska]] reakcija, koja se često povezuje s alergijom. Simptomi mogu varirati od blage nelagode do smrtnog ishoda. Preosjetljivost tipa I posredovana je [[imunoglobulin E|IgE]]-om, koji podstiče degranulaciju [[mastocit|mastocita]] i [[bazofilni granulocit|bazofila]] kada dođe do njegovog unakrsnog povezivanja s antigenom.<ref name="USCH">{{cite web|url=http://www.microbiologybook.org/book/immunol-sta.htm|title=Immunology – Chapter Seventeen: Hypersensitivity States| vauthors = Ghaffar A |year=2006|publisher=University of South Carolina School of Medicine|work=Microbiology and Immunology On-line|access-date=29 May 2016}}</ref> Preosjetljivost tipa II nastaje kada se antitijela vežu za antigene na vlastitim ćelijama jedinke, označavajući ih za uništenje. Ovo stanje se naziva i preosjetljivost zavisna od antitijela (ili citotoksična preosjetljivost), a posreduju mu antitijela [[imunoglobulin G|IgG]] i [[imunoglobulin M|IgM]].<ref name=USCH /> [[Imunski kompleks]]i (agregati antigena, proteina komplementa te IgG i IgM antitijela) koji se talože u različitim tkivima pokreću reakcije preosjetljivosti tipa III.<ref name=USCH /> Za razvoj preosjetljivosti tipa IV (poznate i kao preosjetljivost posredovana ćelijama ili ''preosjetljivost odgođenog tipa'') obično je potrebno između dva i tri dana. Reakcije tipa IV učestvuju u mnogim autoimunskim i zaraznim bolestima, a mogu biti prisutne i kod [[kontaktni dermatitis|kontaktnog dermatitisa]]. U ovim reakcijama posreduju [[T-ćelije]], [[monociti]] i [[makrofagi]].<ref name=USCH/> === Idiopatska upala === {{Glavni|Imunski posredovane upalne bolesti}} [[Upala]] jedan je od prvih odgovora imunskog sistema na infekciju, ali se može javiti i bez poznatog uzroka. Upalu uzrokuju [[eikozanoid]]i i [[citokin]]i, koje oslobađaju oštećene ili zaražene ćelije. Eikozanoidi uključuju [[prostaglandin]]e, koji izazivaju povišenu tjelesnu temperaturu i [[vazodilatacija|širenje krvnih sudova]] povezano s upalom, te [[leukotrijen]]e, koji privlače određene bijele krvne ćelije (leukocite). Među česte citokine spadaju [[interleukin]]i, odgovorni za komunikaciju između bijelih krvnih ćelija; [[hemokin]]i, koji podstiču [[hemotaksija|hemotaksiju]], te [[interferon]]i, koji djeluju antivirusno, naprimjer zaustavljanjem [[biosinteza proteina|sinteze proteina]] u ćeliji domaćina. Također se mogu osloboditi [[faktor rasta|aktori rasta]] i citotoksični faktori. Ovi citokini i druge hemikalije privlače imunske ćelije na mjesto infekcije i podstiču zacjeljivanje oštećenog tkiva nakon uklanjanja patogena. == Manipulacija u medicini == [[File:Dexamethasone structure.svg|thumb|right|upright=1.2 |Skeletna strukturna formula deksametazona, C22 H29 F O5: skeletna strukturna formula [[imunodepresija|imunosupresivnog lijeka]] [[deksametazon]]a]] Imunski odgovor može seusmjeravati, kako bi se suzbile neželjene reakcije koje proizlaze iz [[autoimunost]]i, [[alergija]] i [[odbacivanje transplantata|odbacivanja transplantata]], te kako bi se stimulisali zaštitni odgovori protiv patogena koji u velikoj mjeri izmiču imunkoms sistemu (pogledajte [[Aktivna memorija i imunizacija|imunizaciju]]) ili protiv [[kancer]]a.{{sfn | Sompayrac | 2019 | pp=83–85}} === Imunosupresija === [[Imunosupresivni lijek]]ovi koriste se za kontrolu autoimunskih poremećaja ili [[upala]] u slučajevima kada dolazi do prekomjernog oštećenja tkiva, kao i za sprječavanje odbacivanja nakon [[transplantacija organa]].{{sfn|Ciccone |2015 |loc = Chapter [https://books.google.com/books?id=Te1vCAAAQBAJ&q=%22immunosuppressive+drugs%22+autoimmune+tissue+damage&pg=PA625 37]}}<ref name= Taylor>{{cite journal | vauthors = Taylor AL, Watson CJ, Bradley JA | title = Immunosuppressive agents in solid organ transplantation: Mechanisms of action and therapeutic efficacy | journal = Critical Reviews in Oncology/Hematology | volume = 56 | issue = 1 | pages = 23–46 | date = Oct 2005 | pmid = 16039869 | doi = 10.1016/j.critrevonc.2005.03.012 }}</ref> Protivupalni lijekovi često se koriste za kontrolu posljedica upale. [[Glukokortikoid]]i najsnažniji su među ovim lijekovima i mogu imati brojne neželjene [[nuspojava|nuspojave]], kao što su [[centralna gojaznost]], [[hiperglikemija]] i [[osteoporoza]].<ref>{{cite journal | vauthors = Barnes PJ | title = Corticosteroids: the drugs to beat | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 533 | issue = 1–3 | pages = 2–14 | date = Mar 2006 | pmid = 16436275 | doi = 10.1016/j.ejphar.2005.12.052 }}</ref> Njihova upotreba je strogo kontrolisana. Manje doze protivupalnih lijekova često se koriste u kombinaciji sa citotoksičnim ili imunosupresivnim lijekovima, kao što su [[metotreksat]] ili [[azatioprin]]. [[Citotoksični lijek]]ovi potiskuju imunološki odgovor uništavanjem ćelija koje se dijele, poput aktiviranih [[T-ćelija]]. Ovo uništavanje je neselektivno, pri čemu stradaju i ostale ćelije koje se stalno dijele te organi u kojima se one nalaze, što dovodi do toksičnih nuspojava.<ref name= Taylor/> Imunosupresivni lijekovi, poput [[ciklosporin]]a, onemogućavaju T-ćelijama da pravilno reaguju na signale, tako što blokiraju puteve [[transdukcija signala|transdukcije signala]].<ref>{{cite journal | vauthors = Masri MA | title = The mosaic of immunosuppressive drugs | journal = Molecular Immunology | volume = 39 | issue = 17–18 | pages = 1073–77 | date = Jul 2003 | pmid = 12835079 | doi = 10.1016/S0161-5890(03)00075-0 }}</ref> === Imunostimulacija === {{Glavni|Imunostimulans|Imunoterapija|Vakcinacija}} Tvrdnje koje iznose prodavači raznih proizvoda i praktičari [[alternativna medicina|alternativne medicine]] – poput [[kiropraktika|kiropraktičara]], [[homeopatija|homeopata]] i [[akupunktura|akupunkturologa]] – da mogu stimulisati ili „ojačati” imunski sistem, uglavnom nemaju smisleno obrazloženje niti dokaze o djelotvornosti.<ref>{{cite magazine | vauthors = Hall H |author-link1 = Harriet Hall |date=July–August 2020 |title=How You Can Really Boost Your Immune System |url=https://skepticalinquirer.org/2020/06/how-you-can-really-boost-your-immune-system/ |magazine=[[Skeptical Inquirer]] |location=Amherst, New York |publisher=Center for Inquiry |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121161902/https://skepticalinquirer.org/2020/06/how-you-can-really-boost-your-immune-system/ |archive-date=21 January 2021 |access-date=21 January 2021}}</ref> ===Vakcinacija=== {{Glavni|Vakcinacija}} [[File:Polio Vaccination - Egypt (16868521330).jpg|right|thumb|Vakcinacija protiv dječije paralize u [[Egipat|Egiptu]]: Dijete prima kapi vakcine protiv dječije paralize u usta]] Dugotrajna „aktivna” memorija stiče se nakon infekcije, putem aktivacije B i [[T-ćelija]]. Aktivna imunost također se može stvoriti vještački, putem [[vakcinacija|vakcinacije]]. Princip na kojem počiva vakcinacija (koja se naziva i [[imunizacija]]) jeste unošenje [[patogen]]ih [[antigen]]a kako bi se stimulisao imunski sistem i razvila [[specifična imunost]] protiv tog određenog patogena, a sve to bez izazivanja bolesti povezane s tim organizmom.{{sfn | Reece | 2011 | p=965}} Ovo namjerno izazivanje imunskog odgovora uspješno je jer iskorištava prirodnu specifičnost imunskog sistema, kao i njegovu sposobnost da bude podstaknut na djelovanje. Budući da zarazne bolesti ostaju jedan od vodećih uzroka smrtnosti u ljudskoj populaciji, vakcinacija predstavlja najefikasniji vid manipulacije imunskim sistemom koji je čovječanstvo razvilo.{{sfn| Janeway |2005 |p=}}<ref>[https://www.who.int/healthinfo/bod/en/index.html Death and DALY estimates for 2002 by cause for WHO Member States.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021133659/http://www.who.int/healthinfo/bod/en/index.html |date=21 October 2008 }} [[World Health Organization]]. Retrieved on 1 January 2007.</ref> Mnoge vakcine zasnivaju se na besćelijskim komponentama mikroorganizama, uključujući bezopasne komponente [[toksin]]a.{{sfn | Reece | 2011 | p=965}} Budući da mnogi antigeni iz acelularnih vakcina ne izazivaju snažan adaptivni odgovor, većini bakterijskih vakcina dodaju se [[imunski adjuvans]]i koji aktiviraju [[antigen prezentujuća ćelija|antigen prezentujuće ćelije]] urođenog imunskog sistema i maksimiziraju [[imunogenost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Singh M, O'Hagan D | title = Advances in vaccine adjuvants | journal = Nature Biotechnology | volume = 17 | issue = 11 | pages = 1075–81 | date = Nov 1999 | pmid = 10545912 | doi = 10.1038/15058 | s2cid = 21346647 | doi-access = free }}</ref> === Imunologija tumora === {{Glavni|Imunologija raka}} Još jedna važna uloga imunskog sistema je identifikacija i eliminacija [[tumor]]a. Ovo se naziva '''imunski nadzor'''.<!-- za preusmjeravanje --> ''Transformirane ćelije'' tumora eksprimiraju [[antigen|antigene]] koji se ne nalaze na normalnim ćelijama. Imunskom sistemu, ovi antigeni izgledaju strano, a njihovo prisustvo uzrokuje da imunske ćelije napadaju transformirane tumorske ćelije. Antigeni koje eksprimiraju tumori imaju nekoliko izvora;<ref name = anderson>{{cite journal | vauthors = Andersen MH, Schrama D, Thor Straten P, Becker JC | title = Cytotoxic T cells | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 126 | issue = 1 | pages = 32–41 | date = Jan 2006 | pmid = 16417215 | doi = 10.1038/sj.jid.5700001 | doi-access = free }}</ref>neki potiču od [[onkogen|onkogenih]] virusa, poput [[ljudski papilomavirus|ljudskog papilomavirusa]], koji uzrokuje rak [[grlić maternice|grlića maternice]],<ref>{{cite journal | vauthors = Boon T, van der Bruggen P | title = Human tumor antigens recognized by T lymphocytes | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 183 | issue = 3 | pages = 725–29 | date = Mar 1996 | pmid = 8642276 | pmc = 2192342 | doi = 10.1084/jem.183.3.725 }}</ref> [[rak vulve|vulve]], [[rak vagine|vagine]], [[rak penisa|penisa]], [[rak anusa|anusa]], [[orofarinks|usta i ždrijela]],<ref name=Lj2014>{{cite journal | vauthors = Ljubojevic S, Skerlev M | title = HPV-associated diseases | journal = Clinics in Dermatology | volume = 32 | issue = 2 | pages = 227–34 | year = 2014 | pmid = 24559558 | doi = 10.1016/j.clindermatol.2013.08.007 }}</ref>dok su drugi vlastiti proteini organizma koji su u normalnim ćelijama prisutni u niskim koncentracijama, ali u tumorskim ćelijama dostižu visoke nivoe. Jedan primjer je enzim zvan [[tirozinaza]], koji – kada je prisutan u visokim koncentracijama – pretvara određene ćelije kože (naprimjer, [[melanocit]]e) u tumore zvane [[melanom]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = Castelli C, Rivoltini L, Andreola G, Carrabba M, Renkvist N, Parmiani G | title = T-cell recognition of melanoma-associated antigens | journal = Journal of Cellular Physiology | volume = 182 | issue = 3 | pages = 323–31 | date = Mar 2000 | pmid = 10653598 | doi = 10.1002/(SICI)1097-4652(200003)182:3<323::AID-JCP2>3.0.CO;2-# | s2cid = 196590144 }}</ref><ref name = romera>{{cite book | vauthors = Romero P, Cerottini JC, Speiser DE | title = The Human T Cell Response to Melanoma Antigens | volume = 92 | pages = 187–224 | year = 2006 | pmid = 17145305 | doi = 10.1016/S0065-2776(06)92005-7 | isbn = 978-0-12-373636-9 | series = Advances in Immunology }}</ref> Treći mogući izvor [[tumorskih antigena]] su proteini koji su inače važni za regulaciju [[rasta ćelija]] i preživljavanja, a koji često mutiraju u molekule koje uzrokuju rak, poznate kao [[onkogeni]].<ref name = anderson /><ref name = guevara>{{cite journal | vauthors = Guevara-Patiño JA, Turk MJ, Wolchok JD, Houghton AN | title = Immunity to cancer through immune recognition of altered self: studies with melanoma | volume = 90 | pages = 157–77 | year = 2003 | pmid = 14710950 | doi = 10.1016/S0065-230X(03)90005-4 | isbn = 978-0-12-006690-2 | journal = Advances in Cancer Research }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Renkvist N, Castelli C, Robbins PF, Parmiani G | title = A listing of human tumor antigens recognized by T cells | journal = Cancer Immunology, Immunotherapy | volume = 50 | issue = 1 | pages = 3–15 | date = Mar 2001 | pmid = 11315507 | doi = 10.1007/s002620000169 | s2cid = 42681479 | doi-access = free | pmc = 11036832 }}</ref> [[File:Macs killing cancer cell.jpg|thumb|right|upright=1.2 |[[Makrofag]]i su identifikovali ćeliju raka (velika masa sa izdancima). Nakon spajanja sa ćelijom raka, makrofagi (manje, bijele ćelije) ubrizgavaju toksine koji uništavaju tumorsku ćeliju. [[Imunoterapija]] za liječenje [[kancer]]a predstavlja aktivno područje medicinskih istraživanja.<ref>{{cite journal |vauthors=Morgan RA, Dudley ME, Wunderlich JR, etal |title=Cancer Regression in Patients After Transfer of Genetically Engineered Lymphocytes |journal=Science |volume=314 |issue=5796 |pages=126–29 |date=October 2006 |pmid=16946036 |pmc=2267026 |doi=10.1126/science.1129003|bibcode = 2006Sci...314..126M }}</ref>]] Glavni odgovor imunskog sistema na tumore jeste uništavanje abnormalnih ćelija pomoću T-ćelija ubica, ponekad uz pomoć T-ćelija pomagača.<ref name = romera /><ref>{{cite journal | vauthors = Gerloni M, Zanetti M | s2cid = 25182066 | title = CD4 T cells in tumor immunity | journal = Springer Seminars in Immunopathology | volume = 27 | issue = 1 | pages = 37–48 | date = Jun 2005 | pmid = 15965712 | doi = 10.1007/s00281-004-0193-z | url = https://zenodo.org/record/1066157 }}</ref> [[Tumor antigen]]i pretentiraju se na molekulama [[MHC]] klase I na sličan način kao i virusni antigeni. To omogućava T-ćelijama ubicama da prepoznaju tumorsku ćeliju kao abnormalnu.<ref name = seliger>{{cite journal | vauthors = Seliger B, Ritz U, Ferrone S | title = Molecular mechanisms of HLA class I antigen abnormalities following viral infection and transformation | journal = International Journal of Cancer | volume = 118 | issue = 1 | pages = 129–38 | date = Jan 2006 | pmid = 16003759 | doi = 10.1002/ijc.21312 | s2cid = 5655726 | doi-access = free }}</ref> NK-ćelije također uništavaju tumorske ćelije na sličan način, posebno ako tumorske ćelije na svojoj površini imaju manje molekula MHC klase I nego normalne ćelije; to je česta pojava kod tumora.<ref>{{cite journal | vauthors = Hayakawa Y, Smyth MJ | title = Innate immune recognition and suppression of tumors | volume = 95 | pages = 293–322 | year = 2006 | pmid = 16860661 | doi = 10.1016/S0065-230X(06)95008-8 | isbn = 978-0-12-006695-7 | journal = Advances in Cancer Research }}</ref>Ponekad se stvaraju antitijela protiv tumorskih ćelija, što omogućava njihovo uništavanje putem [[sistem komplementa|sistema komplementa]].<ref name = guevara /> Neki tumori izbjegavaju imunski sistem i s vremenom postaju karcinomi.<ref name="Syn-2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref><ref name = selig>{{cite journal | vauthors = Seliger B | title = Strategies of tumor immune evasion | journal = BioDrugs | volume = 19 | issue = 6 | pages = 347–54 | year = 2005 | pmid = 16392887 | doi = 10.2165/00063030-200519060-00002 | s2cid = 1838144 }}</ref> Tumorske ćelije često imaju smanjen broj molekula MHC klase I na svojoj površini, čime izbjegavaju otkrivanje od strane citotoksičnih T-ćelija (T-ćelija ubica).<ref name = seliger/><ref name="Syn-2017"/> Neke tumorske ćelije također oslobađaju proizvode koji inhibiraju [[imunski odgovor]]; naprimjer, lučenjem [[citokin]]a [[TGF-β]], koji potiskuje aktivnost [[makrofag]]a i [[limfocit]]a.<ref name="Syn-2017" /><ref>{{cite journal | vauthors = Frumento G, Piazza T, Di Carlo E, Ferrini S | title = Targeting tumor-related immunosuppression for cancer immunotherapy | journal = Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets | volume = 6 | issue = 3 | pages = 233–7 | date = September 2006 | pmid = 17017974 | doi = 10.2174/187153006778250019 }}</ref> Pored toga, može se razviti [[imunska tolerancija]] prema tumorskim antigenima, uslijed čega imunski sistem više ne napada tumorske ćelije.<ref name="Syn-2017" /><ref name = selig /> Paradoksalno, makrofagi mogu poticati rast tumora<ref>{{cite journal|vauthors=Stix G |title=A malignant flame. Understanding chronic inflammation, which contributes to heart disease, Alzheimer's and a variety of other ailments, may be a key to unlocking the mysteries of cancer |journal=Scientific American |volume=297 |issue=1 |pages=60–67 |date=Jul 2007 |pmid=17695843 |doi=10.1038/scientificamerican0707-60 |url=http://podcast.sciam.com/daily/pdf/sa_d_podcast_070619.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716015048/http://podcast.sciam.com/daily/pdf/sa_d_podcast_070619.pdf |archive-date=16 July 2011 |bibcode=2007SciAm.297a..60S }}</ref> kada tumorske ćelije luče citokine koji privlače makrofage, ovi potom stvaraju citokine i faktore rasta – poput [[faktor nekroze tumora alfa]] – koji podstiču razvoj tumora ili doprinose plastičnosti ćelija nalik matičnim ćelijama.<ref name="Syn-2017"/> Pored toga, kombinacija hipoksije unutar tumora i citokina kojeg proizvode makrofagi navodi tumorske ćelije da smanje proizvodnju proteina koji inače blokira [[metastaziranje]]; time se zapravo olakšava širenje ćelija raka.<ref name="Syn-2017"/> U ranim fazama razvoja tumora regrutuju se M1 makrofagi (koji djeluju protiv tumora), ali oni postepeno prelaze u [[fenotip]] M2 , koji pogoduje tumoru – riječ je o svojevrsnom imununosupresivnom preokretu. [[Hipoksija]] smanjuje proizvodnju citokina potrebnih za antitumorski odgovor, a makrofagi postepeno poprimaju M2 funkcije koje pogoduju tumoru, pod uticajem tumorskog mikrookruženja, uključujući prisustvo interleukina 4 (IL-4) i interleukina 10 (IL-10).<ref>{{cite journal | vauthors = Cervantes-Villagrana RD, Albores-García D, Cervantes-Villagrana AR, García-Acevez SJ | title = Tumor-induced Neurogenesis and Immune Evasion as Targets of Innovative Anti-Cancer Therapies | journal = Signal Transduct Target Ther | volume = 5 | issue = 1 | article-number = 99 | date = 18 June 2020 | pmid = 32555170 | pmc = 7303203 | doi = 10.1038/s41392-020-0205-z | doi-access = free}}</ref> [[Kancerska imunoterapija]] obuhvata medicinske načine stimulisanja imunskog sistema da napadne kancerogene tumore.<ref name="pmid26325031">{{cite journal |vauthors=Yang Y |title=Cancer immunotherapy: harnessing the immune system to battle cancer |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=125 |issue=9 |pages=3335–7 |date=September 2015 |pmid=26325031 |pmc=4588312 |doi=10.1172/JCI83871 |bibcode=2015JCliI.125.3335Y }}</ref> === Predviđanje imunogenosti === Neki lijekovi mogu izazvati neutralizirajući imumski odgovor, što znači da imunski sistem proizvodi [[neutralizirajuća antitijela]] koja poništavaju djelovanje lijekova, posebno ako se lijekovi primjenjuju višekratno ili u većim dozama. To ograničava djelotvornost lijekova zasnovanih na većim peptidima i proteinima (koji su obično veći od 6000 [[Dalton (jedinica)|Da]]).<ref name="Baker2010">{{cite journal | vauthors = Baker MP, Reynolds HM, Lumicisi B, Bryson CJ | title = Immunogenicity of protein therapeutics: The key causes, consequences and challenges | journal = Self/Nonself | volume = 1 | issue = 4 | pages = 314–322 | date = October 2010 | pmid = 21487506 | pmc = 3062386 | doi = 10.4161/self.1.4.13904 }}</ref> U nekim slučajevima, sam lijek nije imunogen, ali se može primjenjivati zajedno s imunogenim spojem, kao što je ponekad slučaj s lijekom [[paklitaksel|Taxol]]. Razvijene su [[računar]]ske metode za predviđanje imunogenosti peptida i proteina, koje su posebno korisne pri dizajniranju terapijskih antitijela, procjeni vjerovatne virulentnosti mutacija u česticama virusnog omotača, te validaciji predloženih terapija lijekovima na bazi peptida. Rani postupci uglavnom su se oslanjali na zapažanje da su [[hidrofil]]ne [[aminokiseline]] zastupljenije u regijama [[epitop]]a nego [[hidrofob]]ne aminokiseline;<ref name="Welling">{{cite journal | vauthors = Welling GW, Weijer WJ, van der Zee R, Welling-Wester S | title = Prediction of sequential antigenic regions in proteins | journal = FEBS Letters | volume = 188 | issue = 2 | pages = 215–18 | date = Sep 1985 | pmid = 2411595 | doi = 10.1016/0014-5793(85)80374-4 | doi-access = free | bibcode = 1985FEBSL.188..215W }}</ref>međutim, noviji pristupi oslanjaju se na tehnike [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] koje koriste baze podataka postojećih, poznatih epitopa – obično na dobro proučenim virusnim proteinima – kao [[skup za obuku]].<ref name="Sollner">{{cite journal | vauthors = Söllner J, Mayer B | title = Machine learning approaches for prediction of linear B-cell epitopes on proteins | journal = Journal of Molecular Recognition | volume = 19 | issue = 3 | pages = 200–08 | year = 2006 | pmid = 16598694 | doi = 10.1002/jmr.771 | s2cid = 18197810 }}</ref> Uspostavljena je javno dostupna baza podataka za katalogizaciju epitopa iz patogena za koje je poznato da ih B-ćelije mogu prepoznati.<ref name="Saha">{{cite journal | vauthors = Saha S, Bhasin M, Raghava GP | title = Bcipep: a database of B-cell epitopes | journal = BMC Genomics | volume = 6 | article-number = 79 | year = 2005 | pmid = 15921533 | pmc = 1173103 | doi = 10.1186/1471-2164-6-79 | doi-access = free }}</ref> Nova oblast proučavanja imunogenosti zasnovana na [[bioinformatika|bioinformatici]] naziva se ''[[imunoinformatika]]''.<ref name="Flower">{{cite journal | vauthors = Flower DR, Doytchinova IA | title = Immunoinformatics and the prediction of immunogenicity | journal = Applied Bioinformatics | volume = 1 | issue = 4 | pages = 167–76 | year = 2002 | pmid = 15130835 }}</ref>[[Imunoproteomika]] je proučavanje velikih skupova proteina ([[proteomika]]) uključenih u imunski odgovor.<ref name="pmid31356379">{{cite journal |vauthors=Kanduc D |title=From hepatitis C virus immunoproteomics to rheumatology via cross-reactivity in one table |journal=Current Opinion in Rheumatology |volume=31 |issue=5 |pages=488–492 |date=September 2019 |pmid=31356379 |doi=10.1097/BOR.0000000000000606|s2cid=198982175 }}</ref> == Evolucija i ostali mehanizmi == {{Glavni|Urođeni imunski sistem}} ===Evolucija imunskog sistema=== Vjerovatno je da se višekomponentni, adaptivni imunski sistem pojavio s prvim [[kičmenjaci]]ma, budući da [[beskičmenjaci]] ne stvaraju limfocite niti humoralni odgovor zasnovan na antitijelima.<ref name="pmid19997068" >{{cite journal |vauthors=Flajnik MF, Kasahara M |title=Origin and evolution of the adaptive immune system: genetic events and selective pressures |journal=Nature Reviews. Genetics |volume=11 |issue=1 |pages=47–59 |date=January 2010 |pmid=19997068 |pmc=3805090 |doi=10.1038/nrg2703 }}</ref>Imunski sistemi razvili su sekod [[deuterostomija]], kao što je prikazano na [[kladogram]]u.<ref name="pmid19997068"/> {{clade|style=font-size:95%;line-height:110%; |label1=[[Deuterostomia]] |sublabel1='''[[Urođena imunist]]''' |1={{clade |1=[[Ehinodermata]], [[hemihordata]], [[cefalohordata]], [[urohordata]] |label2=[[Kičmenjaci]] |2={{clade |sublabel1='''[[adaptivna imunist posredovana varijabilnim limfocitnim receptorima (VLR)]]''' |1=[[Agnatha|Bezčeljusne ribe]] |sublabel2='''[[adaptivna imunost zasnovana na V(D)J rekombinaciji]]''' |2=[[Osteichthyes|Čeljusne ribe i tetrapodi]] }} }} }} Međutim, mnoge vrste koriste mehanizme koji izgledaju kao prekursori ovih aspekata imuniteta kičmenjaka. Imunološki sistemi se javljaju čak i kod strukturno najjednostavnijih oblika života; tako bakterije koriste jedinstven odbrambeni mehanizam, nazvan [[sistem restrikcije i modifikacije]], kako bi se zaštitile od virusnih patogena poznatih kao [[bakteriofagi]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bickle TA, Krüger DH | title = Biology of DNA restriction | journal = Microbiological Reviews | volume = 57 | issue = 2 | pages = 434–50 | date = Jun 1993 | pmid = 8336674 | pmc = 372918 | doi = 10.1128/MMBR.57.2.434-450.1993 }}</ref> [[Prokarioti]] ([[bakterije]] i [[arheje]]) također posjeduju stečenu imunost, putem sistema koji koristi [[CRISPR]] sekvence za pohranjivanje fragmenata [[genom]]a faga s kojima su ranije došli u kontakt, što im omogućava da blokiraju replikaciju virusa putem oblika interferencije [[RNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = Barrangou R, Fremaux C, Deveau H, Richards M, Boyaval P, Moineau S, Romero DA, Horvath P | title = CRISPR provides acquired resistance against viruses in prokaryotes | journal = Science | volume = 315 | issue = 5819 | pages = 1709–12 | date = Mar 2007 | pmid = 17379808 | doi = 10.1126/science.1138140 | bibcode = 2007Sci...315.1709B | hdl = 20.500.11794/38902 | s2cid = 3888761 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Brouns SJ, Jore MM, Lundgren M, Westra ER, Slijkhuis RJ, Snijders AP, Dickman MJ, Makarova KS, Koonin EV, van der Oost J | title = Small CRISPR RNAs guide antiviral defense in prokaryotes | journal = Science | volume = 321 | issue = 5891 | pages = 960–64 | date = Aug 2008 | pmid = 18703739 | pmc = 5898235 | doi = 10.1126/science.1159689 | bibcode = 2008Sci...321..960B }}</ref> Prokarioti također posjeduju druge odbrambene mehanizme.<ref>{{cite journal | vauthors = Hille F, Charpentier E | title = CRISPR-Cas: biology, mechanisms and relevance | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 371 | issue = 1707 | article-number = 20150496 | date = November 2016 | pmid = 27672148 | pmc = 5052741 | doi = 10.1098/rstb.2015.0496 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Koonin EV | title = Evolution of RNA- and DNA-guided antivirus defense systems in prokaryotes and eukaryotes: common ancestry vs convergence | journal = Biology Direct | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 5 | date = February 2017 | pmid = 28187792 | pmc = 5303251 | doi = 10.1186/s13062-017-0177-2 | doi-access = free }}</ref> Ofanzivni elementi imunskog sistema prisutni su i kod jednoćelijskih eukariota, ali postoji malo studija o njihovoj ulozi u odbrani.<ref>{{cite journal | vauthors = Bayne CJ | year = 2003 | title = Origins and evolutionary relationships between the innate and adaptive arms of immune systems | journal = Integr. Comp. Biol. | volume = 43 | issue = 2| pages = 293–99 | pmid = 21680436 | doi=10.1093/icb/43.2.293| doi-access = free }}</ref> Receptori za prepoznavanje obrazaca proteini su koje gotovo svi organizmi koriste za identifikaciju molekula povezanih s patogenima. Antimikrobni peptidi, zvani [[defenzin]]i, predstavljaju evolucijski očuvanu komponentu urođenog imunskog odgovora prisutnu kod svih životinja i biljaka, te čine glavni oblik sistemsncake imunosti kod [[beskičmenjak]]a.<ref name="pmid19997068" /> Većina beskičmenjaka također koristi [[sistem komplementa]] i fagocitne ćelije. Ribonukleaze i mehanizam RNK interferencije [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] su kod svih eukariota, a smatra se da imaju ulogu u imunskom odgovoru na viruse.<ref>{{cite journal | vauthors = Stram Y, Kuzntzova L | title = Inhibition of viruses by RNA interference | journal = Virus Genes | volume = 32 | issue = 3 | pages = 299–306 | date = Jun 2006 | pmid = 16732482 | doi = 10.1007/s11262-005-6914-0 | pmc = 7088519 }}</ref> Za razliku od [[životinja]], [[biljke]] nemaju [[fagocit]]ne ćelije, ali mnogi imunski odgovori biljaka uključuju sistemske hemijske signale koji se prenose kroz biljku.<ref name= Plant>{{cite web | vauthors = Schneider D | title = Innate Immunity – Lecture 4: Plant immune responses | publisher = Stanford University Department of Microbiology and Immunology | url = https://web.stanford.edu/class/mi104/Plant%20immunity.pdf | access-date = 1 January 2007 | archive-date = 14 March 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230314002612/http://web.stanford.edu/class/mi104/Plant%20immunity.pdf }}</ref> IPojedinačne biljne ćelije reaguju na molekule povezane s patogenima, poznate kao molekularni obrasci povezani s patogenima, odnosno PAMP-ovi.<ref>{{cite journal | vauthors = Jones JD, Dangl JL | title = The plant immune system | journal = Nature | volume = 444 | issue = 7117 | pages = 323–29 | date = Nov 2006 | pmid = 17108957 | doi = 10.1038/nature05286 | bibcode = 2006Natur.444..323J | doi-access = free }}</ref> Kada se dio biljke zarazi, biljka pokreće lokalizirani [[reakcija preosjetljivosti|odgovor preosjetljivosti]], pri čemu ćelije na mjestu infekcije prolaze kroz brzu [[apoptoza|apoptozu]] kako bi spriječile širenje bolesti na druge dijelove biljke. [[Sistemska stečena otpornost]] je vrsta odbrambenog odgovora koji biljke koriste kako bi cijelu biljku učinile otpornom na određeni uzročnik zaraze.<ref name= Plant /> Mehanizmi [[RNK-interferencija|utišavanja RNK]] posebno su važni u ovom sistemskom odgovoru, jer mogu blokirati [[replikacija virusa|replikaciju virusa]]..<ref>{{cite journal | vauthors = Baulcombe D | title = RNA silencing in plants | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7006 | pages = 356–63 | date = Sep 2004 | pmid = 15372043 | doi = 10.1038/nature02874 | bibcode = 2004Natur.431..356B | s2cid = 4421274 }}</ref> === Alternativni adaptivni imunski sistem == Evolucija adaptivnog imunoskog sistema odvijala se kod predaka kičmenjaka sa vilicama. Mnoge klasične molekule adaptivnog imunskog sistema (naprimjer, [[imunoglobulin]]i i receptori [[T-ćelija]]) postoje samo kod kičmenjaka sa vilicama. Kod primitivnih kičmenjaka bez vilica ([[Agnatha]]), kao što su paklare i sluzice, otkrivena je posebna molekula koja potiče od limfocita. Ove životinje posjeduju širok spektar molekula zvanih varijabilni receptori limfocita (VLR – engl. ‘’Variable lymphocyte receptors’’), koji se, baš kao i antigenski receptori kod kičmenjaka sa vilicama, stvaraju na osnovu veoma malog broja (jednog ili dva) gena. Smatra se da se ove molekule vezuju za patogene antigene na način sličan antitijelima, uz isti stepen specifičnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Alder MN, Rogozin IB, Iyer LM, Glazko GV, Cooper MD, Pancer Z | title = Diversity and function of adaptive immune receptors in a jawless vertebrate | journal = Science | volume = 310 | issue = 5756 | pages = 1970–73 | date = Dec 2005 | pmid = 16373579 | doi = 10.1126/science.1119420 | bibcode = 2005Sci...310.1970A | doi-access = free }}</ref> === Manipulacija patogenima === Uspjeh svakog patogena zavisi od njegove sposobnosti da izbjegne imunske odgovore domaćina. Stoga su patogeni razvili nekoliko metoda koje im omogućavaju da uspješno zaraze domaćina, istovremeno izbjegavajući otkrivanje ili uništenje od strane imunskog sistema.<ref name=Finlay>{{cite journal | vauthors = Finlay BB, McFadden G | s2cid = 15418509 | title = Anti-immunology: evasion of the host immune system by bacterial and viral pathogens | journal = Cell | volume = 124 | issue = 4 | pages = 767–82 | date = Feb 2006 | pmid = 16497587 | doi = 10.1016/j.cell.2006.01.034 | doi-access = free | bibcode = 2006Cell..124..767F }}</ref> Bakterije često savladavaju fizičke barijere lučenjem enzima koji razgrađuju tu barijeru, na primjer, korištenjem [[sistem sekrecije tipa II|sistema sekrecije tipa II]].<ref>{{cite journal | vauthors = Cianciotto NP | title = Type II secretion: a protein secretion system for all seasons | journal = Trends in Microbiology | volume = 13 | issue = 12 | pages = 581–88 | date = Dec 2005 | pmid = 16216510 | doi = 10.1016/j.tim.2005.09.005 | bibcode = 2005TrMic..13..581C }}</ref> Alternativno, koristeći [[sistem sekrecije tipa III]], mogu umetnuti šuplju cijev u ćeliju domaćina, čime se stvara direktan put za prelazak proteina sa patogena na domaćina. Ovi proteini često se koriste za onemogućavanje odbrambenih mehanizama domaćina.<ref>{{cite journal | vauthors = Winstanley C, Hart CA | title = Type III secretion systems and pathogenicity islands | journal = Journal of Medical Microbiology | volume = 50 | issue = 2 | pages = 116–26 | date = Feb 2001 | pmid = 11211218 | doi = 10.1099/0022-1317-50-2-116 }}</ref> Strategija izbjegavanja koju koriste brojni patogeni kako bi zaobišli urođeni imunski sistem jeste skrivanje unutar ćelija domaćina (što se naziva i unutarćekijska [[patogeneza]]). U tom slučaju, patogen provodi veći dio svog biološkog [[životni ciklus|životnog ciklusa]] unutar ćelija domaćina, gdje je zaštićen od direktnog kontakta s imunskim ćelijama, antitijelima i sistemom komplementa. Primjeriunutarćelijskih patogena uključuju viruse, bakteriju ''[[Salmonella]]'' (koja uzrokuje trovanje hranom), kao i [[eukarioti|eukariotske]] parazite koji uzrokuju [[malarija|malariju]] (vrste roda ''[[Plasmodium]]'') i [[lišmanijaza|lišmanijazu]] (vrste roda ''[[Leishmania]]''). Druge bakterije, poput ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'', žive unutar zaštitne kapsule koja sprječava [[liza|lizu]] posredovanu sistemom komplementa.<ref>{{cite journal | vauthors = Finlay BB, Falkow S | title = Common themes in microbial pathogenicity revisited | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 61 | issue = 2 | pages = 136–69 | date = Jun 1997 | doi = 10.1128/mmbr.61.2.136-169.1997 | pmid = 9184008 | pmc = 232605 }}</ref> Mnogi patogeni luče spojeve koji slabe ili usmjeravaju imunski odgovor domaćina u pogrešnom pravcu.<ref name=Finlay /> Neke bakterije formiraju [[biofilm]]ove, kako bi se zaštitile od ćelija i proteina imunskog sistema. Takvi biofilmovi prisutni su kod mnogih uspješnih infekcija, poput hroničnih infekcija bakterijama ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' i ''[[Burkholderia cenocepacia]]'', koje su karakteristične za [[cistasta fibroza|cistastu fibrozu]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kobayashi H | s2cid = 31788349 | title = Airway biofilms: implications for pathogenesis and therapy of respiratory tract infections | journal = Treatments in Respiratory Medicine | volume = 4 | issue = 4 | pages = 241–53 | year = 2005 | pmid = 16086598 | doi = 10.2165/00151829-200504040-00003 }}</ref> Druge bakterije stvaraju površinske proteine koji se vezuju za antitijela, čineći ih neefikasnim; primjeri uključuju ''Streptococcus'' ([[protein G]]), ''Staphylococcus aureus'' (protein A) i ''Peptostreptococcus magnus'' (protein L).<ref>{{cite journal | vauthors = Housden NG, Harrison S, Roberts SE, Beckingham JA, Graille M, Stura E, Gore MG | title = Immunoglobulin-binding domains: Protein L from Peptostreptococcus magnus | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 31 | issue = Pt 3 | pages = 716–18 | date = Jun 2003 | pmid = 12773190 | doi = 10.1042/BST0310716 | s2cid = 10322322| url = http://pdfs.semanticscholar.org/a2a4/223fb0694e0137c5c82d002e7e9e07b7143b.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20190302214414/http://pdfs.semanticscholar.org/a2a4/223fb0694e0137c5c82d002e7e9e07b7143b.pdf | archive-date = 2019-03-02 }}</ref> Mehanizmi koji se koriste za izbjegavanje adaptivnog imunskog sistema su složeniji. Najjednostavniji pristup je brzo mijenjanje neesencijalnih [[epitop]]a ([[aminokiselina]] i/ili [[šećer]]a) na površini patogena, uz istovremeno skrivanje onih esencijalnih. Taj proces se naziva [[antigenska varijacija]]. Primjer za to je [[HIV]], koji brzo mutira, zbog čega se proteini na njegovom [[virusni omotač|virusnom omotaču]] – ključni za ulazak u ciljnu ćeliju domaćina – neprestano mijenjaju. Ove učestale promjene antigena mogle bi objasniti neuspjehe [[vakcina]] usmjerenih protiv ovog virusa.<ref>{{cite journal | vauthors = Burton DR, Stanfield RL, Wilson IA | title = Antibody vs. HIV in a clash of evolutionary titans | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 42 | pages = 14943–48 | date = Oct 2005 | pmid = 16219699 | pmc = 1257708 | doi = 10.1073/pnas.0505126102 | bibcode = 2005PNAS..10214943B | doi-access = free }}</ref> Parazit ''[[Trypanosoma brucei]]'' koristi sličnu strategiju, neprestano zamjenjujući jednu vrstu površinskog proteina drugom, što mu omogućava da ostane korak ispred odgovora antitijela.<ref>{{cite journal | vauthors = Taylor JE, Rudenko G | title = Switching trypanosome coats: what's in the wardrobe? | journal = Trends in Genetics | volume = 22 | issue = 11 | pages = 614–20 | date = Nov 2006 | pmid = 16908087 | doi = 10.1016/j.tig.2006.08.003 }}</ref> Maskiranje antigena molekulama domaćina još je jedna česta strategija za izbjegavanje otkrivanja od strane imunskog sistema. Kod HIV-a, ovojnica koja prekriva virion nastaje od najvanjskije membrane ćelije domaćina; takvi virusi, „odjeveni” u vlastite molekule domaćina, imunskom sistemu otežavaju njihovo prepoznavanje kao stranih struktura.<ref>{{cite journal | vauthors = Cantin R, Méthot S, Tremblay MJ | title = Plunder and stowaways: incorporation of cellular proteins by enveloped viruses | journal = Journal of Virology | volume = 79 | issue = 11 | pages = 6577–87 | date = Jun 2005 | pmid = 15890896 | pmc = 1112128 | doi = 10.1128/JVI.79.11.6577-6587.2005 }}</ref> == Historija imunologije == {{Glavni|Historija imunologije}} [[File:Paul Ehrlich 1915.jpg|thumb|right|Portret starijeg, mršavog muškarca s bradom, koji nosi naočale te je odjeven u odijelo s kravatom: [[Paul Ehrlich]] (1854–1915) dobio je Nobelovu nagradu 1908. godine za svoj doprinos imunologiji.<ref name= 1908Nobel/>]] [[Imunologija]] jeste nauka koja proučava građu i funkciju imunskog sistema. Razvila se iz [[medicina|medicine]] i ranih istraživanja o uzrocima otpornosti (imunosti) na bolesti. Najraniji poznati zapis o imunosti potiče iz vremena [[Atinska kuga|Atinske kuge]] 430. godine p. n. e. [[Tukidid]] zabilježio je da su osobe koje su preboljele tu bolest mogle njegovati bolesne, a da se pritom same ponovo ne zaraze.<ref>{{cite journal | vauthors = Retief FP, Cilliers L | title = The epidemic of Athens, 430–426 BC | journal = South African Medical Journal = Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Geneeskunde | volume = 88 | issue = 1 | pages = 50–53 | date = Jan 1998 | pmid = 9539938 }}</ref>U 18. stoljeću, [[Pierre Louis Maupertuis|Pierre-Louis Moreau de Maupertuis]] eksperimentisao je sa otrovom škorpiona i primijetio da su određeni psi i miševi imuni na taj otrov.<ref>{{cite journal | vauthors = Ostoya P |title=Maupertuis et la biologie |journal=Revue d'histoire des sciences et de leurs applications |year=1954 |volume=7 |issue=1 |pages=60–78 |doi=10.3406/rhs.1954.3379}}</ref> U 10. stoljeću, perzijski ljekar [[Muhammad ibn Zakariya al-Razi|al-Razi]] (također poznat kao Rhazes) napisao je prvu zabilježenu teoriju stečene imunosti,<ref name="early_trends">{{cite journal | vauthors = Doherty M, Robertson MJ | title = Some early Trends in Immunology | journal = Trends in Immunology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 623–31 | date = December 2004 | pmid = 15530829| doi = 10.1016/j.it.2004.10.008 }}</ref>{{sfn |Silverstein |1989 |p=6}} uz napomenu da je prebolijevanje [[velike boginje|velikih boginja]] štitilo preživjele od budućih zaraza. Iako je imunost objasnio izbacivanjem „viška vlage” iz krvi – čime se sprečavala ponovna pojava bolesti – ta je teorija objašnjavala mnoga zapažanja o velikim boginjama poznata u to vrijeme.{{sfn |Silverstein |1989 |p=7}} Ova i druga zapažanja o stečenoj imunosti kasnije je iskoristio [[Louis Pasteur]] pri razvoju vakcinacije i formulisanju teorije o mikroorganizmima kao uzročnicima bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Plotkin SA | title = Vaccines: past, present and future | journal = Nature Medicine | volume = 11 | issue = 4 Suppl | pages = S5–11 | date = Apr 2005 | pmid = 15812490 | doi = 10.1038/nm1209 | pmc = 7095920 }}</ref> Pasteurova teorija bila je u direktnoj suprotnosti sa tadašnjim teorijama o bolestima, kao što je [[miazmatska teorija bolesti|miazmatska teorija]]. Tek su [[Robert Koch|Robert Koch]] i njegovi [[Kochovi postulati|dokazi]] iz 1891. godine – za koje je 1905. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu]] – potvrdili da su mikroorganizmi uzročnici [[zarazna bolest|zaraznih bolesti]].<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210184150/http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ |date=10 December 2006 }} Nobelprize.org Retrieved on 8 January 2009.</ref> Virusi su potvrđeni kao ljudski patogeni 1901. godine, otkrićem virusa [[žuta groznica|žute groznice]] od strane [[Walter Reed|Waltera Reeda]].<ref>[https://web.archive.org/web/20071023070838/http://www.wramc.amedd.army.mil/welcome/history/ Major Walter Reed, Medical Corps, U.S. Army] Walter Reed Army Medical Center. Retrieved on 8 January 2007.</ref> Imunologija je ostvarila veliki napredak krajem 19. stoljeća, zahvaljujući brzom razvoju proučavanja [[humoranla imunost|humoralne]] i [[ćelijski posredovana imunost|ćelijski posredovane imunosti]].<ref name= Metch>{{cite book| vauthors = Metchnikoff E | translator-last = Binnie FG | title =Immunity in Infective Diseases| publisher =Cambridge University Press| year =1905 |url=https://archive.org/details/immunityininfec01metcgoog | quote =history of humoral immunity. | format =Full Text Version: Internet Archive| lccn = 68025143}}</ref> Posebno je značajan bio rad [[Paul Ehrlich|Paula Ehrlicha]], koji je predložio [[teorija bočnih lanaca|teoriju bočnih lanaca]], kako bi objasnio specifičnost [[reakcija antigen-antitijelo|reakcije antigen-antitijelo]]; njegovi doprinosi razumijevanju humoralne imunosti priznati su dodjelom zajedničke Nobelove nagrade 1908. godine, koju je podijelio s osnivačem ćelijske imunologije, [[Eli Mečnikov|Elijem Mečnikovom]].<ref name= 1908Nobel>{{cite web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1908/ |title= The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1908 |publisher= The Nobel Prize |access-date=8 January 2007}}</ref> U 1974., [[Niels Kaj Jerne]] razvio je [[teorija imunosne mreže|teoriju imunosne mreže]]; 1984. godine podijelio je Nobelovu nagradu s [[Georges J. F. Köhler|Georgesom J. F. Köhlerom]] i [[César Milstein|Césarom Milsteinom]] za teorije koje se odnose na imunosni sistem.<ref>{{cite web |url= https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1984/jerne/facts/ | title= Niels K. Jerne |access-date= 27 November 2020 |publisher= The Nobel Prize}}</ref><ref>{{cite journal|title=He put the Id in Idiotype|journal=EMBO Reports|date=4 October 2003|vauthors= Yewdell J |volume=4|issue=10|page=931|pmc=1326409|doi=10.1038/sj.embor.embor951|type= Book review}}</ref> == Također pogledajte == * [[Fc receptor]] * [[Spisak tipova ljudskih ćelija]] * [[Neuroimunski sistem]] * [[Originalni antigenski grijeh]] – kada imunski sistem koristi imunološku memoriju pri susretu sa neznatno drugačijim patogenom * [[Otpornost biljaka na bolesti]] * [[Poliklonski odgovor]] == Reference == === Citati === {{Refspisak|33em}} === Opća bibliografija=== {{refbegin|30em}} * {{cite book | vauthors= Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walters P |title=Molecular Biology of the Cell | edition = Fourth | publisher = Garland Science| year = 2002 | location = New York and London |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/?depth=2 | isbn = 978-0-8153-3218-3 }} * {{cite book |veditors= Bertok L, Chow D |title= Natural Immunity |volume= 5 |edition= 1st |year= 2005 |isbn= 978-0-44451-755-5| vauthors = Bertok L, Chow D |publisher= Elsevier Science }} * {{cite book | vauthors = Iriti M | title=Plant Innate Immunity 2.0 | publisher=MDPI |location=Basel| year=2019 | isbn=978-3-03897-580-9 | oclc=1105775088 |doi=10.3390/books978-3-03897-581-6 |doi-access=free}} * {{cite book |vauthors= Ciccone CD |title= Pharmacology in Rehabilitation (Contemporary Perspectives in Rehabilitation) |edition= 5th |publisher= F.A. Davis Company |year= 2015 |isbn= 978-0-80364-029-0}} * {{cite book | vauthors = Janeway CA, Travers P, Walport M |title=Immunobiology |chapter=Effector mechanisms in allergic reactions | edition = 5th | publisher = Garland Science |year=2001 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK27112/#A1746 }} * {{cite book | vauthors = Janeway CA |title=Immunobiology | edition = 6th | publisher = Garland Science |year=2005 | isbn = 0-443-07310-4 }} * {{cite book | vauthors = Krishnaswamy G, Ajitawi O, Chi DS | title = Mast Cells | chapter = The human mast cell: an overview | series = Methods in Molecular Biology | volume = 315 | pages = 13–34 | year = 2006 | pmid = 16110146 | doi = 10.1385/1-59259-967-2:013 | isbn = 1-59259-967-2 }} * {{cite book | vauthors = Murphy K, Weaver C | title = Immunobiology | date = 2016 | publisher = Garland Science | isbn = 978-0-8153-4505-3 | edition=9 }} * {{cite book | vauthors = Rajalingam R | chapter = Overview of the Killer Cell Immunoglobulin-Like Receptor System | title = Immunogenetics | volume = 882 | pages = 391–414 | year = 2012 | pmid = 22665247 | doi = 10.1007/978-1-61779-842-9_23 | isbn = 978-1-61779-841-2 | series = Methods in Molecular Biology }} * {{cite book | vauthors = Reece J | title=Campbell biology | publisher=Pearson Australia | publication-place=Frenchs Forest, N.S.W | year=2011 | isbn=978-1-4425-3176-5 | oclc=712136178}} * {{cite book|vauthors=Silverstein AM |title=A History of Immunology|year=1989|author-link=Arthur M. Silverstein|publisher=[[Academic Press]]|isbn=978-0-08-092583-7}} * {{cite book | vauthors=Sompayrac L | title=How the immune system works | publisher=Wiley-Blackwell | location=Hoboken, NJ | year=2019 | isbn=978-1-119-54212-4 | oclc=1083261548}} * {{cite book|vauthors= Stvrtinová V, Jakubovský J, Hulín I |title= Pathophysiology: Principles of Disease |publisher=Academic Electronic Press |year=1995 |location=Computing Centre, Slovak Academy of Sciences }} * {{cite book | vauthors = Wira CR, Crane-Godreau M, Grant K |year=2004 |title=Mucosal Immunology | veditors = Ogra PL, Mestecky J, Lamm ME, Strober W, McGhee JR, Bienenstock J | publisher = Elsevier | location = San Francisco | isbn = 0-12-491543-4}} {{refend}} == Dodatni izvori == {{Library resources box |onlinebooks=yes |by=no |lcheading=Immune system |label=Immune system }} * {{Cite book | vauthors = Dettmer P <!-- The three p's are sic. --> |year=2021 |title=Immune: A Journey into the Mysterious System that Keeps You Alive |url=https://books.google.com/books?id=ry9GEAAAQBAJ |others=Philip Laibacher (illustrations) |location=New York |publisher=Random House |isbn=978-0-593-24131-8 |oclc=1263845194 |access-date=4 January 2022 |archive-date=24 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124111657/https://kurzgesagt.org/immune-book-sources/ |url-status=live }} (The book's [https://kurzgesagt.org/immune-book-sources/ sources] are only online.) A popular science explanation of the immune system. == Vanjski linkovi == {{Commons category|Immune system}} {{Wikiquote}} {{Imunski sistem}} {{Limfni sistem}} {{Sistem i organi}} {{Imunski receptori}} {{Portal|Biologija|Medicina|Virusi}} {{Authority control}} [[Kategorija:Imunološki sistem| ]] [[Kategorija:Ćelije]] m5228izws5w0b5npdtpq6p67oqdmt27 0 138577 3936738 2889794 2026-10-23T10:40:59Z Palapa 383 3936738 wikitext text/x-wiki Porodica Agnelli je italijanska poslovna dinastija koja se bavi sa više industrija. Bogatstvo porodice vuče korijene od Giovannija Agnellija, koji je osnovao Fiat, najvećeg italijanskog proizvođača automobila.<ref>{{Cite news|title=Margherita Agnelli Loses Family Inheritance Lawsuit|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-03-17/margherita-agnelli-loses-family-inheritance-lawsuit-update1-|newspaper=Bloomberg.com|access-date=2026-10-23|language=en}}</ref> [[Datoteka:JohnElkann (cropped).jpg|mini|225x225piksel|John Elkann, izvršni direktor kompanije Exor NV i trenutna glava porodice Agnelli.]] Poznati članovi porodice: * Giovanni Agnelli (1866-1945), italijanski proizvođač i osnivač [[Fiat]]a ** Edoardo Agnelli (1892-1935), italijanski industrijalist i sin Giovannia *** Gianni Agnelli (1921-2003), uticajan italijanski industrijalist, najstariji sin Edoarda **** Edoardo Agnelli ( 1954-2000), Gianniov sin *** Marella Agnelli (1927-), supruga Giannia *** Susanna Agnelli (1922-2009), italijanska političarka, sestra Giannia *** Umberto Agnelli (1934-2004), italijanski poduzetni i političar, najmlađi brat Giannia **** Andrea Agnelli (1975- ) italijanski biznismen, predsjednik [[Juventus FC|Juventusa]], Umbertov sin **** John Elkann (1976- ) američko-italijanski biznismen, predsjednik [[Exor (kompanija)|Exor]]a i [[Fiat]]a, unuk Giannia == Također pogledajte == * [[Fiat]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Stub-biog}} {{Commonscat|Family Agnelli}} [[Kategorija:Italijanske dinastije]] 2tgf6yeipo7da7zqypk84mu5eyruv0w 0 146783 3936681 3486743 2026-10-22T14:38:38Z Ziv 117934 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coulomb.jpg]] → [[File:Charles Augustin de Coulomb.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless one word name 3936681 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Charles Augustin de Coulomb.jpg|250px|mini|desno|'''Charles-Augustin de Coulomb''']] ''' Charles-Augustin de Coulomb''' (14. juni 1736 – 23. august 1806) bio je [[Francuska|francuski]] [[fizika|fizičar]].<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/biography/Charles-Augustin-de-Coulomb|title=Charles-Augustin de Coulomb {{!}} French physicist|website=Encyclopedia Britannica|access-date=11. 5. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wolframalpha.com/input/?i=Charles-Augustin+de+Coulomb|title=Wolfram{{!}}Alpha: Computational Knowledge Engine|website=www.wolframalpha.com|access-date=11. 5. 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Charles Augustin de Coulomb - Oxford Reference|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095642602|doi=10.1093/oi/authority.20110803095642602}}</ref> Coulomb je rođen u francuskom gradu [[Angoulême]]. Izabrao je posao vojnog inženjera, i taj je posao radio tri godine, do povrede koja mu je uveliko ugrozila zdravlje, na [[Martinik]]u. Na povratku se zaposlio u [[La Rochelle]]u. Tu je otkrio inverznu vezu između sile naboja i kvadratu njihove udaljenosti, a taj zakon je kasnije nazvan po njemu [[coulombov zakon]]. Godine [[1781]]. Coulomb je stalno stacioniran u [[Pariz]]u. Prije početka [[Francuska revolucija|revolucije]] [[1879]]. Coulomb daje otkaz na mjestu '' intendant des eaux et fontaines'', i otišao je u penziju, na svoje imanje u [[Bloisu]]. Ponovno je pozvan u [[Pariz]] na konferenciju da se odrede nove mjerne jedinice, a sve to po naredbi Revolucionarne vlade. Iz Državnog instituta je bio jedan od prvih članova, a [[1802]]. je postavljen za inspektora javnih instrukcija. Njegovo zdravlje je već tada bilo jako krhko, i umro je četiri godine poslije u [[Pariz]]u. Coulombovo ime zauvijek je urezano u povijesti [[Mehanika|mehanike]] i [[elektricitet]]a [[magnetizam|magnetizma]]. On je [[1779]]. izdao važnu publikaciju o zakonima [[trenje|trenja]] (''Théorie des machines simples, en ayant égard au frottement de leurs parties et à la roideur des cordages'') koji je uslijedio nakon dvadeset godina po memoaru o [[viskoznost]]i. [[SI izvedene jedinice|SI]] jedinica za [[električni naboj]] [[kulon]] (C), i [[Kulonov zakon]] nazvani su u njegovu čast. Godine [[1785]]. Coulomb je izdao tri spisa o elektricitetu i magnetizmu: - '''''Premier Mémoire sur l’Electricité et le Magnétisme, Histoire de l’Académie Royale des Sciences, 569-577, 1785'''''<br /> U ovoj publikaciji Coulomb opisuje "Kako konstruirati i koristiti električni balans (torzioni balans), bazirajući se na osobini metalnih žica da imaju reaktivnu torzionu silu koja je proporcionalna torzionom uglu". Coulomb također eksperimentalno određuje zakon koji objašnjava kako "dva tijela naelektrizirana istom vrstom elektriciteta utječu jedno na drugo - '''''Sécond Mémoire sur l’Electricité et le Magnétisme, Histoire de l’Académie Royale des Sciences, 578-611, 1785'''''<br /> U ovoj publikaciji Coulomb izvodi "zakonitosti po kojima se ponašaju i magnetni i električni tokovi, bilo po privlačnosti ili odbojnosti - '''''Troisième Mémoire sur l’Electricité et le Magnétisme, Histoire de l’Académie Royale des Sciences, 612-638, 1785'''''<br /> O količini elektriciteta koju izolirano tijelo gubi u određenom periodu, bilo u kontaktu s manje vlažnim zrakom ili u manje-više idioelektričnoj podršci. == Reference == {{Refspisak|}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Charles de Coulomb }} * [http://gallica.bnf.fr French National Library] "The Mémoires of Coulomb", memoari u [[PDF]]-formatu {{Naučnici čija se imena koriste u fizikalnim konstantama}} {{Naučnici čija se imena koriste u jedinicama SI sistema}} {{DEFAULTSORT:Coulomb, Charles-Augustin de}} [[Kategorija:Rođeni 1736.]] [[Kategorija:Umrli 1806.]] [[Kategorija:Biografije, Angoulême]] [[Kategorija:Francuski fizičari]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Naučnici po kojima su nazvane jedinice SI sistema]] jw0wtmrhkw3c2uvoxqe0kgx8mjhaevz 0 388853 3936693 3623154 2026-10-22T19:53:03Z Palapa 383 3936693 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bottenhavet.png|mini|Položaj Botnijskog mora|197x197piksel]] '''Botnijsko more'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ne.se/uppslagsverk/encyklopedi/l%C3%83%C2%A5ng/bottenhavet|title=Uppslagsverk - NE.se|website=www.ne.se|access-date=2026-10-22}}</ref> ([[švedski]]: Bottenhavet, [[finski]]: Selkämeri) je more koje razdvaja [[Botnijski zaliv]] na sjeveru od [[Baltičko more|Baltičkog mora]] koje se nalazi južno. More se nalazi između [[Švedska|Švedske]] na zapadu, [[Finska|Finske]] na istoku i [[Ålandsko more|Ålandskog]] i [[Arhipelaško more|Arhipelaškog mora]] na jugu. Površina ovog mora je oko 79.000&nbsp;km². Najveći primorski gradovi, od juga ka sjeveru, su [[Rauma]] i [[Pori]] u Finskoj i [[Gävle]] i [[Sundsvall]] u Švedskoj. Gradovi [[Umeå]] i [[Vaasa]] leže na krajnjem sjeveru, u blizini Botnijskog zaliva. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://oceana.org/wp-content/uploads/sites/18/d_files/euo/OCEANA_8_Bothnian_Sea.pdf {{Commonscat|Bothnian Sea}} {{Spisak svjetskih mora}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Baltičko more]] [[Kategorija:Geografija Finske]] [[Kategorija:Geografija Švedske]] [[Kategorija:Mora]] 36yqodumyhirlshgmcdkxe0h9qrnyu1 2 445438 3936727 3076600 2026-10-23T09:52:16Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936727 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Sidon who was Beylerbey of Sidon twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q50841476 } |section= |sort=P39/Q50841476/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q50841476/P580:Start date,P39/Q50841476/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Fuad-paša|Fuat Paša]] | prevodilac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mehmet fuat pasa potre.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1176678|Mahmud Nedim Pasha]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mahmud Nedim Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1207512|Daher el-Omar]]'' | | No/unknown value | 1771 | 1775 | [[Datoteka:Daher el-Omar 001.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1583345|Köprülü Abdullah Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1726 | 1728 | |- | [[Ahmed-paša Džezar|Džezer Ahmed paša]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Jezzar Pasha, cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3303616|Abedin Dino]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Abidin Pasha Dino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3624717|As'ad Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1741 | 1742 | |- | ''[[:d:Q4019371|Kavanoz Ahmed Paşa]]'' | pisac, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1691 | 1694 | |- | ''[[:d:Q7636048|Sulayman Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1728 | 1730 | |- | ''[[:d:Q16063946|Izzet Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1841-12-01 | 1842-07-01 | |- | ''[[:d:Q16145858|Sa'deddin Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1734<br/>1744<br/>1752<br/>1756 | 1737<br/>1748<br/>1753<br/>1759 | |- | ''[[:d:Q16202643|Muhassıl Osman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1748 | 1750 | |- | ''[[:d:Q17388138|Deli Emir Ahmed Agha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1752 | 1753 | |- | ''[[:d:Q20716765|Muhammad Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1763 | 1770 | |- | ''[[:d:Q20988520|Sulayman Pasha al-Adil]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q21182756|Abdullah Pasha ibn Ali]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1820-01-27<br/>1823-04-01 | 1822-06-01<br/>1832-05-01 | |- | ''[[:d:Q21526504|Çerkes Osman Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1712<br/>1717<br/>1725 | 1715<br/>1718<br/>1726 | |- | ''[[:d:Q21993700|Husayn Abd al-Hadi]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1833 | 1836 | |- | ''[[:d:Q22948775|Osmanzâde Derviş Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1770 | 1771 | |- | ''[[:d:Q22948914|Arslan Mehmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1703 | 1706 | |- | ''[[:d:Q29558836|El Mir Wissam Ben Awad]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1698 | 1700 | |- | ''[[:d:Q50930836|Qublan Pasha al-Matarji]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1700 | 1703 | |- | ''[[:d:Q50931195|Bashir Pasha al-Matarji]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1706<br/>1715 | 1712<br/>1717 | |- | ''[[:d:Q50931999|Genç Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1716 | 1718 | |- | ''[[:d:Q50932083|Damat Hafiz Ahmed Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1722-11 | 1723 | |- | ''[[:d:Q50932591|Ahmad Pasha Abu Tawq]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1723<br/>1730 | 1725<br/>1734 | |- | ''[[:d:Q50934615|Ibrahim Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1737<br/>1742 | 1741<br/>1744 | |- | ''[[:d:Q50935504|Yaqub Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1742 | 1742 | |- | ''[[:d:Q50935924|Mustafa Pasha al-Qawwas]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1750<br/>1754 | 1752<br/>1755 | |- | ''[[:d:Q50936523|Mustafa Pasha al-Azm]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1755 | 1756 | |- | ''[[:d:Q50936709|Nu'man Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1760 | 1763 | |} {{Wikidata list end}} 8jajiugup40ijcequj24erqj7m4q18a 2 445440 3936728 2926878 2026-10-23T09:55:51Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936728 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Tripoli who was Beylerbey of Tripoli twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q51518856 } |section= |sort=P39/Q51518856/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q51518856/P580:Start date,P39/Q51518856/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q6943209|Mustafa Agha Barbar]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1800<br/>1810<br/>1821 | 1808<br/>1820<br/>1835 | |- | ''[[:d:Q54875103|Yusuf Sayfa Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |} {{Wikidata list end}} 1c2ct1l9vij5ol1rznnnovbut21ztwo 2 445441 3936729 3134502 2026-10-23T09:56:24Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936729 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Beylerbey of Tripolitania who was Beylerbey of Tripolitania twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q51611954 } |section= |sort=P39/Q51611954/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q51611954/P580:Start date,P39/Q51611954/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q367350|Turgut Reis]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Dragut Monument Palm Globe Istanbul.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q465269|Kılıç Ali Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1565 | 1568 | [[Datoteka:Ali Kilic Pasha.jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} btji5o0ee0aw39m4tifg4kattklaemw 2 445443 3936730 2926885 2026-10-23T09:56:43Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936730 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Sharif of Mecca who was Sharif of Mecca twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q15109402 } |section= |sort=P39/Q15109402/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q15109402/P580:Start date,P39/Q15109402/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q128906|Hussein bin Ali]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>''[[:d:Q1121819|Emirate of Transjordan]]'' | 1908-11-01 | 1924-10-03 | [[Datoteka:The King of Hedjaz and Arab Independence (page 04).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2304055|Ali of Hejaz]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]'' | 1924-10-03 | 1925-12-19 | [[Datoteka:Ali of Hejaz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2364309|Sulaymanids]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q3825145|Qatada ibn Idris]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q6728409|Barakat ibn Hasan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q11908140|Barakat II]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q11908144|Barakat III]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12188964|Ghalib Efendi]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16058006|Abu'l-Futuh al-Hasan ibn Ja'far]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16119935|سليمان بن عبد الله الرضا]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16158648|Abd Allah III ibn Husayn]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16174467|Barakat IV]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20715296|Ali Haydar Paşa]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat]]<br/>[[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q20810358|Abd al-Ilah Pasha]]'' | | | 1908-10-24 | 1908-10-29 | |- | ''[[:d:Q20810360|Abd al-Muttalib ibn Ghalib]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20988305|Ali Pasha ibn Abd Allah]]'' | | | 1905 | 1908 | |- | ''[[:d:Q22020409|Muhammad ibn Abd al-Mu'in]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q22685193|الحسين بن محمد بن عبد المعين]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q22688751|AbdAllah Pasha ibn Muhammad]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1858 | 1877 | |- | ''[[:d:Q22688898|Ali bin Mohammed bin Abdul Moin]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q22935815|Yahya ibn Surur]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q27850013|Surur ibn Musa'id]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q27899040|Musa'id ibn Sa'id]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q27923123|Abu Numayy II]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q27956860|Muhammad ibn Barakat]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q28059717|Abd al-Mu'in ibn Musa'id]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q28062441|Abd Allah ibn Sa'id]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q28221166|Ahmad ibn Sa'id]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q28474128|Abu Sa'd al-Hasan]]'' | | | 1250 | 1253 | |- | ''[[:d:Q28474229|Rajih ibn Qatadah]]'' | | | 1254-02 | 1254-05 | |- | ''[[:d:Q28716365|Barakat II]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q29261524|Abu Numayy I]]'' | | | 1254-12 | 1255-01 | |- | ''[[:d:Q29840947|Rumaythah ibn Abi Numayy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q29919643|Ajlan ibn Rumaythah]]'' | | ''[[:d:Q4121369|Sharifate of Mecca]]'' | | | |- | ''[[:d:Q29920918|Thaqabah ibn Rumaythah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q30589618|Jammaz ibn Hasan]]'' | | | 1253 | 1254-02 | |- | ''[[:d:Q30632101|Ghanim ibn Rajih]]'' | | | 1254-05 | 1254-12 | |- | ''[[:d:Q30671791|Idris ibn Qatadah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q30685598|Ahmad ibn Ajlan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q35345541|داود بن سليمان]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q35371471|Abu Tayeb Daoud bin Abdul Rahman]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q38759994|Ahmad ibn Hasan ibn Ajlan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q39048767|Humaydah ibn Abi Numayy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q39048768|Utayfah ibn Abi Numayy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q39048770|Abu al-Ghayth ibn Abi Numayy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q39048771|Sanad ibn Rumaythah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q39048772|Muhammad ibn Utayfah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q39048910|Muhammad ibn Ajlan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q39058357|Hasan ibn Ajlan]]'' | | ''[[:d:Q4121369|Sharifate of Mecca]]'' | | | |- | ''[[:d:Q39060463|Ibrahim ibn Hasan ibn Ajlan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q42331305|محمد بن عبد الرحمن بن أبي الفاتك]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q42332359|علي بن عبد الله بن محمد بن عبد المعين]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q42876540|Muhsin ibn Husayn]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q42963627|Ahmad ibn Abd al-Muttalib]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q42967654|Mas'ud ibn Idris]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q43039610|Abd Allah ibn Hasan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q43302266|Muhammad ibn Abd Allah ibn Hasan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q43948478|Nami ibn Abd al-Muttalib]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q48734663|Abd al-Aziz ibn Idris ibn Hasan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q50059131|Zayd ibn Muhsin]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q54861829|Wahas ibn Abu al-Tayyib]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q60565275|فاخر محمد ابوعمرين]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q60791610|Abu Hashim Muhammad ibn Ja'far]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q60791695|Qasim ibn Abi Hashim]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q60791696|Fulaytah ibn Qasim]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q60791697|Hashim ibn Fulaytah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q60791728|Qasim ibn Hashim]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q60791731|Isa ibn Fulaytah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q60791737|Da'ud ibn Isa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q60791867|Mukaththir ibn Isa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q60793144|Ja'far ibn Muhammad al-Hasani]]'' | | | 967 | 980 | |- | ''[[:d:Q61051392|Isa ibn Ja'far]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q61051842|Shukr ibn Abi al-Futuh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q66711840|Madjid Abbas]]'' | | [[Saudijska Arabija]] | | | |- | ''[[:d:Q99849918|Husayn ibn Ali ibn Birtas]]'' | | | 1255-01 | 1255-03 | |- | ''[[:d:Q112086054|Abu Talib ibn Hasan]]'' | | | | | |} {{Wikidata list end}} bonbsp7tjcelraffawka4rzjg2mbgob 2 445444 3936731 2926887 2026-10-23T09:57:11Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936731 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Governor of Danube Vilayet who was Governor twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q51024837 } |section= |sort=P39/Q51024837/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q51024837/P580:Start date,P39/Q51024837/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q984219|Halil Rifat Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1876-10 | 1877-02 | [[Datoteka:HalilRifat Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4666307|Abdurrahman Nurettin Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1873-04 | 1874-04 | [[Datoteka:Abdurrahman Nureddin Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4695840|Ahmed Hamdi Pasha]]'' | političar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1872-06 | 1873-04 | [[Datoteka:Ahmed Hamdi Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6013994|Mehmed Sabri Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1868-03 | 1868-12 | |- | ''[[:d:Q51025114|Arnavut Mehmed Akif Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1869-02 | 1870-10 | |- | ''[[:d:Q51025236|Küçük Ömer Fevzi Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1870-10 | 1871-10 | |- | ''[[:d:Q51025342|Ahmed Rasim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1871-10 | 1872-06 | |- | ''[[:d:Q51026599|Mehmed Asim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1874-04 | 1876-09 | |- | ''[[:d:Q51026947|Oman Mazhar Ahmed]]'' | | | 1876 | 1877 | |} {{Wikidata list end}} 6ughjrt6r5m8e0qz4gv4owmvsct6wj1 2 445445 3936732 2926889 2026-10-23T09:57:34Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936732 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Diyarbekir Vilayet who was Diyarbekir Vilayet twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q51207481 } |section= |sort=P39/Q51207481/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q51207481/P580:Start date,P39/Q51207481/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q6809550|Mehmed Reshid]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1915-03-25 | 1918 | [[Datoteka:Resit bey.jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} fbp537yxyza1yz4tcnsyki9u2lcwo0z 2 445446 3936733 2926891 2026-10-23T09:57:59Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936733 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Governor of Salonica who was Governor of Salonica twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q51167590 } |section= |sort=P39/Q51167590/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q51167590/P580:Start date,P39/Q51167590/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q318079|Abdülkerim Nadir Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1857-05 | 1857-10 | [[Datoteka:Abdul Kerim Pasha (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3303616|Abedin Dino]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1880 | 1880 | [[Datoteka:Abidin Pasha Dino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4252400|Mehmet Akif Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1867-06<br/>1860<br/>1873 | 1869-02<br/>1865<br/>1873 | [[Datoteka:Akif Mehmed Paşa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6013994|Mehmed Sabri Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1869-02-01 | 1871-09-01 | |- | ''[[:d:Q6042664|Ahmed Nazir Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6052289|Abdullah Galib Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1886-08<br/>1885-09 | 1891-10<br/>1886-02 | [[Datoteka:Abdullah Galib Paşa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6052613|Mehmed Vecîhî Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1857 | 1858 | |- | ''[[:d:Q6052847|Şerif Mehmed Rauf Paşa]]'' | oficir, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1904-09 | 1908-08 | [[Datoteka:Mehmed rauf.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6063919|Hekim İsmail Paşa]]'' | ljekar, Osmansko Carstvo | [[Osmansko Carstvo]] | 1871-09 | 1872-05 | [[Datoteka:Hekim İsmail Paşa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6066227|Mehmet Tevfik Biren]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | 1901 | 1902 | [[Datoteka:Mehmedtevfikbey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6066813|Mustafa Nuri Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1855 | 1856 | [[Datoteka:Sırkatibi Mustafa Nuri Paşa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6069553|Pirizade İbrahim Hayrullah Bey]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1909 | 1912 | [[Datoteka:Idman No 31 32 Adliye Naziri Pirizade İbrahim Bey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6094765|Ömer Fevzi Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1872-08<br/>1874-02 | 1873-05<br/>1875-09 | |- | ''[[:d:Q6809654|Gürcü Mehmed Vâsıf Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Vasıf Mehmet Paşa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6943348|Mustafa Zihni Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1891-10 | 1895-11 | [[Datoteka:Zihnipasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297845|Хаджи Ахмед паша]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13405956|Ramazanoğlu Hüseyin Rıza Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1896 | 1899 | |- | ''[[:d:Q14801107|Hüseyin Kâzım Kadri]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1912 | 1912 | [[Datoteka:Hüseyin Kazım Kadri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16737261|Hasan Riza Pacha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1849 | 1850 | |- | ''[[:d:Q17337550|Mustafa Eşref Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1876 | 1877 | |- | ''[[:d:Q19204006|Hasan Refik Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1899 | 1901 | [[Datoteka:Hasan Refik Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19204031|Ali Ferit Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q19204515|Ebubekir Rüstem Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q19204518|Eğribozlu Ebubekir Sami Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q19204523|Hüseyin Hüsnü Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q19204533|إسماعيل رحمي باشا]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q19204534|Mazhar Osman Paşa, Arnavud]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q19204535|Мехмед Емин паша]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19204537|محمد رفعت باشا البيطار]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mehmed Rifat Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19204538|Мехмед Решид паша Бошнакзаде]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q19204540|محمد سعيد باشا التتري]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mehmed Said Paşa Tatar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19204541|Мехмед Салих паша Гюмрюкчю]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19204544|Деде Мустафа Хъфзи паша]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19204547|Kızılhisarlı Ömer Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q19204548|Yusuf Sıddık Mehmed Paşa, Celalatzade]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q19204549|قره عثمان زاده يعقوب باشا]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1850-07 | 1851-11 | |- | ''[[:d:Q19705529|Ибрахим паша Сирозлу]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19707820|İsmail Hakkı Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1882-03 | 1885-09 | |- | ''[[:d:Q19707907|خورشيد باشا]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q20497906|علي دانيش بك]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1908-08 | 1909-09 | |- | ''[[:d:Q20498240|Dervish Ibrahim Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1880 | 1882 | [[Datoteka:Dervisch Pasha.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21526207|Hasan Hakkı Paşa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | 1885-09 | 1886-08 | [[Datoteka:İşkodralı Hasan Hakkı Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27468335|Mehmed Hasib Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q28113905|Ibrahim Halil Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q116616132|Çerkes Nusret Pasha]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Çerkes Nusret Pasha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q141575232|Mehmed Nâzım Pasha]]'' | | [[Turska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | [[Datoteka:Mehmed Nâzım Pasha.webp|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} fya2bkm79czweau30il5en52zqgkiql 2 445579 3936734 3866708 2026-10-23T09:58:29Z ListeriaBot 105303 Wikidata list updated [V2] 3936734 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P710 wd:Q12560 } |section= |sort=P710/Q12560/P585 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P361:Part of,P131:location,P710:Country,P585:Date,P580:Start,P582:End,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Part of ! location ! Country ! Date ! Start ! End ! Image |- | ''[[:d:Q13582|Berlin Conference]]'' | | ''[[:d:Q179848|Scramble for Africa]]''<br/>''[[:d:Q2353647|colonisation of Africa]]'' | [[Berlin]] | [[Njemačko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q838416|International Association of the Congo]]''<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q1044536|Spain under the Restoration]]''<br/>[[Kraljevina Italija]]<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>[[Nizozemska]]<br/>[[Danska]]<br/>''[[:d:Q62589|Union between Sweden and Norway]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sjedinjene Američke Države]] | | data-sort-value="1884" | 1884-11-15 | data-sort-value="1885" | 1885-02-26 | [[Datoteka:Kongokonferenz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]'' | | ''[[:d:Q15053704|Coalition Wars]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]]<br/>''[[:d:Q3355522|Hospitaller Malta]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>''[[:d:Q3399982|Kingdom of Spain]]''<br/>[[Batavijska Republika]]<br/>''[[:d:Q206696|Helvetic Republic]]''<br/>''[[:d:Q213353|Cisalpine Republic]]''<br/>''[[:d:Q659312|Ligurian Republic]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q2577303|Kingdom of Sardinia]]'' | | data-sort-value="1798" | 1798-06-28 | data-sort-value="1802" | 1802-03-25 | [[Datoteka:Lejeune - Bataille de Marengo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31301|Anglo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q78994|Napoleonic Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]] | | data-sort-value="1807" | 1807 | data-sort-value="1809" | 1809 | |- | [[Bitka kod Varne]] | | ''[[:d:Q14366850|Crusade of Varna]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1444" | 1444-11-10 | | | [[Datoteka:Battle of Varna 1444.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q58732|Siege of Malta]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3045696|Regency of Algiers]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q2252973|Duchy of Florence]]''<br/>[[Papinska Država]] | | data-sort-value="1565" | 1565-05-18 | data-sort-value="1565" | 1565-09-08 | [[Datoteka:Siege of malta 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60489|Albanian–Venetian War]]'' | | | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1447" | 1447-12 | data-sort-value="1448" | 1448-10-04 | [[Datoteka:Drin bojana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q72454|Battle of Kerch Strait]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1790" | 1790 | | | [[Datoteka:Карта-схема к статье «Керчь-Еникальский пролив». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q73670|Siege of Krujë]]'' | | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1450" | 1450-05-14 | data-sort-value="1450" | 1450-11-23 | [[Datoteka:First siege of Kruje 1450 (81770646).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74072|Battle of Albulena]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1457" | 1457-09-02 | | | [[Datoteka:Assault on Turkish encampment.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Vlaška]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q212439|Cossack Hetmanate]]'' | | data-sort-value="1672" | 1672 | data-sort-value="1676" | 1676 | [[Datoteka:Battle of Khotyn 1673.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74302|Polish–Ottoman War of 1633–34]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1633" | 1633 | data-sort-value="1634" | 1634 | [[Datoteka:Sloane 3584 f.78v Turkish galleys in battle, c.1636.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Rusko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q766501|Duchy of Mantua]]''<br/>''[[:d:Q3324486|Prince-Bishopric of Montenegro]]''<br/>[[Srbi]]<br/>[[Grci]]<br/>[[Bugari]]<br/>[[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1683" | 1683 | data-sort-value="1699" | 1699 | [[Datoteka:Vienna Battle 1683.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q82698|Battle of Dervenakia]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | | data-sort-value="1822" | 1822-08-06 | data-sort-value="1822" | 1822-08-08 | [[Datoteka:Kolokotronis und seine Soldaten.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q82702|Battle of Phaleron]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | data-sort-value="1827" | 1827-05-06 | | | [[Datoteka:Karaiskakis landing at Phaleron.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q82703|Battle of Arachova]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | | data-sort-value="1826" | 1826-11-18 | data-sort-value="1826" | 1826-11-24 | [[Datoteka:Arahova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q116004|Battle of Shipka Pass]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1877" | 1877-07-17 | data-sort-value="1878" | 1878-01-09 | [[Datoteka:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|center|128px]] |- | [[Jaški mir]] | mirovni sporazum | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1791" | 1791-12-29 | | | [[Datoteka:1792 illustration of the Treaty of Jassy.jpg|center|128px]] |- | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q871792|Ottoman Greece]]''<br/>''[[:d:Q282475|Kingdom of Kartli-Kakheti]]''<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1701" | 18th century | data-sort-value="1768" | 1768 | data-sort-value="1774" | 1774 | [[Datoteka:Torelli2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1787" | 1787-08-13 | data-sort-value="1791" | 1791-12-29 | [[Datoteka:Sturm Ochakov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123227|Treaty of Küçük Kaynarca]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1774" | 1774-07-21 | | | [[Datoteka:Treaty of Küçük Kaynarca 1774.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129578|Battle of Aga-Cayiri]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1488" | 1488-08-16 | | | |- | [[Jedrenski mir (1829)]] | mirovni sporazum | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1829" | 1829-09-14 | | | |- | [[Berlinski kongres]] | | | | ''[[:d:Q1206012|Njemački rajh]]''<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>[[Francuska]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Kraljevina Italija]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1878" | 1878-06-13 | data-sort-value="1878" | 1878-07-13 | [[Datoteka:Congress of Berlin, 13 July 1878, by Anton von Werner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q151616|Great Northern War]]'' | | ''[[:d:Q278709|Russo-Swedish Wars]]'' | | ''[[:d:Q215443|Swedish Empire]]''<br/>[[Rusko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q695919|Duke of Holstein-Gottorp]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Vlaška]]<br/>''[[:d:Q212439|Cossack Hetmanate]]''<br/>''[[:d:Q170072|Dutch Republic]]''<br/>[[Kraljevina Velika Britanija]]<br/>''[[:d:Q4210248|Kalmyk Khanate]]''<br/>''[[:d:Q156199|Electorate of Saxony]]''<br/>''[[:d:Q62651|Denmark–Norway]]''<br/>''[[:d:Q27306|Kingdom of Prussia]]''<br/>''[[:d:Q819125|Province of Hanover]]'' | | data-sort-value="1700" | 1700-02-22 | data-sort-value="1721" | 1721-09-10 | [[Datoteka:Narva (Gustaf Cederström) - Nationalmuseum - 18638.tif|center|128px]] |- | [[Pad Konstantinopolja]] | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]''<br/>[[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]] | | data-sort-value="1453" | 1453-04-06 | data-sort-value="1453" | 1453-05-29 | [[Datoteka:Le siège de Constantinople (1453) by Jean Le Tavernier after 1455.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1623" | 1623 | data-sort-value="1639" | 1639 | [[Datoteka:Map Safavid persia.png|center|128px]] |- | [[Bitka kod Galipolja]] | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>''[[:d:Q1206012|Njemački rajh]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>''[[:d:Q699617|Ian Hamilton]]''<br/>''[[:d:Q216129|Horatio Kitchener, 1st Earl Kitchener]]''<br/>''[[:d:Q940830|John de Robeck]]''<br/>''[[:d:Q336442|William Birdwood, 1st Baron Birdwood]]''<br/>[[Winston Churchill]]<br/>''[[:d:Q2572143|Henri Gouraud]]''<br/>''[[:d:Q3300346|Maurice Bailloud]]''<br/>''[[:d:Q57470|Otto Liman von Sanders]]''<br/>[[Enver-paša]]<br/>''[[:d:Q2081598|Mehmet Esat Bülkat]]''<br/>''[[:d:Q1052624|Cevat Çobanlı]]''<br/>[[Mustafa Kemal Atatürk]]<br/>''[[:d:Q924558|Mehmet Vehip Kaçı]]''<br/>''[[:d:Q7424226|Sarkis Torossian]]''<br/>''[[:d:Q129286|British Raj]]''<br/>''[[:d:Q210682|French West Africa]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-04-25 | data-sort-value="1916" | 1916-01-09 | [[Datoteka:G.C. 18 March 1915 Gallipoli Campaign Article.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q165425|Battle of Lepanto]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]''<br/>''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q3045696|Regency of Algiers]]''<br/>''[[:d:Q165040|Duchy of Parma and Piacenza]]'' | data-sort-value="1571" | 1571-10-07 | | | [[Datoteka:Battle of Lepanto 1571.jpg|center|128px]] |- | [[Balkanski ratovi]] | | | | ''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]''<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Crna Gora]]<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]'' | | data-sort-value="1912" | 1912-10-08 | data-sort-value="1913" | 1913-07-18 | [[Datoteka:Balkan Wars Boundaries.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q165755|Treaty of Bucharest]]'' | | | [[Bukurešt]] | ''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918-05-07 | | | [[Datoteka:RomanianPMMarghilomanSigningBucharestPeaceTreaty1918.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q170113|Battle of Saint Gotthard]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1664" | 1664-08-01 | | | [[Datoteka:Szentgotthárdi csata (Maas festménye).jpg|center|128px]] |- | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Balkanski ratovi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Balkanska liga]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]''<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Kraljevina Crna Gora]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-08 | data-sort-value="1913" | 1913-05-30 | [[Datoteka:First Balkan War Photobox.png|center|128px]] |- | [[Mohačka bitka]] | | ''[[:d:Q124785345|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]'' | data-sort-value="1526" | 1526-08-29 | | | [[Datoteka:Than Mór Mohácsi csata.jpg|center|128px]] |- | [[Kosovska bitka]] | bitka između Srbije i Osmanskog Carstva 1389. | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1389" | 1389-06-28 | | | [[Datoteka:Battle of Kosovo, Adam Stefanović, 1870.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Historija Osmanskog Carstva|historija Osmanlijskog Carstva]]<br/>[[Historija Grčke]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Grci]] | | data-sort-value="1821" | 1821 | data-sort-value="1829" | 1829 | [[Datoteka:Dupre-Salona-1821.jpg|center|128px]] |- | [[Sevrski sporazum]] | mirovni sporazum | | ''[[:d:Q206493|Sèvres]]'' | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>[[Kraljevina Italija]]<br/>''[[:d:Q188712|Japansko Carstvo]]'' | data-sort-value="1920" | 1920-08-10 | | | [[Datoteka:Traitedepaix-sevres10081920-webaram.pdf|center|128px]] |- | [[Drugi balkanski rat]] | | [[Balkanski ratovi]] | | ''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]''<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Kraljevina Crna Gora]] | | data-sort-value="1913" | 1913-06-29 | data-sort-value="1913" | 1913-08-10 | [[Datoteka:2nd-balkan-war-bulgarian-plan.JPG|center|128px]] |- | [[Bitka kod Megida (1918)|Bitka kod Megida]] | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3240725|Britannia]]'' | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | [[Datoteka:Falls2Map1SthPalDetMegiddo.jpeg|center|128px]] |- | [[Opsada Beča 1683.|Bitka kod Beča]] | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q7245120|Principality of Upper Hungary]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q212439|Cossack Hetmanate]]'' | data-sort-value="1683" | 1683-09-12 | | | [[Datoteka:Juliusz Kossak Sobieski pod Wiedniem.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q179848|Scramble for Africa]]'' | | [[Kraljevina Italija]]<br/>''[[:d:Q1656908|Emirate of Jazen]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171296|Senussi]]'' | | data-sort-value="1911" | 1911-09-29 | data-sort-value="1912" | 1912-10-18 | [[Datoteka:Bellum1911.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q207318|French Revolutionary Wars]]'' | | [[Francuska revolucija]] | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q27306|Kingdom of Prussia]]''<br/>[[Kraljevina Velika Britanija]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q1405556|Émigré armies of the French Revolutionary Wars]]''<br/>''[[:d:Q2290419|Catholic and Royal Army]]''<br/>''[[:d:Q80702|Spanish Empire]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>[[Kraljevina Sardinija]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]]<br/>''[[:d:Q206696|Helvetic Republic]]''<br/>''[[:d:Q150058|Kingdom of Thiruvithamkoor]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q107230986|historic state of Italy]]''<br/>''[[:d:Q170072|Dutch Republic]]''<br/>''[[:d:Q2984260|Newfoundland Colony]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Malta]]<br/>''[[:d:Q861551|Saint-Domingue]]''<br/>[[Sjedinjene Američke Države]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>''[[:d:Q62651|Denmark–Norway]]''<br/>''[[:d:Q266923|Kingdom of Mysore]]'' | | data-sort-value="1792" | 1792-04-20 | data-sort-value="1802" | 1802-03-25 | [[Datoteka:Luny Thomas Battle Of The Nile August 1st 1798 At 10pm.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q207576|Opsada Beča]]'' | | ''[[:d:Q21655457|Ottoman-Habsburg War]]''<br/>''[[:d:Q12075929|Austro-Turkish Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1529" | 1529-09-27 | data-sort-value="1529" | 1529-10-15 | [[Datoteka:Siegeofvienna1529.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q209387|Battle of Ankara]]'' | | ''[[:d:Q110425973|Timurid invasion of the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q484195|Timurid Empire]]''<br/>''[[:d:Q6845343|Mihrabanids]]''<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]''<br/>''[[:d:Q1324889|Beylik of Germiyan]]''<br/>''[[:d:Q1353404|Principality of Kastrioti]]''<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>''[[:d:Q16968402|Zaharia family]]''<br/>''[[:d:Q6275573|Jonima family]]''<br/>''[[:d:Q3623202|District of Branković]]''<br/>''[[:d:Q853309|Anatolian beyliks]]''<br/>''[[:d:Q9355820|Qaraei]]'' | data-sort-value="1402" | 1402-07-20 | | | [[Datoteka:Timur Review His Troops Before the Battle of Ankara, Zafarnama 1436.jpg|center|128px]] |- | [[Požarevački mir]] | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1718" | 1718-07-21 | | | [[Datoteka:Tamis banat1718 1739.png|center|128px]] |- | [[Bitka kod Nikopolja]] | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q124683279|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]'' | data-sort-value="1396" | 1396-09-25 | | | [[Datoteka:1396-Battle of Nicopolis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q220766|Battle of Manzikert]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915 | | | [[Datoteka:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q221967|Brusilov Offensive]]'' | | ''[[:d:Q154573|WWI Eastern Front]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-05-22 | data-sort-value="1916" | 1916-09-07 | [[Datoteka:EasternFront1916a.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233379|Second Battle of Krithia]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-05-06 | data-sort-value="1915" | 1915-05-08 | |- | [[Turski rat za nezavisnost]] | | | | ''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>''[[:d:Q2949827|Government of the Grand National Assembly]]''<br/>''[[:d:Q1794757|Kuva-yi Milliye]]''<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>''[[:d:Q139670|First Republic of Armenia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2760925|Kuva-yi Inzibatiye]]''<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Kraljevina Italija]]<br/>''[[:d:Q245160|Democratic Republic of Georgia]]''<br/>''[[:d:Q6302107|Turkish National Movement]]''<br/>[[Sjedinjene Američke Države]] | data-sort-value="1922" | 1922-10-11 | data-sort-value="1919" | 1919-05-19 | data-sort-value="1923" | 1923-07-24 | [[Datoteka:Turkish War of Independence - collage.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q238440|Battle of Navarino]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q207162|Bourbon Restoration in France]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1827" | 1827-10-20 | | | [[Datoteka:Navarino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q244980|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q118956301|Hungarian–Ottoman War]]''<br/>''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | ''[[:d:Q971700|Stari Grad City Municipality]]'' | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Srpska Despotovina]] | | data-sort-value="1456" | 1456-07-04 | data-sort-value="1456" | 1456-07-22 | [[Datoteka:Battle of Nandorfehervar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q250652|Battle of Sarikamish]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1914" | 1914-12-22 | data-sort-value="1915" | 1915-01-17 | [[Datoteka:Sarikam.jpg|center|128px]] |- | [[Krimski rat]] | oružani sukob od 1853. do 1856. | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]''<br/>[[Osmanski ratovi u Evropi]] | | ''[[:d:Q71092|Drugo Francusko Carstvo]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Sardinija]]<br/>''[[:d:Q2088141|Caucasian Imamate]]''<br/>''[[:d:Q1408764|Circassia]]''<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | | data-sort-value="1853" | 1853-10 | data-sort-value="1856" | 1856-02 | [[Datoteka:The Crimean War, 1854-1856 Q69851.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q256563|Battle of the Dardanelles]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1656" | 1656-06-26 | | | [[Datoteka:Battle of the Dardanelles (1656)(Pieter Casteleyn, 1657).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | ''[[:d:Q12075929|Austro-Turkish Wars]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q1058845|League of the Rhine]]''<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]''<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1663" | 1663 | data-sort-value="1664" | 1664 | [[Datoteka:A szentgotthárdi csata (német kép).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269479|Battle of Köbölkút]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | data-sort-value="1663" | 1663-08-06 | | | |- | ''[[:d:Q273348|Italian Wars]]'' | | | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q179876|Kraljevina Engleska]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1494" | 1494 | data-sort-value="1559" | 1559 | [[Datoteka:Battle of Pavia - Unknown Artist - Google Cultural Institute.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q277392|Polish–Ottoman War of 1620–1621]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1620" | 1620 | data-sort-value="1621" | 1621 | [[Datoteka:Józef Brandt, Bitwa pod Chocimiem.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283984|Battle of Ihtiman]]'' | | ''[[:d:Q3622689|Bulgarian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]'' | data-sort-value="1355" | 1355 | | | |- | ''[[:d:Q286420|Battle of Fundina]]'' | | ''[[:d:Q4513932|Montenegrin–Ottoman War of 1876–78]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1876" | 1876-08-02 | | | [[Datoteka:Battle of Fundina.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q287942|Ninth Russo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1828" | 1828 | data-sort-value="1829" | 1829 | [[Datoteka:Сдача турецкой крепости русской армии.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka kod piramida]] | | ''[[:d:Q78994|Napoleonic Wars]]''<br/>''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]''<br/>''[[:d:Q207318|French Revolutionary Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1798" | 1798-07-21 | | | [[Datoteka:Francois-Louis-Joseph Watteau 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q368207|Battle of Leobersdorf]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1532" | 1532-09-19 | | | [[Datoteka:Portyázó törökök.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q388581|Second Battle of Gaza]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-04-17 | data-sort-value="1917" | 1917-04-19 | [[Datoteka:Machine gun corps Gaza line WWIb edit2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q390693|Battle of Scimitar Hill]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1915" | 1915-08-21 | | | |- | ''[[:d:Q427958|Battle of Sinop]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-30 | | | [[Datoteka:BattleOfSinop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q464512|Battle of Balaclava]]'' | | [[Krimski rat]]<br/>''[[:d:Q815216|Siege of Sevastopol]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1854" | 1854-10-25 | | | [[Datoteka:Charge of the Light Brigade.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q516507|Reconquest of Gallipoli]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | ''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1366" | 1366 | | | |- | ''[[:d:Q516842|Battle of Gully Ravine]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-06-28 | data-sort-value="1915" | 1915-07-05 | |- | ''[[:d:Q517486|Battle of Zenta]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-11 | | | [[Datoteka:Battle of Zenta.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q524208|Erzurum Offensive]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-01-10 | data-sort-value="1916" | 1916-02-16 | [[Datoteka:Captured flags in Erzurum.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q535542|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q124785345|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]'' | | data-sort-value="1521" | 1521-06-25 | data-sort-value="1521" | 1521-08-29 | [[Datoteka:Fortress Belgrade.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q537923|Battle of Ridaniya]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1517" | 1517-01-22 | | | [[Datoteka:Battle of Ridaniya (1517) between Mamluks (left) and Ottomans (miniature). Selīm-nāma, by Şūkrī-i Bitlisī, 1524 (National Library of Israel, Ms. Yah. Ar. 1116).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q553157|Romania in World War I]]'' | | ''[[:d:Q789406|Balkans Theater]]'' | | [[Njemačko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]''<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>''[[:d:Q7362584|Romanian Volunteer Corps in Russia]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-11-10 | data-sort-value="1916" | 1916-08 | data-sort-value="1917" | 1917-12 | [[Datoteka:Romanian troops at Marasesti in 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q581542|Battle of Ponza]]'' | | ''[[:d:Q124024560|Mediterranean campaign of 1552]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1552" | 1552-08-05 | | | [[Datoteka:Kadırga Minyatür.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q601152|Battle of Oltenitza]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-04 | | | [[Datoteka:Battle of Oltenitza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q604175|Battle of Elli]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1912" | 1912-12-16 | | | [[Datoteka:Battle Elli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q604185|Battle of Lemnos]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1913" | 1913-01-18 | | | [[Datoteka:Ottoman vs Greek fleet, 1913.png|center|128px]] |- | [[Bitka kod Sigeta]] | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]''<br/>[[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | | data-sort-value="1566" | 1566-08-06 | data-sort-value="1566" | 1566-09-08 | [[Datoteka:Bataille de Szigetvár Krafft Peter.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka kod Pločnika]] | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1385" | 1385 | | | [[Datoteka:Central balkans 1373 1395.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q613478|Battle of Djerba]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | | data-sort-value="1560" | 1560-05-09 | data-sort-value="1560" | 1560-05-14 | [[Datoteka:Disigno dell'Isola de Gerbi con le seche che la difendeno dall'inodatione del mare, et il sito della fortezza fatta da Christiani alla defesa della quala vi è restato cinq(ue) millia valorosi soldati, e buona... - btv1b55005215t.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q631799|First Russo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Rusko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1568" | 1568 | data-sort-value="1570" | 1570 | [[Datoteka:Русско-турецкая война 1568.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1739" | 1739-10-03 | data-sort-value="1736" | 1736 | data-sort-value="1739" | 1739-09-18 | [[Datoteka:Siege of Azov (1736).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q638601|Skirmish at Bender]]'' | | ''[[:d:Q151616|Great Northern War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1713" | 1713-02-01 | | | [[Datoteka:Battle of Bender 1713.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q648223|Battle of Cape Kaliakra]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1791" | 1791-08-11 | | | [[Datoteka:Ushakov Monument Kaliakra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q650411|Battle of Cecora]]'' | | ''[[:d:Q277392|Polish–Ottoman War of 1620–1621]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1620" | 1620 | data-sort-value="1620" | 1620-09-17 | data-sort-value="1620" | 1620-10-07 | [[Datoteka:Cecora 1620 111.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q650567|Third Siege of Missolonghi]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1825" | 1825-04-15 | data-sort-value="1826" | 1826-04-10 | [[Datoteka:Eugène Delacroix - La Grèce sur les ruines de Missolonghi (1826).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q651391|Battle of Karakilisa]]'' | | [[Prvi svjetski rat]]<br/>''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1918" | 1918-05-25 | data-sort-value="1918" | 1918-05-28 | |- | ''[[:d:Q654441|Battle of Vezekény]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | data-sort-value="1652" | 1652-08-26 | | | [[Datoteka:Küsel Battle of Vezekény (1652) 1654.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | ''[[:d:Q395810|Greco-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1897" | 1897 | data-sort-value="1897" | 1897-04-17 | data-sort-value="1897" | 1897-05-20 | [[Datoteka:Velestino1897.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q673641|Siege of Güns]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1532" | 1532-08-05 | data-sort-value="1532" | 1532-08-30 | [[Datoteka:Belagerung von Güns.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q686564|First Serbian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q4416705|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q684030|Principality of Serbia]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1876" | 1876-06-30 | data-sort-value="1878" | 1878-03-03 | [[Datoteka:Bitka za moravac.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690291|Battle of Breadfield]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1479" | 1479-10-13 | | | [[Datoteka:Kenyérmezői csata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q426575|Order of Saint Stephen]]''<br/>''[[:d:Q693570|Duchy of Ferrara]]''<br/>''[[:d:Q766501|Duchy of Mantua]]''<br/>[[Dubrovačka Republika]]<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q631210|Nogai Horde]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q2714963|Starina Novak]]'' | | data-sort-value="1593" | 1593-07-29 | data-sort-value="1606" | 1606-11-11 | [[Datoteka:Battle of Mezőkeresztes 1596.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690391|Battle of Petrovaradin]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1716" | 1716-08-05 | | | [[Datoteka:Bredael Schlacht bei Peterwardein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690470|Battle of Mohács]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1687" | 1687-08-12 | | | [[Datoteka:Battle of Mohács 1687.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690481|Battle of Slankamen]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | ''[[:d:Q740472|Inđija Municipality]]'' | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q58755|Louis William, Margrave of Baden-Baden]]'' | data-sort-value="1691" | 1691-08-19 | | | [[Datoteka:Battle of Slankamen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690495|Battle of Keresztes]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1596" | 1596 | data-sort-value="1596" | 1596-10-24 | data-sort-value="1596" | 1596-10-26 | [[Datoteka:Battle of Mezőkeresztes 1596.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q691729|Battle of Matapan]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]'' | data-sort-value="1717" | 1717-07-19 | | | [[Datoteka:Batalha naval de Cabo Matapão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q692074|Battle of Ivankovac]]'' | | [[Prvi srpski ustanak]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1805" | 1805-08-18 | | | [[Datoteka:Иванковац.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka na Krbavskom polju]] | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1493" | 1493-09-09 | | | [[Datoteka:Battle of Krbava Field.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1714" | 1714-12-09 | data-sort-value="1718" | 1718-07-21 | [[Datoteka:Dante’s Gate in Spinalonga fort.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q694911|Battle of Párkány]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]] | data-sort-value="1683" | 1683 | data-sort-value="1683" | 1683-10-07 | data-sort-value="1683" | 1683-10-09 | [[Datoteka:Bitwa pod Parkanami.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q695198|Ottoman invasion of Otranto]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1481" | 1481-09 | data-sort-value="1480" | 1480-07 | data-sort-value="1481" | 1481 | [[Datoteka:Otranto castello.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q697654|Battle of Buda]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1686" | 1686 | data-sort-value="1686" | 1686-06-18 | data-sort-value="1686" | 1686-09-02 | [[Datoteka:Reprise Buda 1686.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q698706|Battle of Kosovo]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | | data-sort-value="1448" | 1448-10-17 | data-sort-value="1448" | 1448-10-20 | [[Datoteka:Sueleymanname akinci.png|center|128px]] |- | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]] | | data-sort-value="1354" | 1354 | data-sort-value="1683" | 1683 | |- | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1645" | 1645-06-23 | data-sort-value="1669" | 1669 | [[Datoteka:Venetiancrete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699902|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1688" | 1688-07-30 | data-sort-value="1688" | 1688-09-06 | [[Datoteka:Бітва хрысціян і мусульман.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700218|Battle of Kagul]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1770" | 1770-08-01 | | | [[Datoteka:Kagula.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1532" | 1532 | data-sort-value="1555" | 1555 | [[Datoteka:Sueleymanname nahcevan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700866|Battle of Grocka]]'' | | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1739" | 1739-07-22 | | | [[Datoteka:Battle of Grocka.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka kod Bileće]] | bitka između Bosanskog Kraljevstva i Osmanskog Carstva 1388. | [[Pad Bosne 1463.]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]] | data-sort-value="1388" | 1388-08-26 | | | |- | ''[[:d:Q700880|Battle of Dubravnica]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1380" | 1380 | | | [[Datoteka:Pecina i stena iz Jovana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700886|Siege of Constantinople]]'' | | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1422" | 1422-09 | data-sort-value="1422" | 1422-06 | data-sort-value="1422" | 1422-08 | [[Datoteka:Constantinople mediaeval map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700893|Conquest of Tunis]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]] | | data-sort-value="1535" | 1535-06-16 | data-sort-value="1535" | 1535-07-21 | [[Datoteka:Jan Cornelisz. Vermeyen - Conquest of Tunis by Charles V in 1535 - Conquest and Looting of Tunis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q701067|Siege of Rhodes]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1480" | 1480 | | | [[Datoteka:SiegeOfRhodes1480.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q701094|Siege of Candia]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]'' | | data-sort-value="1648" | 1648-05-01 | data-sort-value="1669" | 1669-09-27 | [[Datoteka:Candia III.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka kod Siska]] | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]''<br/>''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1593" | 1593-06-22 | | | [[Datoteka:Sziszeki csata (1593).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]''<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]''<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>''[[:d:Q856361|Shaybanids]]''<br/>''[[:d:Q1408764|Circassia]]'' | | data-sort-value="1578" | 1578 | data-sort-value="1590" | 1590 | [[Datoteka:OttomanEmpireIn1683.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716425|Battle of Lwów]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1675" | 1675-08-24 | | | [[Datoteka:Martin Battle of Lviv.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720801|Battle of Cecora]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1595" | 1595-10-19 | data-sort-value="1595" | 1595-10-20 | [[Datoteka:Walka o sztandar turecki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q722713|Portuguese-Turkish War]]'' | | | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1509" | 1509 | | | |- | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Kraljevina Italija]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>[[Austro-Ugarska]]<br/>''[[:d:Q348632|John Maxwell]]''<br/>''[[:d:Q2668631|Archibald James Murray]]''<br/>''[[:d:Q334846|Edmund Allenby, 1st Viscount Allenby]]''<br/>''[[:d:Q317011|Djemal Pasha]]''<br/>''[[:d:Q61808|Friedrich Freiherr Kress von Kressenstein]]''<br/>''[[:d:Q57470|Otto Liman von Sanders]]''<br/>[[Mustafa Kemal Atatürk]]<br/>[[Fevzi Çakmak|Mustafa Fevzi Çakmak]] | | data-sort-value="1915" | 1915-01-28 | data-sort-value="1918" | 1918-10-30 | [[Datoteka:Turkish howitzer 10.5cm leFH 98 09 LOC 00121.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka za Čaldiran]] | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1514" | 1514-08-23 | | | [[Datoteka:A painting in Chehel Sotoun1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q1187249|Ottoman–Portuguese confrontations]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>''[[:d:Q2478280|Ormus]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q507796|Gujarat Sultanate]]''<br/>[[Adalski sultanat]] | | data-sort-value="1538" | 1538 | data-sort-value="1557" | 1557 | [[Datoteka:Ottoman fleet Indian Ocean 16th century.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q762732|Battle of Sardarabad]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Armenija]] | | data-sort-value="1918" | 1918-05-22 | data-sort-value="1918" | 1918-05-29 | [[Datoteka:Sardarabad Memorial.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q765175|Battle of Yenidje]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | | | [[Datoteka:Giannitsa.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q767935|Siege of Rhodes]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1522" | 1522-06-26 | data-sort-value="1522" | 1522-12-22 | [[Datoteka:OttomanJanissariesAndDefendingKnightsOfStJohnSiegeOfRhodes1522.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q771423|Battle of Philippopolis]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-17 | | | [[Datoteka:0530 Вид на одну из улиц Филиппополя (Пловдива), январь 1878.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778800|First Battle of Abukir]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1799" | 1799-07-25 | | | [[Datoteka:Antoine-Jean Gros - Bataille d'Aboukir, 25 juillet 1799 - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q780367|Siege of Plevna]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q3778687|Romanian War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1877" | 1877-07-20 | data-sort-value="1877" | 1877-12-10 | [[Datoteka:Carol I of Romania.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Grci]] | | data-sort-value="1770" | 1770-02 | data-sort-value="1771" | 1771-06-17 | [[Datoteka:Battle of Chios (1770), by Ivan Aivazovsky (1848).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Habsburg (dinastija)|Habsburg]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q80702|Spanish Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>[[Vlaška]]<br/>[[Rusko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q212439|Cossack Hetmanate]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q766501|Duchy of Mantua]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q3355522|Hospitaller Malta]]'' | | data-sort-value="1526" | 1526 | data-sort-value="1791" | 1791 | [[Datoteka:Battle of Lepanto 1571.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q791185|Battle of Abaran]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1918" | 1918-05-21 | data-sort-value="1918" | 1918-05-29 | |- | ''[[:d:Q795109|Morea revolt of 1453–1454]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | ''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]]<br/>[[Grci]]<br/>''[[:d:Q1806855|Latins]]'' | | data-sort-value="1453" | 1453 | data-sort-value="1454" | 1454 | |- | ''[[:d:Q815157|Siege of Kars]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1855" | 1855-11-29 | data-sort-value="1855" | 1855-06 | data-sort-value="1855" | 1855-11 | [[Datoteka:January Suchodolski - Kars siege.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q815207|Siege of Silistra (1854)]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1854" | 1854 | data-sort-value="1854" | 1854-04-05 | data-sort-value="1854" | 1854-06-24 | [[Datoteka:Victorious sally by the Turkish garrison of Silistria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q815216|Siege of Sevastopol]]'' | | [[Krimski rat]] | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q71092|Drugo Francusko Carstvo]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Kraljevina Sardinija]] | data-sort-value="1854" | 1854 | data-sort-value="1854" | 1854-10-17 | data-sort-value="1855" | 1855-09-09 | [[Datoteka:Panorama dentro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q834881|Battle of Jarte]]'' | | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]''<br/>''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>[[Adalski sultanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1542" | 1542-04-04 | data-sort-value="1542" | 1542-04-16 | |- | ''[[:d:Q835180|Battle of Wofla]]'' | | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]''<br/>''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Adalski sultanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1542" | 1542-08-28 | | | |- | ''[[:d:Q836837|Battle of Erzincan]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-07-02 | data-sort-value="1916" | 1916-07-25 | |- | ''[[:d:Q842670|Battle of Bulair]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-26 | | | [[Datoteka:Battle of Bulair.png|center|128px]] |- | [[Bukureštanski mir (1812)]] | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1812" | 1812-05-28 | | | [[Datoteka:Treaty of Bucharest-1812.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q860981|Battle of Khotyn]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]'' | | data-sort-value="1621" | 1621-09-02 | data-sort-value="1621" | 1621-10-09 | [[Datoteka:Józef Brandt, Bitwa pod Chocimiem.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q894486|War of the Straits]]'' | | ''[[:d:Q2471587|Venetian–Genoese Wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q204920|Crown of Aragon]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q777981|Duchy of the Archipelago]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>''[[:d:Q1241847|Judicate of Arborea]]'' | | data-sort-value="1350" | 1350 | data-sort-value="1355" | 1355 | |- | ''[[:d:Q904938|Battle of Đakovo]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1537" | 1537-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q913604|Battle of Alma]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1854" | 1854-09-20 | | | [[Datoteka:Batalla del río Almá, por Richard Caton Woodville.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q916266|Fall of Gallipoli]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1354" | 1354-03 | | | [[Datoteka:Byzantine empire 1355.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q923852|Crimean-Russian Wars]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | ''[[:d:Q170770|Grand Principality of Moscow]]''<br/>[[Krimski Tatari]]<br/>[[Rusija]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1507" | 1507 | data-sort-value="1572" | 1572 | [[Datoteka:S. V. Ivanov. At the guarding border of the Moscow state. (1907).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q930925|Cretan Revolt of 1897–1898]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | [[Grci]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16848199|International Squadron]]'' | | data-sort-value="1897" | 1897-01 | data-sort-value="1898" | 1898-10 | [[Datoteka:Cretan insurrectionaries 1897.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q936223|Battle of Kara Killisse]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="1915" | 1915-07-27 | data-sort-value="1915" | 1915-07-31 | [[Datoteka:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|center|128px]] |- | [[Bitka na Marici]] | | ''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q2665520|Lordship of Prilep]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1371" | 1371-09-26 | | | [[Datoteka:Feudal fragmentation of Bulgaria and fall under Ottoman rule.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q941322|Third Battle of Gaza]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-11-01 | data-sort-value="1917" | 1917-11-02 | |- | ''[[:d:Q949294|Siege of Kamenets]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1672" | 1672-08-18 | data-sort-value="1672" | 1672-08-27 | [[Datoteka:Kamianets-Podilskyi-2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957155|Battle of Dujaila]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1916" | 1916-03-08 | | | [[Datoteka:Dujaila Redoubt Map from The Campaign in Mesopotamia 1914-1918. Volume II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957263|Battle of Wayna Daga]]'' | | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]''<br/>''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Adalski sultanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1543" | 1543-02-21 | | | |- | ''[[:d:Q959066|Battle of Kaliakra]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]'' | data-sort-value="1912" | 1912-11-21 | | | [[Datoteka:BASA-1735K-1-516-1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]''<br/>''[[:d:Q600093|Habsburg Spain]]''<br/>''[[:d:Q188586|Kingdom of Sicily]]''<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]]<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q649202|Duchy of Urbino]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1570" | 1570-06-27 | data-sort-value="1570" | 1570 | data-sort-value="1573" | 1573 | [[Datoteka:Battle of Lepanto 1571.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964226|Battle of Pelekanon]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1329" | 1329 | data-sort-value="1329" | 1329-06-10 | data-sort-value="1329" | 1329-06-11 | [[Datoteka:Orhan I area map.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q971248|Battle of Marj Dabiq]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q1264808|Beylik of Dulkadir]]''<br/>''[[:d:Q2261321|Beylik of Adana]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-08-24 | | | [[Datoteka:Battle of Marj Dabiq (1516) (miniature). Selīm-nāma, by Şūkrī-i Bitlisī, 1524 (National Library of Israel, Ms. Yah. Ar. 1116) Folio 209.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q983012|Ottoman conquest of Adrianople]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1400" | 14th century | | | [[Datoteka:Edirne mosque outside.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q989114|First Battle of Zrínyiújvár]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1663" | 1663-08-13 | | | [[Datoteka:Zrínyi Miklós győzelme a Muránál.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q990347|Transylvanian Civil War]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1610" | 1610 | data-sort-value="1611" | 1611 | |- | ''[[:d:Q990370|Transylvanian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>''[[:d:Q170352|Transylvanian Saxons]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | | data-sort-value="1612" | 1612-05 | data-sort-value="1613" | 1613-10-27 | |- | ''[[:d:Q1007513|Siege of Golubac]]'' | | ''[[:d:Q124707181|War of the South Danube]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]] | data-sort-value="1428" | 1428-05 | | | [[Datoteka:Golubac.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1025134|Battle of Focșani]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1789" | 1789-08-01 | | | [[Datoteka:Fokshany 1789.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1054975|Battle of Preveza]]'' | | ''[[:d:Q3119136|Third Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveta liga (1538)|Sveta liga]] | data-sort-value="1538" | 1538-09-28 | | | [[Datoteka:Battle of Preveza (1538).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1073358|Battle of Vaslui]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | [[Vaslui (okrug)]] | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1475" | 1475-01-10 | | | [[Datoteka:Vaslui Battle map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | | | ''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q1789596|Croatia in personal union with Hungary]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Srpska Despotovina]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1526" | 1526-08-29 | data-sort-value="1366" | 1366 | data-sort-value="1526" | 1526 | [[Datoteka:Battle of Nandorfehervar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086625|Siege of Famagusta]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1570" | 1570-09-17 | data-sort-value="1571" | 1571-08-05 | [[Datoteka:Famagosta - Camocio Giovanni Francesco - 1574.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1099263|Siege of Bursa]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1317" | 1317 | data-sort-value="1326" | 1326-04-06 | [[Datoteka:Rycaut1694 bd1 9 (187).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1120842|Battle of Krasno]]'' | | ''[[:d:Q1163213|Hungarian–Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1526" | 1526-08-24 | | | |- | [[Ilindenski ustanak|Ilindensko-Preobražanski ustanak]] | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q488297|Internal Macedonian Revolutionary Organization]]''<br/>''[[:d:Q3396942|Supreme Macedonian-Adrianople Committee]]'' | data-sort-value="1903" | 1903 | data-sort-value="1903" | 1903-08-02<br/>1903-07-20 | data-sort-value="1903" | 1903-10 | [[Datoteka:Spomenik Sliva-Krusevo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1147833|Morea expedition]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q207162|Bourbon Restoration in France]]''<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | | data-sort-value="1828" | 1828-08 | data-sort-value="1833" | 1833-08 | [[Datoteka:PéloponnèseBlouet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1153261|Uprising in Banat]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]''<br/>''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Srbi]] | | data-sort-value="1594" | 1594-03 | data-sort-value="1594" | 1594-07-10 | [[Datoteka:Banatski ustanak.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q21088788|Catholic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1499" | 1499 | data-sort-value="1503" | 1503 | [[Datoteka:Battle of Zonchio 1499.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Skenderbeg]]<br/>''[[:d:Q178085|Principality of Zeta]]''<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]'' | | data-sort-value="1463" | 1463 | data-sort-value="1479" | 1479 | [[Datoteka:Eastern Mediterranean 1450.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1160506|Siege of Léva]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1664" | 1664-07-19 | | | [[Datoteka:Léva ostroma (1664).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1163209|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]''<br/>''[[:d:Q5925721|Savoyard crusade]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q1232887|County of Savoy]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]'' | | data-sort-value="1366" | 1366 | data-sort-value="1367" | 1367 | |- | ''[[:d:Q1163212|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q577867|Kingdom of Poland]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | | data-sort-value="1375" | 1375-05-01 | data-sort-value="1377" | 1377 | [[Datoteka:Nagy Lajos gyozelme a torokok felett.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1178498|Polish-Ottoman War of 1593-1595]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1593" | 1593 | data-sort-value="1595" | 1595 | |- | ''[[:d:Q1187249|Ottoman–Portuguese confrontations]]'' | | | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1538" | 1538 | data-sort-value="1718" | 1718 | |- | ''[[:d:Q1212536|Second Battle of Zrínyiújvár]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1663" | 1663-11-27 | | | |- | ''[[:d:Q1228713|Battle of Palast]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-08-10<br/>1552-08-11 | | | [[Datoteka:Palást Turkish chapel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1230997|First Battle of Krithia]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1915" | 1915-04-28 | | | [[Datoteka:MapHellesWarZoneGallipoli1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1280245|Albanian revolt of 1912]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]] | | data-sort-value="1912" | 1912-01 | data-sort-value="1912" | 1912-08 | [[Datoteka:Skopje train station after Albanian rebellion, August 1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1286106|Fao Landing]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1914" | 1914-11-06 | | | [[Datoteka:Meso-WW1-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295535|Transylvania Campaign (1658-1662)]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]'' | | data-sort-value="1660" | 1660-02-12 | data-sort-value="1660" | 1660-08-28 | |- | ''[[:d:Q1296769|Battle of Sânandrei]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | data-sort-value="1552" | 1552-07-23 | | | |- | ''[[:d:Q1298315|Battle of Szikszó]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1588" | 1588-10 | | | |- | ''[[:d:Q1302680|Battle of Qurna]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1914" | 1914-12-03 | data-sort-value="1914" | 1914-12-09 | [[Datoteka:English cavalry routed by Turkish troops 1914 (50872177577).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1327145|Battle of Basra]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1914" | 1914-11-11 | data-sort-value="1914" | 1914-11-22 | [[Datoteka:Meso-WW1-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1351343|Battle of Cetate]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1853" | 1853-12-31 | data-sort-value="1854" | 1854-01-06 | [[Datoteka:Schlacht bei Cetate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1374378|Battle of Kars]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-11-17 | | | [[Datoteka:Рисунок к статье «Карс». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1378270|Battle of Jerusalem]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-11-17 | data-sort-value="1917" | 1917-12-30 | [[Datoteka:Palestine-WW1-2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1414195|Battle of Dimbos]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1303" | 1303 | | | [[Datoteka:Osman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1430929|Battle of Wadi]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1916" | 1916-01-13 | | | [[Datoteka:MAP TO ILLUSTRATE THE ACTION OF THE WADI.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1445532|Battle of Lule Burgas]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-28 | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | [[Datoteka:Luleburgaz Battle Postcard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1461914|Battle of Várad]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | data-sort-value="1664" | 1664-05-27 | | | |- | ''[[:d:Q1509619|Battle of Bapheus]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1302" | 1302-07-27 | | | [[Datoteka:Sultan Orhan and the Executed Byzantine Prince after the Battle of Koyunhisar (detail), from the Şahname-i Al-i Osman of Arifi, volume IV, transcribed by Mirza Huy-i Şirazi, c. 1558 (Private Collection, fol. 76a).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1573604|Battle of Eupatoria]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1855" | 1855-02-17 | | | [[Datoteka:Yvon 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1582511|Battle of Ctesiphon]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-11-22 | data-sort-value="1915" | 1915-11-25 | [[Datoteka:Meso-WW1-2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1582631|1596 Siege of Eger]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1596" | 1596 | data-sort-value="1596" | 1596-09-20 | data-sort-value="1596" | 1596-10-12 | [[Datoteka:Agria - Citta principalissa et fortissa nell' Hungaria superiore Assediata dall' Cssereito Turchesco l'anno 1596.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1620408|Battle of Chesma]]'' | | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]''<br/>[[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | ''[[:d:Q454884|Alexei Grigoryevich Orlov]]''<br/>''[[:d:Q6747794|Mandalzâde Hüsâmeddin Pasha]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1770" | 1770-07-07 | data-sort-value="1770" | 1770-07-05 | data-sort-value="1770" | 1770-07-07 | [[Datoteka:Ivan Constantinovich Aivazovsky - Battle of Çesme at Night.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1634857|Battle of Ardahan]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1914" | 1914-12-25 | data-sort-value="1915" | 1915-01-18 | [[Datoteka:Successful attacks by the Turks on the Russian positions at Ardahan, 1914.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1711538|Battle of Hermannstadt]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | data-sort-value="1442" | 1442-03-22 | data-sort-value="1442" | 1442-03-18 | data-sort-value="1442" | 1442-03-25 | |- | ''[[:d:Q1729793|Battle of Hanna]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1916" | 1916-01-21 | | | [[Datoteka:MAP TO ILLUSTRATE THE FIRST ATTACK ON HANNA. 21st. January, 1916.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1760784|Battle of Molodi]]'' | | ''[[:d:Q923852|Crimean-Russian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1572" | 1572-08-02 | data-sort-value="1572" | 1572-07-30 | data-sort-value="1572" | 1572-08-03 | [[Datoteka:Molodi - v pam'at' pobedy 1572 goda - 07.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1775801|Battle of Sari Bair]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1915" | 1915-08-21 | |- | ''[[:d:Q1776203|Third Battle of Krithia]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1915" | 1915-06-04 | | | [[Datoteka:60 pounder Cape Helles June 1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1934137|Battle of Torvioll]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1444" | 1444-06-29 | | | [[Datoteka:Torv.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1936524|Bergmann Offensive]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1914" | 1914-11-02 | data-sort-value="1914" | 1914-11-17 | [[Datoteka:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1972326|Treaty of Lausanne]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-18 | | | [[Datoteka:Treaty of Lausanne 1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1985387|Battle of Kozludzha]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1774" | 1774-06-09 | | | [[Datoteka:Карта к статье «Козлуджа». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1995601|Battle of Dilman]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-04-15 | | | |- | ''[[:d:Q2007212|Battle of Otlukbeli]]'' | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | data-sort-value="1473" | 1473-08-11 | | | [[Datoteka:Otlukbeli savasi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2008820|Battle of Fidonisi]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1788" | 1788-07-14 | | | [[Datoteka:Сражение у Фидониси. 1788 г. В. Косов 68,5х180,5 холст,масло. ОРИГИНАЛ 2021.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2022139|Night attack at Târgoviște]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1462" | 1462-06-17 | | | [[Datoteka:AtaculdeNoapte.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2032250|Battle of Kulevicha]]'' | | ''[[:d:Q287942|Ninth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1829" | 1829-06-11 | | | [[Datoteka:Коцебу. Бой под Кулевчей 30 мая 1829.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2032824|Battle of Koprukoy]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-01-10 | data-sort-value="1916" | 1916-01-19 | [[Datoteka:Battle of Keprikei.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2040773|Action of 6 November 1772]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1772" | 1772-11-09 | | | [[Datoteka:Jacob Philipp Hackert Рatras.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2058905|Trebizond Campaign]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | ''[[:d:Q261965|Nikolai Yudenich]]''<br/>''[[:d:Q924558|Mehmet Vehip Kaçı]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-02-05 | data-sort-value="1916" | 1916-04-15 | [[Datoteka:View of liberated Trabzon by Russians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2081944|Battle of Aqaba]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-07-06 | | | [[Datoteka:T E Lawrence and the Arab Revolt 1916 - 1918 Q59193.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2089011|Siege of Medina]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | ''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | data-sort-value="1919" | 1919-01-10 | |- | ''[[:d:Q2089020|Battle of Mecca]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | data-sort-value="1916" | 1916-07-04 | [[Datoteka:Makkah-1910.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2093780|Battle of Skuleni]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-07-11 | | | [[Datoteka:Athanasios Agrafiotis - by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2149254|Siege of Scutari]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Kraljevina Crna Gora]]<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-28 | data-sort-value="1913" | 1913-04-23 | [[Datoteka:Siege of Scutari montage.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2234632|Battle of Rymnik]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q6542740|Austro-Turkish War of 1788–1791]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | data-sort-value="1789" | 1789-09-22 | | | [[Datoteka:Battle of martinesti 1789 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2237649|Battle of Ulaş]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1696" | 1696-08-26 | | | |- | ''[[:d:Q2237737|Battle of Sheikh Sa'ad]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-01-06 | data-sort-value="1916" | 1916-01-08 | [[Datoteka:Meso Campaign.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2237751|Battle of Rovine]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1395" | 1395-05-17 | | | [[Datoteka:Battle of Rovine.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2264833|Battle of Damietta]]'' | | | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1732" | 1732-08-16 | | | [[Datoteka:San Antonio-San Giorgio-Sultana-damietta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2293284|Battle of Alborán]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1540" | 1540-10-01 | | | [[Datoteka:Kadırga Minyatür.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q426575|Order of Saint Stephen]]''<br/>[[Crnogorci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1684" | 1684-04-25 | data-sort-value="1699" | 1699-01-26 | [[Datoteka:PéloponnèseBlouet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2336452|Battle of Odesa]]'' | | ''[[:d:Q25040984|Black Sea Raid]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1914" | 1914-10-29 | | | |- | ''[[:d:Q2342758|Battle of the Chernaya]]'' | | [[Krimski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q71092|Drugo Francusko Carstvo]]''<br/>[[Kraljevina Sardinija]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1855" | 1855-08-16 | | | [[Datoteka:Battle of the Tchernaya, August 16th 1855.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2346983|Battle of Kumanovo]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-23 | data-sort-value="1912" | 1912-10-24 | [[Datoteka:Kumanovo1912 marcossouza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2351714|Battle of Zonchio]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1499" | 1499-08-25 | | | [[Datoteka:Battle of Zonchio 1499.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2420811|Battle of Mount Tabor]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1799" | 1799-04-16 | | | [[Datoteka:La Bataille du mont Tabor, en Syrie, le 27 germinal an VI by Louis François Lejeune Salon de 1804.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2426040|Siege of Thessalonica]]'' | | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]''<br/>''[[:d:Q109391512|Ottoman–Venetian War of 1423–1430]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1422" | 1422-06 | data-sort-value="1430" | 1430-03-29 | [[Datoteka:Thessaloniki City Walls.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2435832|Battle of Cătlăbuga]]'' | | ''[[:d:Q2628122|Moldavian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1485" | 1485-11-16 | | | |- | ''[[:d:Q2436624|Battle of Imbros]]'' | | ''[[:d:Q899191|naval warfare in the Mediterranean during World War I]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Grčka]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-20 | | | [[Datoteka:Sms goeben beached.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2450777|Battle of the Nek]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-08-07 | | | [[Datoteka:The charge of the 3rd Light Horse Brigade at the Nek 7 August 1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2452024|Italian War of 1536–1538]]'' | | ''[[:d:Q273348|Italian Wars]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1536" | 1536 | data-sort-value="1538" | 1538-06-18 | [[Datoteka:Truce of Nice 1538.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2456110|Battle of Larga]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1770" | 1770-07-07 | | | [[Datoteka:План сражения при Ларге.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2457631|Franco-Ottoman alliance]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]] | | | | [[Datoteka:Letter of Suleiman to Francis I 1536 beginning of French embassy at Ottoman court bnf067.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2499424|First Battle of Çatalca]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-17 | data-sort-value="1912" | 1912-11-18 | [[Datoteka:Ottoman retreat from Lule Burgas to Chataldja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2502863|Algiers expedition]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>''[[:d:Q29562588|Алжирские экспедиции]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]'' | | data-sort-value="1541" | 1541-10-20 | data-sort-value="1541" | 1541-11-01 | [[Datoteka:Siege of Algiers 1541.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2510511|Second Battle of Abukir]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1801" | 1801-03-08 | | | [[Datoteka:The landing of British troops at Aboukir, 8 March 1801.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2533670|Battle of Valea Albă]]'' | | ''[[:d:Q2628122|Moldavian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1476" | 1476-07-26 | | | [[Datoteka:Battlrasb.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2540658|Battle of Călugăreni]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1595" | 1595-08-23 | | | [[Datoteka:Izgonirea turcilor la Călugăreni - Theodor Aman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2548761|Battle of Sphacteria]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | data-sort-value="1825" | 1825-05-08 | | | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 13 Navarino Boissonas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2568851|Battle of Baku]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-08-26 | data-sort-value="1918" | 1918-09-14 | [[Datoteka:Soldiers of Islamic Army of Caucasus near Baku during battle for the city in 1918.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2570192|Battle of Alamana]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-05 | | | [[Datoteka:Athanasios Diakos by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2577392|Battle of Gravia Inn]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-08 | | | [[Datoteka:Gavia HaniPC070250.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1618" | 1618 | [[Datoteka:OttomanEmpireIn1683.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579501|Battle of Valtetsi]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-12 | | | [[Datoteka:Anagnostaras by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579514|Battle of Doliana]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-18 | | | [[Datoteka:Folklore museum of Doliana-Building.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2584330|Battle of Karpenisi]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | data-sort-value="1823" | 1823-08-08 | | | [[Datoteka:Marsigli Filippo - The Death of Markos Botsaris - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2584363|Battle of Gerontas]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1824" | 1824-08-29 | | | [[Datoteka:Map of the battle of Gerontas.jpg|center|128px]] |- | [[Pokret za autonomiju Bosne|Veliki bosanski ustanak]] | pobuna bošnjačkih kapetana, ajana i begova protiv Osmanlijskog Carstva | ''[[:d:Q7335949|Rise of nationalism under the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bosanci]] | | data-sort-value="1831" | 1831-01-20 | data-sort-value="1833" | 1833 | |- | ''[[:d:Q2586933|Battle of Vučji Do]]'' | | ''[[:d:Q4513932|Montenegrin–Ottoman War of 1876–78]]''<br/>''[[:d:Q2258726|Herzegovina Uprising]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1876" | 1876-07-18 | | | [[Datoteka:Battle of Vučji Do, Orao, 1877.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2597432|Battle of Modon]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1500" | 1500-07-24 | | | [[Datoteka:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2599844|Battle of Kletsk]]'' | | ''[[:d:Q1567698|Muscovite-Lithuanian Wars]]''<br/>''[[:d:Q4242966|Crimean–Nogai slave raids in Eastern Europe]]'' | | [[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1506" | 1506-08-05 | | | [[Datoteka:Klecak. Клецак (1611).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2600326|Second Egyptian-Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q15125190|Egyptian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q27306|Kingdom of Prussia]]''<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>''[[:d:Q58202|July Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q3399982|Kingdom of Spain]]'' | | data-sort-value="1839" | 1839 | data-sort-value="1841" | 1841 | [[Datoteka:Карта к статье «Египетско-турецкие войны». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2603935|Battle of Savra]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1385" | 1385-09-18 | | | [[Datoteka:Balsa II posjedi van Zete 1385 godine.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2621537|Siege of Castelnuovo]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]'' | | data-sort-value="1539" | 1539-07-18 | data-sort-value="1539" | 1539-08-06 | [[Datoteka:Castel Novo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2624980|Battle of Tobruk]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-22 | | | [[Datoteka:Ataturk5.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629782|French conquest of Algeria]]'' | | ''[[:d:Q19951607|French Colonial Africa]]'' | | ''[[:d:Q58202|July Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3591817|Emirate of Abdelkader]]''<br/>''[[:d:Q3446243|Kingdom of Beni Abbas]]''<br/>''[[:d:Q18415401|Sultanate of Tuggurt]]''<br/>''[[:d:Q1738137|Kel Ahaggar]]'' | | data-sort-value="1830" | 1830-06-14 | data-sort-value="1904" | 1904-01-19 | [[Datoteka:La prise de Constantine 1837 par Horace Vernet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2631076|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q26799687|Austro-Turkish War of 1716–1718]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>''[[:d:Q256961|Electorate of Bavaria]]''<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1717" | 1717-06-18 | data-sort-value="1717" | 1717-08-21 | [[Datoteka:Belagerung belgrad 1717.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2632850|Battle of Bitlis]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1915" | 1915-07 | data-sort-value="1916" | 1916-08 | [[Datoteka:Ataturk-1916-Bitlis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2633088|Battle of Podhajce]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1698" | 1698 | data-sort-value="1698" | 1698-09-08 | data-sort-value="1698" | 1698-09-09 | [[Datoteka:Battle of Podhajce 8 September.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2634456|Thin Red Line]]'' | | ''[[:d:Q464512|Battle of Balaclava]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1854" | 1854-10-25 | | | [[Datoteka:Robert Gibb - The Thin Red Line.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640981|Battle of Nezib]]'' | | ''[[:d:Q2600326|Second Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | data-sort-value="1839" | 1839-06-24 | | | [[Datoteka:Hafiz and von Moltke at Nezib.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2659098|Battle of Athos]]'' | | ''[[:d:Q209312|Eighth Russo-Turkish War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1807" | 1807-06-19 | data-sort-value="1807" | 1807-06-22 | [[Datoteka:Battle of Athos 1807.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2664371|Conquest of Tunis]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q752662|Hafsid dynasty]]'' | | data-sort-value="1574" | 1574-07-12 | data-sort-value="1574" | 1574-09-13 | [[Datoteka:The Ottoman fleet attacking Tunis at La Goulette Braun and Hogenberg 1574.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2665626|Battle of Beersheba]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-10-31 | | | [[Datoteka:Beersheba 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2665637|Fall of Baghdad]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917 | data-sort-value="1917" | 1917-03-08 | data-sort-value="1917" | 1917-03-11 | [[Datoteka:Maude in Baghdad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2667371|Battle of Svistov]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-26 | | | [[Datoteka:Dmitriev 005.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2667561|Battle of Nikopol]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-07-16 | | | [[Datoteka:Nikopol dmitriev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2668235|Cretan revolt of 1866–1869]]'' | | | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q127861|Khedivate of Egypt]]'' | | data-sort-value="1866" | 1866-08-21 | data-sort-value="1869" | 1869-01-20 | [[Datoteka:Arkadi assaut.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2672355|Destruction of Psara]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1824" | 1824-07-05 | | | [[Datoteka:Gysis Nikolaos After the destruction of Psara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2690126|Battle of Ustechko]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1694" | 1694-10-06 | | | [[Datoteka:Hetman Stanisław Jan Jabłonowski by Piotr Michalowski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2720985|Battle of Kirk Kilisse]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]'' | data-sort-value="1912" | 1912-10-24 | | | [[Datoteka:Ottoman redif soldiers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2722527|Battle of Romani]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-08-03 | data-sort-value="1916" | 1916-08-05 | [[Datoteka:8th Light Horse Romani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750389|Battle of Mišar]]'' | | [[Prvi srpski ustanak]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1806" | 1806-08-12 | data-sort-value="1806" | 1806-08-15 | [[Datoteka:Battle of Mišar, Afanasij Scheloumoff.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2778755|naval operations in the Dardanelles Campaign]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Britansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q70802|Treća Francuska Republika]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-02-19 | data-sort-value="1915" | 1915-03-18 | [[Datoteka:Bouvet sinking March 18 1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2791318|First Battle of Gaza]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-03-26 | | | [[Datoteka:1st GazaOfficers00115v.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2860095|Siege of Tripoli]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]] | | data-sort-value="1551" | 1551-08-09 | data-sort-value="1551" | 1551-08-15 | [[Datoteka:Capture of Tripoli by the Ottomans 1551.jpg|center|128px]] |- | [[Opsada Jedrena (1913)|Opsada Edrina (1913)]] | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Balkanska liga]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-03 | data-sort-value="1913" | 1913-03-26 | [[Datoteka:Siege of Adrianople 1912-13.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2887900|Battle of Aspindza]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>[[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282475|Kingdom of Kartli-Kakheti]]'' | data-sort-value="1770" | 1770-04-20 | | | |- | ''[[:d:Q2887968|Battle of Heliopolis]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1800" | 1800-03-20 | | | [[Datoteka:Bataille d'Héliopolis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888162|Battle of Bizani]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1913" | 1913 | | | [[Datoteka:Ioannina liberation 1913.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888423|Battle of Domokos]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1897" | 1897-05-17 | | | [[Datoteka:Dömeke Harbi Zonaro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888462|Battle of Dragashani]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-06-07 | | | [[Datoteka:Sacred band dragatsani battle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888513|Battle of Focchies]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1649" | 1649-05-12 | | | [[Datoteka:Battle of the combined Venetian and Dutch fleets against the Turks in the Bay of Foja 1649 (Abraham Beerstratenm, 1656).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888951|Battle of Kızıl Tepe]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-25 | data-sort-value="1877" | 1877-08-25 | | [[Datoteka:Battle Kizil-tepe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888986|Battle of Kunfuda Bay]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-01-07 | data-sort-value="1912" | 1912-01-08 | [[Datoteka:StateLibQld 1 199899 Piemonte (ship).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889191|Battle of Magdhaba]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1916" | 1916-12-23 | | | [[Datoteka:Camel corps at Magdhaba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889354|Monastir Offensive]]'' | | ''[[:d:Q1262377|Macedonian Front]]'' | | ''[[:d:Q769787|Petar Bojović]]''<br/>''[[:d:Q58043|Otto von Below]]''<br/>''[[:d:Q375302|Nikola Zhekov]]''<br/>''[[:d:Q2375572|Kliment Boyadzhiev]]''<br/>''[[:d:Q176522|Maurice Sarrail]]''<br/>[[Centralne sile]]<br/>''[[:d:Q1376829|Mikhail Diterikhs]]''<br/>[[Živojin Mišić]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-09-12 | data-sort-value="1916" | 1916-12-11 | [[Datoteka:Bg ataka okolo monastir.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889584|Action of 10 July 1651]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1651" | 1651-07-10 | | | |- | ''[[:d:Q2889683|Battle of Porto Delphino]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1665" | 1665-11-27 | | | |- | ''[[:d:Q2889730|Battle of Peta]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822-07-04 | | | [[Datoteka:Bataille de Peta-fr.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889946|Battle of Sarantaporo]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-10 | data-sort-value="1912" | 1912-10-09 | data-sort-value="1912" | 1912-10-10 | [[Datoteka:Sarantaporo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2890049|Battle of Staouéli]]'' | | ''[[:d:Q2629782|French conquest of Algeria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1830" | 1830-06-19 | | | [[Datoteka:Battle of Staoueli, 1830 - engraving.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2890660|Battle of the Dardanelles]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1657" | 1657-07-17 | data-sort-value="1657" | 1657-07-19 | |- | ''[[:d:Q2890843|Battle of Cape Celidonio]]'' | | | | ''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1608" | 1608-10-20 | | | |- | ''[[:d:Q2890849|Battle of Cape Celidonia]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1616" | 1616-07-14 | data-sort-value="1616" | 1616-07-16 | [[Datoteka:Combate naval, por Juan de la Corte.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2890966|Battle of Krithia]]'' | | [[Prvi svjetski rat]]<br/>[[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-04-28 | data-sort-value="1915" | 1915-08-13 | |- | ''[[:d:Q2897258|Battle of Măcin]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1791" | 1791-07-10 | | | [[Datoteka:Карта к статье «Мачин». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2903842|Battle of Abu Tellul]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-07-14 | | | [[Datoteka:Abu Tellul defences 1918.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | ''[[:d:Q18378977|Campaigns of Nader Shah]]'' | | ''[[:d:Q161205|Safavid dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1129737|Lezgins]]'' | | data-sort-value="1730" | 1730 | data-sort-value="1735" | 1735 | [[Datoteka:1730 Ottens Map of Persia (Iran, Iraq, Turkey) - Geographicus - RegnumPersicum-ottens-1730.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2914954|Battle of Kinburn]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1787" | 1787-10-01 | | | [[Datoteka:Kinburn battle 1787.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]'' | | | | ''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>''[[:d:Q3699102|Medri Bahri]]''<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Adalski sultanat]]<br/>''[[:d:Q862532|Ajuuraan state]]''<br/>''[[:d:Q7636795|Sultanate of Dahlak]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1529" | 1529 | data-sort-value="1543" | 1543 | [[Datoteka:YagbeaSionBattlingAdaSultan.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2935422|Ottoman campaign against Hormuz]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>''[[:d:Q2478280|Ormus]]'' | | data-sort-value="1552" | 1552 | data-sort-value="1554" | 1554 | [[Datoteka:Piris Reis expedition map-fr.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2975313|Ottoman–Persian War of 1821–23]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q189326|Qajar dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1821" | 1821-09-10 | data-sort-value="1823" | 1823-07-23 | [[Datoteka:A Persian Cavalier smoking (Letters from the Caucasus and Georgia).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2976481|Battle of Gorni Dubnik]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-10-24 | | | [[Datoteka:Бой под Горным Дубняком (12 октября 1877).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2981297|Battle of Konya]]'' | | ''[[:d:Q2584439|First Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | data-sort-value="1832" | 1832-12-21 | | | [[Datoteka:إبراهيم باشا يقود جيشه في معركة قونية.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2984846|Battle of Pitsunda]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-09 | | | |- | ''[[:d:Q3043924|Kresna-Razlog uprising]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q7893785|Unity Committee]]''<br/>''[[:d:Q3396549|Dimitar Popgeorgiev]]''<br/>''[[:d:Q983284|Nathanael of Ohrid]]''<br/>''[[:d:Q12271197|Adam Kalmikov]]''<br/>''[[:d:Q313833|Stefan Stambolov]]''<br/>''[[:d:Q12064604|Nikola Obretenov]]''<br/>''[[:d:Q12285095|Ludwik Wojtkiewicz]]''<br/>''[[:d:Q3103765|Georgi Pulevski]]'' | data-sort-value="1870" | 1870s | | | [[Datoteka:Дедо Иљо Малешевски и Димитар Поп Георгиев со четата.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049873|Capture of Aden]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1548" | 1548-02-26 | | | [[Datoteka:Ottoman fleet Indian Ocean 16th century.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3119136|Third Ottoman–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]] | | data-sort-value="1537" | 1537-07-23 | data-sort-value="1540" | 1540-10-02 | [[Datoteka:Battle of Preveza (1538).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3197905|Ottoman coups of 1807–1808]]'' | | [[Pad i modernizacija Osmanskog Carstva|Pad Osmanlijskog carstva]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1807" | 1807 | data-sort-value="1808" | 1808 | [[Datoteka:Mustafa IV by John Young.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3298782|Battle of Oranik]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1456" | 1456-05-18 | | | [[Datoteka:Battle of Oronichea.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3300868|Battle of Mokra]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1445" | 1445-10-10 | | | |- | ''[[:d:Q3301210|Battle of Oranik]]'' | | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]''<br/>''[[:d:Q60489|Albanian–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1448" | 1448-08-14 | | | |- | ''[[:d:Q3302682|Siege of Svetigrad]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1448" | 1448-05-14 | data-sort-value="1448" | 1448-07-31 | [[Datoteka:Sfetigrad 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3302743|Battle of Otonetë]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1446" | 1446-09-27 | | | |- | ''[[:d:Q3304086|Mehmed II's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q85740526|Albanian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1452" | 1452 | data-sort-value="1452" | 1452-07-21 | |- | ''[[:d:Q3304647|Battle of Pollog]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1453" | 1453-04-22 | | | [[Datoteka:Battle of Polog 1453.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3305554|Byzantine civil war of 1373–1379]]'' | | ''[[:d:Q3778752|list of Byzantine revolts and civil wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q37078|Andronikos IV Palaiologos]]''<br/>''[[:d:Q3131375|Savcı Bey]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | | data-sort-value="1373" | 1373 | data-sort-value="1379" | 1379 | |- | ''[[:d:Q3338499|Battle of Ohrid]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1464" | 1464-09-14 | data-sort-value="1464" | 1464-09-15 | [[Datoteka:Battle of Ohrid (81765048).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3339470|Battle of Niš]]'' | | ''[[:d:Q14366850|Crusade of Varna]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1443" | 1443-11 | | | |- | ''[[:d:Q3392743|Battle of Monastir]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-16 | data-sort-value="1912" | 1912-11-19 | [[Datoteka:Nakon bitoljske bitke.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3393985|Battle of Prilep]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-03 | data-sort-value="1912" | 1912-11-05 | [[Datoteka:Prilep Battle 1912 Postcard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394015|Battle of Lovcha]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1877" | 1877-09-01 | data-sort-value="1877" | 1877-09-03 | [[Datoteka:Battle of Lovcha, 1877 (C. Szathmary).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394704|Invasion of Corsica]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]''<br/>''[[:d:Q2524228|Italian War of 1551–1559]]'' | | ''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q509590|Corsicans]]'' | | data-sort-value="1553" | 1553 | data-sort-value="1559" | 1559 | [[Datoteka:Corsica by Piri Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394726|Battle of Tashkessen]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-12-31 | | | [[Datoteka:Tashkessen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394749|Siege of Diu]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q507796|Gujarat Sultanate]]'' | | data-sort-value="1538" | 1538-08 | data-sort-value="1538" | 1538-11 | [[Datoteka:Diubattle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394840|First Siege of Missolonghi]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | | data-sort-value="1822" | 1822-10-25 | data-sort-value="1822" | 1822-12-31 | [[Datoteka:Mavrokordatos by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394852|Battle of Maniaki]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1825" | 1825-06-13 | | | |- | ''[[:d:Q3394869|Battle of Samos]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1824" | 1824-08-17 | | | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 03 Naval battles of the Greeks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394874|Battle of Petra]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1829" | 1829-09-12 | | | |- | ''[[:d:Q3394877|Battle of Kamatero]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1827" | 1827-01-27 | data-sort-value="1827" | 1827-02-01 | data-sort-value="1827" | 1827-02-10 | |- | ''[[:d:Q3395325|Battle of Kruševac]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1454" | 1454-10-02 | | | [[Datoteka:Don Zon kula.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3395349|Battle of Tripolje]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1402" | 1402-11-21 | | | [[Datoteka:Stefan Lazarevic and Djuradj Brankovic.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3399565|Ottoman–Egyptian invasion of Mani]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1826" | 1826-06-21 | data-sort-value="1826" | 1826-08-28 | [[Datoteka:Maxi tis Bergas - by Peter von Hess.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3401248|Battle of Mečkin Kamen]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-12 | | | [[Datoteka:M KAMEN.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3401311|Battle of Leskovac]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1454" | 1454-09-24 | | | [[Datoteka:Serbian Despotate 1451.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3402827|Battle of the Lerna Mills]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | ''[[:d:Q4118461|Myloi]]''<br/>''[[:d:Q3568317|Morea eyalet]]''<br/>''[[:d:Q191897|Argolida Regional Unit]]'' | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1825" | 1825-07-06 | | | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 14 Maxi ton Milon tis Nafplias 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3403025|Capture of Algiers]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1529" | 1529-05-29 | | | |- | ''[[:d:Q3403037|Battle of Vasilika]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-08-25 | | | [[Datoteka:Vasilika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3403090|Siege of Coron (1533–1534)]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1534" | 1534-03 | data-sort-value="1534" | 1534-04-01 | |- | ''[[:d:Q3403790|Capture of Alexandria]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1798" | 1798-07-02 | | | [[Datoteka:Kath. Illustratie 1869-1870 nr 42 p.329 Verwonding van Kleber voor Alexandrië.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3458266|Cretan Revolt of 1841]]'' | | | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1841" | 1841 | | | |- | ''[[:d:Q3458267|Cretan revolt of 1878]]'' | | | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1878" | 1878-01 | data-sort-value="1878" | 1878-10 | |- | ''[[:d:Q3467730|Battle of Rafa]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-01-09 | | | [[Datoteka:Firing line at the Battle of Rafa 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]'' | | [[Hrvatsko-osmanski ratovi|Hrvatsko-osmanlijski ratovi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Hrvatska (925–1102)|Hrvatsko Kraljevstvo]] | | data-sort-value="1493" | 1493 | data-sort-value="1593" | 1593 | [[Datoteka:Johann Peter Krafft 005.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3545065|Battle of Grahovac]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1858" | 1858-04-28 | data-sort-value="1858" | 1858-05-01 | [[Datoteka:Grahovobattle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3566975|Battle of Nauplia]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822 | data-sort-value="1822" | 1822-09-08 | data-sort-value="1822" | 1822-09-25 | [[Datoteka:Andrea Miaoulis by Peter von Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3622689|Bulgarian–Ottoman Wars]]'' | | | | ''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1345" | 1345 | data-sort-value="1393" | 1393-07 | [[Datoteka:BulgarianOttomanWars.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3622710|Battle of Şarköy]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1913" | 1913-02-09 | data-sort-value="1913" | 1913-02-11 | |- | ''[[:d:Q3622725|Battle of Sorovich]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | data-sort-value="1912" | 1912-11-06 | |- | ''[[:d:Q3622772|Siege of Negroponte]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1470" | 1470-07-10 | data-sort-value="1470" | 1470-08-05 | [[Datoteka:GR Evia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3623007|Battle of Al-Safra]]'' | | ''[[:d:Q1809288|Ottoman–Wahhabi war]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1812" | 1812 | | | |- | ''[[:d:Q3636391|Battle of Khotyn]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1673" | 1673-11-11 | | | [[Datoteka:Battle of Khotyn 1673.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3636490|Battle of Krithia Vineyard]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1915" | 1915-08-13 | |- | ''[[:d:Q3636509|Battle of Lone Pine]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | ''[[:d:Q1023153|Eceabat]]'' | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1915" | 1915-08-10 | [[Datoteka:The taking of Lone Pine (Fred Leist).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3636594|Battles of Ramadi]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917 | data-sort-value="1917" | 1917-09-28 | data-sort-value="1917" | 1917-09-29 | [[Datoteka:Euphrates from Ramadi to Baghdad 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3636617|Battle of Sharqat]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-10-23 | data-sort-value="1918" | 1918-10-30 | |- | ''[[:d:Q3636679|Battle of Tripoli]]'' | | | | [[Kraljevina Sardinija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1825" | 1825-09-26 | data-sort-value="1825" | 1825-09-27 | [[Datoteka:Tripoli Castle & Teatro Miramare.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3652215|Battle of Çıldır]]'' | | ''[[:d:Q8140679|Lala Mustafa Pasha's Caucasian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1578" | 1578-08-09 | | | [[Datoteka:Secaatname 0016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3655510|Battle of Demotika]]'' | | ''[[:d:Q4147501|Byzantine Civil War of 1352–1357]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1406298|Serbian Empire]]''<br/>''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]'' | data-sort-value="1352" | 1352-10 | | | |- | ''[[:d:Q3656242|Battle of Jeddah]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1813" | 1813 | | | [[Datoteka:Cidde-mehmet-ali-1813.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656325|Battle of Medina]]'' | | ''[[:d:Q1809288|Ottoman–Wahhabi war]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1812" | 1812-11 | | | [[Datoteka:Ottoman-medina.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656327|Battle of Yanbu]]'' | | ''[[:d:Q1809288|Ottoman–Wahhabi war]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1811" | 1811 | | | |- | ''[[:d:Q3656337|Battle of Elena]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-26 | | | |- | ''[[:d:Q3656338|Nejd Expedition]]'' | | ''[[:d:Q1809288|Ottoman–Wahhabi war]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146871|First Saudi State]]'' | | data-sort-value="1817" | 1817-09-29 | data-sort-value="1818" | 1818-09-09 | [[Datoteka:Ibrahin-pasha-english.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656759|Battle of Pente Pigadia]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-23 | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | data-sort-value="1912" | 1912-11-03 | |- | ''[[:d:Q3657549|Second Battle of Cobadin]]'' | | ''[[:d:Q553157|Romania in World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-10-19 | data-sort-value="1916" | 1916-10-25 | |- | ''[[:d:Q3695659|Battle of Taif]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | data-sort-value="1916" | 1916-09-23 | |- | ''[[:d:Q3720898|Raid of the Balearic islands]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1558" | 1558-06-30 | data-sort-value="1558" | 1558-07-12 | [[Datoteka:Minorca by Piri Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3778687|Romanian War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q958291|United Principalities of Moldavia and Wallachia]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q815731|Principality of Bulgaria]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1878" | 1878-03-03 | data-sort-value="1877" | 1877-04-24 | data-sort-value="1878" | 1878-03-03 | [[Datoteka:Franz Mandy - Intoarcerea victorioasa in Bucuresti a armatei romane de pe frontul din Bulgaria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3778712|Polish-Moldavian War]]'' | | ''[[:d:Q9377322|Polish-Ottoman War of 1485–1503]]'' | | ''[[:d:Q1649871|Kingdom of Poland]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]'' | | data-sort-value="1497" | 1497 | data-sort-value="1499" | 1499 | [[Datoteka:Suczawa twierdza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3820587|Siege of the Castle of Saint George]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q21088788|Catholic Monarchy]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1500" | 1500-11-08 | data-sort-value="1500" | 1500-12-24 | [[Datoteka:A055a160 0372.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3866914|Battle of Katia]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1916" | 1916-04-23 | | | [[Datoteka:Troopers from the Scottish Horse constructing a redoubt at Duadar in 1916 IWM photo Q15839.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q625380|Eastern Hungarian Kingdom]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]'' | | data-sort-value="1526" | 1526 | data-sort-value="1568" | 1568 | [[Datoteka:Vízkelety Béla Eger vár ostroma 1552-ben.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3910855|Capture of Lepanto]]'' | | | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1603" | 1603-05 | | | |- | ''[[:d:Q3921577|First Battle of Cobadin]]'' | | ''[[:d:Q553157|Romania in World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-09-17 | data-sort-value="1916" | 1916-09-19 | [[Datoteka:Zákopy u Kokardže, Dobrudža, září 1916 (K vítězné svobodě, 1928).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3953971|Second Battle of Kut]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-02-23 | | | [[Datoteka:Kut1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3966448|Venetian expeditions to the Dardanelles]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1654" | 1654 | data-sort-value="1657" | 1657 | |- | ''[[:d:Q4058439|Siege of Azov (1637–1642)]]'' | | | | [[Donski kozaci]]<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1637" | 1637 | data-sort-value="1642" | 1642 | [[Datoteka:AzovSeatingMemorial.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4069868|Battle of Arpachai]]'' | | ''[[:d:Q209312|Eighth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1807" | 1807-06-18 | | | [[Datoteka:Gudivich iv.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4072912|Battle of Akhaltsikhe]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-13 | | | |- | ''[[:d:Q4087301|Battle of Wadi Musa]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-10-23 | | | |- | ''[[:d:Q4087380|Battle of Kolašin]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1858" | 1858-07-28 | | | |- | ''[[:d:Q4087382|Battle of Ładyżyn]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]'' | data-sort-value="1672" | 1672-07-18 | | | [[Datoteka:Tabor 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4087393|Battle of Pererîta]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1691" | 1691-09-13 | | | |- | ''[[:d:Q4087409|Battle of Šumatovac]]'' | | ''[[:d:Q4416705|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1876" | 1876-08 | | | [[Datoteka:Bitka za moravac.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4090323|Battle of the Bosporus]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-05-10<br/>1915 | | | [[Datoteka:Bosphorus 1915 battle.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4090324|Battle of Beirut]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | data-sort-value="1912" | 1912-02-24 | | | [[Datoteka:BattleOfBeirut1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4120811|Siege of Corfu]]'' | | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1798" | 1798-11-04 | data-sort-value="1799" | 1799-03-03 | [[Datoteka:RR5115-0010R 300-летие Российского флота.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4127950|Second Siege of Missolonghi]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1823" | 1823-09-20 | data-sort-value="1823" | 1823-11-30 | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 15 Messologiou Boissonas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | spisak na Wikimediji | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Perzija]] | | data-sort-value="1514" | 1514 | data-sort-value="1823" | 1823 | [[Datoteka:Sekumname1525 Chaldiran battle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4207617|Balkan campaign of 1529]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q699964|Archduchy of Austria]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q42585|Kingdom of Bohemia]]''<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q625380|Eastern Hungarian Kingdom]]'' | data-sort-value="1529" | 1529 | | | [[Datoteka:Landscape with a Large Cannon MET MM7867.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4300304|Moldavian campaign (1684–1691)]]'' | | | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1684" | 1684-08 | data-sort-value="1691" | 1691-10 | [[Datoteka:Martin Battle of Yazlovets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4303326|Action of 20 June 1774]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1774" | 1774 | | | |- | ''[[:d:Q4337429|Siege of Perekop]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1736" | 1736-06-17 | | | |- | ''[[:d:Q4337457|Battle of Trembowla]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]] | | data-sort-value="1675" | 1675-09-20 | data-sort-value="1675" | 1675-10-11 | [[Datoteka:Löffler-Anna Dorota Chrzanowska na zamku w Trembowli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | | data-sort-value="1485" | 1485 | data-sort-value="1491" | 1491 | [[Datoteka:Ottoman Mamluk horseman circa 1550.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]''<br/>''[[:d:Q20404141|Mamluk–Ottoman relations]]'' | | ''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Abasidi]] | | data-sort-value="1516" | 1516 | data-sort-value="1517" | 1517-01-22 | [[Datoteka:Abraham Ortelius - Tvrcici imperii descriptio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4375103|Kunicki's expedition on the Right-bank and Moldavia]]'' | | | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1683" | 1683-09 | data-sort-value="1684" | 1684-01-04 | |- | ''[[:d:Q4408946|Sasun Uprising]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q288284|Armenian fedayees]]'' | data-sort-value="1904" | 1904-04 | | | [[Datoteka:Location of the 1894 and 1904 Sasun uprisings.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438379|Battle of Stavuchany]]'' | | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1739" | 1739 | | | [[Datoteka:Battle of Stavuchany Map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438396|Battle of Batočina]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | | data-sort-value="1689" | 1689-08-29 | data-sort-value="1689" | 1689-08-30 | [[Datoteka:Classic Ottoman Army Tactics4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438417|Battle of Niš]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1689" | 1689-09-24 | | | [[Datoteka:Engraving of the Siege of Niš in 1689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438427|Battle of Tendra]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1790" | 1790-09-08 | data-sort-value="1790" | 1790-09-09 | [[Datoteka:Petr Nikolaevich Bazhanov - Fyodor Fyodorovich Ushakov, 1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q192868|Nader Shah]]''<br/>''[[:d:Q388739|Afsharid dynasty]]''<br/>[[Mahmud I]] | | data-sort-value="1743" | 1743 | data-sort-value="1746" | 1746 | [[Datoteka:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527031|Capture of Yanbu]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | ''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1916" | 1916-12-01 | data-sort-value="1917" | 1917-01-18 | |- | ''[[:d:Q4677261|Action of 17 June 1595]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1595" | 1595-06-17 | | | |- | ''[[:d:Q4677280|Action of 18 May 1657]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1657" | 1657-05-18 | | | |- | ''[[:d:Q4677321|Action of 26 June 1625]]'' | | | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1625" | 1625-06-26 | | | |- | ''[[:d:Q4677324|Action of 26 May 1646]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1646" | 1646-05-26<br/>1646-03-31 | | | |- | ''[[:d:Q4677326|Action of 27 August 1661]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1661" | 1661-08-27 | | | [[Datoteka:Naval battle between the Turkish and Venetian fleets in 1661 (miniature).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677333|Battle of Nauplia]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1770" | 1770-05-27 | data-sort-value="1770" | 1770-05-28 | [[Datoteka:Battle of Chios (1770), by Ivan Aivazovsky (1848).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677334|Action of 28 September 1644]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1644" | 1644-09-28 | | | [[Datoteka:Pugna Nautica inter Melitenses, et Turcos, in Mari Mediteraneo (1707, original).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677335|Action of 29 April 1616]]'' | | | | ''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1616" | 1616-04-29 | | | |- | ''[[:d:Q4677357|Action of 3 May 1657]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1657" | 1657-05-03 | | | |- | ''[[:d:Q4677379|Battle of Andros (1697)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-01 | | | |- | ''[[:d:Q4677392|Battle of Mytilene]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1690" | 1690-09-08 | | | [[Datoteka:(Venice) Battaglia nel canal di Mitilene - Correr Museum.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677406|Action of 8 July 1716]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1716" | 1716-07-08 | | | [[Datoteka:Disegno topografico del canal di Corfu con la serie del attacco infruttuoso dell Nemici Ottomanni , 1716.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4709157|Uprising of Dervish Cara]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1843" | 1843 | data-sort-value="1844" | 1844 | |- | ''[[:d:Q4709160|Albanian revolt of 1847]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]] | | data-sort-value="1847" | 1847-06 | data-sort-value="1847" | 1847-12 | |- | ''[[:d:Q4709161|Malissori uprising]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]] | | data-sort-value="1911" | 1911-03-24 | data-sort-value="1911" | 1911-08-04 | [[Datoteka:Albania1911.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4709162|Albanian revolts of 1833–1839]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1833" | 1833-04-10 | data-sort-value="1839" | 1839-09 | |- | ''[[:d:Q4709163|Albanian revolt of 1910]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1910" | 1910-05 | data-sort-value="1910" | 1910-07-24 | [[Datoteka:Albanian Revolt 1910-La Tribuna Illustrata article from August 16, 1910 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4809918|Battle of Żurawno]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1676" | 1676-09-25 | data-sort-value="1676" | 1676-10-14 | [[Datoteka:Zorowno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4816420|Battle of the Dardanelles]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1654" | 1654-05-16 | | | [[Datoteka:Battle of the Dardanelles (1654).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4817327|Battle of Çamurlu]]'' | | ''[[:d:Q726261|Osmanlijski interegnum]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1413" | 1413-07-05 | | | |- | ''[[:d:Q4822495|Siege of Nagykanizsa]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q7809483|šegrt, pomoćnik]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | | data-sort-value="1601" | 1601-09-09 | data-sort-value="1601" | 1601-11-18 | [[Datoteka:Kanizsa Battle by Hans Rudolph Miller.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4832533|Battle of Deligrad]]'' | | [[Prvi srpski ustanak]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1806" | 1806-09-03 | | | [[Datoteka:Deligrad 1806.jpg|center|128px]] |- | [[Banjalučki boj|Bitka kod Banja Luke]] | | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1737" | 1737-08-04 | | | |- | ''[[:d:Q4844238|Battle of Sırp Sındığı]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1364" | 1364 | | | |- | ''[[:d:Q4870258|Battle of Aleppo]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | ''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-10-25 | | | [[Datoteka:AWMA01773Aleppo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870306|Battle of Anjar]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q7245108|Mount Lebanon Emirate]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]'' | data-sort-value="1623" | 1623-11-01 | | | [[Datoteka:Cropped-fakhrreddine-Anjar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870323|Battle of Arara]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | | | |- | ''[[:d:Q4870372|Battle of Ayun Kara]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]''<br/>[[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-11-14 | | | [[Datoteka:Powles pp.144-5 Ayun Kara map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870641|Battle of Cape Corvo]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1613" | 1613-08 | | | |- | ''[[:d:Q4870686|Battle of Cenei]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1696" | 1696 | | | [[Datoteka:Mustafa II dressed in full armour.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870951|Battle of El Buggar Ridge]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-10-27 | | | [[Datoteka:El-buqqar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870952|Battle of El Burj]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-12-01 | | | |- | ''[[:d:Q4870977|Battle of Eperjes]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1685" | 1685-08-11 | | | [[Datoteka:Siege of Eperjes (Prešov), 1685.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870984|Battle of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q2975313|Ottoman–Persian War of 1821–23]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q189326|Qajar dynasty]]'' | data-sort-value="1821" | 1821 | | | |- | ''[[:d:Q4870986|Battle of Es Sinn]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1915" | 1915-09-28 | | | |- | ''[[:d:Q4870987|Battle of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1877" | 1877-11-08 | data-sort-value="1877" | 1877-11-09 | [[Datoteka:NeneHatunmezari.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871030|Battle of Formentera]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1529" | 1529-10-25 | | | [[Datoteka:Barbarossa galley in France 1543.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871176|Battle of Haifa]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-23 | | | [[Datoteka:Indian lancers in Haifa 1918.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871217|Battle of Hijla]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-03-21 | | | |- | ''[[:d:Q4871242|Battle of Holy Apostles Monastery]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q318657|Armenian Revolutionary Federation]]'' | | data-sort-value="1901" | 1901-11-03 | data-sort-value="1901" | 1901-11-27 | [[Datoteka:Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871269|Battle of Imbros]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1717" | 1717-06-12 | data-sort-value="1717" | 1717-06-16 | [[Datoteka:Battle of imbros1717.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871300|Battle of Jaffa]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-12-20 | data-sort-value="1917" | 1917-12-21 | [[Datoteka:Surrender of Jaffa to New Zealand Mounted Rifles Brigade November 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871340|Battle of Jisr Benat Yakub]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-27 | | | [[Datoteka:Daughters of Jacob Bridge across the River Jordan by George Washington Lambert (1918).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871384|Battle of Argeș]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1394" | 1394-10-10 | | | |- | ''[[:d:Q4871390|Battle of Kardzhali]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-21 | | | [[Datoteka:Balkanska voyna Kardzhali.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871398|Battle of Kassa]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1685" | 1685-10-18 | | | |- | ''[[:d:Q4871427|Battle of Khresili]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>''[[:d:Q2398050|Samurzakano]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]'' | data-sort-value="1757" | 1757-12-14 | | | [[Datoteka:Khresilis brdzola.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871471|Battle of Kokovo]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1478" | 1478-06-26 | | | |- | ''[[:d:Q4871484|Battle of Kosmidion]]'' | | ''[[:d:Q726261|Osmanlijski interegnum]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1410" | 1410-06-15 | | | [[Datoteka:Ottoman Princes Musa and Suleiman Celebi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871548|Capture of Lemnos]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1912" | 1912-10 | | | |- | ''[[:d:Q4871614|Battle of Lugos]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1695" | 1695-09-21 | | | [[Datoteka:Battle of Lugos September 1695.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871725|Battle of Meçad]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1465" | 1465 | | | |- | ''[[:d:Q4871810|Battle of Mouzaki]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1878" | 1878-05-04 | | | |- | ''[[:d:Q4871819|Battle of Mughar Ridge]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1917" | 1917-11-13 | | | [[Datoteka:Gurkha sentries Palestine December 1917 (IWM Q12935).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871841|Battle of Nablus]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | [[Datoteka:AWMA02794NablusPrisoners.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871873|Battle of Nebi Samwil]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-11-18 | data-sort-value="1917" | 1917-11-24 | [[Datoteka:Site of Nabi Samwil village 1900px.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872106|Battle of Preveza]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Kraljevina Italija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1911" | 1911-09-29 | data-sort-value="1911" | 1911-09-30 | [[Datoteka:The duke of the Abruzzi giving the order by the wireless telegraph to the advance against the harbour of Preveza.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872177|Battle of Rhodes]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | | data-sort-value="1912" | 1912-05-04 | data-sort-value="1912" | 1912-05-16 | [[Datoteka:Rhodes Italian landing.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872254|Battle of Samakh]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | | | [[Datoteka:AwmP00225.005GermanHqrsSamakh.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872262|Battle of Samothrace]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1698" | 1698-09-20 | | | [[Datoteka:143. Battaglia di Metellino, 21 Settembre 1698.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872358|Battle of Shaiba]]'' | | ''[[:d:Q18937|Mesopotamian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-04-12 | data-sort-value="1915" | 1915-04-14 | [[Datoteka:Indian machine gunners at the Battle of Shaiba 1915.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872380|Battle of Simnitza]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-26 | | | [[Datoteka:307 of Cassell's Illustrated History of the Russo-Turkish War, Part 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872396|Battle of Sliva]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-12 | | | |- | ''[[:d:Q4872398|Battle of Smilevo]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-05 | | | |- | ''[[:d:Q4872408|Battle of Sokhoista]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]'' | data-sort-value="1545" | 1545 | | | |- | ''[[:d:Q4872480|Battle of Tabsor]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-20 | [[Datoteka:AWMB03305Anebta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872517|Battle of Tashiskari]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]'' | data-sort-value="1609" | 1609-06-16 | | | |- | ''[[:d:Q4872528|Battle of Tell 'Asur]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-03-08 | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | [[Datoteka:Nablus road; Ain Sinai and Yebrud (1918) (IWM Q12647).jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872575|Battle of Torches]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1583" | 1583-05-09 | data-sort-value="1583" | 1583-05-11 | [[Datoteka:Secaatname 0179 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872602|Battle of Tulkarm]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | | | [[Datoteka:Tulkarm-P02040.004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872638|Battle of Vaikal]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1465" | 1465-04-01 | | | |- | ''[[:d:Q4872696|Battle of Vromopigada]]'' | | ''[[:d:Q7109930|Ottoman invasion of Mani]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]'' | data-sort-value="1770" | 1770 | | | [[Datoteka:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872699|Battle of Vác]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1684" | 1684-06-27 | | | [[Datoteka:Bánlaky Battle of Vác 1684 (June 27).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872776|Battle of Yaunis Khan]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-10-28 | | | |- | ''[[:d:Q4872808|Battle of Zernest]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>''[[:d:Q830185|Mihály Teleki]]''<br/>''[[:d:Q85698|Heissler of Heitersheim]]''<br/>''[[:d:Q357151|Imre Thököly]]'' | data-sort-value="1690" | 1690-08-11<br/>1690-08-21 | | | |- | ''[[:d:Q4872903|Battle of the Dardanelles]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1655" | 1655-06-21 | | | |- | ''[[:d:Q4872923|Battle of the Gulf of Oman]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1554" | 1554-08-10 | data-sort-value="1554" | 1554-08-25 | [[Datoteka:Cannon of Suleyman founded by Mohammed ibn Hamza in 1530 1531 for a Turkish invasion of India taken in the capture of Aden in 1839 by Cap H Smith of HMS Volage with inscriptions.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872983|Battle of the Oinousses Islands]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1695" | 1695-02-09 | data-sort-value="1695" | 1695-02-19 | |- | ''[[:d:Q5036981|Capture of Baghdad (1638)]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1638" | 1638-11-15 | data-sort-value="1638" | 1638-12-25 | [[Datoteka:Verovering van Bagdad door de Turken, 1638, RP-P-1896-A-19368-1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5036982|Capture of Baghdad]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1534" | 1534-12 | | | [[Datoteka:Ottoman empire.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5036984|Capture of Baghdad (1624)]]'' | | ''[[:d:Q130256817|Safavid capture of Mesopotamia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1624" | 1624-01-14 | | | |- | ''[[:d:Q5036987|Capture of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q12271072|Austro-Turkish War]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1739" | 1739-07 | data-sort-value="1739" | 1739-09-18 | |- | ''[[:d:Q5036992|Capture of Cairo]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q5740166|Abbasid Caliphate of Cairo]]'' | | data-sort-value="1517" | 1517-01-27 | data-sort-value="1517" | 1517-01-30 | [[Datoteka:Rycaut1694bd1 0276 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5037002|Capture of Damascus]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Britansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Njemačko Carstvo]] | | data-sort-value="1918" | 1918-09-26 | data-sort-value="1918" | 1918-10-01 | [[Datoteka:Damascus city square 1918.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5037032|Capture of Mahdia]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1550" | 1550-06-28 | data-sort-value="1550" | 1550-09-08 | [[Datoteka:Mahdia - 1535.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5037040|Capture of Muscat]]'' | | ''[[:d:Q2935422|Ottoman campaign against Hormuz]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-08 | | | [[Datoteka:Piris Reis expedition map-fr.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5074256|Charge at Kaukab]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-30 | | | [[Datoteka:4th Light Horse Regiment at Kaukab (AWM B02923).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5245689|Conquest of Tunis]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q752662|Hafsid dynasty]]'' | data-sort-value="1534" | 1534-08-16 | | | |- | ''[[:d:Q5383233|Epirus Revolt of 1854]]'' | | | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1854" | 1854 | | | |- | ''[[:d:Q5383234|Epirus Revolt of 1878]]'' | | | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1878" | 1878 | | | |- | ''[[:d:Q5452498|First Battle of Amman]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-03-27 | data-sort-value="1918" | 1918-03-31 | [[Datoteka:Amman citadel 1919 (AWM image B02706).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5638135|Hadži-Prodan's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q2092429|Serbian Revolution]]'' | | [[Srbi]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1814" | 1814-09-27 | data-sort-value="1814" | 1814-12-30 | [[Datoteka:Nabijanje na kolac igumana Pajsija.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5682791|Hauran Druze Rebellion]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q163943|Druze Faith]]'' | | data-sort-value="1909" | 1909-05 | data-sort-value="1910" | 1910-11-08 | [[Datoteka:Ottoman Syria.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5935848|Safavid capture of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1603" | 1603-09-26 | data-sort-value="1603" | 1603-10-21 | [[Datoteka:RecaptureOfTabrizByShahAbbas1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5959281|Siege of Baghdad]]'' | | ''[[:d:Q130256817|Safavid capture of Mesopotamia]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1625" | 1625-11-13 | data-sort-value="1626" | 1626-07-03 | |- | ''[[:d:Q6037877|Yenibahçe Uprising]]'' | | ''[[:d:Q7109927|Ottoman Civil War of 1509–13]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Janjičari|Janičari]] | | data-sort-value="1512" | 1512-03-06 | data-sort-value="1512" | 1512-04-24 | |- | ''[[:d:Q6049704|Battle of Kırkdilim]]'' | | ''[[:d:Q137739800|Bayezid I's Anatolian campaigns]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q4834782|Beylik of Kadi Burhan al-Din]]'' | data-sort-value="1392" | 1392 | | | |- | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]''<br/>''[[:d:Q63158027|Qajar Iran]]''<br/>''[[:d:Q377085|Assyrians]]''<br/>''[[:d:Q200885|Yazidis]]'' | | data-sort-value="1830" | 1830 | data-sort-value="1838" | 1838 | |- | ''[[:d:Q6054041|Siege of Tbilisi]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1582" | 1582 | | | |- | ''[[:d:Q6058324|1525 Janissary revolt]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Janjičari|Janičari]] | data-sort-value="1525" | 1525-03 | | | |- | ''[[:d:Q6059644|Invasion of Gozo]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | | data-sort-value="1551" | 1551-07-18 | data-sort-value="1551" | 1551-07-30 | [[Datoteka:Citadel in Victoria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6060342|Battle of the Jałomica River]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q897641|Kingdom of Hungary in the Middle Ages]]'' | data-sort-value="1442" | 1442-09-02 | | | [[Datoteka:Ciochina2008c.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6065626|Battle of Turnadağ]]'' | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1264808|Beylik of Dulkadir]]'' | data-sort-value="1515" | 1515-06-12 | | | |- | ''[[:d:Q6079779|Ottoman–Persian War of 1732–1736]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q388739|Afsharid dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1732" | 1732 | data-sort-value="1736" | 1736-10-17 | |- | ''[[:d:Q6081301|Battle of Tenedos (1698)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1698" | 1698-06-14 | | | |- | ''[[:d:Q6094583|Ottoman-Safavid War of 1548–1549]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1548" | 1548 | data-sort-value="1549" | 1549 | [[Datoteka:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6102278|Nakhchivan campaign]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1553" | 1553 | data-sort-value="1554" | 1554 | |- | ''[[:d:Q6104820|Battle of Kumkale]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-04-25 | | | [[Datoteka:Orographical map of the Dardanelles reduced from captured Turkish maps.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6105145|submarine operations in the Dardanelles campaign]]'' | | ''[[:d:Q2778755|naval operations in the Dardanelles Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1914" | 1914-12 | data-sort-value="1915" | 1915-12 | |- | ''[[:d:Q6389510|1620 Adra raid]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1620" | 1620-10-14 | | | |- | ''[[:d:Q6542740|Austro-Turkish War of 1788–1791]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]''<br/>''[[:d:Q12075929|Austro-Turkish Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1788" | 1788-02 | data-sort-value="1791" | 1791-08-04 | [[Datoteka:TurkischeHauptArmeeHochenleitterBGHistory.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6569289|Şahkulu Revolt]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | ''[[:d:Q60269|Qizilbash]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1511" | 1511-04-09 | data-sort-value="1511" | 1511-07-02 | |- | ''[[:d:Q7109929|Ottoman Empire–Persian Empire relations]]'' | | ''[[:d:Q3303039|Iran–Turkey relations]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Perzija]] | | | | |- | ''[[:d:Q7109930|Ottoman invasion of Mani]]'' | | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]'' | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1770" | 1770 | | | [[Datoteka:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109932|Ottoman invasion of Mani]]'' | | | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1807" | 1807 | | | [[Datoteka:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109933|Ottoman invasion of Mani]]'' | | | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1815" | 1815 | | | [[Datoteka:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109948|Ottoman conquest of Habesh]]'' | | | | ''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>''[[:d:Q3699102|Medri Bahri]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Adalski sultanat]]<br/>''[[:d:Q65706111|Ga'ewa]]'' | | data-sort-value="1557" | 1557 | data-sort-value="1589" | 1589 | |- | ''[[:d:Q7396810|Sack of Mahón]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q204920|Crown of Aragon]]'' | data-sort-value="1535" | 1535-09-01 | | | |- | ''[[:d:Q7443068|Second Battle of Amman]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | | | [[Datoteka:Amman citadel 1919 (AWM image B02706).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7483226|Siege of Pécs]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1686" | 1686-10-14 | data-sort-value="1686" | 1686-10-22 | |- | ''[[:d:Q7509869|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1690" | 1690-10-02 | data-sort-value="1690" | 1690-10-08 | |- | ''[[:d:Q7509870|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q6542740|Austro-Turkish War of 1788–1791]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1789" | 1789-09-15 | data-sort-value="1789" | 1789-10-08 | [[Datoteka:Belagerung Belgrad 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7510401|Siege of Shkodra]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q178085|Principality of Zeta]]'' | | data-sort-value="1474" | 1474-04 | data-sort-value="1474" | 1474-08-08 | [[Datoteka:87. Antonio Loredano che agli affamati abitanti di Scutari offre le sue carni in cibo, perche si difendino, Luglio 1474.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7510403|Siege of Shkodra]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q178085|Principality of Zeta]]'' | | data-sort-value="1478" | 1478-05 | data-sort-value="1479" | 1479-04-25 | [[Datoteka:"I Turchi respinti da Scutari" Gatteri's Etching of the Siege of Shkodra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7510502|Siege of Van]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1548" | 1548-08-25 | | | [[Datoteka:The Rock and Walled City of Van (1893).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7510534|Siege of the Acropolis]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | [[Atina]]<br/>''[[:d:Q758056|Attica Region]]'' | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-04-25 | data-sort-value="1821" | 1821-04-25 | data-sort-value="1822" | 1822-06-09 | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 10 First battle of Athens.jpg|center|128px]] |- | [[Ajnalikavački sporazum]] | sporazum između Osmanlijskog Carstva i Ruske Imperije 1779. | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1779" | 1779-03-21 | | | |- | ''[[:d:Q7959771|Wahhabi sack of Karbala]]'' | | ''[[:d:Q135911401|Wahhabi raids on Najaf]]'' | | ''[[:d:Q146871|First Saudi State]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1802" | 1802-04-21 | | | |- | ''[[:d:Q8140679|Lala Mustafa Pasha's Caucasian campaign]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]''<br/>''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]''<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]''<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]'' | data-sort-value="1578" | 1578 | | | |- | ''[[:d:Q8243603|Battle of Doboj]]'' | | [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|Austro-ugarska okupacija Bosne i Hercegovine]] | | [[Austro-Ugarska]]<br/>[[Bosanski vilajet|Vilajet Bosna]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-04 | data-sort-value="1878" | 1878-09-04 | data-sort-value="1878" | 1878-09-06 | [[Datoteka:Bosnien-Herzegowina BV043430379.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9172327|Battle of Andros (1696)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]] | data-sort-value="1696" | 1696-08-22 | | | |- | ''[[:d:Q9172350|Action of 29 September 1662]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1662" | 1662-09-29 | | | |- | ''[[:d:Q9172702|Adana campaign]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | | data-sort-value="1485" | 1485-02-09 | data-sort-value="1485" | 1485-03-15 | |- | ''[[:d:Q9172717|Battle of El Lahun]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1798" | 1798-10-08 | | | |- | ''[[:d:Q9173120|Battle of Krasnobród]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1672" | 1672-10-05 | data-sort-value="1672" | 1672-10-06 | [[Datoteka:PL Czambuly.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9173336|Battle of Niemirów]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1672" | 1672-10-07 | data-sort-value="1672" | 1672-10-08 | [[Datoteka:PL Czambuly.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9173377|Naval actions at the siege of Ochakov]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1788" | 1788 | | | [[Datoteka:Морское сражение под Очаковым 1788.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9296060|Battle of Martynów]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1699" | 1699-02-21 | | | |- | ''[[:d:Q9366875|Siege of Trebizond in 1461]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Mehmed II]]<br/>[[Adni Mahmud-paša Anđelović]]<br/>''[[:d:Q503069|David II of Trebizond]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1460" | 1460-09-14 | data-sort-value="1461" | 1461-08-15 | [[Datoteka:Medieval Trebizond 2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9377322|Polish-Ottoman War of 1485–1503]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q1649871|Kingdom of Poland]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>''[[:d:Q156020|State of the Teutonic Order]]'' | | data-sort-value="1485" | 1485 | data-sort-value="1503" | 1503 | [[Datoteka:Sypniewski Feliks - Zasadzka, 1856.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q6608722|Mehmed II's campaigns]]'' | | ''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1442" | 1442 | data-sort-value="1476" | 1476 | |- | ''[[:d:Q11338625|ボスポラス砲撃 (1915年3月)]]'' | | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-03 | | | |- | ''[[:d:Q11338626|ボスポラス砲撃 (1915年4月)]]'' | | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-04 | | | |- | ''[[:d:Q11688191|Battle of Komarno]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1672" | 1672-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q11688235|Battle of Cornul lui Sas]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1612" | 1612-07-09 | | | |- | ''[[:d:Q11794844|Siege of Bar]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1674" | 1674-11-09 | data-sort-value="1674" | 1674-11-12 | |- | ''[[:d:Q11794876|Siege of Corfu]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q3399982|Kingdom of Spain]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]'' | | data-sort-value="1716" | 1716-07-08 | data-sort-value="1716" | 1716-08-21 | [[Datoteka:1716. Plan de Corfou.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11794886|Siege of Lviv]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]] | data-sort-value="1672" | 1672 | | | |- | ''[[:d:Q11947736|Sack of Cullera]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1550" | 1550-05-25 | | | |- | ''[[:d:Q11947737|Sack of Gibraltar]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1540" | 1540-10-01 | | | |- | ''[[:d:Q12082701|Battle of Kaffa]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2418795|Zaporizhian Sich]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]'' | data-sort-value="1616" | 1616-07-22 | | | [[Datoteka:Ukrainian cossacks conquer Feodosia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12082738|Battle of Lake Kahul]]'' | | ''[[:d:Q119442820|Ottoman expedition to Moldavia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]'' | data-sort-value="1574" | 1574-06-10 | | | |- | ''[[:d:Q12145846|Northern War in Ukraine]]'' | | ''[[:d:Q846708|Pruth River Campaign]]'' | | [[Rusko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q215443|Swedish Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1708" | 1708 | data-sort-value="1713" | 1713 | [[Datoteka:Karl XII and Ivan Mazepa after The Poltava Battle by Gustaf Cederström.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12251145|Conquest of Tunis]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q752662|Hafsid dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1573" | 1573 | | | |- | ''[[:d:Q12273299|Battle of Merhamli]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-11-27 | | | |- | ''[[:d:Q12277460|1878 Macedonian rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1878" | 1878-02-19 | data-sort-value="1878" | 1878-07-13 | [[Datoteka:West Macedonia flag 1878.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297894|Battle of Hill 60 (Gallipoli)]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-08-21 | data-sort-value="1915" | 1915-08-29 | |- | ''[[:d:Q12299018|Armistice of Çatalca]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q12303057|Siege of Chania]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | | data-sort-value="1645" | 1645-06-27 | data-sort-value="1645" | 1645-08-22 | |- | ''[[:d:Q12723161|Battle of Giurgiu (1595)]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]'' | | data-sort-value="1595" | 1595-10-27 | data-sort-value="1595" | 1595-10-30 | [[Datoteka:Batalia de la Giurgiu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12747919|Battle of Ljubić]]'' | | ''[[:d:Q243585|Second Serbian Uprising]]'' | [[Moravički upravni okrug]] | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1815" | 1815-05-08 | | | [[Datoteka:Tanasko Rajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12756563|Siege of Belgrade]]'' | | [[Prvi srpski ustanak]] | | ''[[:d:Q16086793|Revolutionary Serbia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1806" | 1806-12-12 | data-sort-value="1806" | 1806-12-26 | [[Datoteka:Siege of Belgrade (30 Nov. 1806).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12756567|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q124707304|Hungarian–Ottoman War]]''<br/>''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Srpska Despotovina]] | | data-sort-value="1440" | 1440-04 | data-sort-value="1440" | 1440-10 | |- | ''[[:d:Q12763257|Battle of Sečany]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1562" | 1562-04-05 | | | |- | ''[[:d:Q12804518|Battle of Rudolfswerth]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q689885|Inner Austria]]'' | data-sort-value="1429" | 1429 | | | |- | ''[[:d:Q12809191|Dersim Uprisings]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3675381|Dersim tribes]]'' | | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1938" | 1938-09-01 | |- | ''[[:d:Q12810411|Siege of Corfu]]'' | | ''[[:d:Q3119136|Third Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1537" | 1537-08 | data-sort-value="1537" | 1537-09 | [[Datoteka:Corfu map 16th century.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12846172|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q577668|Khanate of Bukhara]]'' | | data-sort-value="1616" | 1616-08 | data-sort-value="1618" | 1618-09-26 | |- | ''[[:d:Q12864139|Battle of Enguri]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1855" | 1855-11-06 | | | |- | ''[[:d:Q12866500|Battle of Maltakva]]'' | | ''[[:d:Q209312|Eighth Russo-Turkish War]]''<br/>''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]''<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>''[[:d:Q1760473|Principality of Abkhazia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1809" | 1809-11-02 | | | |- | ''[[:d:Q12867260|Battle of Mukhrani]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]''<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]'' | data-sort-value="1582" | 1582 | | | |- | ''[[:d:Q12867506|Battle of Nakhiduri]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]'' | data-sort-value="1599" | 1599 | | | |- | ''[[:d:Q12867550|Battle of Nigoiti]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1854" | 1854-05-20 | data-sort-value="1854" | 1854-05-27 | |- | ''[[:d:Q12868475|Battle of Rukh]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | ''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]''<br/>''[[:d:Q2907860|Principality of Mingrelia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1760473|Principality of Abkhazia]]''<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q106974|Ossetians]]''<br/>''[[:d:Q15763|Čerkezi]]''<br/>[[Balkari]] | data-sort-value="1779" | 1779 | | | |- | ''[[:d:Q12869909|Serdar Ferhad Pasha's Georgian campaigns]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]'' | | data-sort-value="1583" | 1583-07-14 | data-sort-value="1588" | 1588 | |- | ''[[:d:Q12870082|Battle of Karagak]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]'' | data-sort-value="1543" | 1543 | | | |- | ''[[:d:Q12877110|Epirus revolt of 1611]]'' | | | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1611" | 1611-09-10 | data-sort-value="1611" | 1611-09-11 | |- | ''[[:d:Q12880430|Battle of the Trench]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-08-10 | | | |- | ''[[:d:Q12880453|Battle of Agios Vlasios]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1823" | 1823-01-15 | | | |- | ''[[:d:Q12880485|Battle of Livadeia]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | ''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-19 | | | |- | ''[[:d:Q12881604|Battle of Andros]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3045696|Regency of Algiers]]'' | data-sort-value="1790" | 1790-05-18 | | | [[Datoteka:Katsonis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12883576|Siege of the Acropolis]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | | data-sort-value="1826" | 1826-08-03 | data-sort-value="1827" | 1827-05-25 | [[Datoteka:Zografos-Makriyannis 19 Poliorkia ton Athinon.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]] | | data-sort-value="1500" | 15th century | data-sort-value="1912" | 1912-08 | |- | ''[[:d:Q13041166|Albanian revolt of 1432–1436]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1432" | 1432 | data-sort-value="1436" | 1436 | [[Datoteka:Map of the military activities during the Albanian Revolt of 1432-1436.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13377390|Patrona Halil revolt]]'' | | ''[[:d:Q1343901|Tulip period]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2305326|Patrona Halil]]'' | | data-sort-value="1730" | 1730-09-28 | data-sort-value="1730" | 1730-10-01 | [[Datoteka:Jean-Baptiste van Mour 003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13565998|Battle of Sharon]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | |- | ''[[:d:Q13628984|Battle of Kalamata]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1821" | 1821-03-22 | data-sort-value="1821" | 1821-03-23 | [[Datoteka:Petrompeis by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14905833|Battle of Farsala]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | ''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1897" | 1897-04-23 | | | [[Datoteka:Battle of Farsala battle by Roilos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15094110|Abaza rebellion]]'' | | ''[[:d:Q109392671|Abaza rebellions]]'' | | ''[[:d:Q2981307|Abaza Mehmed Pasha]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1622" | 1622 | data-sort-value="1628" | 1628-09-18 | |- | ''[[:d:Q15197370|Battle of Nazareth]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-09-20 | data-sort-value="1918" | 1918-09-21 | [[Datoteka:Cavalry watering at Mary's Well in Nazareth 1918 (AWM image B00273).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15542964|Italian War of 1542–46 Un penesote]]'' | | ''[[:d:Q273348|Italian Wars]]'' | | [[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q648046|United Duchies of Jülich-Cleves-Berg]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q600093|Habsburg Spain]]''<br/>''[[:d:Q179876|Kraljevina Engleska]]'' | | data-sort-value="1542" | 1542 | data-sort-value="1546" | 1546 | [[Datoteka:Siege of Nice (1543).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15549859|Battle of Sidi Bilal]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-20 | | | |- | ''[[:d:Q15561557|Battle of Zanzur]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-20 | | | |- | ''[[:d:Q15908732|Battle of the Choloki]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1854" | 1854-06-04 | | | [[Datoteka:Battle of the Choloki 1854 (plan).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16146533|Action of 1570]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1570" | 1570-07-15 | | | |- | ''[[:d:Q16329401|Siege of Salona]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1821" | 1821-03-28 | data-sort-value="1821" | 1821-04-10 | [[Datoteka:Dupre-Salona-1821.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16330219|Battle of Patras (1822)]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822-02-20 | | | [[Datoteka:Αλταμούρας, Ιωάννης - Η Ναυμαχία Ρίου-Αντιρρίου, 1874.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16331864|Battle of Kompoti]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822-06-10 | | | [[Datoteka:Péta-Comboti Raybaud.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16331901|Battle of Splantza]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822-07-04 | | | |- | ''[[:d:Q16331940|Battle of Voukolies]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | ''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-06 | | | |- | ''[[:d:Q16367386|Siege of Gori]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | ''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1598" | 1598 | data-sort-value="1599" | 1599 | |- | ''[[:d:Q16369358|Battle of Zedavela]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]'' | data-sort-value="1724" | 1724-09-26 | | | |- | ''[[:d:Q16378275|Battle of Chkheri]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>[[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | ''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q282475|Kingdom of Kartli-Kakheti]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1774" | 1774-02-06 | | | |- | ''[[:d:Q16379231|Battle of Khatisopeli]]'' | | ''[[:d:Q12869909|Serdar Ferhad Pasha's Georgian campaigns]]'' | | ''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1584" | 1584 | | | |- | ''[[:d:Q16487664|Battle of Ain Zara]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-04 | | | [[Datoteka:Cartolina Giovanni Pastorelli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16495540|Battle of Sasowym Rogiem]]'' | | ''[[:d:Q74302|Polish–Ottoman War of 1633–34]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2576045|Little Tartary]]'' | data-sort-value="1633" | 1633-07-04 | | | |- | ''[[:d:Q16583508|Battle of Misrata]]'' | | ''[[:d:Q140629085|Italian invasion of Tripolitania]]'' | | [[Kraljevina Italija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-07-09 | | | [[Datoteka:Artillery Advance on Misurata (1912).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16683523|Siege of Theodoro]]'' | | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q874954|Principality of Theodoro]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]'' | | data-sort-value="1475" | 1475-05 | data-sort-value="1475" | 1475-10 | |- | ''[[:d:Q16737770|1896–1897 Macedonian Rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1896" | 1896-07 | data-sort-value="1897" | 1897-05-20 | |- | ''[[:d:Q16822556|Battle for No.3 Post]]'' | | [[Bitka kod Galipolja]]<br/>[[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1915" | 1915-05-28 | data-sort-value="1915" | 1915-05-30 | [[Datoteka:Old No.3 Post Gallipoli.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16834835|Battle of Bir el Abd]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1916" | 1916-08-09 | | | [[Datoteka:Australian Light Horse 1916.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16841208|Battle of Hareira and Sheria]]'' | | ''[[:d:Q727536|Sinai and Palestine Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-11-06 | data-sort-value="1917" | 1917-11-07 | [[Datoteka:Turkish howitzer 10.5cm leFH 98 09 LOC 00121.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16931442|Siege of Negroponte]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1688" | 1688-07-13 | data-sort-value="1688" | 1688-10-21 | |- | ''[[:d:Q16934180|Battle of Tel el Khuweilfe]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | | data-sort-value="1917" | 1917-11-01 | data-sort-value="1917" | 1917-11-06 | [[Datoteka:AWMB2627KhuwilfeGuns.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16964601|Bombardment of Chios]]'' | | ''[[:d:Q104834925|French–Tripolitania War]]'' | | [[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3934817|Tripoli eyalet]]'' | data-sort-value="1681" | 1681-07-23 | | | [[Datoteka:Bombardement de l'île de Chio et des barbaresques par l'escadre de Duquesne en 1681.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17014851|Raid on Żejtun]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | | data-sort-value="1614" | 1614-07-06 | data-sort-value="1614" | 1614-07-07 | [[Datoteka:Facade of Chapel of St Gregory, Zejtun.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17156269|1854 Macedonian rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1854" | 1854-04 | data-sort-value="1854" | 1854-06 | |- | ''[[:d:Q17515442|Battle of Brest]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | data-sort-value="1592" | 1592-07-19 | | | [[Datoteka:Nadgrobna ploča bana Tome Bakača Erdödyja ZG Katedrala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17515519|Battle of Slunj]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1584" | 1584-10-26 | | | |- | ''[[:d:Q18162511|Battle of Yeghevārd]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1735" | 1735-06-19 | | | [[Datoteka:Battle of Yaghevard.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18162521|Siege of Ganja]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1734" | 1734-11-03 | data-sort-value="1735" | 1735-07-09 | |- | ''[[:d:Q18162704|Battle of Samarra]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1733" | 1733-07-19 | | | [[Datoteka:Samarra 005464.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18162714|Battle of Una]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]]<br/>''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1483" | 1483-10-29 | data-sort-value="1483" | 1483-10-30 | |- | ''[[:d:Q18210470|Tahmasp's campaign of 1731]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1731" | 1731 | | | [[Datoteka:Kermanshah-London illustrated news 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18210700|Western Persia campaign of 1730]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]''<br/>''[[:d:Q18378977|Campaigns of Nader Shah]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1730" | 1730-03 | data-sort-value="1730" | 1730-08 | [[Datoteka:KermanshahNature1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18356954|Battle of Kars]]'' | | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]''<br/>''[[:d:Q18378977|Campaigns of Nader Shah]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1745" | 1745-08-09 | data-sort-value="1745" | 1745-08-19 | [[Datoteka:Kars 1745.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18358461|Siege of Baghdad (1733)]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]''<br/>''[[:d:Q18378977|Campaigns of Nader Shah]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1733" | 1733-02 | data-sort-value="1733" | 1733-07 | [[Datoteka:1733 Siege of Baghdad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18385359|Battle of Urmia]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1605" | 1605-09-09 | | | [[Datoteka:Battle of Urumiyeh 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18408564|1783 Russian annexation of Crimea]]'' | | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1783" | 1783-04-08 | | | [[Datoteka:Русский военный лагерь в Крыму. 1783.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q874954|Principality of Theodoro]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1454" | 1454 | data-sort-value="1475" | 1475 | |- | ''[[:d:Q18639123|Battle of Zlatica]]'' | | ''[[:d:Q14366850|Crusade of Varna]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1443" | 1443-12-12 | | | [[Datoteka:Sredna gora by Elena Tchotchkova.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18639721|Serb uprising of 1596–1597]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Srbi]] | | data-sort-value="1596" | 1596 | data-sort-value="1597" | 1597 | [[Datoteka:Stevan Aleksić, Spaljivanje Moštiju Svetog Save, (1912).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18712737|Albanian revolt of 1845]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1845" | 1845-05 | data-sort-value="1845" | 1845-07-06 | |- | ''[[:d:Q19610920|Siege of Jeddah]]'' | | ''[[:d:Q4373383|Mamluk–Portuguese conflicts]]''<br/>''[[:d:Q1187249|Ottoman–Portuguese confrontations]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1517" | 1517-04-12 | | | [[Datoteka:Portuguese attack on Jiddah 1517.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19692984|Battle of Paniowce]]'' | | ''[[:d:Q74302|Polish–Ottoman War of 1633–34]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2576045|Little Tartary]]'' | data-sort-value="1633" | 1633-10-22 | | | |- | ''[[:d:Q19873108|Battle of Girolata]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1540" | 1540-06-15 | | | |- | ''[[:d:Q19895302|Himara Revolt]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]''<br/>''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1596" | 1596-07 | data-sort-value="1596" | 1596-08 | |- | ''[[:d:Q20423796|Battle of Tafilah]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ujedinjeno Kraljevstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]'' | data-sort-value="2018" | 2018-01 | | | |- | ''[[:d:Q20423860|Battle of Konya]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1559" | 1559-05-30 | data-sort-value="1559" | 1559-05-31 | |- | ''[[:d:Q20434929|Battle of Brest]]'' | | ''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]'' | data-sort-value="1596" | 1596-09-19 | | | |- | ''[[:d:Q20471976|Battle of Sufian]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1603" | 1603-09-28 | | | |- | ''[[:d:Q20472322|Ottoman expedition to Tabriz (1620)]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1610" | 1610 | | | |- | ''[[:d:Q20473264|Siege of Ganja]]'' | | | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1606" | 1606-04 | data-sort-value="1606" | 1606-07-05 | [[Datoteka:Ganja fortress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20473898|Canbolatoğlu Uprising]]'' | | ''[[:d:Q1052771|Celali Revolts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20473894|Canbolatoğlu Ali Pasha]]'' | | data-sort-value="1605" | 1605 | data-sort-value="1607" | 1607 | |- | ''[[:d:Q20474839|Battle of Pol-e Shikeste]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1618" | 1618-08-25 | | | |- | ''[[:d:Q20475021|Siege of Yerevan]]'' | | | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1603" | 1603-09-26 | data-sort-value="1603" | 1603-10-21 | [[Datoteka:05 Chardin Yerevan1672.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20475025|Siege of Erivan]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1616" | 1616-09-11 | data-sort-value="1616" | 1616-11-05 | [[Datoteka:05 Chardin Yerevan1672.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20477215|Siege of Shamakhi]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1607" | 1607-01-09 | data-sort-value="1607" | 1607-06-26 | [[Datoteka:Schamachia1734.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20526219|Battle of Marina]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1657" | 1657-06 | | | |- | ''[[:d:Q20526599|Battle of Perast]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1654" | 1654-05-15 | | | [[Datoteka:Perast on Venetian engraving.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20526633|Battle of Slunj]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]'' | data-sort-value="1649" | 1649 | | | |- | ''[[:d:Q20552017|Battle of Lesbos]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | | data-sort-value="1912" | 1912-11-21 | data-sort-value="1912" | 1912-12-21 | |- | ''[[:d:Q20567396|Battle at Lokvata and Vinyari]]'' | | | | ''[[:d:Q488297|Internal Macedonian Revolutionary Organization]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1903" | 1903-05-31 | | | |- | ''[[:d:Q20571055|Battle of Ateni]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]'' | data-sort-value="1724" | 1724-09-15 | | | |- | ''[[:d:Q20627484|Ottoman conquest of Lesbos]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | ''[[:d:Q1495853|Gattilusio]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1462" | 1462-09-01 | data-sort-value="1462" | 1462-09-15 | [[Datoteka:Fortress of Mytilini, Lesvos 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20988268|1757 Hajj caravan raid]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q180688|Bedoui]]'' | | data-sort-value="1757" | 1757-09 | data-sort-value="1757" | 1757-10 | |- | ''[[:d:Q20988614|Battle of Lake Huleh]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]''<br/>''[[:d:Q104834612|El Assaad Family]]'' | data-sort-value="1771" | 1771-09-02 | | | |- | ''[[:d:Q20995527|Ottoman expeditions to Morocco]]'' | | ''[[:d:Q19952188|Moroccan-Ottoman conflicts]]'' | | ''[[:d:Q1136188|Saadi dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q970799|Wattasid dynasty]]''<br/>''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]''<br/>''[[:d:Q16671030|Principality of Debdou]]'' | | data-sort-value="1554" | 1554-01 | data-sort-value="1576" | 1576-03 | |- | ''[[:d:Q21655457|Ottoman-Habsburg War]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | | data-sort-value="1529" | 1529 | data-sort-value="1533" | 1533 | |- | ''[[:d:Q22690031|Battle of the Excavations]]'' | | | | ''[[:d:Q1656908|Emirate of Jazen]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1911" | 1911-05-08 | | | |- | ''[[:d:Q22690041|Battle of Daraa]]'' | | [[Prvi svjetski rat]]<br/>''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-09-27 | | | |- | ''[[:d:Q22947383|Naqib al-Ashraf Revolt]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q79106002|Jerusalemites]]'' | | data-sort-value="1703" | 1703-05 | data-sort-value="1705" | 1705-10 | |- | ''[[:d:Q22947522|Battle of Mosul]]'' | | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]''<br/>''[[:d:Q18378977|Campaigns of Nader Shah]]'' | | ''[[:d:Q388739|Afsharid dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1745" | 1745-08 | | | [[Datoteka:Mosul Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22947760|Siege of Mosul]]'' | spisak na Wikimediji | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q63149558|Afsharid Iran]]''<br/>''[[:d:Q6745731|Mamluk rule in Iraq]]''<br/>''[[:d:Q200885|Yazidis]]'' | | data-sort-value="1743" | 1743-09-13 | data-sort-value="1743" | 1743-10-20 | |- | ''[[:d:Q23041470|Sack of Badalona]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1564" | 1564-06-25 | | | |- | ''[[:d:Q25207749|Battle of Derna]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-03 | | | |- | ''[[:d:Q25416495|Action of 6 July 1697]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1697" | 1697-07-06 | | | |- | ''[[:d:Q25477810|Varvar Ali Pasha's Revolt]]'' | | ''[[:d:Q1052771|Celali Revolts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q11955109|Warwari Ali Paixà]]'' | | data-sort-value="1647" | 1647 | data-sort-value="1648" | 1648 | |- | ''[[:d:Q25570271|Battle of Mashkullorë]]'' | | ''[[:d:Q1290138|Albanian National Awakening]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1908" | 1908-03-19 | | | |- | ''[[:d:Q25633270|Battle of El Salheya]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1798" | 1798-08-11 | | | |- | ''[[:d:Q26709211|Karposh's Rebellion]]'' | | | | [[Makedonci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1689" | 1689-10 | data-sort-value="1689" | 1689-12 | |- | ''[[:d:Q26799687|Austro-Turkish War of 1716–1718]]'' | | ''[[:d:Q12075929|Austro-Turkish Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1716" | 1716-01 | data-sort-value="1718" | 1718-07-21 | [[Datoteka:Eugene of Savoy during the Battle of Belgrade 1717.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27627693|Battle of Acre]]'' | | ''[[:d:Q325127|Oriental Crisis of 1840]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | data-sort-value="1840" | 1840-11-03 | | | |- | ''[[:d:Q27673363|Siege of Buda]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1603" | 1603-09-20 | data-sort-value="1603" | 1603-11-20 | [[Datoteka:Buda ostroma 1603 Borghese Levéltár.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27832144|Siege of Buda]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1598" | 1598 | data-sort-value="1598" | 1598-10-05 | data-sort-value="1598" | 1598-11-02 | |- | ''[[:d:Q28169752|Safavid campaign]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1554" | 1554-06 | data-sort-value="1555" | 1555-05-29 | [[Datoteka:Sueleymanname nahcevan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28497093|Raid of the Balearic islands (1553)]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1553" | 1553-06 | | | |- | ''[[:d:Q28722719|Siege of Győr]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1598" | 1598<br/>1598-03-28 | | | [[Datoteka:GermanBattleMapOttomanWars1598&1602.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29075499|Siege of Santa Maura]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1684" | 1684-07-21 | data-sort-value="1684" | 1684-08-06 | [[Datoteka:Piazza di Sta Maura - Peeters Jacob - 1686.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30303169|Ottoman invasion of Mani]]'' | | | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1803" | 1803 | | | [[Datoteka:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30600045|Battle of Gallipoli]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1416" | 1416-05-29 | | | [[Datoteka:Dardanelles map2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30602197|Thessaly Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1600" | 1600 | data-sort-value="1601" | 1601 | |- | ''[[:d:Q30742449|Battle of Chelif]]'' | | ''[[:d:Q106959443|Maghrebi War]]'' | | ''[[:d:Q12183875|Sharifian Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1701" | 1701-04-28 | | | |- | ''[[:d:Q30970122|Межова комісія 1705]]'' | | | | [[Rusko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1705" | 1705-10-22 | | | |- | ''[[:d:Q31070845|Siege of Yerevan]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1635" | 1635-07-28 | data-sort-value="1635" | 1635-08-08 | |- | ''[[:d:Q31190025|Battle of Kurijan]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1731" | 1731-09-16 | | | |- | ''[[:d:Q31190499|Siege of Amasra]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | | data-sort-value="1460" | 1460-10-16 | data-sort-value="1460" | 1460-10-17 | |- | ''[[:d:Q31193302|Siege of Tenedos]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1657" | 1657-08-25 | data-sort-value="1657" | 1657-08-31 | |- | ''[[:d:Q31193305|Siege of Lemnos]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1657" | 1657-09-10 | data-sort-value="1657" | 1657-11-12 | |- | ''[[:d:Q31199061|Bitka na Plješevici 1520.]]'' | | | | [[Hrvatska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1520" | 1520-05-20 | | | |- | ''[[:d:Q41864284|Cossack raid on Istanbul (1615)]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1615" | 1615 | | | [[Datoteka:12 - Konstantinopel; Scheda-Karte europ Türkei.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42046548|Cossack raid on Istanbul (1620)]]'' | | ''[[:d:Q56356473|Ivan Sirko's campaigns against the Crimean Khanate and the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1620" | 1620 | | | |- | ''[[:d:Q42278998|Cossack raids on Istanbul]]'' | | | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1624" | 1624-07-09 | data-sort-value="1624" | 1624-08-20 | |- | ''[[:d:Q42355159|Battle of Smârdan]]'' | | ''[[:d:Q3778687|Romanian War of Independence]]''<br/>''[[:d:Q12289079|Siege of Vidin]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q958291|United Principalities of Moldavia and Wallachia]]'' | data-sort-value="1878" | 1878-01-24 | | | [[Datoteka:Nicolae Grigorescu - Atacul de la Smardan - Muzeul National de Arta al Romaniei.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42868725|First Yemeni Rebellion of 1890–1892]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q6932848|Muhammad bin Yahya Hamid ad-Din]]'' | | data-sort-value="1890" | 1890-04 | data-sort-value="1892" | 1892-09 | |- | ''[[:d:Q49000215|Battle of Klis]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | ''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1596" | 1596-04-06 | data-sort-value="1596" | 1596-05-30 | [[Datoteka:Klis 0807 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52256876|Siege of Tata (1593)]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1593" | 1593 | | | |- | ''[[:d:Q52256924|Battle of Székesfehérvár]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1593" | 1593-11-04 | | | |- | ''[[:d:Q52257000|Battle of Romhány]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1593" | 1593 | | | |- | ''[[:d:Q52257096|Siege of Győr]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1594" | 1594 | data-sort-value="1594" | 1594-07-31 | data-sort-value="1594" | 1594-09-27 | [[Datoteka:Gyort feladjak az olaszok es nemetek a torokoknek.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52258033|Siege of Esztergom]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1595" | 1595-08-04 | | | |- | ''[[:d:Q52259637|Siege of Tata]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1597" | 1597 | | | |- | ''[[:d:Q52260540|Siege of Székesfehérvár]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | | data-sort-value="1602" | 1602-08-12 | data-sort-value="1602" | 1602-08-29 | [[Datoteka:Siege of Stulweissenburg (Székesfehérvár), 1602.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52448811|Ottoman-Portuguese Wars]]'' | | | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | | |- | ''[[:d:Q52482375|Battle of Pente Pigadia]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q1679837|Souliotes]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1821" | 1821-09-15 | data-sort-value="1821" | 1821-09-17 | |- | ''[[:d:Q52775547|Battle of the Seesaw]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1825" | 1825-06-05 | data-sort-value="1825" | 1825-06-07 | |- | ''[[:d:Q53004507|Battle of Kassandra]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-10-30 | | | |- | ''[[:d:Q53617858|Burning of the Ottoman flagship off Chios]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1822" | 1822-06-18 | | | [[Datoteka:The burning of the Turkish flagship by Kanaris.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q53713039|Battle of Vargiades]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q1679837|Souliotes]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821-07-14 | | | |- | ''[[:d:Q53791833|Russian occupations of Beirut]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1772" | 1772-06-18 | data-sort-value="1772" | 1772-07 | data-sort-value="1774" | 1774-07-21 | [[Datoteka:Egypt and Syria 1768 to 1774 map en.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54352953|Μάχη των Τριών Πύργων]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]'' | data-sort-value="1827" | 1827-02-20 | | | |- | ''[[:d:Q54353011|Battle of Meimetaga]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1826" | 1826-07-18 | | | |- | ''[[:d:Q54590126|Battle of Turkochori]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | ''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1826" | 1826-12-05 | | | |- | ''[[:d:Q54932345|Blockade of Shumen]]'' | | ''[[:d:Q209312|Eighth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1810" | 1810-06-13 | data-sort-value="1810" | 1810-07-02 | |- | ''[[:d:Q55235075|Battle of Seltsou]]'' | | | | ''[[:d:Q1679837|Souliotes]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1804" | 1804-04 | | | |- | ''[[:d:Q55605053|Battle of the Strait of Hormuz]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1553" | 1553-08 | | | [[Datoteka:Lisuarte de Abreu-Hormuz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55627995|Ottoman invasion of Guria]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]'' | data-sort-value="1547" | 1547 | | | |- | ''[[:d:Q55627998|Ottoman invasion of Western Georgia]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]'' | data-sort-value="1703" | 1703 | | | |- | ''[[:d:Q55699232|Battle of Vorontsovka]]'' | | [[Prvi svjetski rat]]<br/>''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Njemačko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q245160|Democratic Republic of Georgia]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-06-10 | | | |- | ''[[:d:Q55703076|Battle of Malatya]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | data-sort-value="1473" | 1473-08-01 | | | |- | ''[[:d:Q56338315|Battle of Kalush]]'' | | ''[[:d:Q74298|Polish–Ottoman War of 1672–1676]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1672" | 1672-10-14 | | | |- | ''[[:d:Q56356473|Ivan Sirko's campaigns against the Crimean Khanate and the Ottoman Empire]]'' | | | | ''[[:d:Q2418795|Zaporizhian Sich]]''<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1700" | 17th century | data-sort-value="1679" | 1679 | |- | ''[[:d:Q56358379|Battle of Shmankivtsi]]'' | | | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1624" | 1624-02-06 | | | |- | ''[[:d:Q56366120|Нісські конвенції 1739—1742]]'' | | | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | | |- | ''[[:d:Q56389812|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q12075929|Austro-Turkish Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1787" | 1787-12-02 | data-sort-value="1788" | 1788-01-18 | |- | ''[[:d:Q58895491|1867 Macedonian rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1866" | 1866 | data-sort-value="1867" | 1867 | |- | ''[[:d:Q60315800|Siege of Thessalonica]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1383" | 1383<br/>1383-10 | data-sort-value="1387" | 1387<br/>1387-04-09 | |- | ''[[:d:Q61071595|Siege of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q15094110|Abaza rebellion]]'' | | ''[[:d:Q2981307|Abaza Mehmed Pasha]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1628" | 1628-09-05 | data-sort-value="1628" | 1628-09-22 | |- | ''[[:d:Q61073676|Battle of Kıreli]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]''<br/>''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]'' | data-sort-value="1472" | 1472-08-19 | | | |- | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q204920|Crown of Aragon]]''<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1443" | 1443-11 | data-sort-value="1468" | 1468-01-17 | [[Datoteka:Skanderbeg turning away from the Turcs - Kronika tho iesth Historya swiata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61355138|Mašići Rebellion]]'' | | [[Prvi srpski ustanak]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Srbi]] | data-sort-value="1806" | 1806 | | | |- | ''[[:d:Q61675345|Battle of Velestino]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | | data-sort-value="1897" | 1897-04-27 | data-sort-value="1897" | 1897-05-06 | [[Datoteka:Velestino1897.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65050516|Ottoman Empire–United States relations]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sjedinjene Američke Države]] | | | | |- | ''[[:d:Q65128763|Battle of Gradac]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1666" | 1666-09-15 | | | |- | ''[[:d:Q65279419|Trebizond question]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]''<br/>[[Trapezuntsko Carstvo]] | data-sort-value="1461" | 1461 | | | |- | ''[[:d:Q65557886|Battle of Koyun Gecidi]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1578" | 1578-09-09 | | | [[Datoteka:Secaatname 0023 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65589564|Laz Rebellion]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q208551|Laz people]]'' | data-sort-value="1814" | 1814 | data-sort-value="1832" | 1832 | data-sort-value="1834" | 1834 | [[Datoteka:Trabzon Province.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q67912161|Battle of Kerh]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-04 | | | |- | ''[[:d:Q77458574|Ottoman Invasion of Persia]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q63158027|Qajar Iran]]'' | data-sort-value="1907" | 1907-08-06 | data-sort-value="1906" | 1906-08 | data-sort-value="1906" | 1906-09 | |- | ''[[:d:Q83228992|Battle of Smoli]]'' | | ''[[:d:Q2454446|Macedonian question]]'' | | ''[[:d:Q488297|Internal Macedonian Revolutionary Organization]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-01 | | | |- | ''[[:d:Q83363662|Освобождение на Бяла]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1877" | 1877-07-05 | | | |- | ''[[:d:Q84026604|Liberation of Thessaloniki]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | ''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-27 | data-sort-value="1912" | 1912-10-28 | [[Datoteka:Internationale geschiedenis, Eerste Balkanoorlog, SFA022816365.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84200083|Sack of Cadaqués and Palamós]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1543" | 1543-10-05 | data-sort-value="1543" | 1543-10 | |- | ''[[:d:Q85740526|Albanian–Ottoman Wars]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]'' | | data-sort-value="1449" | 1449-05-14 | data-sort-value="1479" | 1479-04-25 | [[Datoteka:Albanianottomanwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85775124|Kurdish rebellions during World War I]]'' | | ''[[:d:Q1765465|Middle Eastern theater of World War I]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | | data-sort-value="1914" | 1914-08 | data-sort-value="1918" | 1918-10 | |- | ''[[:d:Q85791385|Ottoman reconquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1715" | 1715-06 | data-sort-value="1715" | 1715-09 | |- | ''[[:d:Q85801095|Siege of Nauplia]]'' | | ''[[:d:Q85791385|Ottoman reconquest of the Morea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1715" | 1715-07-12 | data-sort-value="1715" | 1715-07-20 | [[Datoteka:Palamidi fortress (Nafplio, Greece).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85850270|Bitlis uprising]]'' | | | | [[Kurdi]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1907" | 1907-06-22 | data-sort-value="1907" | 1907-07-30 | |- | ''[[:d:Q85850271|Bitlis uprising]]'' | | | | [[Kurdi]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1914" | 1914-03 | data-sort-value="1914" | 1914-04-04 | |- | ''[[:d:Q85968680|Siege of Bayburt]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1514" | 1514-10-17 | | | [[Datoteka:Bayburt kalesi.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85968980|Capture of Bizerte]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1557" | 1557 | | | |- | ''[[:d:Q85969802|battles for Diyarbakır]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]''<br/>''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1514" | 1514 | data-sort-value="1515" | 1515-09-10 | |- | ''[[:d:Q85970195|Capture of Erzincan]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1918" | 1918-02-13 | | | |- | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1515" | 1515 | data-sort-value="1517" | 1517 | |- | ''[[:d:Q85970703|Battle of Gaza]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-12-21 | | | |- | ''[[:d:Q85971266|Siege of Harput]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1516" | 1516-03-23 | data-sort-value="1516" | 1516-03-26 | [[Datoteka:Elazıg-Harput kalesi-acizane-crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85972050|Siege of Kemah]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1515" | 1515-05-19 | data-sort-value="1514" | 1514 | data-sort-value="1515" | 1515-05-19 | [[Datoteka:Kemah Kuşatması.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85972229|Battle of Koçhisar]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-05 | | | [[Datoteka:Battle of Koçhisar against the Safavids (May 1516). Folio 170 miniature. Selīm-nāma, by Şūkrī-i Bitlisī, 1524 (National Library of Israel, Ms. Yah. Ar. 1116).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85972843|Siege of Mardin]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1516" | 1516 | data-sort-value="1516" | 1516-06 | data-sort-value="1517" | 1517-01 | |- | ''[[:d:Q85973820|Battle of Ovacık]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1515" | 1515 | | | |- | ''[[:d:Q85974931|Battle of Sinjar]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1516" | 1516 | | | |- | ''[[:d:Q85976551|Battle of Yenişehir]]'' | | ''[[:d:Q7109927|Ottoman Civil War of 1509–13]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1513" | 1513-04-24 | | | |- | ''[[:d:Q85985584|Battle of Meghri]]'' | | ''[[:d:Q16399387|Syunik rebellion]]'' | | [[Armeni]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1725" | 1725-03 | | | |- | ''[[:d:Q87906540|1913 Euphrates rebellion]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q26846367|al-Fatla]]''<br/>''[[:d:Q87905959|Mudbir al-Far'un]]'' | | data-sort-value="1913" | 1913 | data-sort-value="1913" | 1913 | |- | ''[[:d:Q97188229|Defence of Iwardo]]'' | | ''[[:d:Q852236|Sayfo]]'' | | ''[[:d:Q377085|Assyrians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1915" | 1915-07 | | | [[Datoteka:Mor Hadbschabo Church in Iwardo (Gülgöze).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97198141|Sack of Pineda de Mar]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1545" | 1545-08-01 | | | |- | ''[[:d:Q97233213|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q171348|Crown of the Kingdom of Poland]]''<br/>[[Srpska Despotovina]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Papinska Država]] | | data-sort-value="1437" | 1437 | data-sort-value="1444" | 1444 | |- | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]'' | | data-sort-value="1421" | 1421 | data-sort-value="1424" | 1424 | |- | ''[[:d:Q97360640|Battle of Nachishkrevi]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | ''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>''[[:d:Q2195101|Principality of Guria]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1784" | 1784-03-09 | | | |- | ''[[:d:Q97360679|Battle of Choloki]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | ''[[:d:Q2630860|Transcaucasian Commissariat]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918-04-08 | | | [[Datoteka:Battle of Choloki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97648660|Siege of Baghdad]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1630" | 1630-10-06 | data-sort-value="1630" | 1630-11-14 | |- | ''[[:d:Q97648727|Siege of Nicosia]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1570" | 1570-07-27 | data-sort-value="1570" | 1570-09-09 | |- | ''[[:d:Q97648778|Siege of Lepanto]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1499" | 1499-07 | data-sort-value="1499" | 1499-08-26 | [[Datoteka:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97945413|Battle of Zadvarje]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q97945409|Babići]]'' | data-sort-value="1646" | 1646-08-24 | | | |- | ''[[:d:Q97945483|1571 Ottoman attack on Brač]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1571" | 1571 | | | |- | ''[[:d:Q98104352|Battle of Jazłowiec]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1684" | 1684-08-23 | data-sort-value="1684" | 1684-08-24 | |- | ''[[:d:Q98383169|Ottoman raids into the Despotate of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]'' | | data-sort-value="1395" | 1395 | data-sort-value="1397" | 1397 | |- | ''[[:d:Q98768726|Ottoman expedition against the Druze]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q163943|Druze Faith]]'' | data-sort-value="1585" | 1585 | | | |- | ''[[:d:Q104852948|Anti-Ottoman revolts of 1565–1572]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]''<br/>''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Grci]]<br/>[[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1565" | 1565 | data-sort-value="1572" | 1572 | |- | ''[[:d:Q104863365|Defense of Azakh]]'' | | [[Genocid nad Armenima|Armenski genocid]]<br/>''[[:d:Q852236|Sayfo]]'' | | ''[[:d:Q288284|Armenian fedayees]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q377085|Assyrians]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-08-18 | data-sort-value="1915" | 1915-11-21 | [[Datoteka:Church of the Virgin Mary in Azech (İdil).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106616573|Siege of Székesfehérvár]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | | data-sort-value="1601" | 1601-09-04 | data-sort-value="1601" | 1601-09-20 | [[Datoteka:Siege of Székesfehérvár, September 1601, map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107319329|Siege of Brailov]]'' | | ''[[:d:Q287942|Ninth Russo-Turkish War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1828" | 1828-05-09 | data-sort-value="1828" | 1828-06-07 | [[Datoteka:The siege by Russian troops of the Turkish fortress Brailov in 1828.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108457786|Battle of Starý Hrozenkov]]'' | | ''[[:d:Q258679|Austro-Turkish War of 1663–1664]]''<br/>''[[:d:Q131174467|Ottoman raids on Moravia]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1663" | 1663-10-06 | | | |- | ''[[:d:Q108570230|Sack of Vieste]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | data-sort-value="1554" | 1554-07-15 | | | |- | ''[[:d:Q108607323|Sack of Granada]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1563" | 1563 | | | |- | ''[[:d:Q109387335|Battle of Kemah]]'' | | ''[[:d:Q6094583|Ottoman-Safavid War of 1548–1549]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1548" | 1548-10-02 | | | |- | ''[[:d:Q109391512|Ottoman–Venetian War of 1423–1430]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1423" | 1423 | data-sort-value="1430" | 1430 | |- | ''[[:d:Q109392668|Haile-i Osmaniye]]'' | | ''[[:d:Q28220521|transformation of the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Janjičari|Janičari]] | | data-sort-value="1621" | 1621 | data-sort-value="1622" | 1622-05-20 | [[Datoteka:Rycaut1694bd1 0571 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109392671|Abaza rebellions]]'' | | ''[[:d:Q1052771|Celali Revolts]]'' | | ''[[:d:Q2981307|Abaza Mehmed Pasha]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1624" | 1624 | data-sort-value="1632" | 1632 | |- | ''[[:d:Q109392680|Battle of Gülnas]]'' | | ''[[:d:Q120403842|Ottoman conquest of the Beylik of Aydin]]'' | | ''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1425" | 1425 | | | |- | ''[[:d:Q109393823|Battle of Davia]]'' | | ''[[:d:Q114981492|1423 Morea expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]'' | data-sort-value="1423" | 1423-06-05 | | | |- | ''[[:d:Q109857770|Siege of the Acropolis]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1687" | 1687-09-23 | data-sort-value="1687" | 1687-09-29 | [[Datoteka:Veduta del Castello d'Acropolis dalla parte di Tramontana - Fanelli Francesco - 1695.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110425973|Timurid invasion of the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q110425662|Seven Years' Campaign]]''<br/>''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | ''[[:d:Q484195|Timurid Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>''[[:d:Q3623202|District of Branković]]''<br/>''[[:d:Q1353404|Principality of Kastrioti]]''<br/>''[[:d:Q16968402|Zaharia family]]''<br/>''[[:d:Q6275573|Jonima family]]''<br/>''[[:d:Q853309|Anatolian beyliks]]''<br/>''[[:d:Q9355820|Qaraei]]'' | | data-sort-value="1402" | 1402 | data-sort-value="1403" | 1403 | |- | ''[[:d:Q110428027|Battle of Boiany]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Poljsko-Litvanska Unija]] | | data-sort-value="1685" | 1685-10-01 | data-sort-value="1685" | 1685-10-11 | |- | ''[[:d:Q110460413|1499 Ottoman raid on Friuli]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]''<br/>''[[:d:Q21236692|Ottoman raids on Friuli]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1499" | 1499-09-28 | data-sort-value="1499" | 1499-10-04 | |- | ''[[:d:Q110536154|Invasion of Cheikh Said]]'' | | ''[[:d:Q2333111|South Arabia during World War I]]'' | | [[Britansko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1914" | 1914-11-10 | data-sort-value="1914" | 1914-11-11 | |- | ''[[:d:Q110612753|Genoese–Mongol Wars]]'' | | | | ''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Mongolsko Carstvo|Mongolsko carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Zlatna Horda]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2341105|Great Horde]]'' | | data-sort-value="1307" | 1307 | data-sort-value="1475" | 1475 | |- | ''[[:d:Q111488675|Muscovite-Ukrainian War of 1674-1676]]'' | | | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Rusko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q212439|Cossack Hetmanate]]'' | | data-sort-value="1674" | 1674 | data-sort-value="1676" | 1676 | |- | ''[[:d:Q111784462|Battle of Jalowaz]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1444" | 1444 | | | |- | ''[[:d:Q111911292|Battle of Marathon 1824 CE]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1824" | 1824-07-03 | | | |- | ''[[:d:Q111914693|Georgian campaign]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]'' | data-sort-value="1508" | 1508 | | | |- | ''[[:d:Q111915806|Trabzon campaign]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1505" | 1505 | | | |- | ''[[:d:Q111938762|Trabzon campaign]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1510" | 1510 | | | |- | ''[[:d:Q111940071|Battle of Erzincan]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1507" | 1507 | | | |- | ''[[:d:Q112075364|Siege of Mosul]]'' | | ''[[:d:Q85970616|Euphrates-Tigris Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1517" | 1517-04 | | | |- | ''[[:d:Q112190564|Greece–Ottoman Empire relations]]'' | | ''[[:d:Q2568152|Greece–Turkey relations]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q528546|First Hellenic Republic]]''<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q112609814|Siege of Knin]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1688" | 1688-08-29 | data-sort-value="1688" | 1688-09-11 | |- | ''[[:d:Q112648578|Battle of Sidon]]'' | | ''[[:d:Q325127|Oriental Crisis of 1840]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | data-sort-value="1840" | 1840-09-26 | | | |- | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | | | [[Poljsko-Litvanska Unija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | | |- | ''[[:d:Q113006045|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1693" | 1693-07-31 | data-sort-value="1693" | 1693-09-17 | |- | ''[[:d:Q113127542|Battle of Suldouze]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | ''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1918" | 1918-04-08 | data-sort-value="1918" | 1918-04-13 | |- | ''[[:d:Q113203801|Battle of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q2631076|Siege of Belgrade]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1717" | 1717-08-16 | | | |- | ''[[:d:Q113450644|Battles of Çapakçur]]'' | | [[Prvi svjetski rat]]<br/>''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1916" | 1916 | | | |- | ''[[:d:Q113669139|Expedition to Kamaran]]'' | | ''[[:d:Q1187249|Ottoman–Portuguese confrontations]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1523" | 1523 | | | |- | ''[[:d:Q113669215|Battle of Bab al-Mandab]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1551" | 1551-01 | | | |- | ''[[:d:Q113675251|Battle of Štip]]'' | | ''[[:d:Q26709211|Karposh's Rebellion]]''<br/>''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1689" | 1689-11-10 | | | |- | ''[[:d:Q113685703|Battle of Kamaran]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1560" | 1560 | | | |- | ''[[:d:Q113993526|Albanian revolt of 1566–1571]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1566" | 1566 | data-sort-value="1571" | 1571 | |- | ''[[:d:Q114065659|Shah Ismail's campaigns in Georgia]]'' | | ''[[:d:Q122155240|Georgian–Safavid Wars]]''<br/>''[[:d:Q133445628|Campaigns of Ismail I]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>''[[:d:Q2029317|Samtskhe atabegate]]''<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]''<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1510" | 1510 | data-sort-value="1524" | 1524 | |- | ''[[:d:Q114314710|Campaign of Tahmasp I]]'' | | ''[[:d:Q700841|Ottoman-Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1552" | 1552 | data-sort-value="1553" | 1553 | [[Datoteka:Tahmasp I.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q114450530|Bombardment of Beirut]]'' | | ''[[:d:Q2600326|Second Egyptian-Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]] | data-sort-value="1840" | 1840-09-10 | | | |- | ''[[:d:Q114586360|Sieges of Tiberias]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]'' | | data-sort-value="1742" | 1742-09 | data-sort-value="1743" | 1743-08 | |- | ''[[:d:Q114981492|1423 Morea expedition]]'' | | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]'' | | data-sort-value="1423" | 1423-05 | data-sort-value="1423" | 1423-06 | |- | ''[[:d:Q115177789|Battle of Akçay]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | ''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1398" | 1398 | | | |- | ''[[:d:Q115395071|Aegan Expedition]]'' | | ''[[:d:Q3119136|Third Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1538" | 1538-06-07 | data-sort-value="1538" | 1538-07 | |- | ''[[:d:Q115517267|Siege of Qatif]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>''[[:d:Q2478280|Ormus]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1551" | 1551-07 | | | |- | ''[[:d:Q115517775|Battle of Suakin]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1541" | 1541 | | | |- | ''[[:d:Q115518405|Battle of El Tor]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1541" | 1541 | | | |- | ''[[:d:Q115605366|Osmanlı-Bizans Savaşı]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | ''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]''<br/>''[[:d:Q1406298|Serbian Empire]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1366" | 1366 | data-sort-value="1372" | 1372 | [[Datoteka:Murat Hüdavendigar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q115732142|marosszentimrei ütközet]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | data-sort-value="1442" | 1442-03-18 | | | |- | ''[[:d:Q115802865|Siege of Ankara]]'' | | ''[[:d:Q110425973|Timurid invasion of the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q484195|Timurid Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1402" | 1402-07 | | | |- | ''[[:d:Q115805105|Hakkari Expedition 1916]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | ''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | | data-sort-value="1916" | 1916-05-21 | data-sort-value="1916" | 1916-06-29 | |- | ''[[:d:Q115819674|Capture of Wejh]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1917" | 1917-01-23 | data-sort-value="1917" | 1917-01-24 | |- | ''[[:d:Q115822017|Sacking of Sarajevo]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1697" | 1697-10-23 | | | |- | ''[[:d:Q116006964|Siege of Navarino]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]'' | | data-sort-value="1572" | 1572-09-21 | data-sort-value="1572" | 1572-10-07 | |- | ''[[:d:Q116788670|Battle of Seray Mountain]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | ''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1917" | 1917-05-05 | data-sort-value="1917" | 1917-08-13 | |- | ''[[:d:Q116921941|Expedition to Cherchell]]'' | | | | ''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1516" | 1516 | | | [[Datoteka:Algérie.Cherchell.Ancien fort turc et phare.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117306532|Siege of Castelnuovo]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1687" | 1687 | data-sort-value="1687" | 1687-10-01 | |- | ''[[:d:Q117842876|Ottoman conquest of Chios]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1566" | 1566-04-15 | | | [[Datoteka:Chios by Piri Reis Rotated.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118154043|Battle of Kalamata]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1685" | 1685-09-14 | | | |- | ''[[:d:Q118461473|Battle of Toprakada]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1770" | 1770-07-05 | | | |- | ''[[:d:Q118744253|Siege of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1585" | 1585-11 | data-sort-value="1586" | 1586-09 | |- | ''[[:d:Q118875968|Battle of Hammamet]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1605" | 1605-08-14 | | | |- | ''[[:d:Q118928943|Capture of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1514" | 1514-09-06<br/>1514 | | | [[Datoteka:I. Selim Tebriz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]''<br/>''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q148540|Republic of Florence]]''<br/>''[[:d:Q752662|Hafsid dynasty]]'' | | data-sort-value="1515" | 1515 | data-sort-value="1577" | 1577 | |- | ''[[:d:Q118929868|Battle of Lucinico]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1477" | 1477-10-31 | | | |- | ''[[:d:Q118929878|Battle of Patras]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1466" | 1466-08-15 | | | |- | ''[[:d:Q118929901|Battle of Shamakhi]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1578" | 1578-11-09 | data-sort-value="1578" | 1578-11-11 | |- | ''[[:d:Q118929912|Battle of Alvar]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1585" | 1585-09-21 | | | |- | ''[[:d:Q118929917|Battle of Chamchamal]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146597|Zand Iran]]'' | data-sort-value="1774" | 1774-11 | | | |- | ''[[:d:Q118929918|Battle of Baneh]]'' | | ''[[:d:Q6077256|Ottoman–Persian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146597|Zand Iran]]'' | data-sort-value="1777" | 1777-04-21 | | | |- | ''[[:d:Q118929919|Battle of Sanandaj]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146597|Zand Iran]]'' | data-sort-value="1777" | 1777-05-05 | | | |- | ''[[:d:Q118929924|Battle of Dezful]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1583" | 1583-11-07 | | | |- | ''[[:d:Q118929938|Battle of Shahoglu]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1578" | 1578-11-24 | data-sort-value="1578" | 1578-11-26 | |- | ''[[:d:Q118929968|Battle of Kuskunkıran]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1633" | 1633-10-15 | | | |- | ''[[:d:Q118929976|Siege of Vlorë]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1691" | 1691-02-04 | data-sort-value="1691" | 1691-03-06 | |- | ''[[:d:Q118929979|Battle of Shanb Ghazan]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1585" | 1585-10-28 | | | |- | ''[[:d:Q118929980|Siege of Rethymno]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]] | | data-sort-value="1646" | 1646-10-07 | data-sort-value="1646" | 1646-11-16 | |- | ''[[:d:Q118946250|Aegan Expedition]]'' | | ''[[:d:Q3119136|Third Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q777981|Duchy of the Archipelago]]'' | | data-sort-value="1537" | 1537-09-15 | data-sort-value="1537" | 1537-11 | |- | ''[[:d:Q118946260|Siege of Caffa]]'' | | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | | data-sort-value="1469" | 1469-10-25 | data-sort-value="1469" | 1469 | |- | ''[[:d:Q118946261|Siege of Caffa]]'' | | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1475" | 1475-06 | | | |- | ''[[:d:Q118946291|Battle of Mayan]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1585" | 1585-10-30 | data-sort-value="1585" | 1585-10-31 | |- | ''[[:d:Q118946339|Battle of Makronisos]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1647" | 1647-01-27 | | | |- | ''[[:d:Q118946341|Battle of Zeytinburnu]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1695" | 1695-09-18 | | | |- | ''[[:d:Q118946352|Battle of Lipari]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q188586|Kingdom of Sicily]]'' | data-sort-value="1561" | 1561-07 | | | |- | ''[[:d:Q118946355|Sack of Manfredonia]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | | data-sort-value="1620" | 1620-08-16 | data-sort-value="1620" | 1620-08-18 | |- | ''[[:d:Q118946356|Battle of Elafonisos]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]'' | | data-sort-value="1718" | 1718-07-20 | data-sort-value="1718" | 1718-07-22 | |- | ''[[:d:Q118946363|Siege of Ulcinj]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1718" | 1718-07-25 | data-sort-value="1718" | 1718-08-04 | |- | ''[[:d:Q118946377|Siege of Mudanya]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]] | data-sort-value="1321" | 1321 | | | |- | ''[[:d:Q118946383|Battle of San Pelagio]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1668" | 1668-03-08 | | | |- | ''[[:d:Q118946384|Djerba Incident]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | | data-sort-value="1551" | 1551-04-12 | data-sort-value="1551" | 1551-04-30 | |- | ''[[:d:Q118946385|Blockade of Genoa]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1544" | 1544 | | | |- | ''[[:d:Q118946386|Battle of the Chushka Spit]]'' | | ''[[:d:Q4058439|Siege of Azov (1637–1642)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kozaci]] | | data-sort-value="1638" | 1638-07-26 | data-sort-value="1638" | 1638-07-28 | |- | ''[[:d:Q118946390|Battle of Monemvasia]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1770" | 1770-05-27 | | | |- | ''[[:d:Q118946393|Battle of Lesbos]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1668" | 1668-06-15 | | | |- | ''[[:d:Q118946410|Siege of Užice]]'' | | ''[[:d:Q118946350|Austro–Turkish War of 1737-1739]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1737" | 1737 | | | |- | ''[[:d:Q118946416|Battle of Hydra]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1770" | 1770-06-04 | | | |- | ''[[:d:Q118946418|Battle of Kos (1773)]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1773" | 1773-08-10 | data-sort-value="1773" | 1773-08-18 | |- | ''[[:d:Q118946421|Battle of Cape Lori]]'' | | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1737" | 1737-08-09 | data-sort-value="1737" | 1737-08-10 | |- | ''[[:d:Q118946422|Capture of Muscat]]'' | | ''[[:d:Q1187249|Ottoman–Portuguese confrontations]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1581" | 1581 | | | |- | ''[[:d:Q124806122|Second Battle of Doliana]]'' | | ''[[:d:Q182062|Greek War of Independence]]'' | | [[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1825" | 1825-07-21 | | | |- | ''[[:d:Q124811443|Dagestan Campaign]]'' | | | | ''[[:d:Q1639475|Mountainous Republic of the Northern Caucasus]]''<br/>''[[:d:Q2305337|Azerbaijan People's Government]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1918" | 1918-05 | data-sort-value="1918" | 1918-11 | |- | ''[[:d:Q124812424|Siege of Giurgiu]]'' | | ''[[:d:Q6542740|Austro-Turkish War of 1788–1791]]'' | | ''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1790" | 1790-05-30 | data-sort-value="1790" | 1790-06-11 | |- | ''[[:d:Q124966580|Siege of Nauplia]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1686" | 1686-07-30 | data-sort-value="1686" | 1686-08-29 | |- | ''[[:d:Q124966618|Capture of Bayburt]]'' | | ''[[:d:Q287942|Ninth Russo-Turkish War]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1829" | 1829-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q125179006|Siege of Van]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1605" | 1605 | | | |- | ''[[:d:Q125497850|First Battle of Al Qunfudhah]]'' | | | | ''[[:d:Q35583423|Emirate of Almathami]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1803" | 1803-11-15 | | | |- | ''[[:d:Q125497854|Battle of Al Lith]]'' | | | | ''[[:d:Q35583423|Emirate of Almathami]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1803" | 1803 | | | |- | ''[[:d:Q125727611|Battle of Hims]]'' | | ''[[:d:Q2584439|First Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1832" | 1832-07-09 | | | |- | ''[[:d:Q125759097|Siege of Akka]]'' | | ''[[:d:Q2584439|First Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1831" | 1831-11-26 | data-sort-value="1832" | 1832-05-27 | |- | ''[[:d:Q125768523|Standoff near St. Christopher]]'' | | | | ''[[:d:Q215443|Swedish Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1654" | 1654-04-11 | | | |- | ''[[:d:Q125784315|Capture of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1635" | 1635 | | | |- | ''[[:d:Q126009524|Peñón de Vélez de la Gomera expedition]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1563" | 1563-07-23 | data-sort-value="1563" | 1563-08-02 | [[Datoteka:A055a161 0455.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q126810948|Ottoman-Bosnian wars]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bosanci]] | | data-sort-value="1338" | 1338-08-27 | data-sort-value="1832" | 1832-06-04 | |- | ''[[:d:Q126902909|Siege of Coron (1685)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1685" | 1685-06-25 | data-sort-value="1685" | 1685-08-11 | |- | ''[[:d:Q126909296|Beteja e Dholanit]]'' | | ''[[:d:Q4709160|Albanian revolt of 1847]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Albanci]] | data-sort-value="1847" | 1847-08-28 | | | |- | ''[[:d:Q126936005|Battle of Beilan]]'' | | ''[[:d:Q2584439|First Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1832" | 1832-07-29 | | | |- | ''[[:d:Q127433549|Battle of Belen Pass]]'' | | ''[[:d:Q2584439|First Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1832" | 1832-07-29 | data-sort-value="1832" | 1832-07-30 | |- | ''[[:d:Q127592395|Battle of Isonzo]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1477" | 1477-10 | | | |- | ''[[:d:Q127612520|Siege of Chania]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1660" | 1660-08-25 | data-sort-value="1660" | 1660-09-15 | |- | ''[[:d:Q127868401|Siege of St. Elizabeth fortress]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>''[[:d:Q2418795|Zaporizhian Sich]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1769" | 1769-01-07 | | | |- | ''[[:d:Q128395513|Battle of Chania]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1646" | 1646-08-14 | | | |- | ''[[:d:Q128812160|Battle of Mombasa]]'' | | ''[[:d:Q898763|Ottoman–Portuguese conflicts of 1586–1589]]'' | | ''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1589" | 1589-03-05 | | | |- | ''[[:d:Q129262043|Battle of Saint Monica]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | ''[[:d:Q162615|Cartagena]]'' | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1561" | 1561-05-04 | | | [[Datoteka:Batalla de Santa Mónica-en.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129375354|Anglo-Ottoman Convention of 1880]]'' | | | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1880" | 1880 | | | |- | ''[[:d:Q129763948|Conquest of Peñón de Vélez de la Gomera]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q2252973|Duchy of Florence]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1564" | 1564-08-31 | data-sort-value="1564" | 1564-09-05 | [[Datoteka:Il vero & natural sito della villa di Velez de Gomera, & l'inespugnabile forte et castello chiamato il Pignon, situato in Africa di Babaria... - Domenico Zenoi - btv1b550000533.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130256817|Safavid capture of Mesopotamia]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1623" | 1623 | data-sort-value="1624" | 1624 | |- | ''[[:d:Q130283806|Battle of Hannik]]'' | | | | ''[[:d:Q1475713|Sennar Sultanate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1585" | 1585 | | | |- | ''[[:d:Q130289001|Second Scutari-Ottoman War]]'' | | | | ''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Osman Pazvantoğlu]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3299242|Bushati family]]''<br/>''[[:d:Q7141955|Pashalik of Yanina]]''<br/>''[[:d:Q16254311|pashalik of Berat]]'' | | data-sort-value="1791" | 1791 | data-sort-value="1795" | 1795 | |- | ''[[:d:Q130425867|Battle of Pente Pigadia]]'' | | ''[[:d:Q657055|Greco-Turkish War of 1897]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | data-sort-value="1897" | 1897 | | | |- | ''[[:d:Q130495249|Sack of Alumbres]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | ''[[:d:Q162615|Cartagena]]'' | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1558" | 1558-06-29 | data-sort-value="1558" | 1558-07-02 | |- | ''[[:d:Q130641228|Battle of Qarahamid (1510 )]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1510" | 1510 | | | |- | ''[[:d:Q130724598|Battle of Addi Qarro]]'' | | | | ''[[:d:Q207521|Ethiopian Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3699102|Medri Bahri]]'' | data-sort-value="1578" | 1578-12 | | | |- | ''[[:d:Q131105805|Battle of Dabil]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1069959|Kingdom of Imereti]]'' | data-sort-value="1517" | 1517 | | | |- | ''[[:d:Q131151125|Ilkhanate campaign to Bithynia]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]''<br/>''[[:d:Q4301653|Mongol conquest of Anatolia]]'' | | ''[[:d:Q178084|Ilkhanate]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1308" | 1308 | | | |- | ''[[:d:Q131170304|Battle of Sulaymaniyah]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1678" | 1678 | | | |- | ''[[:d:Q131174467|Ottoman raids on Moravia]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>''[[:d:Q7245120|Principality of Upper Hungary]]'' | | data-sort-value="1599" | 1599 | data-sort-value="1711" | 1711 | |- | ''[[:d:Q131176848|Battle of Nahr al-Kalb]]'' | | ''[[:d:Q2600326|Second Egyptian-Ottoman War]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>''[[:d:Q131964|Austrijsko Carstvo]]'' | data-sort-value="1840" | 1840-09 | | | |- | ''[[:d:Q131286409|Albanian Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Grci]] | | data-sort-value="1481" | 1481 | data-sort-value="1484" | 1484 | |- | ''[[:d:Q131290795|Capture of Giurgiu (1771)]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1771" | 1771-05-27 | data-sort-value="1771" | 1771-05-29 | |- | ''[[:d:Q131374933|Battle of Porto Kagio]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q10729326|Pirati]]'' | | data-sort-value="1792" | 1792-06-17 | data-sort-value="1792" | 1792-06-18 | |- | ''[[:d:Q131381832|Raid on La Goulette]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1612" | 1612-05-23 | | | |- | ''[[:d:Q131401878|Raid on La Goulette]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1617" | 1617-10 | | | |- | ''[[:d:Q131412563|Ottoman-Soran War]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1833" | 1833 | data-sort-value="1835" | 1835 | [[Datoteka:Soran Emirate Map (1835).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131468287|Storming of Giurgiu (1771)]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1771" | 1771-08-01 | data-sort-value="1771" | 1771-08-07 | |- | ''[[:d:Q131555792|Raid on the Kerkennah Islands]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1611" | 1611-09-28 | data-sort-value="1611" | 1611-10-02 | |- | ''[[:d:Q131555968|Ottoman expedition to Messina]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1613" | 1613-08 | | | |- | ''[[:d:Q131578623|Siege of Vidin]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Osman Pazvantoğlu]] | | data-sort-value="1798" | 1798-04 | data-sort-value="1798" | 1798-10 | |- | ''[[:d:Q131583820|Liberation of Krujë]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1443" | 1443-11-28 | | | [[Datoteka:Skanderbeg's return to Kruje (81771610).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131584947|Battle of the Dalmatian Coast]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3382803|Tunis vilayet]]''<br/>''[[:d:Q3045696|Regency of Algiers]]'' | data-sort-value="1624" | 1624-07-13 | | | |- | ''[[:d:Q131584955|Battle of Chios]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3382803|Tunis vilayet]]''<br/>''[[:d:Q3045696|Regency of Algiers]]'' | data-sort-value="1621" | 1621-03-20 | | | |- | ''[[:d:Q131590811|Mansour bin Rashid al-Saadun Uprising]]'' | | | | ''[[:d:Q2464780|Al-Muntafiq (tribe)]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1880" | 1880-05 | data-sort-value="1881" | 1881-08 | |- | ''[[:d:Q131632438|Siege of Thodorou]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1645" | 1645-06-25 | | | |- | ''[[:d:Q131686776|Battle of Bolu]]'' | | ''[[:d:Q2336445|rise of the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2096678|Candar dynasty]]'' | data-sort-value="1423" | 1423 | | | |- | ''[[:d:Q131765080|Famagusta expedition]]'' | | | | ''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1607" | 1607-06-24 | | | |- | ''[[:d:Q132353962|Ottoman conquest of Zeila]]'' | | ''[[:d:Q16931603|Ottoman wars in Africa]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Adalski sultanat]] | data-sort-value="1557" | 1557 | | | |- | ''[[:d:Q132528606|Battle of Szeged]]'' | | ''[[:d:Q118929717|Habsburg–Ottoman War of 1551–1562]]''<br/>''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q253094|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-02<br/>1552-03-01 | | | |- | ''[[:d:Q132528610|Battle of Ostrovica]]'' | | ''[[:d:Q118946350|Austro–Turkish War of 1737-1739]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | | data-sort-value="1737" | 1737-07-07 | data-sort-value="1737" | 1737-07-22 | |- | [[Opsada Bagdada (1821)]] | | ''[[:d:Q2975313|Ottoman–Persian War of 1821–23]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q63158027|Qajar Iran]]'' | data-sort-value="1821" | 1821 | | | |- | ''[[:d:Q132615889|Siege of Modon (1770)]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Grci]] | | data-sort-value="1770" | 1770-05-01 | data-sort-value="1770" | 1770-05-16 | [[Datoteka:Modon1770.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q132644951|Cossack raid on Istanbul]]'' | | ''[[:d:Q56356473|Ivan Sirko's campaigns against the Crimean Khanate and the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1629" | 1629 | | | |- | ''[[:d:Q132645875|Siege of Ochakov]]'' | | ''[[:d:Q137293919|Cossack raids]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | | data-sort-value="1670" | 1670-06-20 | data-sort-value="1670" | 1670-06-20 | |- | ''[[:d:Q132745826|Haydar Bey's Assyrian Expedition]]'' | | ''[[:d:Q852236|Sayfo]]'' | | ''[[:d:Q377085|Assyrians]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="1918" | 1918 | |- | ''[[:d:Q132820720|Battle of Tupraq Qaleh]]'' | | ''[[:d:Q2975313|Ottoman–Persian War of 1821–23]]'' | | ''[[:d:Q63158027|Qajar Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1821" | 1821 | | | |- | ''[[:d:Q133154653|Raid on Varna]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | data-sort-value="1620" | 1620-08-25 | | | |- | ''[[:d:Q133235924|Siege of Yerevan]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1636" | 1636 | | | |- | ''[[:d:Q133236850|Battle of Punnaikayal]]'' | | ''[[:d:Q762191|Ottoman–Portuguese conflicts of 1538–1560]]'' | | ''[[:d:Q167639|Vijayanagara Empire]]''<br/>''[[:d:Q130261957|Kingdom of Calicut]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]'' | data-sort-value="1553" | 1553 | | | |- | ''[[:d:Q133521468|Capture of Bitlis]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | data-sort-value="1855" | 1855-01 | | | |- | ''[[:d:Q133696197|Attack on Antalya]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1472" | 1472-08 | | | |- | ''[[:d:Q133799780|Battle of Ushno]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-04-16 | | | |- | ''[[:d:Q133837258|Attack on Zuwarah]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-08-18 | | | |- | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | | | [[Španija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1498" | 1498 | data-sort-value="1792" | 1792-02-17 | |- | ''[[:d:Q134068917|Nils Bielke's Campaign Against the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q74623|Great Turkish War]]'' | | [[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>[[Švedska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1684" | 1684 | data-sort-value="1687" | 1687 | |- | ''[[:d:Q134172224|Battle of Baziaș]]'' | | ''[[:d:Q118956301|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1460" | 1460-11-08 | | | |- | ''[[:d:Q134238639|Battle of Beirut]]'' | | [[Krstaški ratovi]] | | [[Kraljevina Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1520" | 1520-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q134277499|Battle of Malatya]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | ''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q1264808|Beylik of Dulkadir]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1485" | 1485-05 | data-sort-value="1485" | 1485-06 | |- | ''[[:d:Q134286876|Siege of Kayseri]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | | data-sort-value="1490" | 1490-01 | data-sort-value="1490" | 1490-02 | |- | ''[[:d:Q134376295|Ottoman campaign in the North Caucasus]]'' | | ''[[:d:Q743046|Russo-Turkish Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q94718932|Emirate of Şirvan]]''<br/>''[[:d:Q2640598|Kabardia]]'' | data-sort-value="1583" | 1583 | | | |- | ''[[:d:Q134412262|Battle of Diyala River]]'' | | ''[[:d:Q2975313|Ottoman–Persian War of 1821–23]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q63158027|Qajar Iran]]'' | data-sort-value="1822" | 1822-10-31 | | | |- | ''[[:d:Q134437692|Attack on Modon]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1531" | 1531-09-01 | | | |- | ''[[:d:Q134437693|Attack on Sousse]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1537" | 1537-04 | | | |- | ''[[:d:Q134445839|Siege of Kayseri]]'' | | ''[[:d:Q1052771|Celali Revolts]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q6066242|sekban]]'' | data-sort-value="1651" | 1651 | | | |- | ''[[:d:Q134531799|Cossack raid on Istanbul]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | [[Donski kozaci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1652" | 1652-05-29 | | | |- | ''[[:d:Q134543522|Cossack raid on North Anatolia]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1616" | 1616 | | | |- | ''[[:d:Q134563619|Cossack raid on Sinop]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1614" | 1614-08 | | | |- | ''[[:d:Q134608208|Capture of Kalamata]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1659" | 1659-03 | | | |- | ''[[:d:Q134699175|Tlemcen revolt]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q185134|Tlemcen]]'' | data-sort-value="1626" | 1626 | | | |- | ''[[:d:Q134722455|Ottoman bombing of Mecca]]'' | | ''[[:d:Q239060|Arab Revolt]]'' | | ''[[:d:Q956357|Kingdom of Hejaz]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | | | |- | ''[[:d:Q134740246|Janibak al-Sufi revolt]]'' | | | | ''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>''[[:d:Q1264808|Beylik of Dulkadir]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | | data-sort-value="1435" | 1435 | data-sort-value="1437" | 1437 | |- | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | ''[[:d:Q4203073|Ottoman–Persian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1505" | 1505 | data-sort-value="1517" | 1517 | |- | ''[[:d:Q134960820|Assyrian–Kurdish clashes]]'' | | | | ''[[:d:Q377085|Assyrians]]''<br/>[[Kurdi]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1895" | 1895 | data-sort-value="1900" | 1900 | |- | ''[[:d:Q134984193|Conquest of Coron]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>[[Monako]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1532" | 1532-09-12 | data-sort-value="1532" | 1532-09-22 | |- | ''[[:d:Q134994090|Battle of Antipaxos]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1537" | 1537-07-22 | data-sort-value="1537" | 1537-07-23 | |- | ''[[:d:Q135410476|Ottoman-Soran War]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1836" | 1836 | data-sort-value="1838" | 1838 | |- | ''[[:d:Q135416375|Blockade of the Tetuan River]]'' | | ''[[:d:Q116301618|Spanish–Moroccan conflicts]]''<br/>''[[:d:Q340075|Moroccan–Portuguese conflicts]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q45670|Kingdom of Portugal]]''<br/>''[[:d:Q1136188|Saadi dynasty]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1565" | 1565-03-08 | | | |- | ''[[:d:Q135435165|Franco Ottoman Treaty 1536]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Francuska]] | data-sort-value="1536" | 1536-02 | | | [[Datoteka:Draft of the 1536 Treaty negotiated between Jean de La Forest and Ibrahim Pacha expanding to the whole Ottoman Empire the privileges received in Egypt from the Mamluks before 1518.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q135446922|Capture of Erzincan]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1514" | 1514-07 | | | |- | ''[[:d:Q135466948|Battle of Varna]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1606" | 1606 | | | |- | ''[[:d:Q135522442|Siege of Corinth]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1458" | 1458-05-15 | data-sort-value="1458" | 1458-08-06 | |- | ''[[:d:Q135524918|Siege of the Hexamilion Wall]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1446" | 1446-11-27 | data-sort-value="1446" | 1446-12-10 | |- | ''[[:d:Q135688890|Battle of Klis]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1583" | 1583-01-01 | data-sort-value="1583" | 1583-01-02 | |- | ''[[:d:Q135855862|Battle of Poti]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1626" | 1626 | | | |- | ''[[:d:Q135911401|Wahhabi raids on Najaf]]'' | | | | ''[[:d:Q146871|First Saudi State]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2464780|Al-Muntafiq (tribe)]]'' | | data-sort-value="1801" | 1801 | data-sort-value="1806" | 1806 | |- | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | [[Albanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1443" | 1443-11 | data-sort-value="1448" | 1448-07-31 | |- | ''[[:d:Q136229318|Battle of Ganja]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1588" | 1588-09-29 | | | [[Datoteka:A later map by Salmon from 'A New Geographical and Historical Grammar...' (W. Johnston, London), 1766 persia 1752 north west.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136236337|Samiylo Kishka's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q123560189|Black Sea slave trade]]'' | | ''[[:d:Q690869|Ruthenians]]''<br/>[[Poljaci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1599" | 1599 | | | |- | ''[[:d:Q136400265|Siege of Karbala]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q275186|gang]]'' | data-sort-value="1843" | 1843-01 | | | |- | ''[[:d:Q136441177|Raid on Cherchell]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1613" | 1613-03-22 | | | |- | ''[[:d:Q136446567|1573 La Manga ambush]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | ''[[:d:Q162615|Cartagena]]'' | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1573" | 1573-10 | | | |- | ''[[:d:Q136501663|Osman Pasha Bedirkhan Revolt]]'' | | ''[[:d:Q4121892|Early Kurdish nationalism]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1878" | 1878 | [[Datoteka:Second Bedirkhan Revolt.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136669064|Serbian invasion of Kosovo]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q582781|Independent Albania]]''<br/>[[Kraljevina Srbija]]<br/>[[Kraljevina Crna Gora]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10 | data-sort-value="1912" | 1912-11 | |- | ''[[:d:Q136720012|Mir Muhammad's Bahdinan campaign]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1831" | 1831 | data-sort-value="1833" | 1833 | [[Datoteka:173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136913899|Siege of Coron]]'' | | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]'' | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | | | [[Datoteka:Vue de la ville et du chateau du Coron Assiegé par les Russes en 1770 - Choiseul-gouffier Gabriel Florent Auguste De - 1782.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137168312|Third Scutari-Ottoman War]]'' | | | | ''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Bosanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1829" | 1829-09-14 | data-sort-value="1831" | 1831-11-10 | |- | ''[[:d:Q137205376|Battle of Karaburun]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q6101099|Börklüce Mustafa]]'' | data-sort-value="1416" | 1416 | | | |- | ''[[:d:Q137216924|Siege of Shamakhi]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]] | | data-sort-value="1578" | 1578-11-09 | data-sort-value="1578" | 1578-11-12 | [[Datoteka:Secaatname 0072 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137258750|Battle of Al-Qahira]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1042069|Imam of Yemen]]'' | data-sort-value="1569" | 1569-04-29 | | | [[Datoteka:Şehnāme-i Selīm hān TSM, A. 3595, fol. 72b.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137271621|Battle of Erzincan]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | data-sort-value="1473" | 1473 | | | |- | ''[[:d:Q137299577|Siege of Corinth]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1463" | 1463-09-03 | data-sort-value="1463" | 1463-10-20 | |- | ''[[:d:Q137360136|Battle of Mystras]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1464" | 1464-08 | | | |- | ''[[:d:Q137380033|Siege of Samsun]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2096678|Candar dynasty]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1420" | 1420 | | | |- | ''[[:d:Q137380181|Battle of Manisa]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q12812239|Torlak Kemal]]'' | data-sort-value="1416" | 1416 | | | |- | ''[[:d:Q137393345|Battle of Thessalonica]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]] | data-sort-value="1416" | 1416 | | | |- | ''[[:d:Q137393467|Battle of Ulubad]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]] | data-sort-value="1422" | 1422 | | | |- | ''[[:d:Q137400000|Siege of Mytilene]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1464" | 1464-04-01 | data-sort-value="1464" | 1464-05-18 | [[Datoteka:Siege of Mytilene, 1464 (J. A. Thelot).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137427251|Battle of Gallipoli]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1422" | 1422 | | | |- | ''[[:d:Q137460687|Battle of İznik]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1324889|Beylik of Germiyan]]''<br/>''[[:d:Q4449685|Beylik of Tacettin]]'' | data-sort-value="1423" | 1423-02 | | | |- | ''[[:d:Q137530719|Hungarian–Serbian War]]'' | | ''[[:d:Q124683279|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | | data-sort-value="1390" | 1390 | data-sort-value="1392" | 1392 | |- | ''[[:d:Q137612305|Simons campaign in Eastern Anatolia]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | ''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1600" | 16th century | | | |- | ''[[:d:Q137661987|Siege of Gardiki-Arcadia]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1460" | 1460 | | | |- | ''[[:d:Q137662205|Siege of Mytilene]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1501" | 1501-10 | | | |- | ''[[:d:Q137662207|Fall of Navarino]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1501" | 1501-05-28 | | | |- | ''[[:d:Q137662208|Fall of Durrës]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1501" | 1501-08-17 | | | |- | ''[[:d:Q137691215|Siege of Kastritza]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>''[[:d:Q153529|Duchy of Milan]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Papinska Država]] | data-sort-value="1460" | 1460 | | | |- | ''[[:d:Q137731589|Siege of Salmeniko]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1460" | 1460 | data-sort-value="1461" | 1461 | |- | ''[[:d:Q137739377|Battle of Corinth]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1458" | 1458-04 | data-sort-value="1458" | 1458-07 | |- | ''[[:d:Q137739800|Bayezid I's Anatolian campaigns]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bizantijsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2096678|Candar dynasty]]''<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>''[[:d:Q4834782|Beylik of Kadi Burhan al-Din]]''<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>''[[:d:Q1968654|Beylik of Saruhan]]''<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]''<br/>''[[:d:Q1324889|Beylik of Germiyan]]''<br/>''[[:d:Q2410637|Beylik of Hamid]]''<br/>''[[:d:Q1400572|Menteşe]]''<br/>''[[:d:Q373988|Beylik of Teke]]''<br/>''[[:d:Q19611741|Kubadoğulları State]]'' | | data-sort-value="1390" | 1390 | data-sort-value="1399" | 1399 | |- | ''[[:d:Q137785847|Battle of Gargaresc]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Kraljevina Italija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1912" | 1912-01-20 | | | [[Datoteka:Bandiera italiana sul forte Gargamesh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137801436|Battle of Koyulhisar]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | data-sort-value="1461" | 1461 | | | |- | ''[[:d:Q137921012|Battle of Tuzi]]'' | | | | [[Kraljevina Crna Gora]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-09 | data-sort-value="1912" | 1912-10-15 | |- | ''[[:d:Q138024824|Syrian campaigns of Ali Bey]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Ejalet Egipat]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q104834612|El Assaad Family]]''<br/>''[[:d:Q7245108|Mount Lebanon Emirate]]'' | | data-sort-value="1770" | 1770-11 | data-sort-value="1773" | 1773-05-01 | |- | ''[[:d:Q138028281|Action of 5–6 July 1808]]'' | | ''[[:d:Q31301|Anglo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1808" | 1808-07-05 | data-sort-value="1808" | 1808-07-06 | [[Datoteka:Thomas Buttersworth (1768-1842) - HMS 'Seahorse' Capturing the 'Badiri-i-Zaffer', 6 July 1808 - BHC0586 - Royal Museums Greenwich.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q138303833|Battle of Buzău]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | data-sort-value="1462" | 1462 | | | |- | ''[[:d:Q138428022|Battle of Vetiloz]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1751" | 1751-10 | | | |- | ''[[:d:Q138545197|Battle of Turnu]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1462" | 1462 | | | |- | ''[[:d:Q138674003|Battle of Larende]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1468" | 1468 | | | |- | ''[[:d:Q138798851|Moldavian campaign in Poland]]'' | | ''[[:d:Q3778712|Polish-Moldavian War]]'' | | ''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q1649871|Kingdom of Poland]]'' | | data-sort-value="1498" | 1498-06 | data-sort-value="1498" | 1498-07 | [[Datoteka:Attack of Stephen III of Moldavia on Przemyśl in 1498.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139442645|Battle of Midyat]]'' | | ''[[:d:Q131412563|Ottoman-Soran War]]'' | | ''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1835" | 1835 | | | |- | ''[[:d:Q139499612|Lower Danube Campaign]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]''<br/>''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1445" | 1445-09 | | | |- | ''[[:d:Q139779509|Battle of Botoșani]]'' | | ''[[:d:Q2628122|Moldavian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1498" | 1498-11 | | | |- | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | | | ''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]''<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1730" | 1730s | data-sort-value="1775" | 1775 | |- | ''[[:d:Q139856195|Sack of Sebaste]]'' | | ''[[:d:Q65121240|Timurid conquests and invasions]]'' | | ''[[:d:Q484195|Timurid Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1400" | 1400 | | | |- | ''[[:d:Q139923422|Wallachian campaign]]'' | | ''[[:d:Q124707181|War of the South Danube]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | | data-sort-value="1420" | 1420 | data-sort-value="1420" | 1420 | |- | ''[[:d:Q140128728|Vlad the Impaler's expedition across the Danube]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1461" | 1461-12 | data-sort-value="1462" | 1462-01 | |- | ''[[:d:Q140196871|Capture of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2610330|Armenian volunteer units]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | | | [[Datoteka:City of Erzurum in 1918 after the Armenian volunteer units left the region.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q140320798|Yanina–Ottoman War]]'' | | | | ''[[:d:Q7141955|Pashalik of Yanina]]''<br/>[[Grci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]'' | | data-sort-value="1820" | 1820-04 | data-sort-value="1822" | 1822-01-24 | |- | ''[[:d:Q140321634|Shammar-Obaidi war]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q5362837|Emirate of Jabal Shammar]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q4703303|Al-Ubaid]]''<br/>''[[:d:Q20395996|Al-Muntafiq]]''<br/>''[[:d:Q1557298|Soran Emirate]]'' | | data-sort-value="1814" | 1814 | data-sort-value="1817" | 1817 | |- | ''[[:d:Q140378233|Battle of Nahavand]]'' | | ''[[:d:Q18210700|Western Persia campaign of 1730]]'' | | ''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1730" | 1730-07-01 | | | |- | ''[[:d:Q140629085|Italian invasion of Tripolitania]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | | data-sort-value="1912" | 1912-01-20 | data-sort-value="1912" | 1912-08-06 | [[Datoteka:Artillery Advance on Misurata (1912).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q140672753|Siege of Ioannina]]'' | | [[Prvi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q209065|Kingdom of Greece]]'' | | data-sort-value="1912" | 1912-11-25 | data-sort-value="1913" | 1913-03-05 | [[Datoteka:Ioannina liberation 1913.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q140700673|Naval warfare of Italo-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q203824|Italo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kraljevina Italija]] | | data-sort-value="1911" | 1911-10-23 | data-sort-value="1912" | 1912-10-18 | |- | ''[[:d:Q141029818|Battle of Nazareth]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1799" | 1799-04-08 | | | [[Datoteka:Combat de Nazareth en avril 1799.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q141159575|Skirmish at Cerigo Channel]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]''<br/>''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>''[[:d:Q426025|Duchy of Savoy]]''<br/>''[[:d:Q830796|Order of Saint Lazarus]]''<br/>''[[:d:Q426575|Order of Saint Stephen]]'' | | data-sort-value="1572" | 1572-08-07 | data-sort-value="1572" | 1572-08-10 | |- | ''[[:d:Q141248979|Babanzade Rebellions (1806–1812)]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q797579|Baban]]'' | | data-sort-value="1806" | 1806 | data-sort-value="1812" | 1812 | |- | ''[[:d:Q141304183|Dervish Pasha's Revolt]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | | data-sort-value="1816" | 1816 | data-sort-value="1819" | 1819-08-13 | |- | ''[[:d:Q141306676|Han Mahmud Revolt]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kurdi]] | data-sort-value="1838" | 1838 | | | |- | ''[[:d:Q141376638|Siege of Basra]]'' | | ''[[:d:Q6077256|Ottoman–Persian War]]'' | | ''[[:d:Q146597|Zand Iran]]''<br/>''[[:d:Q132853243|Kingdom of Khaza'il]]''<br/>''[[:d:Q286668|Al Qasimi]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20395996|Al-Muntafiq]]''<br/>''[[:d:Q22684779|Omani Empire]]''<br/>''[[:d:Q83164|Istočnoindijska kompanija]]'' | | data-sort-value="1775" | 1775-04-06 | data-sort-value="1776" | 1776-04-20 | |- | ''[[:d:Q141447278|Battle of Hella]]'' | | ''[[:d:Q6077256|Ottoman–Persian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q6745731|Mamluk rule in Iraq]]''<br/>''[[:d:Q146597|Zand Iran]]''<br/>''[[:d:Q132853243|Kingdom of Khaza'il]]'' | data-sort-value="1775" | 1775 | | | |- | ''[[:d:Q141591638|Capture of Kars]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q330756|Transcaucasian Democratic Federative Republic]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-04-19 | data-sort-value="1918" | 1918-04-26 | |- | ''[[:d:Q141624747|Battle of Rubas River]]'' | | ''[[:d:Q4208754|Kaitag Utsmiate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | ''[[:d:Q4208754|Kaitag Utsmiate]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1579" | 1579 | | | [[Datoteka:Rubaschai river in Hapil 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q141625560|turški vpadi]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q689885|Inner Austria]]'' | | data-sort-value="1450" | 15th century | data-sort-value="1550" | 16th century | |- | ''[[:d:Q141663042|Battle of Ashar Creek]]'' | | ''[[:d:Q6077256|Ottoman–Persian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q83164|Istočnoindijska kompanija]]''<br/>''[[:d:Q146597|Zand Iran]]''<br/>''[[:d:Q3825939|Banu Ka'b]]'' | | data-sort-value="1775" | 1775-03-31 | data-sort-value="1775" | 1775-04-15 | |- | ''[[:d:Q118946487|Occupation of Yerevan (1583)]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1583" | 1583 | | | |- | ''[[:d:Q118946488|Ottoman campaign against Abkhazia]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Abhazi]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | data-sort-value="1454" | 1454-06 | | | |- | ''[[:d:Q118946489|Battle of Takht-e Soleymān]]'' | | ''[[:d:Q6102278|Nakhchivan campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1554" | 1554-07-22 | | | |- | ''[[:d:Q118946496|Blockade of Naples]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | data-sort-value="1561" | 1561-08 | | | |- | ''[[:d:Q118946499|Sukhumi landing]]'' | | ''[[:d:Q174205|Tenth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1877" | 1877-05-23 | data-sort-value="1877" | 1877-09-02 | |- | ''[[:d:Q118946500|Serine Boğazı Muharebesi]]'' | | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q388739|Afsharid dynasty]]'' | data-sort-value="1743" | 1743-10-25 | | | |- | ''[[:d:Q118946506|Battle of Ochakiv]]'' | | ''[[:d:Q123210|Seventh Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1787" | 1787-10-14 | data-sort-value="1787" | 1787-10-15 | |- | ''[[:d:Q118946507|Armistice of Candia]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1669" | 1669-09-05 | | | |- | ''[[:d:Q118946676|Battle of Algiers]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1529" | 1529-06 | | | |- | ''[[:d:Q118946681|Battle of Béja]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q752662|Hafsid dynasty]]''<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | data-sort-value="1569" | 1569-11 | | | |- | ''[[:d:Q118946692|Battle of Shekvetili]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-24 | | | |- | ''[[:d:Q118946728|Battle of Paphos]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1609" | 1609-08 | | | |- | ''[[:d:Q118946745|Battle of Henichesk]]'' | | ''[[:d:Q638587|Fifth Russo-Turkish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1737" | 1737-07-10 | data-sort-value="1737" | 1737-07-09 | | |- | ''[[:d:Q118946809|Battle of Karpathos]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | data-sort-value="1498" | 1498-07 | | | |- | ''[[:d:Q118946811|Battle of Al Khankah]]'' | | ''[[:d:Q253684|French invasion of Egypt and Syria]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q58296|Francuska republika]]'' | data-sort-value="1801" | 1801-05-16 | | | |- | ''[[:d:Q118946833|Battle of Temryuk]]'' | | ''[[:d:Q4058439|Siege of Azov (1637–1642)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Kozaci]] | data-sort-value="1638" | 1638-08-19 | | | |- | ''[[:d:Q118946835|Battle of Icaria]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1686" | 1686-07-20 | | | |- | ''[[:d:Q118946836|Battle of Cape Baba]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1686" | 1686-10-04 | | | |- | ''[[:d:Q118946840|Capture of Aleppo]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | data-sort-value="1516" | 1516-08-28 | | | |- | ''[[:d:Q118946841|Battle of Bodrum]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | data-sort-value="1774" | 1774-04-15 | | | |- | ''[[:d:Q118946842|Battle of the Sebou River]]'' | | ''[[:d:Q20995527|Ottoman expeditions to Morocco]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1136188|Saadi dynasty]]''<br/>''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]''<br/>''[[:d:Q970799|Wattasid dynasty]]'' | data-sort-value="1554" | 1554-01-06 | | | |- | ''[[:d:Q118946843|Capture of Damascus]]'' | | ''[[:d:Q4338038|Ottoman–Mamluk War of 1516–17]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q282428|Mamluk Sultanate of Egypt]]'' | | data-sort-value="1516" | 1516-09-27 | data-sort-value="1516" | 1516-10-03 | |- | ''[[:d:Q118946869|Kefalonia Expedition]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q149846|County palatine of Cephalonia and Zakynthos]]'' | | data-sort-value="1479" | 1479-08 | data-sort-value="1479" | 1479-11 | |- | ''[[:d:Q118946897|Battle of Kars]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1628" | 1628-09 | | | |- | ''[[:d:Q118947854|Siege of Sebinkarahisar]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q555994|Aq Qoyunlu]]'' | | data-sort-value="1473" | 1473-08-24 | data-sort-value="1473" | 1473-08-29 | |- | ''[[:d:Q118956301|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]'' | | data-sort-value="1454" | 1454 | data-sort-value="1483" | 1483 | [[Datoteka:Siege of Belgrade (1456), Ottoman miniature.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118956745|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]'' | | data-sort-value="1444" | 1444 | data-sort-value="1449" | 1449 | [[Datoteka:BattleVarna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118956780|Battle of Frenkyazısı]]'' | | ''[[:d:Q16931608|Ottoman Wars in Asia]]'' | | ''[[:d:Q1469100|Beylik of Karaman]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1386" | 1386 | | | |- | ''[[:d:Q118957400|Aegan Expedition]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]'' | | data-sort-value="1456" | 1456-01-22 | data-sort-value="1456" | 1456-01-24 | |- | ''[[:d:Q118957424|Franco-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]'' | | ''[[:d:Q58296|Francuska republika]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1798" | 1798 | data-sort-value="1801" | 1801 | [[Datoteka:Thomas Sutherland - Defence of the breach at St Jean dAcre May 8th 1799 1815.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q119166205|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]'' | | data-sort-value="1492" | 1492 | data-sort-value="1495" | 1495 | |- | ''[[:d:Q119166481|Siege of Tbilisi]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1579" | 1579-03-30 | data-sort-value="1579" | 1579-08-01 | |- | ''[[:d:Q119166556|Egypt campaign]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Memluci]] | | data-sort-value="1786" | 1786-06 | data-sort-value="1787" | 1787-10 | |- | ''[[:d:Q119166576|Aegan Expedition]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1495853|Gattilusio]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | | data-sort-value="1455" | 1455-06 | data-sort-value="1455" | 1455-10 | |- | ''[[:d:Q119166581|Battle of Apulia]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | | data-sort-value="1573" | 1573-07 | data-sort-value="1573" | 1573-08 | [[Datoteka:Otranto by Piri Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q119166606|Siege of Lesbos]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1771" | 1771-11-11 | data-sort-value="1771" | 1771-11-16 | |- | ''[[:d:Q119166609|Siege of Kirkuk]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1635" | 1635-08-24 | data-sort-value="1635" | 1635-08-31 | |- | ''[[:d:Q119166614|Siege of Kars]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1735" | 1735-04 | data-sort-value="1735" | 1735-05-25 | |- | ''[[:d:Q119166638|Capture of Tbilisi]]'' | | ''[[:d:Q2748377|Ottoman–Persian War (1722–1726)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q1209822|Kingdom of Kakheti]]'' | data-sort-value="1723" | 1723-06-23 | | | |- | ''[[:d:Q119166728|Mediterranean campaign of 1572]]'' | | ''[[:d:Q961430|Ottoman–Venetian War of 1570–1573]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1572" | 1572-06 | data-sort-value="1572" | 1572-10 | |- | ''[[:d:Q119166788|Siege of Lesbos]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1501" | 1501-10 | | | |- | ''[[:d:Q119166868|Siege of Lemnos (1770)]]'' | | [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Rusko-turski rat]] | | [[Ruska Imperija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1770" | 1770-08-04 | data-sort-value="1770" | 1770-10-22 | |- | ''[[:d:Q119167106|Battle of Marivan]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1636" | 1636-09-18 | | | |- | ''[[:d:Q119167113|Apulia expedition]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Napuljska Kraljevina|Napuljska kraljevina]] | | data-sort-value="1537" | 1537-07 | data-sort-value="1573" | 1573-08 | |- | ''[[:d:Q119167118|Siege of Várad]]'' | | ''[[:d:Q690361|Long War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]] | | data-sort-value="1598" | 1598-10-01 | data-sort-value="1598" | 1598-11-03 | |- | ''[[:d:Q119167123|Siege of Monemvasia]]'' | | ''[[:d:Q699602|Cretan War of 1645-1669]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1655" | 1655-07-03 | data-sort-value="1655" | 1655-08-18 | |- | ''[[:d:Q119167274|Battle of Patras]]'' | | ''[[:d:Q1154983|First Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | data-sort-value="1466" | 1466-08 | | | |- | ''[[:d:Q119167294|Siege of Yerevan]]'' | | ''[[:d:Q2748377|Ottoman–Persian War (1722–1726)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1724" | 1724-06-24 | data-sort-value="1724" | 1724-09-28 | |- | ''[[:d:Q119167312|Siege of Hamadan]]'' | | ''[[:d:Q2748377|Ottoman–Persian War (1722–1726)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1724" | 1724-06-29 | data-sort-value="1724" | 1724-09-01 | |- | ''[[:d:Q119167317|Siege of Khoy]]'' | | ''[[:d:Q2748377|Ottoman–Persian War (1722–1726)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1724" | 1724-03-20 | data-sort-value="1724" | 1724-05-12 | |- | ''[[:d:Q119167523|Siege of Durazzo]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1501" | 1501-08 | data-sort-value="1501" | 1501-08-13 | |- | ''[[:d:Q119167533|Siege of Modon]]'' | | ''[[:d:Q1153331|Second Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]] | | data-sort-value="1500" | 1500-06-20 | data-sort-value="1500" | 1500-08-09 | |- | ''[[:d:Q119167695|Montenegro Campaign]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3324486|Prince-Bishopric of Montenegro]]'' | data-sort-value="1714" | 1714-05 | | | |- | ''[[:d:Q119167698|Siege of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q2748377|Ottoman–Persian War (1722–1726)]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1725" | 1725-07-28 | data-sort-value="1725" | 1725-08-01 | |- | ''[[:d:Q119167811|Battle of Salmas]]'' | | ''[[:d:Q2578094|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | data-sort-value="1616" | 1616 | | | |- | ''[[:d:Q119167840|Siege of Kars]]'' | | ''[[:d:Q4465891|Ottoman–Persian War of 1743–46]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q388739|Afsharid dynasty]]'' | | data-sort-value="1744" | 1744-07-29 | data-sort-value="1744" | 1744-10-09 | |- | ''[[:d:Q119167844|Capture of Tbilisi]]'' | | ''[[:d:Q8140679|Lala Mustafa Pasha's Caucasian campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q195972|Kingdom of Kartli]]'' | data-sort-value="1578" | 1578-08-24 | | | |- | ''[[:d:Q119167853|Capture of Tabriz]]'' | | ''[[:d:Q701644|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1585" | 1585-09-23 | data-sort-value="1585" | 1585-09-25 | |- | ''[[:d:Q119442715|Siege of Haifa]]'' | | ''[[:d:Q119442732|Palestine expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]'' | | data-sort-value="1775" | 1775-08-09 | data-sort-value="1775" | 1775-08-12 | |- | ''[[:d:Q119442732|Palestine expedition]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]'' | | data-sort-value="1775" | 1775-07-07 | data-sort-value="1775" | 1775-09-23 | |- | ''[[:d:Q119442820|Ottoman expedition to Moldavia]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Krimski Kanat]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q655621|Principality of Transylvania]]''<br/>''[[:d:Q10957559|Principality of Moldavia]]''<br/>''[[:d:Q1076173|Zaporozhian Cossacks]]'' | | data-sort-value="1574" | 1574-05 | data-sort-value="1574" | 1574-07 | |- | ''[[:d:Q119442920|Siege of Chania]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]'' | | data-sort-value="1692" | 1692-07-17 | data-sort-value="1692" | 1692-08-28 | |- | ''[[:d:Q119442926|Siege of Urmia]]'' | | ''[[:d:Q2913821|Ottoman–Persian War of 1730–1735]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1731" | 1731-09-11 | data-sort-value="1731" | 1731-11-15 | |- | ''[[:d:Q119443120|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Srpska Despotovina]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]] | | data-sort-value="1426" | 1426 | data-sort-value="1428" | 1428 | |- | ''[[:d:Q119999895|Siege of Van]]'' | | ''[[:d:Q163476|Ottoman–Safavid War]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q18234383|Safavid Iran]]'' | | data-sort-value="1633" | 1633-09-04 | data-sort-value="1633" | 1633-10-15 | |- | ''[[:d:Q120176387|Battle of Zvornik]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1464" | 1464 | | | |- | ''[[:d:Q120398471|Battle of Byssel]]'' | | ''[[:d:Q1809288|Ottoman–Wahhabi war]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146871|First Saudi State]]'' | data-sort-value="1815" | 1815-01 | | | |- | ''[[:d:Q120403842|Ottoman conquest of the Beylik of Aydin]]'' | | | | ''[[:d:Q717112|Beylik of Aydın]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1425" | 1425 | data-sort-value="1426" | 1426 | |- | ''[[:d:Q120403876|Siege of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q15094110|Abaza rebellion]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2981307|Abaza Mehmed Pasha]]'' | | data-sort-value="1627" | 1627-09-12 | data-sort-value="1627" | 1627-11-25 | |- | ''[[:d:Q120496592|Siege of Ohrid]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | ''[[:d:Q865584|Princedom of Albania]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1395" | 1395 | | | |- | ''[[:d:Q120682470|Siege of Adrianople]]'' | | [[Drugi balkanski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q147909|Kraljevina Bugarska]]'' | | data-sort-value="1913" | 1913-07-22 | data-sort-value="1913" | 1913-07-23 | |- | ''[[:d:Q120756350|Battle of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q4712814|Armenian National Council]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | | | |- | ''[[:d:Q120798811|Battle of Muş]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]] | | data-sort-value="1916" | 1916-08-03 | data-sort-value="1916" | 1916-08-24 | |- | ''[[:d:Q120798823|Capture of Trabzon]]'' | | ''[[:d:Q523154|Caucasus campaign]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q104309|White movement]]''<br/>''[[:d:Q679524|Pontic Greeks]]''<br/>''[[:d:Q288284|Armenian fedayees]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-02-24 | data-sort-value="1918" | 1918-02-25 | |- | ''[[:d:Q120848063|Chios expedition]]'' | | ''[[:d:Q786171|Ottoman–Habsburg Wars]]'' | | ''[[:d:Q154849|Grand Duchy of Tuscany]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1599" | 1599-05-05<br/>1599-05-01 | | | |- | ''[[:d:Q120966850|Ottoman expedition to Naxos]]'' | | [[Osmanski ratovi u Evropi]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q777981|Duchy of the Archipelago]]'' | data-sort-value="1566" | 1566 | | | |- | [[Bitka kod Ključa]] | | [[Pad Bosne 1463.]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]]<br/>''[[:d:Q171150|Kraljevina Ugarska]]''<br/>''[[:d:Q1789596|Croatia in personal union with Hungary]]''<br/>[[Mletačka Republika|Mletačka republika]]<br/>[[Dubrovačka Republika]] | data-sort-value="1463" | 1463 | | | |- | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Gruzijci]] | | | | |- | ''[[:d:Q122452052|1638 Ottoman expedition against Kelmendi]]'' | | | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3300981|Kelmend region]]'' | data-sort-value="1638" | 1638-02 | | | |- | ''[[:d:Q122784496|Battle of Mokvi monastery]]'' | | ''[[:d:Q2271999|Sochi conflict]]'' | | ''[[:d:Q245160|Democratic Republic of Georgia]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-16 | | | |- | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q630259|Byzantine–Ottoman wars]]'' | | ''[[:d:Q604593|Despotate of the Morea]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | | data-sort-value="1458" | 1458 | data-sort-value="1460" | 1460 | |- | ''[[:d:Q123232747|Thuwaini Al-Saadoun campaign (1797)]]'' | | | | ''[[:d:Q146871|First Saudi State]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q3480281|Sheikhdom of Kuwait]]''<br/>''[[:d:Q6745731|Mamluk rule in Iraq]]''<br/>''[[:d:Q2464780|Al-Muntafiq (tribe)]]''<br/>''[[:d:Q3827617|Bani Khalid]]'' | data-sort-value="1797" | 1797 | | | |- | ''[[:d:Q123258526|Siege of Ancona]]'' | | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]''<br/>''[[:d:Q3799179|Anti-French insurrections in Italy]]'' | [[Ancona]] | ''[[:d:Q3108071|Giuseppe Lahoz Ortiz]]''<br/>[[Francuska]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Ruska Imperija]]<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]] | data-sort-value="1799" | 1799 | data-sort-value="1799" | 1799-03-18 | data-sort-value="1799" | 1799-11-13 | [[Datoteka:France militaire 1836 TIII 157003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123452111|Bosnian Battle of Kosovo]]'' | | [[Pokret za autonomiju Bosne|Veliki bosanski ustanak]] | | [[Bosanci]]<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1831" | 1831-07-18 | | | |- | ''[[:d:Q123501700|First Scutari-Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>[[Habsburška Monarhija|Habsburška monarhija]]<br/>''[[:d:Q83793567|Tribes of Montenegro]]'' | | data-sort-value="1785" | 1785 | data-sort-value="1789" | 1789 | |- | ''[[:d:Q124024560|Mediterranean campaign of 1552]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>''[[:d:Q2524228|Italian War of 1551–1559]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>''[[:d:Q174306|Republic of Genoa]]''<br/>[[Papinska Država]] | | data-sort-value="1552" | 1552-06 | data-sort-value="1552" | 1552-09 | |- | ''[[:d:Q124258443|Sack of Santanyí]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1531" | 1531-10-03 | | | [[Datoteka:View of the montains in Cala S'Almunia, Mallorca (Spain) (23670220672).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124258566|Sack of Sóller]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1561" | 1561-05-11 | | | [[Datoteka:Sóller, monumento pri 1561 1.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124296290|Battle Of Mawiyya]]'' | | ''[[:d:Q3656338|Nejd Expedition]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q146871|First Saudi State]]'' | data-sort-value="1817" | 1817 | | | |- | ''[[:d:Q124413514|Sack of Pollença]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1550" | 1550-05-31 | | | |- | ''[[:d:Q124413528|Sack of Valldemosa]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-10-01 | | | |- | ''[[:d:Q124413534|Sack of Andratx]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1578" | 1578-08-02 | | | |- | ''[[:d:Q124526966|Raid on Constantinople]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1616" | 1616 | | | |- | ''[[:d:Q124540640|Battle of Tafilah]]'' | | [[Prvi svjetski rat]] | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q174193|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-01-25 | | | |- | ''[[:d:Q124655726|Siege of Hormuz]]'' | | ''[[:d:Q2935422|Ottoman campaign against Hormuz]]'' | | ''[[:d:Q200464|Portuguese Empire]]''<br/>[[Osmansko Carstvo]] | data-sort-value="1552" | 1552-09 | | | |- | ''[[:d:Q124683279|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Kraljevina Francuska]]<br/>''[[:d:Q4712|Duchy of Burgundy]]''<br/>''[[:d:Q1789596|Croatia in personal union with Hungary]]''<br/>''[[:d:Q420759|Second Bulgarian Empire]]''<br/>''[[:d:Q3623202|District of Branković]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q171348|Crown of the Kingdom of Poland]]''<br/>''[[:d:Q187549|Knights Hospitaller]]'' | | data-sort-value="1389" | 1389 | data-sort-value="1396" | 1396-09-25 | [[Datoteka:Battle of Nicopolis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124693349|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | ''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q171348|Crown of the Kingdom of Poland]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]]<br/>[[Srpska Despotovina]] | | data-sort-value="1415" | 1415 | data-sort-value="1419" | 1419 | |- | ''[[:d:Q124707181|War of the South Danube]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>[[Velika Kneževina Litvanija]]<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]]<br/>[[Srpska Despotovina]] | | data-sort-value="1420" | 1420 | data-sort-value="1432" | 1432 | |- | ''[[:d:Q124707304|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q389004|Principality of Wallachia]]''<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>''[[:d:Q171348|Crown of the Kingdom of Poland]]''<br/>[[Srpska Despotovina]]<br/>[[Bosansko Kraljevstvo]]<br/>''[[:d:Q784602|Taborite]]'' | | data-sort-value="1437" | 1437 | data-sort-value="1442" | 1442 | [[Datoteka:Thuróczy krónika - Hunyadi János csatája a Vaskapunál.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124785345|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q1080711|Ottoman–Hungarian Wars]]'' | | [[Osmansko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q16056854|Kingdom of Hungary]]''<br/>[[Srpska Despotovina]]<br/>''[[:d:Q1789596|Croatia in personal union with Hungary]]''<br/>''[[:d:Q686971|Lands of the Bohemian Crown]]''<br/>[[Sveto Rimsko Carstvo]]<br/>''[[:d:Q47261|Duchy of Bavaria]]''<br/>[[Papinska Država]]<br/>''[[:d:Q171348|Crown of the Kingdom of Poland]]'' | | data-sort-value="1521" | 1521 | data-sort-value="1526" | 1526 | [[Datoteka:Battle of Mohacs 1526.png|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 8r92r6pgmmgk1co9tewvkbrn9ghme2s 10 503265 3936697 3570278 2026-10-22T20:25:09Z Nerko65 55647 3936697 wikitext text/x-wiki {{Navkutija muzičar | ime = Singlovi Franka Sinatre | naslov = [[Diskografija Franka Sinatre|Singlovi]] [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | pozadina = solo_izvođač | tijeloklasa = hlist | grupa1 = Za [[Columbia Records|Columbiju]]<br/>(1939–1940) | podaci1 = * "[[All or Nothing at All]]" | grupa2 = Za [[RCA Records|RCA Victor]]<br/>(1940–1942) | podaci2 = * "[[Imagination (pjesma iz 1940)|Imagination]]" * "[[I'll Be Seeing You (pjesma)|I'll Be Seeing You]]" * "[[East of the Sun (and West of the Moon)]]" * "[[I'll Never Smile Again]]" * "[[The One I Love (Belongs to Somebody Else)]]" * "[[Our Love Affair]]" * "[[We Three (My Echo, My Shadow and Me)]]" * "[[Stardust (Frank Sinatra)|Stardust]]" * "[[Dolores (pjesma)|Dolores]]" * "[[It's Always You]]" * "[[Oh! Look at Me Now]]" * "[[Without a Song]]" * "[[Let's Get Away from It All]]" * "[[This Love of Mine]]" * "[[Blue Skies (Irving Berlin)|Blue Skies]]" * "[[Pale Moon (pjesma)|Pale Moon (An Indian Love Song)]]" * "[[Embraceable You]]" * "[[Just as Though You Were Here]]" * "[[Take Me (Frank Sinatra)|Take Me]]" * "[[In the Blue of Evening]]" * "[[How About You?]]" * "[[There Are Such Things]]" | grupa3 = Za [[Bluebird Records|Bluebird]]<br/>(1942–1943) | podaci3 = * "[[Night and Day (pjesma)|Night and Day]]" * "[[The Night We Called It a Day (pjesma)|The Night We Called It a Day]]" * "[[The Song Is You]]" | grupa4 = Za [[Columbia Records|Columbiju]]<br/>(1943–1953) | podaci4 = * "[[Close to You (pjesma iz 1943)|Close to You]]" * "[[You'll Never Know]]" * "[[Sunday, Monday, or Always]]" * "[[People Will Say We're in Love]]" * "[[Oh, What a Beautiful Mornin']]" * "[[A Lovely Way to Spend an Evening]]" * "[[White Christmas (pjesma)|White Christmas]]" * "[[Saturday Night (Is the Loneliest Night of the Week)]]" * "[[I Dream of You (More Than You Dream I Do)]]" * "[[Ol' Man River]]" * "[[Stormy Weather (pjesma)|Stormy Weather]]" * "[[When Your Lover Has Gone]]" * "[[Dream (pjesma iz 1944)|Dream]]" * "[[If I Loved You]]" * "[[You'll Never Walk Alone]]" * "[[Mighty Lak' a Rose]]" * "[[Nancy (with the Laughing Face)]]" * "[[America the Beautiful]]" * "[[Day by Day (pjesma iz 1945)|Day by Day]]" * "[[Full Moon and Empty Arms]]" * "[[Soliloquy (pjesma)|Soliloquy (Part 1 & 2)]]" * "[[Begin the Beguine]]" * "[[Silent Night]]" * "[[O Come, All Ye Faithful|Adeste Fideles]]" * "[[Jingle Bells]]" * "[[Oh! What It Seemed to Be]]" * "[[September Song]]" * "[[Five Minutes More]]" * "[[Sweet Lorraine]]" * "[[Time After Time (pjesma iz 1947)|Time after Time]]" * "[[Mam'selle]]" * "[[Almost Like Being in Love]]" * "[[Tea for Two (pjesma)|Tea for Two]]" * "[[My Romance (pjesma)|My Romance]]" * "[[So Far (Rodgers i Hammerstein)|So Far]]" * "[[Allegro (mjuzikl)|A Fellow Needs a Girl]]" * "[[But Beautiful (pjesma)|But Beautiful]]" * "[[I've Got a Crush on You]]" * "[[All of Me (džez-pjesma)|All of Me]]" * "[[Nature Boy]]" * "[[Everybody Loves Somebody]]" * "[[My Melancholy Baby]]" * "[[Autumn in New York (pjesma)|Autumn in New York]]" * "[[Why Can't You Behave?]]" * "[[Some Enchanted Evening]]" * "[[Bali Ha'i]]" * "[[Let's Take an Old-Fashioned Walk (Irving Berlin)|Let's Take an Old Fashioned Walk]]" * "[[I Only Have Eyes for You]]" * "[[The Old Master Painter]]" * "[[Peachtree Street (pjesma)|Peachtree Street]]" * "[[Goodnight, Irene]]" * "[[Nevertheless I'm in Love with You|Nevertheless (I'm in Love with You)]]" * "[[Let It Snow! Let It Snow! Let It Snow!]]" * "[[We Kiss in a Shadow]]" * "[[April in Paris (pjesma)|April in Paris]]" * "[[I Could Write a Book]]" * "[[The Birth of the Blues]]" | grupa5 = Za [[Capitol Records|Capitol]]<br/>(1953–1961) | podaci5 = * "[[I'm Walking Behind You]]" * "[[I've Got the World on a String]]" * "[[My One and Only Love]]" * "[[South of the Border (pjesma iz 1939)|South of the Border (Down Mexico Way)]]" * "[[I Love You (Cole Porter)|I Love You]]" * "[[Young at Heart (Frank Sinatra)|Young at Heart]]" * "[[Don't Worry 'bout Me]]" * "[[Three Coins in the Fountain (pjesma)|Three Coins in the Fountain]]" * "[[The Man That Got Away|The Gal That Got Away]]" * "[[Someone to Watch Over Me (pjesma)|Someone to Watch Over Me]]" * "[[Melody of Love (pjesma)|Melody of Love]]" * "[[Learnin' the Blues]]" * "[[Love and Marriage]]" * "[[(Love Is) The Tender Trap]]" * "[[You're Sensational]]" * "[[True Love (Cole Porter)|True Love]]" * "[[Well, Did You Evah!]]" * "[[Mind If I Make Love to You?]]" * "[[Hey! Jealous Lover]]" * "[[Who Wants to Be a Millionaire? (pjesma)|Who Wants to Be a Millionaire?]]" * "[[All the Way (pjesma Franka Sinatre)|All the Way]]" * "[[Chicago (That Toddlin' Town)]]" * "[[Witchcraft (pjesma iz 1957)|Witchcraft]]" * "[[Mistletoe and Holly]]" * "[[French Foreign Legion (pjesma)|French Foreign Legion]]" * "[[High Hopes (Frank Sinatra)|High Hopes]]" * "[[Old MacDonald Had a Farm|Old MacDonald]]" * "[[My Blue Heaven (pjesma)|My Blue Heaven]]" * "[[I'll Remember April (pjesma)|I'll Remember April]]" * "[[I Love Paris]]" | grupa6 = Za [[Reprise Records|Reprise]]<br/>(1961–1983) | podaci6 = * "[[Granada (pjesma)|Granada]]" * "[[I'll Be Seeing You (pjesma)|I'll Be Seeing You]]" * "[[The One I Love (Belongs to Somebody Else)]]" * "[[I'm Getting Sentimental Over You]]" * "[[Polka Dots and Moonbeams]]" * "[[Without a Song]]" * "[[Stardust (pjesma iz 1927)|Stardust]]" * "[[Come Rain or Come Shine]]" * "[[I Left My Heart in San Francisco]]" * "[[Me and My Shadow]]" * "[[Call Me Irresponsible]]" * "[[I Have Dreamed (pjesma)|I Have Dreamed]]" * "[[Have Yourself a Merry Little Christmas]]" * "[[My Kind of Town]]" * "[[Softly, as I Leave You (pjesma)|Softly, as I Leave You]]" * "[[I Heard the Bells on Christmas Day]]" * "[[The Little Drummer Boy]]" * "[[It Was a Very Good Year]]" * "[[Strangers in the Night]]" * "[[Summer Wind]]" * "[[You Make Me Feel So Young]]" * "[[That's Life (pjesma)|That's Life]]" * "[[The September of My Years]]" * "[[Somethin' Stupid]]" * "[[The World We Knew (Over and Over)]]" * "[[My Way]]" * "[[Goin' Out of My Head]]" * "[[Something (The Beatles)|Something]]" * "[[Bein' Green]]" * "[[Send In the Clowns]]" * "[[Bad, Bad Leroy Brown]]" * "[[Theme from New York, New York]]" * "[[Here's to the Band]]" * "[[To Love a Child]]" | grupa7 = Za [[Qwest Records|Qwest]]<br/>(1983–1984) | podaci7 = * "[[Teach Me Tonight]]" * "[[Mack the Knife]]" * "[[It's All Right with Me]]" * "[[Until the Real Thing Comes Along]]" | grupa8 = Kompozicije | podaci8 = * "[[This Love of Mine]]" * "[[Sheila (Frank Sinatra)|Sheila]]" * "[[Peachtree Street (pjesma)|Peachtree Street]]" * "[[Take My Love (Frank Sinatra)|Take My Love]]" * "[[I'm a Fool to Want You]]" * "[[Mistletoe and Holly]]" * "[[Mr. Success]]" |ispod = {{Ikona|Kategorija}} [[:Kategorija:Frank Sinatra|Kategorija]] }} <noinclude> == Također pogledajte == * [[Šablon:Frank Sinatra]] [[Kategorija:Frank Sinatra]] </noinclude> qp9u4thqolj8y3qf1zugfp6ouypdm8f 0 503990 3936696 3753672 2026-10-22T20:23:25Z Nerko65 55647 3936696 wikitext text/x-wiki {{Infokutija singl | ime = We Three (My Echo, My Shadow and Me) | omot = | opis = | muzičar_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | album = | A-strana = | B-strana = | objavljen = oktobar 1940. | format = | snimljen = 16. 7. 1940. | žanr = [[Džez]], [[sving]]. balada | trajanje = 3:08 | izdavač = [[Victor Records]] | kompozitor = Dick Robertson, Nelson Cogane i Sammy Mysels | pisac = | producent = | certifikacija = | ISWC = | hronologija = | prethodni_singl = "[[Our Love Affair]]" (1940) | ovaj_singl = '''"We Three (My Echo, My Shadow and Me)"''' (1940) | sljedeći_singl = "[[Sturdast (Frank Sinatra)|Sturdast]]" (1940) | dodatno = }} '''"We Three (My Echo, My Shadow and Me)"''' jest balada iz 1939. koju su komponovali Dick Robertson, Nelson Cogane i Sammy Mysels. Prvi put su je snimili 16. jula 1940. članovi [[Afroamerikanci|afroameričkog]] pjevačkog [[Pop-muzika|pop]] sastava [[The Ink Spots]], a objavila ju je u oktobru iste godine diskografska kuća [[Decca Records]]. Ubrzo zatim, [[Frank Sinatra]] snimio je za [[Victor Records]] ovu hit pjesmu uz pratnju orkestra [[Tommy Dorsey|Tommyja Dorseyja]] i dospjela je na američke top-liste, dostigavši treće mjesto na ''[[Billboard]]ovoj''. Kao i druge pjesme iz početaka Sinatrine karijere, i ova balada je komponovana u stilu laganog [[sving]]a, uz istaknute [[Puhački instrument|puhače]]. Tekst u ovoj nostalgičnoj pjesmi govori o [[ljubav]]noj čežnji koja ima moć da transformiše, inspiriše i ostavi neizbrisiv trag u našim životima. Snimak ove pjesme uradili su iste godine i drugi umjetnici poput [[Ella Fitzgerald|Elle Fitzgeral]] s grupom The Ink Spots i Dolores O'Neill uz pratnju orkestra Boba Chestera 14. augusta u [[New York]]u.<ref>{{Cite web|url= https://secondhandsongs.com/work/155055/all|title= ''We Three (My Echo, My Shadow and Me)''|work= secondhandsongs.com|access-date= 5. 3. 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Singlovi Franka Sinatre}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pjesme iz 1939.]] [[Kategorija:Singlovi iz 1940.]] [[Kategorija:Pjesme Franka Sinatre]] [[Kategorija:Pjesme o nostalgiji]] [[Kategorija:Singlovi u izdanju Decca Recordsa]] [[Kategorija:Singlovi u izdanju Victor Recordsa]] c3cp00vbos7ps4poy3ygfdcrigmukl7 0 519291 3936709 3936256 2026-10-23T06:06:23Z Pinturiccio 141837 added new event and sources 3936709 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}{{Infokutija kompanija | ime = Književni korner | slika = Logo Književnog kornera.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = Zvanični logo Književnog kornera | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | vrsta = | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = | žanr = Kulturna platforma | sudbina = | prethodnik = | nasljednik = | osnovano = {{start date and age|2023}} | ukinuto = | osnivač = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | broj_lokacija = | poslužuje = | ključne_osobe = | proizvodi = | zaštitni_znak = | produkcija = | servisi = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = | članovi = | zaposleni = | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | veb-sajt = | dodatak = }} '''Književni korner''' je program kojeg uređuju i vode [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] pisci [[Elvis Ljajić]] i [[Goran Vrhunc]] i koji se realizira dva puta mjesečno u institucijama kulture u [[Sarajevo|Sarajevu.]]<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/culture/2024/11/18/ljajic-i-vrhunc-knjizevnim-kornerom-vracamo-dug-kulturi-u-sarajevu|title=Ljajić i Vrhunc: Književnim kornerom vraćamo dug kulturi u Sarajevu|last=Vegara|first=Sead|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/osnivaci-knjizevnog-kornera-za-raport-ko-to-danas-cita-i-ko-dijeli-isti-ljubav-i-strast-47-razgovora-dva-puta-sedmicno-nije-mala-stvar/?fbclid=IwY2xjawM_WLFleHRuA2FlbQIxMQABHjfrxXueSh9Hzp2t9qV6va6HbtFPaCYjcJb-vdrTB7TY7DEKxrQuocunbjVS_aem_PaOFWe9mDWqmarAk9xcA2A|title=Osnivači ‘Književnog kornera’ za Raport: Ko to danas čita i ko dijeli isti ljubav i strast. 47 razgovora dva puta sedmično nije mala stvar|last=Sarajlić Ramović|first=Larisa|website=Raport.ba}}</ref> Za vizuelni identitet zadužena je [[Vildana Bratić]]. Prvi književni razgovor održan je 3. maja 2023. u prostorijama [[KUD Željezničar|ŽKUD Željezničar]], a gost je bio [[Boris Lalić]], sarajevski prozni i dramski pisac, knjižar i skejter. Književni korner održavao se i u prostorijama [[Biblioteke Sarajeva]], [[BKC Sarajevo]], Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo, [[Collegium Artisticum]], Dječjoj kući, Centar kulture i mladih [[Centar (Sarajevo)|Općine Centar]], Caffe baru Linea i Caffe baru Nota. == Gosti Književnog kornera == Književni korner je ugostio '''58 autora i autorica''' i jednu književnu grupu. Gosti Književnog kornera po sezonama su bili: '''Prva sezona (2023)'''<blockquote>1. '''Boris Lalić''' (3. maj 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 2. '''Srđan Sekulić''' (10. maj 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 3. '''[[Admir Džanko]]''' (17. maj 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 4. '''Azemina Krehić''' (24. maj 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 5. '''[[Lejla Kalamujić]]''' (31. maj 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 6. '''Edin Rikalo''' (7. juni 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 7. '''Adnan Bajrović''' (14. juni 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 8. '''Vanja Šunjić''' (21. juni 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 9. '''Zerina Kulović-Arnaut''' (5. juli 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]]</blockquote> '''Druga sezona (2023)'''<blockquote>10. '''Mirza Okić''' (13. septembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 11. '''Emina Đelilović-Kevrić''' (27. septembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 12. '''Udruženje Tavan''' (4. oktobar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 13. '''Jasmin Agić''' (18. oktobar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 14. '''[[Asmir Kujović]]''' (1. novembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 15. '''[[Nihad Hasanović]]''' (15. novembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 16. '''Sejad Durak''' (6. decembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 17'''. Jasmina Šahinagić''' (13. decembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 18. '''Adnan Lugonić''' (20. decembar 2023., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]]</blockquote> '''Treća sezona (2024)'''<blockquote>19. '''Zoran Žmirić''' (17. januar 2024, on-line), domaćini [[Elvis Ljajić]], [[Goran Vrhunc]] 20. '''[[Jasmina Hanjalić]]'''<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/prstenasta-noc-poezije-20-knjizevni-korner-ugostio-jasminu-hanjalic-yfbzk|title=Prstenasta noć poezije: 20. Književni korner ugostio Jasminu Hanjalić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (31. januar 2024., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 21. '''[[Almir Bašović]]''' (21. februar 2024., Biblioteka MAK), domaćin [[Elvis Ljajić]] 22. '''[[Elvedin Nezirović]]'''<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/magazin/knjige/nezirovic-moje-je-da-citam-knjige-i-navijam-za-velez/448259|title=Nezirović: Moje je da čitam knjige i navijam za Velež|website=bljesak.info|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (6. mart 2024., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 23. '''Sabahudin Hadžialić'''<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-br-23-gost-sabahudin-hadzialic-lsc0u|title=Književni korner br. 23 - gost Sabahudin Hadžialić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (13. mart 2024., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 24. '''Amela Mustafić'''<ref>{{Cite web|url=https://mks.ks.gov.ba/node/4773|title=Književni korner br. 24, gost: Amela Mustafić KUD “Željezničar” Sarajevo {{!}} Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|website=mks.ks.gov.ba|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (3. april 2024., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Goran Vrhunc]] 25. '''Amila Kahrović-Posavljak''' (17. april 2024., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]] 26. '''Ahmed Burić'''<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/26-knjizevni-kornera-gost-ahmed-buric-zdkrt|title=26. Književni korner: Gost Ahmed Burić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (9. maj 2024., Biblioteka MAK), domaćin [[Goran Vrhunc]] 27 '''Almir Imširević'''<ref>{{Cite web|url=https://mks.ks.gov.ba/node/4947|title=“KNJIŽEVNI RAZGOVORI” Gost: Almir Imširević {{!}} Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|website=mks.ks.gov.ba|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (22. maj 2024., Centralno odjeljenje), domaćin [[Elvis Ljajić]] 28. '''Midhat Ajanović Aja'''n<ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2024/07/knjizevni-korner-28-predstavljen-knjizevni-opus-midhata-ajanovica/|title=Književni korner 28: Predstavljen književni opus Midhata Ajanovića|last=Ljajić|first=Elvis|date=13. 7. 2024|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (10. juli 2024., ŽKUD Željezničar), domaćin [[Elvis Ljajić]]</blockquote> '''Četvrta sezona (2024)'''<blockquote>29. '''Jagoda Iličić'''<ref>{{Cite web|url=https://life.ba/knjizevni-korner-gosca-je-bila-bh-knjizevnica-jagoda-ilicic/|title=Književni korner: Gošća je bila bh. književnica Jagoda Iličić|last=News|first=Life|date=12. 9. 2024|website=Life.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (11. septembar 2024., Dječja kuća), domaćin [[Goran Vrhunc]] 30. '''Edin Salčinovi'''ć<ref name=":0">{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-32-edin-krehic-7aqe9|title=Književni korner 32: Edin Krehić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (25. septembar 2024., Centralno odjeljenje), domaćin [[Elvis Ljajić]] 31. '''Narcis Saračević'''<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-31-narcis-saracevic-xk0sx|title=Književni korner 31: Narcis Saračević|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (9. oktobar 2024., Collegium Artisticum), domaćin [[Goran Vrhunc]] 32. '''Edin Krehić'''<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gost-edin-krehic/|title=Književni korner u “Maku” – gost Edin Krehić|website=www.bgs.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025|archive-date=19. 3. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319024129/https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gost-edin-krehic/|url-status=dead}}</ref> (23. oktobar 2024., Biblioteka MAK), domaćin [[Elvis Ljajić]] 33. '''Mirza Herco'''<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/33-knjizevni-korner-mirza-herco-sa/|title=33. Književni korner: Mirza Herco, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (6. novembar 2024., Caffe bar Linea), domaćin [[Goran Vrhunc]] 34. '''Almir Zalihić''' (13. novembar 2024., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Elvis Ljajić]] 35. '''Damir Uzunović'''<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/35-knjizevni-korner-damir-uzunovic-sa/|title=35. Književni korner: Damir Uzunović, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (18. decembar 2024., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]]</blockquote> '''Peta sezona (2025)'''<blockquote>36. '''Amra Olovčić'''<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/5-februara-knjizevni-korner-36-gosca-amra-olovcic-pq7zx|title=5. februara Književni korner 36: Gošća Amra Olovčić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (5. februar 2025., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Elvis Ljajić]] 37. '''Ibrahim Osmanbašić'''<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/37-knjizevni-korner-damir-uzunovic-sa/|title=37. Književni korner, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> (19. februar 2025., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 38. '''Hamza Ridžal, Sanjin Musa'''<ref name="bgs.ba">{{Cite web|url=https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gosti-hamza-ridzal-i-sanjin-musa/|title=Književni korner u Maku – gosti Hamza Ridžal i Sanjin Musa|website=www.bgs.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025|archive-date=23. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423121947/https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gosti-hamza-ridzal-i-sanjin-musa/|url-status=dead}}</ref> (12. mart 2025., Biblioteka MAK), domaćin [[Elvis Ljajić]] 39. '''[[Marija Fekete-Sullivan]]''' <ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-39-gosca-marija-fekete-sullivan-2hh7r|title=Književni korner 39: Gošća Marija Fekete Sullivan|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref>(19. mart v2025., Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 40. '''[[Uglješa Kesić]]''' (16. april 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 41. '''Dejan Tešić''' (7. maj 2025., Centralno odjeljenje), domaćin [[Elvis Ljajić]] 42. '''Ermina Ribić'''<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-42-susret-s-erminom-ribic-u-ckm-u/?fbclid=IwY2xjawKReclleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFFZUM0VUNCV1pUNGtSeWMxAR7rWyVYjvAxB2eZRPteCqeS9F7HHIeVez6DfTQQMmj9NgD3dKUnJjyWQTMIUQ_aem_Fl1-Oh2dnQs6LO9XzYXyWg|title=Književni korner 42: Susret s Erminom Ribić u CKM-u|website=centarkulture.ba|publisher=CKM|access-date=14. 5. 2025}}</ref> (14. maj 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 43. '''Mirsad Pašović'''<ref>{{Cite web|url=https://ekskluziva.ba/desavanja/predstavljeno-knjizevno-stvaralastvo-mirsada-pasovica-cijeli-zivot-u-sedam-knjiga/|title=Predstavljeno književno stvaralaštvo Mirsada Pašovića: Cijeli život u sedam knjiga|last=|date=12. 6. 2025|website=Ekskluziva.ba|language=en-US|access-date=17. 6. 2025}}</ref> (11. juni 2025., Caffe bar Nota), domaćini [[Goran Vrhunc]], [[Elvis Ljajić]] 44. '''Vahidin Preljević'''<ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2025/06/vahidin-preljevic-gost-knjizevnog-kornera/|title=Vahidin Preljević gost Književnog kornera|last=|first=|date=13. 6. 2025|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=30. 6. 2025}}</ref> (18. juni 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Elvis Ljajić]]</blockquote> '''Šesta sezona (2025)'''<blockquote>45. '''VEČE MLADE POEZIJE'''<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-pocetak-seste-sezone/|title=Počinje šesta sezona Književnog kornera|website=CKM|language=en|access-date=7. 9. 2025}}</ref> (Amina Bulić, Dejan Tešić, Iman Duvnjaković, Luka Bošković, Malik Pašić, Srđan Sekulić (27. avgust 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćini [[Elvis Ljajić]], [[Goran Vrhunc]] 46. '''Samedin Kadić'''<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-sa-samedinom-kadicem/|title=Književni korner sa Semedinom Kadićem|date=30. 8. 2025|website=Centar kulture|publisher=CKM|language=en-US|access-date=7. 9. 2025}}</ref> (3. septembar 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Elvis Ljajić]] 47. '''Miroslav Pilj'''<ref>{{Cite news|url=https://tacno.net/miroslav-pilj-gost-na-47-knjizevnom-korneru-u-sarajevu|title=Miroslav Pilj gost na 47. Književnom korneru|work=Tačno.net}}</ref> (24. septembar 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 48. '''Borivoje Simić'''<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-48-borivoje-simic-u-ckm-u/|title=Književni korner #48: Borivoje Simić u CKM-u|website=Centar.ba|publisher=CKM Općine Centar Sarajevo}}</ref> (1. oktobar 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Elvis Ljajić]] 49. '''Emsura Hamzić'''<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/events/knjizevni-korner-sa-emsurom-hamzic/|title=Književni korner sa Emsurom Hamzić|website=CKM}}{{Mrtav link}}</ref> (22. oktobar 2025. Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]] 50. '''Darko Habazin'''<ref>{{Cite web|url=https://www.times.ba/17/11/2025/96983/|title=Književni korner 50: gost Darko Habazin|website=Times.ba}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/u-srijedu-50-knjizevni-korner-sa-darkom-habazinom-gokfp|title=U srijedu 50. književni korner sa Darkom Habazinom|website=federalna.ba}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/18/najava-dogadjaja-darko-habazin-gost-pedesetog-knjizevnog-kornera/|title=Darko Habazin gost pedesetog “Književnog kornera”|website=Portal Bosnistika|access-date=19. 11. 2025|archive-date=7. 12. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207043802/https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/18/najava-dogadjaja-darko-habazin-gost-pedesetog-knjizevnog-kornera/|url-status=dead}}</ref> (19. novembar 2025., Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo), domaćin [[Goran Vrhunc]]</blockquote> '''Sedma sezona (2026)'''<blockquote>51. Andrea Lešić-Thomas<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/prvi-ovogodisnji-knjizevni-korner-sa-andreom-lesic-thomas/|title=Prvi ovogodišnji Književni korner sa Andreom Lešić-Thomas|website=Centar kulture|publisher=CKM}}</ref> (11. mart 2026., Evropska kuća kulture i nacionalnih manjina), domaćin [[Elvis Ljajić]] 52. Nihad Mešić River<ref>{{Cite web|url=https://efm.ba/knjizevni-korner-52-nihad-mesic-river/|title=Književni korner 52 – Nihad Mešić RIVER|website=EFM - jedini radio za urbanu gerilu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420224517/https://efm.ba/knjizevni-korner-52-nihad-mesic-river/|archive-date=20. 4. 2026|access-date=25. 3. 2026|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/03/24/posjetite-knjizevni-korner-52/|title=Posjetite 52. Književni korner|website=Portal Bosnistika|access-date=25. 3. 2026|archive-date=17. 4. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417154523/https://bosnistika.ba/index.php/2026/03/24/posjetite-knjizevni-korner-52/|url-status=dead}}</ref> (25. mart 2026., Evropska kuća kulture i nacionalnih manjina), domaćin [[Goran Vrhunc]] 53. Berislav Jurič<ref>{{Cite news|url=https://raport.ba/sa-berislavom-juricem-o-kulturi-knjizevnosti-i-novinarstvu|title=Sa Berislavom Juričem o kulturi, književnosti i novinarstvu}}</ref> (22. april 2026., Biblioteka MAK), domaćin [[Elvis Ljajić]] 54. Amer Tikveša<ref>{{Cite web|url=https://www.urbanmagazin.ba/knjizevni-razgovor-s-amerom-tikvesom-u-nacionalnoj-i-univerzitetskoj-biblioteci-bih/|title=Književni razgovor s Amerom Tikvešom u Nacionalnoj i univerzitetskoj biblioteci BiH|website=Urban Magazin|language=bs-BA|access-date=2026-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dertmusic.com/od-taksi-prica-do-ibrice-jusica-amer-tikvesa-predstavio-svoj-knjizevni-put/|title=OD „TAKSI PRIČA“ DO IBRICE JUSIĆA: AMER TIKVEŠA PREDSTAVIO SVOJ KNJIŽEVNI PUT|date=2026-10-16|language=bs-BA|access-date=2026-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2026/09/knjizevni-korner-54-razgovor-sa-amerom-tikvesom/|title=Književni korner 54 - Razgovor sa Amerom Tikvešom|last=|first=|date=2026-09-25|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=2026-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/knjizevni-razgovor-s-amerom-tikvesom-u-nacionalnoj-i-univerzitetskoj-biblioteci-bih/|title=Književni razgovor s Amerom Tikvešom u Nacionalnoj i univerzitetskoj biblioteci BiH|date=2026-10-13|website=Bosnistika|language=bs-BA|access-date=2026-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://trninfo.ba/amer-tikvesa-gost-knjizevnog-kornera-54-u-nubbih-14-oktobra/|title=Amer Tikveša gost Književnog kornera 54 u NUBBiH 14. oktobra|date=2026-10-13|website=Trn Portal|language=bs-BA|access-date=2026-10-23}}</ref> (14. oktobar 2026., [[Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine]]), domaćin [[Goran Vrhunc]]</blockquote> == Posebni programi == U okviru Književnog kornera realizuju se i programi koji su posvećeni značajnim datumima i umjetnostima koje ne pripadaju književnosti. Do sada su realizovani sljedeći programmi ovoga tipa: * Svjetski dan smijeha<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-u-znaku-svjetskog-dana-smijeha-ovki5|title="Književni korner" u znaku Svjetskog dana smijeha|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Deset godina prvog bosanskohercegovačkog filmskog portala [[Filmofil.ba]] * Veče poezije i šaha za [[Marko Vešović (književnik)|Vešović Marka]] (2024)<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/bascarsijske-noci-vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka-suwpx|title=Baščaršijske noći: Veče poezije i šaha za Vešović Marka|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fokus.ba/magazin/kultura/u-bkc-u-vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka/3307881/|title=U BKC-u 'Veče poezije i šaha za Vešović Marka'|last=Fokus.ba|date=18. 7. 2024|website=Fokus.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/kultura/vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka-veceras-u-bkc-u-ks/|title="Veče poezije i šaha za Vešović Marka" večeras u BKC-u KS|last=BiH|first=N1|date=18. 7. 2024|website=N1|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2024/07/vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka/|title=Veče poezije i šaha za Vešović Marka|last=Ljajić|first=Elvis|date=16. 7. 2024|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Veče posvećemo [[Dževad Karahasan|Dževadu Karahasanu]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/bosnjacki-institut-u-sarajevu-priprema-vece-posveceno-akademiku-dzevadu-krahasanu-jueob|title=Sarajevo: Veče posvećeno Dževadu Karahasanu|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bmeia.gv.at/bs/austrijska-ambasada-sarajevo/aktuelno/kalendar-kulturnih-zbivanja/detail/gedenkfeier-die-dem-grossen-schriftsteller-dzevad-karahasan-gewidmet-ist|title=Detail|last=Österreich|first=Außenministerium der Republik|website=www.bmeia.gv.at|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Sjećanje na [[Admiral Mahić|Admirala Mahića]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/foto-sjecanje-na-admirala-mahica-uz-anegdote-price-i-pjesme-prijatelji-o-velikom-covjeku-pjesniku-putniku-i-boemu/#google_vignette|title=FOTO Sjećanje na Admirala Mahića uz anegdote, priče i pjesme: Prijatelji o velikom čovjeku, pjesniku, putniku i boemu|last=Emir|date=17. 1. 2025|website=Raport.ba - Najnovije vijesti|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/galerija-collegium-artisticum-17-januara-sjecanje-na-admirala-mahica-ub2ue|title=Galerija Collegium Artisticum: 17. januara ''Sjećanje na Admirala Mahića''|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/kun/sjecanje-na-admirala-mahica-ovog-petka-u-collegium-artisticum-1012816/|title=''Sjećanje na Admirala Mahića'' ovog petka u Collegium artisticum|date=14. 1. 2025|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Svjetski dan poezije (2026)<ref>{{Cite news|url=https://federalna.ba/svjetski-dan-poezije-u-sarajevu-poezija-kao-otpor-stvarnosti-hvxbd?fbclid=IwY2xjawQtwexleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe9RJG7vZhM5X3wexMCJ569F0JlCAzqLxuGJdfPzdsBWDN2QRMJJ2kLIDarX4_aem_X__zcCjbd5EX1Lo2ZJT5Iw|title=Svjetski dan poezije u Sarajevu: Poezija kao otpor stvarnosti|access-date=|publisher=Federalna.ba}}</ref> == Promocije knjiga == Kao način popularizovanja književnosti, u okviru Književnog kornera organizuju se i promocije knjiga domaćih i stranih autora. * Promocija knjige Kenana Kundalića "Nedostojanstvenost smrti"<ref>{{Cite web|url=https://www.zenicablog.com/foto-promocija-knjige-nedostojanstvenost-smrti-kenana-kundalica-u-sarajevu/|title=FOTO: Promocija knjige "Nedostojanstvenost smrti" Kenana Kundalića u Sarajevu|last=zenicablog|date=28. 11. 2024|website=Zenicablog|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Promocija knjige Silivia Montija "L’idroporto del Lido di Ostia: Carlo Del Prete" * Promocija knjige Anesa Oručevića "Dinamika cvjetanja"<ref>{{Cite web|url=https://www.federalna.ba/predstavljena-knjiga-poezije-dinamika-cvjetanja-anesa-orucevica-e7man|title=Predstavljena knjiga poezije 'Dinamika cvjetanja' Anesa Oručevića|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Promocija knjige [[Goran Vrhunc|Gorana Vrhunca]] "Prazno u pucanj" * Promocija knjige Ranke Eisenhauer "Zov i okovi domovine"<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/info-vodic/razno/promocija-dvojezicne-knjige-zov-i-okovi-domovine-u-mostaru/525336|title=Promocija dvojezične knjige ''Zov i okovi domovine'' u Mostaru|website=Bljesak}}</ref> * Promocija romana "Čudotvorna Gospa Olovska" autorice Amre Olovčić<ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/11/50-izdanje-knjizevnog-kornera-promocija-knjige-cudotvorna-gospa-olovska-amre-olovcic/|title=Promocija knjige “Čudotvorna Gospa Olovska” Amre Olovčić|website=Portal Bosnistika|access-date=13. 11. 2025|archive-date=7. 12. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207035210/https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/11/50-izdanje-knjizevnog-kornera-promocija-knjige-cudotvorna-gospa-olovska-amre-olovcic/|url-status=dead}}</ref> * Promocija knjige “Kratke priče o pokušajima izbavljenja” Emine Đelilović-Kevrić<ref>{{Cite web|url=https://tacno.net/promocija-knjige-emine-delilovic-kevric-kratke-price-o-pokusajima-izbavljenja/|title=Promocija knjige Emine Đelilović-Kevrić “Kratke priče o pokušajima izbavljenja”|website=Tačno.net|publisher=Udruženje “Centar za kritičko mišljenje”}}</ref> * Promocija zbirke poezije "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/veceras-u-sarajevu-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/622534?fbclid=IwY2xjawPdy0BleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeje0Vo5au_4VqyDiCHW3Zr3sJpz70eku9SaCUl7V-I6xydSbzYw-nW9TJoJI_aem_cQWs9WF6fO5d7MiHnJlaHQ|title=Večeras u Sarajevu promocija knjige "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić|website=Radio Sarajevo}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/01/15/najava-dogadjaja-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/?fbclid=IwY2xjawPdy4tleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEet5UCvo26yd_VYUTxFKDUixcU01xHETv4BrWfzBcOWl5zD-0d0J83IoUSDS0_aem_ISS-PI5x6LylxyELS6Vnkw|title=Najava događaja: Promocija knjige “Kćeri Abdulahova” Mirzete Memišević Hodžić|website=Bosnistika}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fbl.ba/poezija-kao-dom-i-dijalog-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/?fbclid=IwY2xjawPdy8xleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeyTA86nJk1JjgwC36C1GB34r5poNPuucePWu75vESvXyJLo18E4tGiIPxBbE_aem_mxQDs9Re8h-r7n2ueDYZUg|title=Poezija kao dom i dijalog: Promocija knjige KĆERI ABDULAHOVA Mirzete Memišević Hodžić|date=|website=FBL}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/odrzana-promocija-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic-rolektoster-emocija/622705?fbclid=IwY2xjawPe-phleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeOUSuIeQ95yKtN3_Eq9ATHDKIuvywAxhuMuIyCYHRDDxMZOBQ_N-jiF7yqNQ_aem_xbB3Pk1FW-JXyTwY7kBrcQ|title=Održana promocija "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić: Rolektoster emocija|website=RADIO SARAJEVO}}</ref> * Promocija knjige "Viteštvo u srednjovjekovnoj Bosni" [[Emir O. Filipović|Emira O. Filipovića]]<ref>{{Cite news|url=https://historiografija.hr/?p=52651|title=Promocija knjige Emira O. Filipovića “Viteštvo u srednjovjekovnoj Bosni” u Sarajevu|work=Historiografija.hr}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tacno.net/knjizevni-korner-vas-poziva-na-promociju-knjige-vitestvo-u-srednjovjekovnoj-bosni-autora-emira-o-filipovica/|title=Književni korner vas poziva na promociju knjige “Viteštvo u srednjovjekovnoj Bosni” autora Emira O. Filipovića|work=Tačno.net}}</ref> * Promocija knjge [[Uglješa Kesić|Uglješe Kesića]] “Bosansko kraljevstvo: Bajke o vladarima Bosne”<ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/06/09/promocija-knjige-bosansko-kraljevstvo-bajke-o-vladarima-bosne-ugljese-kesica/|title=Promocija knjige “Bosansko kraljevstvo: Bajke o vladarima Bosne” Uglješe Kesića|date=9. 6. 2026|website=Bosnistika|language=bs-BA|access-date=10. 6. 2026|archive-date=10. 6. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610131219/https://bosnistika.ba/index.php/2026/06/09/promocija-knjige-bosansko-kraljevstvo-bajke-o-vladarima-bosne-ugljese-kesica/|url-status=dead}}</ref> * Promocija knjige Minke Vunić - Velić "Vučko brani Sarajevo" * Promocija romana [[Elvedin Nezirović|Elvedina Nezirovića]] "Sandro" <ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/magazin/muzikafilmlektira/promovisan-roman-sandro-elvedina-nezirovica/651474|title=Promovisan roman Sandro' Elvedina Nezirovića: Priča o generaciji čije je odrastanje prekinuto ratom|website=Radio Sarajevo}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://odgovor.ba/article/23578/|title=U srijedu u Sarajevu promocija romana “Sandro” Elvedina Nezirovića|website=Odgovor}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/info-vodic/kultura/roman-sandro-elvedina-nezirovica-bit-ce-predstavljen-u-sarajevu/575469|title=Roman „Sandro“ Elvedina Nezirovića bit će predstavljen u Sarajevu|website=Bljesak info}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/502992/knjiga_koja_pamti_mostar_kakav_je_bio_sandro_elvedina_nezirovica_bit_ce_predstavljen_u_sarajevu.html|title=KNJIGA KOJA PAMTI MOSTAR KAKAV JE BIO: "Sandro" Elvedina Nezirovića bit će predstavljen u Sarajevu|website=Slobodna Bosna}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://efm.ba/promocija-romana-sandro-elvedina-nezirovica/|title=Promocija romana „Sandro“ Elvedina Nezirovića|website=EFM}} {{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/amp/metromahala/kultura/nub-bih-knjizevni-korner-razgovor-o-romanu-sandro/651214|title=NUB BiH i Književni korner pozivaju na razgovor o romanu 'Sandro' Elvedina Nezirovića|website=Radio Sarajevo}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fbl.ba/promocija-romana-sandro/|title=Promocija romana SANDRO Elvedina Nezirovića u Nacionalnoj i univerzitetskoj biblioteci BiH|website=FBL}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dertmusic.com/sandro-elvedina-nezirovica-prica-o-prijateljstvu-mostaru-i-sjecanjima-koja-ne-prestaje-nositi-vrijeme/|title=„SANDRO“ ELVEDINA NEZIROVIĆA: PRIČA O PRIJATELJSTVU, MOSTARU I SJEĆANJIMA KOJA NE PRESTAJE NOSITI VRIJEME|website=DERT MUSIC}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mostarski.ba/u-sarajevu-promovisan-roman-sandro-elvedina-nezirovica/|title=Promovisan roman "Sandro" Elvedina Nezirovića|website=mostarski}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnainfo.ba/kultura/o-knjizevnosti-sjecanju-i-identitetu-odrzana-promocija-romana-sandro-elvedina-nezirovica/|title=O književnosti, sjećanju i identitetu: održana promocija romana „Sandro“ Elvedina Nezirovića|website=BOSNA INFO}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mostar.live/sarajevo-promocija-romana-sandro-elvedina-nezirovica/|title=U Sarajevu održana promocija romana „Sandro“ Elvedina Nezirovića|website=Mostar Live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnjaci.net/prilog.php?pid=86756|title=ODRŽANA PROMOCIJA KNJIGE „SANDRO“ ELVEDINA NEZIROVIĆA U NUBBIH|website=Bošnjaci.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://smartinfo.ba/u-sarajevu-odrzana-promocija-romana-sandro-elvedina-nezirovica/|title=U Sarajevu održana promocija romana „Sandro“ Elvedina Nezirovića|website=Smart Info}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://novasloboda.ba/2026/08/31/promocija-romana-sandro-elvedina-neziroica-u-nacionalnoj-i-univerzitetskoj-biblioteci-bih/|title=Promocija romana „Sandro“ Elvedina Nezirovića u Nacionalnoj i univerzitetskoj biblioteci BiH|website=Nova sloboda}}{{Mrtav link}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Kultura u Sarajevu]] ladnwqhk1m9bdoftee3611dx5do25ne 10 532906 3936753 3922139 2026-10-23T11:10:25Z Bosancica by MK 173186 promjena pedagoška u edukacijska 3936753 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Psihologija |tijeloklasa = hlist |naslov = [[Psihologija]] |naslovstil = background:#BFD7FF; |grupastil = background:#CFE1FF; |iznadstil = background:#DFEBFF; |ispodstil = background:#DFEBFF; |iznad = * [[Historija psihologije|Historija]] * [[Filozofija psihologije|Filozofija]] * [[Psiholog]] |grupa1 = [[Osnovna nauka (psihologija)|Osnovna]] |podaci1 = <!--Abecedno:--> * [[Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja|Abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] * [[Afektivna neuronauka]] * [[Afektivna nauka]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Bihevioralna neuronauka]] * [[Biheviorizam]] * [[Diferencijalna psihologija|Diferencijalna]] * [[Ekološka psihologija|Ekološka]] * [[Eksperimentalna psihologija|Eksperimentalna]] * [[Evolucijska psihologija|Evolucijska]] * [[Geštalt psihologija|Geštalt]] * [[Ljudska inteligencija|Inteligencija]] * [[Kognitivna psihologija|Kognitivna]] / [[Kognitivizam (psihologija)|Kognitivizam]] * [[Kognitivna neuronauka]] ** [[Socijalna kognitivna neuronauka|socijalna]] * [[Komparativna psihologija|Komparativna]] * [[Kulturna psihologija|Kulturna]] * [[Kvantitativna psihologija|Kvantitativna]] * [[Matematička psihologija|Matematička]] * [[Međukulturna psihologija|Međukulturna]] * [[Moralna psihologija|Moralna]] * [[Neuropsihologija]] * [[Percepcija]] * [[Psihofiziologija]] * [[Psiholingvistika]] * [[Psihologija ličnosti]] * [[Razvojna psihologija|Razvojna]] * [[Socijalna psihologija|Socijalna]] * [[Teorijska psihologija|Teorijska]] |grupa2 = [[Primijenjena psihologija|Primijenjena]] |podaci2 = <!--Abecedno:--> * [[Anomalistička psihologija|Anomalistička]] * [[Avijacijska psihologija|Avijacijska]] * [[Psihobiografija|Biografija poznatih osoba]] * [[Psihologija boja|Boja]] * [[Edukacijska psihologija|Edukacijska]] * [[Ergonomija]] * [[Feministička psihologija|Feministička]] * [[Forenzička psihologija|Forenzička]] * [[Fotopsihologija|Fotografija]] * [[Psihohistorija|Historija]] * [[Humanistička psihologija|Humanistička]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija|Industrijska i organizacijska]] * [[Psihologija ishrane|Ishrana]] * [[Klinička psihologija|Klinička]] * [[Psihologija koučinga|Koučing]] * [[Kritička psihologija|Kritička]] * [[Psihologija mase|Masa]] * [[Medicinska psihologija|Medicinska]] * [[Psihologija medija|Mediji]] * [[Psihologija mira|Mir i rat]] * [[Psihologija mode|Moda]] * [[Muzička psihologija|Muzička]] * [[Policijska psihologija|Policijska]] * [[Politička psihologija|Politička]] * [[Potrošačko ponašanje|Potrošač]] * [[Pozitivna psihologija|Pozitivna]] * [[Pravna psihologija|Pravna]] * [[Primijenjena bihevioralna analiza]] * [[Psihometrija]] * [[Psihoterapija]] * [[Psihologija religije|Religija]] * [[Saobraćajna psihologija|Saobraćajna]] * [[Psihološko savjetovanje|Savjetovanje]] * [[Psihologija sistema|Sistemi]] * [[Spolne razlike u psihologiji|Spolne razlike]] * [[Sportska psihologija|Sport i vježbanje]] * [[Suicidologija]] * [[Svemirska psihologija|Svemirska]] * [[Školska psihologija|Školska]] * [[Psihološko testiranje|Testiranje]] * [[Psihologija umjetnosti|Umjetnost]] * [[Vojna psihologija|Vojna]] * [[Psihologija zajednice|Zajednica]] * [[Psihologija zdravlja na radu|Zdravlje na radu]] * [[Zdravstvena psihologija|Zdravstvena]] |grupa3 = [[Spisak istraživačkih metoda u psihologiji|Metodologije]] |podaci3 = <!--Abecedno:--> * [[Analiza sadržaja]] * [[Arhivsko istraživanje]] * [[Bihevioralna epigenetika]] * [[Eksperimentalna psihologija|Eksperimenti]] ** [[Eksperimenti na ljudima|na ljudima]] * [[Intervju (istraživanje)|Intervjui]] * [[Kvalitativno psihološko istraživanje|Kvalitativno istraživanje]] * [[Kvantitativno psihološko istraživanje|Kvantitativno istraživanje]] * [[Neurosnimanje]] * [[Opservacija]] * [[Psihofizika]] <!-- * [[Self-report inventory]] --> * [[Metodologija ankete|Statističke ankete]] * [[Studija slučaja]] * [[Testiranje na životinjama]] |grupa4 = Pojmovi |podaci4 = <!-- Abecedno --> * [[Afekt (psihologija)|Afekt]] * [[Anksioznost]] * [[Emocije]] * [[Emocionalna inteligencija]] * [[Empatija]] * [[Identitet (društvene nauke)|Identitet]] * [[Inteligencija]] * [[Kazna]] * [[Klasično uvjetovanje]] * [[Konformizam]] * [[Ličnost]] * [[Mentalni poremećaj]] * [[Mentalno zdravlje]] * [[Misao|Mišljenje]] * [[Motivacija]] * [[Nagon]] * [[Navika]] * [[Nesvjesni um|Nesvjesno]] * [[Odbrambeni mehanizmi]] * [[Operantno uvjetovanje]] * [[Osjećaj]] * [[Osjet]] * [[Pamćenje]] * [[Pažnja]] * [[Percepcija]] * [[Ponašanje]] * [[Potkrepljenje]] * [[Potreba]] * [[Predrasuda]] * [[Psihopatologija]] * [[Psihoterapija]] * [[Raspoloženje (psihologija)|Raspoloženje]] * [[Rješavanje problema]] * [[Spoznaja]] * [[Psihološki stres|Stres]] * [[Samopoštovanje]] * [[Slika o sebi]] * [[Socijalizacija]] * [[Stav (psihologija)|Stav]] * [[Stereotip]] * [[Svijest]] * [[Temperament]] * [[Učenje]] * [[Um]] * [[Zaboravljanje]] |grupa5 = [[Spisak psihologa|Psiholozi]] |podaci5 = <!-- Prema godini rođenja --> *[[Wilhelm Wundt|Wundt]]<!-- 1832. --> *[[William James|James]]<!-- 1842. --> *[[Ivan Pavlov|Pavlov]]<!-- 1849. --> *[[Sigmund Freud|Freud]]<!-- 1856. --> *[[Edward B. Titchener|Titchener]]<!-- 1867. --> *[[Edward Thorndike|Thorndike]]<!-- 1874. --> *[[Carl Gustav Jung|Jung]]<!-- 1875. --> *[[John B. Watson|Watson]]<!-- 1878. --> *[[Max Wertheimer|Wertheimer]]<!-- 1880. --> *[[Clark L. Hull|Hull]]<!-- 1884. --> *[[Kurt Koffka|Koffka]]<!-- 1886. --> *[[Kurt Lewin|Lewin]]<!-- 1890. --> *[[Jean Piaget|Piaget]]<!-- 1896. --> *[[Gordon Allport|Allport]]<!-- 1897. --> *[[J. P. Guilford|Guilford]]<!-- 1897. --> *[[Carl Rogers|Rogers]]<!-- 1902. --> *[[Erik Erikson|Erikson]]<!-- 1902. --> *[[B. F. Skinner|Skinner]]<!-- 1904. --> *[[Donald O. Hebb|Hebb]]<!-- 1904. --> *[[Ernest Hilgard|Hilgard]]<!-- 1904. --> *[[Harry Harlow|Harlow]]<!-- 1905. --> *[[Raymond Cattell|Cattell]]<!-- 1905. --> *[[Abraham Maslow|Maslow]]<!-- 1908. --> *[[Neal E. Miller|N. Miller]]<!-- 1909. --> *[[Jerome Bruner|Bruner]]<!-- 1915. --> *[[Donald T. Campbell|Campbell]]<!-- 1916. --> *[[Hans Eysenck|Eysenck]]<!-- 1916. --> *[[Herbert A. Simon|Simon]]<!-- 1916. --> *[[David McClelland|McClelland]]<!-- 1917. --> *[[Urie Bronfenbrenner|Bronfenbrenner]]<!-- 1917. --> *[[Leon Festinger|Festinger]]<!-- 1919. --> *[[George Armitage Miller|G. Miller]]<!-- 1920. --> *[[Richard Lazarus|Lazarus]]<!-- 1922. --> *[[Stanley Schachter|Schachter]]<!-- 1922. --> *[[Robert Zajonc|Zajonc]]<!-- 1923. --> *[[Albert Bandura|Bandura]]<!-- 1925. --> *[[Roger Brown (psiholog)|Brown]]<!-- 1925. --> *[[Endel Tulving|Tulving]]<!-- 1927. --> *[[Lawrence Kohlberg|Kohlberg]]<!-- 1927. --> *[[Noam Chomsky|Chomsky]]<!-- 1928. --> *[[Ulric Neisser|Neisser]]<!-- 1928. --> *[[Jerome Kagan|Kagan]]<!-- 1929. --> *[[Walter Mischel|Mischel]]<!-- 1930. --> *[[Elliot Aronson|Aronson]]<!-- 1932. --> *[[Daniel Kahneman|Kahneman]]<!-- 1934. --> *[[Paul Ekman|Ekman]]<!-- 1934. --> *[[Michael Posner (psiholog)|Posner]]<!-- 1936. --> *[[Amos Tversky|Tversky]]<!-- 1937. --> *[[Bruce McEwen|McEwen]]<!-- 1938. --> *[[Larry Squire|Squire]]<!-- 1941. --> *[[Richard E. Nisbett|Nisbett]]<!-- 1941. --> *[[Martin Seligman|Seligman]]<!-- 1942. --> *[[Ed Diener|Diener]]<!-- 1946. --> *[[Shelley E. Taylor|Taylor]]<!-- 1946. --> *[[John Robert Anderson (psiholog)|Anderson]]<!-- 1947. --> *[[Ronald C. Kessler|Kessler]]<!-- 1947. --> *[[Joseph E. LeDoux|LeDoux]]<!-- 1949. --> *[[Robert Sternberg|Sternberg]]<!-- 1949. --> *[[Richard Davidson|Davidson]]<!-- 1951. --> *[[Susan Fiske|Fiske]]<!-- 1952. --> *[[Roy Baumeister|Baumeister]]<!-- 1953. --> |grupa6 = [[:Kategorija:Psihološki spiskovi|Spiskovi]] |podaci6 = * [[Spisak grana psihologije|Discipline]] * [[Hronologija psihologije|Hronologija]] * [[Spisak istraživačkih metoda u psihologiji|Istraživačke metode]] * [[Opći prikaz psihologije|Opći prikaz]] * [[Spisak psiholoških organizacija|Organizacije]] * [[Spisak psihologa|Psiholozi]] * [[Spisak psihoterapija|Psihoterapije]] * [[Spisak psiholoških škola|Škole misli]] * [[Indeks članaka o psihologiji|Teme]] * [[Opći prikaz psihološkog savjetovanja|Teme u psihološkom savjetovanju]] |ispod = * {{ikona|kategorija}} [[:Kategorija:Psihologija|Kategorija]] * {{ikona|portal}} [[Portal:Psihologija|Portal]] <noinclude>[[Kategorija:Šabloni za psihologiju]]</noinclude> }} pjxpot31n3bekfhdnk4g7851gd5gjd8 0 533659 3936702 3920799 2026-10-22T23:42:08Z Bosancica by MK 173186 3936702 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svjetska organizacija | zvanično_ime = Američko psihološko udruženje (APA) | izvorno_ime = American Psychological Association | ime_genitiv = | zastava = | zastava_širina = | grb = APA.png | grb_širina = 280px | vrsta_simbola = Logo | uzrečica = | himna = | karta = | glavno_sjedište = [[Washington, D.C.]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | broj zemalja članica = Više od 190.000 (članova) | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = Wendi Williams | vrsta_druge_vlasti = Izvršni direktor | vladar_druga_vlast = Arthur C. Evans, Jr. | vrsta_treće_vlasti = Glavno tijelo | vladar_treća_vlast = Vijeće predstavnika | vrsta_četvrti_vlasti = | vladar_četvrti_vlast = | datum_osnivanja = {{Početni datum i godine|1892|07}} | web_stranica = [https://www.apa.org www.apa.org] | komentar = Najveće naučno i profesionalno udruženje psihologa u SAD-u i svijetu. }} [[Datoteka:The American Psychological Association headquarters in Washington, D.C.jpg|mini|desno|300px|Sjedište Američkog psihološkog udruženja u [[Washington, D.C.]]]] '''Američko psihološko udruženje''' ([[Engleski jezik|engl.]] ''American Psychological Association'', APA) najveće je profesionalno udruženje [[psiholog]]a u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i jedno od najvećih psiholoških udruženja u svijetu.<ref name="Britannica_APA">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/American-Psychological-Association |title=American Psychological Association |publisher=Encyclopedia Britannica |author=Willis, D. |date=2023 |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Udruženje ima više od 190.000 članova, uključujući istraživače, nastavnike, kliničare, savjetnike i studente.<ref name="About">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/ |title=About APA |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Američko psihološko udruženje je organizovana kroz 54 stručne sekcije, koje predstavljaju različite specijalizirane oblasti i tematska područja unutar [[psihologija|psihologije]].<ref name="APA_Divisions">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/division/ |title=Divisions of the APA |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Sjedište udruženja nalazi se u [[Washington, D.C.|Washingtonu, D.C.]]. Djelovanje APA-e obuhvata razvoj naučnih standarda, profesionalne etike, [[Obrazovanje|obrazovanja]] i stručne prakse u psihologiji. Američko psihološko udruženje ne treba miješati s [[Američko psihijatrijsko udruženje|Američkim psihijatrijskim udruženjem]] (engl. ''American Psychiatric Association''), koje također koristi skraćenicu APA. == Historija == [[Datoteka:G. Stanley Hall.jpg|mini|desno|300px|Granville Stanley Hall, prvi predsjednik Američkog psihološkog udruženja (1892)]] Američko psihološko udruženje (APA) osnovano je u julu 1892. kao profesionalna organizacija posvećena razvoju psihološke nauke i stručne prakse u oblasti psihologije. Osnovala ga je manja grupa stručnjaka zainteresovanih za ono što se u to vrijeme nazivalo ″novom psihologijom″, a među prvim 31 članom izabran je i prvi predsjednik udruženja, [[Granville Stanley Hall]].<ref name="About" /><ref name="Fernberger_1932">{{cite journal |last=Fernberger |first=Samuel W. |date=1932 |title=The American Psychological Association: A Historical Summary, 1892–1930 |journal=Psychological Bulletin |volume=29 |pages=1–89 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Fernberger/1932/history.htm |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Prvi sastanak udruženja održan je u decembru 1892. na [[University of Pennsylvania|Univerzitetu u Pennsylvaniji]]. U početnom periodu organizacijska struktura Američkog psihološkog udruženja zasnivala se na vijeću i izvršnom odboru, što je predstavljalo osnovu kasnijeg sistema upravljanja koji se održao i u savremenom obliku kroz Vijeće predstavnika i Upravni odbor.<ref name="Fernberger_1932" /> Tokom prvih decenija članstvo je raslo postepeno. Krajem 19. vijeka Američko psihološko udruženje je imalo 125 članova, dok je do 1940. broj redovnih članova porastao na 664. Dodatno proširenje članstva omogućeno je uvođenjem kategorije pridruženih članova 1926., što je doprinijelo većem uključivanju stručnjaka iz primijenjenih područja psihologije.<ref name="Fernberger_1932" /> Značajna reorganizacija udruženja provedena je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada je Američko psihološko udruženje proširilo svoje djelovanje spajanjem s drugim psihološkim organizacijama i uključivanjem profesionalne prakse i unapređenja ljudske dobrobiti u svoje institucionalne ciljeve. Ova reorganizacija doprinijela je transformaciji Američkog psihološkog udruženja iz pretežno akademskog udruženja u širu naučnu i profesionalnu organizaciju.<ref name="Evans_1992">{{cite book |editor-last1=Evans |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Sexton |editor-first2=Virginia S. |editor-last3=Cadwallader |editor-first3=Thomas C. |title=The American Psychological Association: A Historical Perspective |publisher=American Psychological Association |location=Washington, D.C. |year=1992 |url=https://archive.org/details/americanpsycholo0000unse |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Nakon završetka Drugog svjetskog rata psihologija bilježi snažan institucionalni i profesionalni razvoj, posebno u oblastima [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]]. Ovaj rast bio je povezan s povećanom potrebom za psihološkim uslugama, razvojem programa stručnog osposobljavanja i širenjem istraživačke infrastrukture, uključujući osnivanje [[Nacionalni institut za mentalno zdravlje|Nacionalnog instituta za mentalno zdravlje]].<ref name="Pickren_2005">{{cite book |editor-last1=Pickren |editor-first1=Wade E. |editor-last2=Schneider |editor-first2=Stanley F. |date=2005 |title=Psychology and the National Institute of Mental Health: A Historical Analysis of Science, Practice, and Policy |publisher=APA Books |location=Washington, D.C. |url=https://psycnet.apa.org/fulltext/2004-21193-000-FRM.pdf |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Organizacijska struktura Američkog psihološkog udruženja dodatno je razvijena kroz sistem stručnih sekcija ([[Engleski jezik|eng.]] ''divisions''), uveden u okviru reorganizacije tokom 1940-ih. Prvobitno je formirano 19 sekcija, dok ih danas postoji 54, koje obuhvataju različite specijalizirane oblasti psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku psihologiju]], [[Edukacijska psihologija|edukacijsku psihologiju]], psihologiju ovisnosti, psihologiju žena i historiju psihologije.<ref name="Dewsbury_1997">{{cite journal |last=Dewsbury |first=Donald A. |date=1997 |title=On the Evolution of Divisions |journal=American Psychologist |volume=52 |pages=733–741 |url=https://www.researchgate.net/publication/232459801_On_the_evolution_of_divisions |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> === Predsjednici === Tokom historije Američkog psihološkog udruženja funkciju predsjednika obavljali su brojni istaknuti psiholozi i naučnici koji su dali značajan doprinos razvoju savremene psihologije. Među ranijim predsjednicima bili su [[Granville Stanley Hall]] (1892), [[William James]] (1894, 1904), [[James McKeen Cattell]] (1895), [[John Dewey]] (1899), [[Mary Whiton Calkins]] (1905) i [[Edward Thorndike]] (1912). U drugoj polovini 20. stoljeća predsjedničku funkciju obavljali su, između ostalih, [[Carl Rogers]] (1947), [[Abraham Maslow]] (1968), [[Albert Bandura]] (1974) i [[Martin Seligman]] (1998). U savremenom periodu među predsjednicima udruženja bili su [[Philip Zimbardo]] (2002), [[Robert Sternberg]] (2003), [[Thema Bryant]] (2023) i [[Cynthia de las Fuentes]] (2024).<ref name="APA_Presidents">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/president/former-presidents |title=Former APA Presidents |publisher=American Psychological Association |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> == Djelovanje == Američko psihološko udruženje formira stručne radne grupe i odbore koji izrađuju smjernice i zauzimaju stavove o društveno značajnim pitanjima, uključujući [[abortus]], [[ljudska prava]], dobrobit pritvorenih ili osuđenih osoba, [[trgovina ljudima|trgovinu ljudima]], prava osoba s [[mentalni poremećaj|mentalnim poremećajima]], [[kvocijent inteligencije|testiranje inteligencije]], postupke promjene [[seksualna orijentacija|seksualne orijentacije]] i [[rodna ravnopravnost|rodnu ravnopravnost]].<ref name="APA_Policy_Manual">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/policy/ |title=Council Policy Manual |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> === Organizacijska struktura i upravljanje === Američko psihološko udruženje je korporacija registrovana u [[Washington|Washington, D.C.]]. Njena organizacijska struktura zasniva se na sistemu upravljanja koji uključuje podjelu nadležnosti između više tijela.<ref name="APA_Gov">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance |title=APA Governance |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Osnovna upravljačka tijela Američkog psihološkog udruženja čine predsjednik, Upravni odbor, Vijeće predstavnika i mreža odbora i komisija. Predsjednik se bira iz reda članova organizacije i predsjedava Vijećem predstavnika i Upravnim odborom, uz nadležnosti definisane statutom organizacije.<ref name="APA_Gov" /> Upravni odbor odgovoran je za administrativno i finansijsko upravljanje, uključujući usvajanje budžeta i nadzor nad radom organizacije. Čine ga predsjednik, izabrani predsjednik, bivši predsjednik, blagajnik, zapisničar, predstavnici Vijeća i izvršni direktor.<ref name="APA_Gov" /> Vijeće predstavnika je najviše tijelo za donošenje politika i strateških odluka, a sastavljeno je od predstavnika regionalnih udruženja, stručnih sekcija i drugih organizacijskih jedinica APA-e.<ref name="APA_Gov" /> Većina operativnih aktivnosti odvija se kroz odbore i komisije koji rade na dobrovoljnoj osnovi i nadziru oblasti kao što su istraživanje, obrazovanje, izdavaštvo i međunarodna saradnja.<ref name="APA_Gov" /> === Inicijative u oblasti jednakosti, raznolikosti i inkluzije === Američko psihološko udruženje provodi politike usmjerene na unapređenje jednakosti, raznolikosti i inkluzije ([[Engleski jezik|engl.]] ''Equity, diversity and inclusion'' – EDI), koje su integrisane u strateške i organizacijske aktivnosti udruženja. Ove politike uključuju programe usmjerene na smanjenje nejednakosti i unapređenje profesionalne inkluzije u psihologiji i društvu u cjelini.<ref name="APA_EDI">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/apa/equity-diversity-inclusion/ |title=Equity, Diversity and Inclusion Framework |publisher=American Psychological Association |date=2021 |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Udruženje također, naglašava posvećenost zaštiti ljudskih prava, što je sastavni dio njegovih etičkih i profesionalnih standarda. === Projekt dobrog upravljanja === Projekt dobrog upravljanja ([[Engleski jezik|engl.]] ''Good Governance Project'', GGP) pokrenut je 2011. s ciljem unapređenja upravljačkih struktura i procesa Američkog psihološkog udruženja.<ref name="APA_GGP">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/good-governance/ |title=Good Governance Project |publisher=American Psychological Association |date=2013 |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Projekt je uključivao analizu postojećeg sistema upravljanja, prikupljanje povratnih informacija i izradu prijedloga za organizacijske promjene. U završnoj fazi predložena je reorganizacija upravljačkog modela, uz jačanje korporativne strukture. Prijedlozi su razmatrani i stavljeni na glasanje tokom 2013.<ref name="GGP_July_2013">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/good-governance/final-report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.apa.org/about/governance/good-governance/final-report.pdf |archive-date=2022 |url-status=live |title=Good Governance Project Recommended Changes to Maximize Organizational Effectiveness of APA Governance |publisher=American Psychological Association |date=2013 |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> === Organizacijska struktura === Američko psihološko udruženje (APA) sastoji se od izvršnog ureda, izdavačke djelatnosti i ureda koji pokrivaju administrativne, poslovne, informatičke i operativne funkcije, kao i pet osnovnih direktorata. * ''Direktorat za obrazovanje'' bavi se akreditacijom doktorskih studijskih programa iz psihologije i pitanjima psihološkog obrazovanja na svim nivoima, od srednjeg do postdiplomskog obrazovanja.<ref name="APA_Education">{{cite web |url=https://www.apa.org/ed/ |title=Education Directorate of the American Psychological Association |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za rad u praksi'' zastupa interese psihologa iz prakse i korisnika psiholoških usluga u zdravstvenom sistemu i široj zajednici.<ref name="APA_Practice">{{cite web |url=https://www.apa.org/practice/ |title=APA Practice Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za javni interes'' promoviše primjenu psihologije u rješavanju društvenih problema i unapređenju dobrobiti ljudi, kao i ravnopravnog i pravednog tretmana svih društvenih grupa.<ref name="APA_Public_Interest">{{cite web |url=https://www.apa.org/pi/ |title=Public Interest Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za komunikacije s javnošću i članovima'' odgovoran je za komunikaciju Američko psihološkog udruženja sa članovima, pridruženim organizacijama i širom javnošću.<ref name="APA_Communications">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/offices/directorates/communications |title=Public and Member Communications |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za nauku'' djeluje na unapređenju, promociji i primjeni psihološke nauke u istraživačkom, obrazovnom i profesionalnom kontekstu.<ref name="APA_Science">{{cite web |url=https://www.apa.org/science/ |title=Science Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> === Članstvo i profesionalni naziv ″psiholog″ === Politika Američkog psihološkog udruženja (APA) u vezi s korištenjem profesionalnog naziva [[psiholog]] zasniva se na Modelskom zakonu za državnu licencu psihologa ([[Engleski jezik|eng.]] ''Model Act for State Licensure of Psychologists''), kojim se definišu osnovni profesionalni standardi za obavljanje psihološke djelatnosti u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="APA_Model_Act">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/policy/model-act-licensure.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930090937/http://www.apapracticecentral.org/ce/state/model-act.aspx |archive-date=2018 |url-status=dead |title=Model Act for State Licensure of Psychologists |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Prema ovim standardima, profesionalni naziv ″psiholog″ u pravilu mogu koristiti osobe koje su završile doktorski studij iz psihologije i koje posjeduju odgovarajuću državnu licencu za pružanje psiholoških usluga javnosti, osim u slučajevima kada su zakonski izuzete od obaveze licenciranja. Zakoni o licenciranju razlikuju se među saveznim državama i propisuju posebne obrazovne, stručne i profesionalne uslove za stjecanje licence. Od obaveze licenciranja mogu biti izuzeti istraživači, univerzitetski nastavnici i drugi stručnjaci iz primijenjene psihologije koji djeluju izvan oblasti zdravstvene zaštite. Puno članstvo u Američkom psihološkom udruženju u Sjedinjenim Američkim Državama i [[Kanada|Kanadi]] u pravilu zahtijeva završeno doktorsko obrazovanje iz psihologije, dok pridruženo članstvo zahtijeva najmanje dvije godine postdiplomskog studija iz psihologije ili srodne discipline odobrene od strane Udruženja. U posebnim slučajevima, zahtjev za doktorskom disertacijom kao uslov za puno članstvo može biti izuzet, ukoliko kandidat posjeduje značajne stručne, naučne ili profesionalne doprinose u oblasti psihologije.<ref name="APA_Division_Handbook">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/division/officers/handbook/ |title=Division Officers Handbook |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> === Publikacije === Američko psihološko udruženje jedan je od najvećih izdavača stručne i naučne literature iz oblasti psihologije. Njegova izdavačka djelatnost obuhvata naučne časopise, stručne knjige, rječnike, enciklopedije, priručnike i digitalne baze podataka.<ref name="APA_Publications">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs |title=APA Publishing |publisher=American Psychological Association |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Službeni i vodeći naučni časopis udruženja je ''American Psychologist'', recenzirani časopis koji objavljuje radove iz različitih oblasti psihologije i prati razvoj discipline na naučnom i profesionalnom nivou.<ref name="APA_Publications" /> Američko psihološko udruženje izdaje više od 70 stručnih i naučnih časopisa koji pokrivaju različite oblasti psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku]], [[Razvojna psihologija|razvojnu]], [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu]], [[Socijalna psihologija|socijalnu]], [[Zdravstvena psihologija|zdravstvenu]] i [[Edukacijska psihologija|edukacijsku psihologiju]]. Među značajnijim publikacijama nalaze se ''Psychological Bulletin'', ''Psychological Review'', ''Journal of Applied Psychology'', ''Developmental Psychology'', ''Health Psychology'' i ''Journal of Personality and Social Psychology''.<ref name="APA_Journals">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/journals/ |title=APA Publishing Journals |publisher=American Psychological Association |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Udruženje objavljuje i stručne knjige, među kojima se posebno izdvajaju Priručnik APA stila ([[Engleski jezik|eng.]] ''Publication Manual of the American Psychological Association''), koji predstavlja standard za naučno pisanje i citiranje u društvenim i bihevioralnim naukama i Rječnik psihologije APA ([[Engleski jezik|engl.]] ''APA Dictionary of Psychology''). Pored naučnih publikacija, Američko psihološko udruženje objavljuje stručne izvještaje, obrazovne materijale, priručnike za praksu i publikacije namijenjene široj javnosti, uključujući izdanja za djecu kroz izdavački ogranak ''Magination Press''.<ref name="APA_Publications" /> === APA stil citiranja === Američko psihološko udruženje razvilo je standard za naučno pisanje i citiranje, poznat kao APA stil ([[Engleski jezik|engl.]] ''APA style''), koji je definisan u publikaciji ''Publication Manual of the American Psychological Association''.<ref name="APA_Manual_7th">{{cite book |last=American Psychological Association |title=Publication Manual of the American Psychological Association |url=https://catocom.cba.ucb.edu.bo/wp-content/uploads/2020/09/APA-2020-7th-Ed.pdf |edition=7. |publisher=American Psychological Association |year=2020 |language=en |access-date=27. 4. 2026 |archive-date=15. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260415152438/https://catocom.cba.ucb.edu.bo/wp-content/uploads/2020/09/APA-2020-7th-Ed.pdf |url-status=dead }}</ref> APA stil predstavlja jedan od najrasprostranjenijih standarda za pisanje naučnih i stručnih radova u oblastima [[psihologija|psihologije]], [[obrazovanje|obrazovanja]], [[sociologija|sociologije]], [[komunikologija|komunikologije]] i drugih društvenih i bihevioralnih nauka. Standard obuhvata pravila za strukturiranje naučnih radova, etičke smjernice u istraživanju, način prezentacije rezultata, stil pisanja, kao i pravila za citiranje i navođenje literature.<ref name="Eckstein_2017">{{cite book |last=Eckstein |first=Jessica J. |title=The SAGE Encyclopedia of Communication Research Methods |publisher=SAGE Publications |year=2017 |editor=Allen, Mike |pages=27–28 |doi=10.4135/9781483381411.n11 |url=https://www.researchgate.net/publication/289980267_American_Psychological_Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Primjena APA stila posebno je zastupljena u kvantitativnim i kvalitativnim istraživanjima u društvenim naukama, gdje služi kao standardizirani okvir za akademsko i istraživačko izvještavanje. Tokom vremena APA stil proširen je i izvan oblasti psihologije, te je postao jedan od vodećih međunarodnih standarda za akademsko citiranje i naučnu komunikaciju. === Baze podataka === Američko psihološko udruženje razvija i održava više specijaliziranih bibliografskih i digitalnih baza podataka namijenjenih istraživanju, obrazovanju i profesionalnoj praksi u oblasti psihologije.<ref name="APA_Databases">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases |title=APA Databases and Electronic Resources |publisher=American Psychological Association |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Među najpoznatijim bazama podataka koje održava Američko psihološko udruženje nalaze se ''PsycINFO'', ''PsycARTICLES'', ''PsycBOOKS'', ''PsycEXTRA'', ''PsycTESTS'' i ''PsycTHERAPY'', dok platforma ''PsycNET'' omogućava objedinjeno pretraživanje više APA-inih digitalnih izvora.<ref name="APA_Databases" /> ''PsycINFO'' predstavlja jednu od najopsežnijih bibliografskih baza podataka iz oblasti psihologije i srodnih disciplina. Sadrži bibliografske zapise i sažetke naučnih članaka, knjiga, poglavlja u knjigama, tehničkih izvještaja i disertacija, s obuhvatom literature koja datira još od 19. vijeka. Ova baza podataka koristi se kao jedan od osnovnih istraživačkih izvora u psihološkim i društvenim naukama.<ref>{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases/psycinfo |title=APA PsycInfo |publisher=American Psychological Association |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{official website|https://www.apa.org/}} * [https://www.iccpp.org/wp-content/uploads/2020/06/APA-Dictionary-of-Psychology-by-American-Psychological-Association-z-lib.org_-2.pdf APA Rječnik psihologije (PDF)] [[Kategorija:Međunarodne organizacije]] [[Kategorija:Naučne organizacije osnovane 1892.]] [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Američko psihološko udruženje]] ht5dw3h37dwncxl5p15s9ggwhov9v7z 3936720 3936702 2026-10-23T08:22:59Z Bosancica by MK 173186 Sitne korekcije 3936720 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svjetska organizacija | zvanično_ime = Američko psihološko udruženje (APA) | izvorno_ime = American Psychological Association | ime_genitiv = | zastava = | zastava_širina = | grb = APA.png | grb_širina = 280px | vrsta_simbola = Logo | uzrečica = | himna = | karta = | glavno_sjedište = [[Washington]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | broj zemalja članica = Više od 190.000 (članova) | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = Wendi Williams | vrsta_druge_vlasti = Izvršni direktor | vladar_druga_vlast = Arthur C. Evans, Jr. | vrsta_treće_vlasti = Glavno tijelo | vladar_treća_vlast = Vijeće predstavnika | vrsta_četvrti_vlasti = | vladar_četvrti_vlast = | datum_osnivanja = {{Početni datum i godine|1892|07}} | web_stranica = [https://www.apa.org www.apa.org] | komentar = Najveće naučno i profesionalno udruženje psihologa u SAD-u i svijetu. }} [[Datoteka:The American Psychological Association headquarters in Washington, D.C.jpg|mini|desno|300px|Sjedište Američkog psihološkog udruženja u [[Washington, D.C.]]]] '''Američko psihološko udruženje''' ([[Engleski jezik|engl.]] ''American Psychological Association'', APA) najveće je profesionalno udruženje [[psiholog]]a u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i jedno od najvećih psiholoških udruženja u svijetu.<ref name="Britannica_APA">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/American-Psychological-Association |title=American Psychological Association |publisher=Encyclopedia Britannica |author=Willis, D. |date=2023 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Udruženje ima više od 190.000 članova, uključujući istraživače, nastavnike, kliničare, savjetnike i studente.<ref name="About">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/ |title=About APA |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Američko psihološko udruženje je organizovana kroz 54 stručne sekcije, koje predstavljaju različite specijalizirane oblasti i tematska područja unutar [[psihologija|psihologije]].<ref name="APA_Divisions">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/division/ |title=Divisions of the APA |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Sjedište udruženja nalazi se u [[Washington, D.C.|Washingtonu, D.C.]]. Djelovanje APA-e obuhvata razvoj naučnih standarda, profesionalne etike, [[Obrazovanje|obrazovanja]] i stručne prakse u psihologiji. Američko psihološko udruženje ne treba miješati s [[Američko psihijatrijsko udruženje|Američkim psihijatrijskim udruženjem]] (engl. ''American Psychiatric Association''), koje također koristi skraćenicu APA. == Historija == [[Datoteka:G. Stanley Hall.jpg|mini|desno|300px|Granville Stanley Hall, prvi predsjednik Američkog psihološkog udruženja (1892)]] Američko psihološko udruženje (APA) osnovano je u julu 1892. kao profesionalna organizacija posvećena razvoju psihološke nauke i stručne prakse u oblasti psihologije. Osnovala ga je manja grupa stručnjaka zainteresovanih za ono što se u to vrijeme nazivalo "novom psihologijom", a među prvim 31 članom izabran je i prvi predsjednik udruženja, [[Granville Stanley Hall]].<ref name="About" /><ref name="Fernberger_1932">{{cite journal |last=Fernberger |first=Samuel W. |date=1932 |title=The American Psychological Association: A Historical Summary, 1892–1930 |journal=Psychological Bulletin |volume=29 |pages=1–89 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Fernberger/1932/history.htm |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Prvi sastanak udruženja održan je u decembru 1892. na [[Univerzitet u Pennsylvaniji|Univerzitetu u Pennsylvaniji]]. U početnom periodu organizacijska struktura Američkog psihološkog udruženja zasnivala se na vijeću i izvršnom odboru, što je predstavljalo osnovu kasnijeg sistema upravljanja koji se održao i u savremenom obliku kroz Vijeće predstavnika i Upravni odbor.<ref name="Fernberger_1932" /> Tokom prvih decenija članstvo je raslo postepeno. Krajem 19. vijeka Američko psihološko udruženje je imalo 125 članova, dok je do 1940. broj redovnih članova porastao na 664. Dodatno proširenje članstva omogućeno je uvođenjem kategorije pridruženih članova 1926., što je doprinijelo većem uključivanju stručnjaka iz primijenjenih područja psihologije.<ref name="Fernberger_1932" /> Značajna reorganizacija udruženja provedena je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada je Američko psihološko udruženje proširilo svoje djelovanje spajanjem s drugim psihološkim organizacijama i uključivanjem profesionalne prakse i unapređenja [[dobrobit]]i u svoje institucionalne ciljeve. Ova reorganizacija doprinijela je transformaciji Američkog psihološkog udruženja iz pretežno akademskog udruženja u širu naučnu i profesionalnu organizaciju.<ref name="Evans_1992">{{cite book |editor-last1=Evans |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Sexton |editor-first2=Virginia S. |editor-last3=Cadwallader |editor-first3=Thomas C. |title=The American Psychological Association: A Historical Perspective |publisher=American Psychological Association |location=Washington, D.C. |year=1992 |url=https://archive.org/details/americanpsycholo0000unse |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Nakon završetka Drugog svjetskog rata psihologija bilježi snažan institucionalni i profesionalni razvoj, posebno u oblastima [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]]. Ovaj rast bio je povezan s povećanom potrebom za psihološkim uslugama, razvojem programa stručnog osposobljavanja i širenjem istraživačke infrastrukture, uključujući osnivanje [[Nacionalni institut za mentalno zdravlje Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnog instituta za mentalno zdravlje]].<ref name="Pickren_2005">{{cite book |editor-last1=Pickren |editor-first1=Wade E. |editor-last2=Schneider |editor-first2=Stanley F. |date=2005 |title=Psychology and the National Institute of Mental Health: A Historical Analysis of Science, Practice, and Policy |publisher=APA Books |location=Washington, D.C. |url=https://psycnet.apa.org/fulltext/2004-21193-000-FRM.pdf |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Organizacijska struktura Američkog psihološkog udruženja dodatno je razvijena kroz sistem stručnih odjela ([[Engleski jezik|eng.]] ''divisions''), uveden u okviru reorganizacije tokom 1940-ih. Prvobitno je formirano 19 odjela, dok ih danas postoji 54, koje obuhvataju različite specijalizirane oblasti psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku psihologiju]], [[pedagoška psihologija|edukacijsku psihologiju]], psihologiju ovisnosti, [[Psihologija žena|psihologiju žena]] i [[Historija psihologije|historiju psihologije]].<ref name="Dewsbury_1997">{{cite journal |last=Dewsbury |first=Donald A. |date=1997 |title=On the Evolution of Divisions |journal=American Psychologist |volume=52 |pages=733–741 |url=https://www.researchgate.net/publication/232459801_On_the_evolution_of_divisions |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Predsjednici === Tokom historije Američkog psihološkog udruženja funkciju predsjednika obavljali su brojni istaknuti psiholozi i naučnici koji su dali značajan doprinos razvoju savremene psihologije. Među ranijim predsjednicima bili su [[Granville Stanley Hall]] (1892), [[William James]] (1894, 1904), [[James McKeen Cattell]] (1895), [[John Dewey]] (1899), [[Mary Whiton Calkins]] (1905) i [[Edward Thorndike]] (1912). U drugoj polovini 20. stoljeća predsjedničku funkciju obavljali su, između ostalih, [[Carl Rogers]] (1947), [[Abraham Maslow]] (1968), [[Albert Bandura]] (1974) i [[Martin Seligman]] (1998). U savremenom periodu među predsjednicima udruženja bili su [[Philip Zimbardo]] (2002), [[Robert Sternberg]] (2003), [[Thema Bryant]] (2023) i [[Cynthia de las Fuentes]] (2024).<ref name="APA_Presidents">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/president/former-presidents |title=Former APA Presidents |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Djelovanje == Američko psihološko udruženje formira stručne radne grupe i odbore koji izrađuju smjernice i zauzimaju stavove o društveno značajnim pitanjima, uključujući [[abortus]], [[ljudska prava]], dobrobit pritvorenih ili osuđenih osoba, [[trgovina ljudima|trgovinu ljudima]], prava osoba s [[mentalni poremećaj|mentalnim poremećajima]], [[kvocijent inteligencije|testiranje inteligencije]], postupke promjene [[seksualna orijentacija|seksualne orijentacije]] i [[rodna ravnopravnost|rodnu ravnopravnost]].<ref name="APA_Policy_Manual">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/policy/ |title=Council Policy Manual |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Organizacijska struktura i upravljanje === Američko psihološko udruženje je korporacija registrovana u [[Washington|Washington, D.C.]]. Njena organizacijska struktura zasniva se na sistemu upravljanja koji uključuje podjelu nadležnosti između više tijela.<ref name="APA_Gov">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance |title=APA Governance |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Osnovna upravljačka tijela Američkog psihološkog udruženja čine predsjednik, Upravni odbor, Vijeće predstavnika i mreža odbora i komisija. Predsjednik se bira iz reda članova organizacije i predsjedava Vijećem predstavnika i Upravnim odborom, uz nadležnosti definisane statutom organizacije.<ref name="APA_Gov" /> Upravni odbor odgovoran je za administrativno i finansijsko upravljanje, uključujući usvajanje budžeta i nadzor nad radom organizacije. Čine ga predsjednik, izabrani predsjednik, bivši predsjednik, blagajnik, zapisničar, predstavnici Vijeća i izvršni direktor.<ref name="APA_Gov" /> Vijeće predstavnika je najviše tijelo za donošenje politika i strateških odluka, a sastavljeno je od predstavnika regionalnih udruženja, stručnih sekcija i drugih organizacijskih jedinica APA-e.<ref name="APA_Gov" /> Većina operativnih aktivnosti odvija se kroz odbore i komisije koji rade na dobrovoljnoj osnovi i nadziru oblasti kao što su istraživanje, [[obrazovanje]], izdavaštvo i međunarodna saradnja.<ref name="APA_Gov" /> === Inicijative u oblasti jednakosti, raznolikosti i inkluzije === Američko psihološko udruženje provodi politike usmjerene na unapređenje jednakosti, raznolikosti i inkluzije ([[Engleski jezik|engl.]] ''Equity, diversity and inclusion'' – EDI), koje su integrisane u strateške i organizacijske aktivnosti udruženja. Ove politike uključuju programe usmjerene na smanjenje nejednakosti i unapređenje profesionalne inkluzije u psihologiji i društvu u cjelini.<ref name="APA_EDI">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/apa/equity-diversity-inclusion/ |title=Equity, Diversity and Inclusion Framework |publisher=American Psychological Association |date=2021 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Udruženje također, naglašava posvećenost zaštiti [[Ljudska prava|ljudskih prava]], što je sastavni dio njegovih etičkih i profesionalnih standarda. === Projekt dobrog upravljanja === Projekt dobrog upravljanja ([[Engleski jezik|engl.]] ''Good Governance Project'', GGP) pokrenut je 2011. s ciljem unapređenja upravljačkih struktura i procesa Američkog psihološkog udruženja.<ref name="APA_GGP">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/good-governance/ |title=Good Governance Project |publisher=American Psychological Association |date=2013 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Projekt je uključivao analizu postojećeg sistema upravljanja, prikupljanje povratnih informacija i izradu prijedloga za organizacijske promjene. U završnoj fazi predložena je reorganizacija upravljačkog modela, uz jačanje korporativne strukture. Prijedlozi su razmatrani i stavljeni na glasanje tokom 2013.<ref name="GGP_July_2013">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/good-governance/final-report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.apa.org/about/governance/good-governance/final-report.pdf |archive-date=2022 |url-status=live |title=Good Governance Project Recommended Changes to Maximize Organizational Effectiveness of APA Governance |publisher=American Psychological Association |date=2013 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Organizacijska struktura === Američko psihološko udruženje (APA) sastoji se od izvršnog ureda, izdavačke djelatnosti i ureda koji pokrivaju administrativne, poslovne, informatičke i operativne funkcije, kao i pet osnovnih direktorata. * ''Direktorat za obrazovanje'' bavi se akreditacijom doktorskih studijskih programa iz psihologije i pitanjima psihološkog obrazovanja na svim nivoima, od srednjeg do postdiplomskog obrazovanja.<ref name="APA_Education">{{cite web |url=https://www.apa.org/ed/ |title=Education Directorate of the American Psychological Association |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za rad u praksi'' zastupa interese psihologa iz prakse i korisnika psiholoških usluga u zdravstvenom sistemu i široj zajednici.<ref name="APA_Practice">{{cite web |url=https://www.apa.org/practice/ |title=APA Practice Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za javni interes'' promoviše primjenu psihologije u rješavanju društvenih problema i unapređenju dobrobiti ljudi, kao i ravnopravnog i pravednog tretmana svih društvenih grupa.<ref name="APA_Public_Interest">{{cite web |url=https://www.apa.org/pi/ |title=Public Interest Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za komunikacije s javnošću i članovima'' odgovoran je za komunikaciju Američko psihološkog udruženja sa članovima, pridruženim organizacijama i širom javnošću.<ref name="APA_Communications">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/offices/directorates/communications |title=Public and Member Communications |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za nauku'' djeluje na unapređenju, promociji i primjeni psihološke nauke u istraživačkom, obrazovnom i profesionalnom kontekstu.<ref name="APA_Science">{{cite web |url=https://www.apa.org/science/ |title=Science Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Članstvo i profesionalni naziv ″psiholog″ === Politika Američkog psihološkog udruženja (APA) u vezi s korištenjem profesionalnog naziva [[psiholog]] zasniva se na Modelskom zakonu za državnu licencu psihologa ([[Engleski jezik|eng.]] ''Model Act for State Licensure of Psychologists''), kojim se definišu osnovni profesionalni standardi za obavljanje psihološke djelatnosti u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="APA_Model_Act">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/policy/model-act-licensure.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930090937/http://www.apapracticecentral.org/ce/state/model-act.aspx |archive-date=2018 |url-status=dead |title=Model Act for State Licensure of Psychologists |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovim standardima, profesionalni naziv ″psiholog″ u pravilu mogu koristiti osobe koje su završile doktorski studij iz psihologije i koje posjeduju odgovarajuću državnu licencu za pružanje psiholoških usluga javnosti, osim u slučajevima kada su zakonski izuzete od obaveze licenciranja. Zakoni o licenciranju razlikuju se među saveznim državama i propisuju posebne obrazovne, stručne i profesionalne uslove za stjecanje licence. Od obaveze licenciranja mogu biti izuzeti istraživači, univerzitetski nastavnici i drugi stručnjaci iz primijenjene psihologije koji djeluju izvan oblasti zdravstvene zaštite. Puno članstvo u Američkom psihološkom udruženju u Sjedinjenim Američkim Državama i [[Kanada|Kanadi]] u pravilu zahtijeva završeno doktorsko obrazovanje iz psihologije, dok pridruženo članstvo zahtijeva najmanje dvije godine postdiplomskog studija iz psihologije ili srodne discipline odobrene od strane Udruženja. U posebnim slučajevima, zahtjev za doktorskom disertacijom kao uslov za puno članstvo može biti izuzet, ukoliko kandidat posjeduje značajne stručne, naučne ili profesionalne doprinose u oblasti psihologije.<ref name="APA_Division_Handbook">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/division/officers/handbook/ |title=Division Officers Handbook |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Publikacije === Američko psihološko udruženje jedan je od najvećih izdavača stručne i naučne literature iz oblasti psihologije. Njegova izdavačka djelatnost obuhvata naučne časopise, stručne knjige, rječnike, enciklopedije, priručnike i digitalne baze podataka.<ref name="APA_Publications">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs |title=APA Publishing |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Službeni i vodeći naučni časopis udruženja je ''American Psychologist'', recenzirani časopis koji objavljuje radove iz različitih oblasti psihologije i prati razvoj discipline na naučnom i profesionalnom nivou.<ref name="APA_Publications" /> Američko psihološko udruženje izdaje više od 70 stručnih i naučnih časopisa koji pokrivaju različite oblasti psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku]], [[Razvojna psihologija|razvojnu]], [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu]], [[Socijalna psihologija|socijalnu]], [[Zdravstvena psihologija|zdravstvenu]] i [[Edukacijska psihologija|edukacijsku psihologiju]]. Među značajnijim publikacijama nalaze se ''Psychological Bulletin'', ''Psychological Review'', ''Journal of Applied Psychology'', ''Developmental Psychology'', ''Health Psychology'' i ''Journal of Personality and Social Psychology''.<ref name="APA_Journals">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/journals/ |title=APA Publishing Journals |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Udruženje objavljuje i stručne knjige, među kojima se posebno izdvajaju Priručnik APA stila ([[Engleski jezik|eng.]] ''Publication Manual of the American Psychological Association''), koji predstavlja standard za naučno pisanje i citiranje u društvenim i bihevioralnim naukama i Rječnik psihologije APA ([[Engleski jezik|engl.]] ''APA Dictionary of Psychology''). Pored naučnih publikacija, Američko psihološko udruženje objavljuje stručne izvještaje, obrazovne materijale, priručnike za praksu i publikacije namijenjene široj javnosti, uključujući izdanja za djecu kroz izdavački ogranak ''Magination Press''.<ref name="APA_Publications" /> === APA stil citiranja === Američko psihološko udruženje razvilo je standard za naučno pisanje i citiranje, poznat kao APA stil ([[Engleski jezik|engl.]] ''APA style''), koji je definisan u publikaciji ''Publication Manual of the American Psychological Association''.<ref name="APA_Manual_7th">{{cite book |last=American Psychological Association |title=Publication Manual of the American Psychological Association |url=https://catocom.cba.ucb.edu.bo/wp-content/uploads/2020/09/APA-2020-7th-Ed.pdf |edition=7. |publisher=American Psychological Association |year=2020 |language=en |access-date=27. 4. 2026 |archive-date=15. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260415152438/https://catocom.cba.ucb.edu.bo/wp-content/uploads/2020/09/APA-2020-7th-Ed.pdf |url-status=dead }}</ref> APA stil predstavlja jedan od najrasprostranjenijih standarda za pisanje naučnih i stručnih radova u oblastima [[psihologija|psihologije]], [[obrazovanje|obrazovanja]], [[sociologija|sociologije]], [[komunikologija|komunikologije]] i drugih društvenih i bihevioralnih nauka. Standard obuhvata pravila za strukturiranje naučnih radova, etičke smjernice u istraživanju, način prezentacije rezultata, stil pisanja, kao i pravila za citiranje i navođenje literature.<ref name="Eckstein_2017">{{cite book |last=Eckstein |first=Jessica J. |title=The SAGE Encyclopedia of Communication Research Methods |publisher=SAGE Publications |year=2017 |editor=Allen, Mike |pages=27–28 |doi=10.4135/9781483381411.n11 |url=https://www.researchgate.net/publication/289980267_American_Psychological_Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Primjena APA stila posebno je zastupljena u kvantitativnim i kvalitativnim istraživanjima u društvenim naukama, gdje služi kao standardizirani okvir za akademsko i istraživačko izvještavanje. Tokom vremena APA stil proširen je i izvan oblasti psihologije, te je postao jedan od vodećih međunarodnih standarda za akademsko citiranje i naučnu komunikaciju. === Baze podataka === Američko psihološko udruženje razvija i održava više specijaliziranih bibliografskih i digitalnih baza podataka namijenjenih istraživanju, obrazovanju i profesionalnoj praksi u oblasti psihologije.<ref name="APA_Databases">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases |title=APA Databases and Electronic Resources |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Među najpoznatijim bazama podataka koje održava Američko psihološko udruženje nalaze se ''PsycINFO'', ''PsycARTICLES'', ''PsycBOOKS'', ''PsycEXTRA'', ''PsycTESTS'' i ''PsycTHERAPY'', dok platforma ''PsycNET'' omogućava objedinjeno pretraživanje više APA-inih digitalnih izvora.<ref name="APA_Databases" /> ''PsycINFO'' predstavlja jednu od najopsežnijih bibliografskih baza podataka iz oblasti psihologije i srodnih disciplina. Sadrži bibliografske zapise i sažetke naučnih članaka, knjiga, poglavlja u knjigama, tehničkih izvještaja i disertacija, s obuhvatom literature koja datira još od 19. vijeka. Ova baza podataka koristi se kao jedan od osnovnih istraživačkih izvora u psihološkim i društvenim naukama.<ref>{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases/psycinfo |title=APA PsycInfo |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{official website|https://www.apa.org/}} * [https://www.iccpp.org/wp-content/uploads/2020/06/APA-Dictionary-of-Psychology-by-American-Psychological-Association-z-lib.org_-2.pdf APA Rječnik psihologije (PDF)] [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Američko psihološko udruženje]] [[Kategorija:Psihološka društva]] [[Kategorija:Stručna udruženja u oblasti psihologije]] [[Kategorija:Međunarodne organizacije]] [[Kategorija:Naučne organizacije osnovane 1892.]] e1i69dpa4r1op1komdauixyvu4dlrpi 3936755 3936720 2026-10-23T11:15:11Z Bosancica by MK 173186 3936755 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svjetska organizacija | zvanično_ime = Američko psihološko udruženje (APA) | izvorno_ime = American Psychological Association | ime_genitiv = | zastava = | zastava_širina = | grb = APA.png | grb_širina = 280px | vrsta_simbola = Logo | uzrečica = | himna = | karta = | glavno_sjedište = [[Washington]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | broj zemalja članica = Više od 190.000 (članova) | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = Wendi Williams | vrsta_druge_vlasti = Izvršni direktor | vladar_druga_vlast = Arthur C. Evans, Jr. | vrsta_treće_vlasti = Glavno tijelo | vladar_treća_vlast = Vijeće predstavnika | vrsta_četvrti_vlasti = | vladar_četvrti_vlast = | datum_osnivanja = {{Početni datum i godine|1892|07}} | web_stranica = [https://www.apa.org www.apa.org] | komentar = Najveće naučno i profesionalno udruženje psihologa u SAD-u i svijetu. }} [[Datoteka:The American Psychological Association headquarters in Washington, D.C.jpg|mini|desno|300px|Sjedište Američkog psihološkog udruženja u [[Washington, D.C.]]]] '''Američko psihološko udruženje''' ([[Engleski jezik|engl.]] ''American Psychological Association'', APA) najveće je profesionalno udruženje [[psiholog]]a u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i jedno od najvećih psiholoških udruženja u svijetu.<ref name="Britannica_APA">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/American-Psychological-Association |title=American Psychological Association |publisher=Encyclopedia Britannica |author=Willis, D. |date=2023 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Udruženje ima više od 190.000 članova, uključujući istraživače, nastavnike, kliničare, savjetnike i studente.<ref name="About">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/ |title=About APA |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Američko psihološko udruženje je organizovana kroz 54 stručne sekcije, koje predstavljaju različite specijalizirane oblasti i tematska područja unutar [[psihologija|psihologije]].<ref name="APA_Divisions">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/division/ |title=Divisions of the APA |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Sjedište udruženja nalazi se u [[Washington, D.C.|Washingtonu, D.C.]]. Djelovanje APA-e obuhvata razvoj naučnih standarda, profesionalne etike, [[Obrazovanje|obrazovanja]] i stručne prakse u psihologiji. Američko psihološko udruženje ne treba miješati s [[Američko psihijatrijsko udruženje|Američkim psihijatrijskim udruženjem]] (engl. ''American Psychiatric Association''), koje također koristi skraćenicu APA. == Historija == [[Datoteka:G. Stanley Hall.jpg|mini|desno|300px|Granville Stanley Hall, prvi predsjednik Američkog psihološkog udruženja (1892)]] Američko psihološko udruženje (APA) osnovano je u julu 1892. kao profesionalna organizacija posvećena razvoju psihološke nauke i stručne prakse u oblasti psihologije. Osnovala ga je manja grupa stručnjaka zainteresovanih za ono što se u to vrijeme nazivalo "novom psihologijom", a među prvim 31 članom izabran je i prvi predsjednik udruženja, [[Granville Stanley Hall]].<ref name="About" /><ref name="Fernberger_1932">{{cite journal |last=Fernberger |first=Samuel W. |date=1932 |title=The American Psychological Association: A Historical Summary, 1892–1930 |journal=Psychological Bulletin |volume=29 |pages=1–89 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Fernberger/1932/history.htm |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Prvi sastanak udruženja održan je u decembru 1892. na [[Univerzitet u Pennsylvaniji|Univerzitetu u Pennsylvaniji]]. U početnom periodu organizacijska struktura Američkog psihološkog udruženja zasnivala se na vijeću i izvršnom odboru, što je predstavljalo osnovu kasnijeg sistema upravljanja koji se održao i u savremenom obliku kroz Vijeće predstavnika i Upravni odbor.<ref name="Fernberger_1932" /> Tokom prvih decenija članstvo je raslo postepeno. Krajem 19. vijeka Američko psihološko udruženje je imalo 125 članova, dok je do 1940. broj redovnih članova porastao na 664. Dodatno proširenje članstva omogućeno je uvođenjem kategorije pridruženih članova 1926., što je doprinijelo većem uključivanju stručnjaka iz primijenjenih područja psihologije.<ref name="Fernberger_1932" /> Značajna reorganizacija udruženja provedena je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada je Američko psihološko udruženje proširilo svoje djelovanje spajanjem s drugim psihološkim organizacijama i uključivanjem profesionalne prakse i unapređenja [[dobrobit]]i u svoje institucionalne ciljeve. Ova reorganizacija doprinijela je transformaciji Američkog psihološkog udruženja iz pretežno akademskog udruženja u širu naučnu i profesionalnu organizaciju.<ref name="Evans_1992">{{cite book |editor-last1=Evans |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Sexton |editor-first2=Virginia S. |editor-last3=Cadwallader |editor-first3=Thomas C. |title=The American Psychological Association: A Historical Perspective |publisher=American Psychological Association |location=Washington, D.C. |year=1992 |url=https://archive.org/details/americanpsycholo0000unse |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Nakon završetka Drugog svjetskog rata psihologija bilježi snažan institucionalni i profesionalni razvoj, posebno u oblastima [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]]. Ovaj rast bio je povezan s povećanom potrebom za psihološkim uslugama, razvojem programa stručnog osposobljavanja i širenjem istraživačke infrastrukture, uključujući osnivanje [[Nacionalni institut za mentalno zdravlje Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnog instituta za mentalno zdravlje]].<ref name="Pickren_2005">{{cite book |editor-last1=Pickren |editor-first1=Wade E. |editor-last2=Schneider |editor-first2=Stanley F. |date=2005 |title=Psychology and the National Institute of Mental Health: A Historical Analysis of Science, Practice, and Policy |publisher=APA Books |location=Washington, D.C. |url=https://psycnet.apa.org/fulltext/2004-21193-000-FRM.pdf |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Organizacijska struktura Američkog psihološkog udruženja dodatno je razvijena kroz sistem stručnih odjela ([[Engleski jezik|eng.]] ''divisions''), uveden u okviru reorganizacije tokom 1940-ih. Prvobitno je formirano 19 odjela, dok ih danas postoji 54, koje obuhvataju različite specijalizirane oblasti psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku psihologiju]], [[edukacijska psihologija|edukacijsku psihologiju]], psihologiju ovisnosti, [[Psihologija žena|psihologiju žena]] i [[Historija psihologije|historiju psihologije]].<ref name="Dewsbury_1997">{{cite journal |last=Dewsbury |first=Donald A. |date=1997 |title=On the Evolution of Divisions |journal=American Psychologist |volume=52 |pages=733–741 |url=https://www.researchgate.net/publication/232459801_On_the_evolution_of_divisions |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Predsjednici === Tokom historije Američkog psihološkog udruženja funkciju predsjednika obavljali su brojni istaknuti psiholozi i naučnici koji su dali značajan doprinos razvoju savremene psihologije. Među ranijim predsjednicima bili su [[Granville Stanley Hall]] (1892), [[William James]] (1894, 1904), [[James McKeen Cattell]] (1895), [[John Dewey]] (1899), [[Mary Whiton Calkins]] (1905) i [[Edward Thorndike]] (1912). U drugoj polovini 20. stoljeća predsjedničku funkciju obavljali su, između ostalih, [[Carl Rogers]] (1947), [[Abraham Maslow]] (1968), [[Albert Bandura]] (1974) i [[Martin Seligman]] (1998). U savremenom periodu među predsjednicima udruženja bili su [[Philip Zimbardo]] (2002), [[Robert Sternberg]] (2003), [[Thema Bryant]] (2023) i [[Cynthia de las Fuentes]] (2024).<ref name="APA_Presidents">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/president/former-presidents |title=Former APA Presidents |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Djelovanje == Američko psihološko udruženje formira stručne radne grupe i odbore koji izrađuju smjernice i zauzimaju stavove o društveno značajnim pitanjima, uključujući [[abortus]], [[ljudska prava]], dobrobit pritvorenih ili osuđenih osoba, [[trgovina ljudima|trgovinu ljudima]], prava osoba s [[mentalni poremećaj|mentalnim poremećajima]], [[kvocijent inteligencije|testiranje inteligencije]], postupke promjene [[seksualna orijentacija|seksualne orijentacije]] i [[rodna ravnopravnost|rodnu ravnopravnost]].<ref name="APA_Policy_Manual">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/policy/ |title=Council Policy Manual |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Organizacijska struktura i upravljanje === Američko psihološko udruženje je korporacija registrovana u [[Washington|Washington, D.C.]]. Njena organizacijska struktura zasniva se na sistemu upravljanja koji uključuje podjelu nadležnosti između više tijela.<ref name="APA_Gov">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance |title=APA Governance |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Osnovna upravljačka tijela Američkog psihološkog udruženja čine predsjednik, Upravni odbor, Vijeće predstavnika i mreža odbora i komisija. Predsjednik se bira iz reda članova organizacije i predsjedava Vijećem predstavnika i Upravnim odborom, uz nadležnosti definisane statutom organizacije.<ref name="APA_Gov" /> Upravni odbor odgovoran je za administrativno i finansijsko upravljanje, uključujući usvajanje budžeta i nadzor nad radom organizacije. Čine ga predsjednik, izabrani predsjednik, bivši predsjednik, blagajnik, zapisničar, predstavnici Vijeća i izvršni direktor.<ref name="APA_Gov" /> Vijeće predstavnika je najviše tijelo za donošenje politika i strateških odluka, a sastavljeno je od predstavnika regionalnih udruženja, stručnih sekcija i drugih organizacijskih jedinica APA-e.<ref name="APA_Gov" /> Većina operativnih aktivnosti odvija se kroz odbore i komisije koji rade na dobrovoljnoj osnovi i nadziru oblasti kao što su istraživanje, [[obrazovanje]], izdavaštvo i međunarodna saradnja.<ref name="APA_Gov" /> === Inicijative u oblasti jednakosti, raznolikosti i inkluzije === Američko psihološko udruženje provodi politike usmjerene na unapređenje jednakosti, raznolikosti i inkluzije ([[Engleski jezik|engl.]] ''Equity, diversity and inclusion'' – EDI), koje su integrisane u strateške i organizacijske aktivnosti udruženja. Ove politike uključuju programe usmjerene na smanjenje nejednakosti i unapređenje profesionalne inkluzije u psihologiji i društvu u cjelini.<ref name="APA_EDI">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/apa/equity-diversity-inclusion/ |title=Equity, Diversity and Inclusion Framework |publisher=American Psychological Association |date=2021 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Udruženje također, naglašava posvećenost zaštiti [[Ljudska prava|ljudskih prava]], što je sastavni dio njegovih etičkih i profesionalnih standarda. === Projekt dobrog upravljanja === Projekt dobrog upravljanja ([[Engleski jezik|engl.]] ''Good Governance Project'', GGP) pokrenut je 2011. s ciljem unapređenja upravljačkih struktura i procesa Američkog psihološkog udruženja.<ref name="APA_GGP">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/good-governance/ |title=Good Governance Project |publisher=American Psychological Association |date=2013 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Projekt je uključivao analizu postojećeg sistema upravljanja, prikupljanje povratnih informacija i izradu prijedloga za organizacijske promjene. U završnoj fazi predložena je reorganizacija upravljačkog modela, uz jačanje korporativne strukture. Prijedlozi su razmatrani i stavljeni na glasanje tokom 2013.<ref name="GGP_July_2013">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/good-governance/final-report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.apa.org/about/governance/good-governance/final-report.pdf |archive-date=2022 |url-status=live |title=Good Governance Project Recommended Changes to Maximize Organizational Effectiveness of APA Governance |publisher=American Psychological Association |date=2013 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Organizacijska struktura === Američko psihološko udruženje (APA) sastoji se od izvršnog ureda, izdavačke djelatnosti i ureda koji pokrivaju administrativne, poslovne, informatičke i operativne funkcije, kao i pet osnovnih direktorata. * ''Direktorat za obrazovanje'' bavi se akreditacijom doktorskih studijskih programa iz psihologije i pitanjima psihološkog obrazovanja na svim nivoima, od srednjeg do postdiplomskog obrazovanja.<ref name="APA_Education">{{cite web |url=https://www.apa.org/ed/ |title=Education Directorate of the American Psychological Association |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za rad u praksi'' zastupa interese psihologa iz prakse i korisnika psiholoških usluga u zdravstvenom sistemu i široj zajednici.<ref name="APA_Practice">{{cite web |url=https://www.apa.org/practice/ |title=APA Practice Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za javni interes'' promoviše primjenu psihologije u rješavanju društvenih problema i unapređenju dobrobiti ljudi, kao i ravnopravnog i pravednog tretmana svih društvenih grupa.<ref name="APA_Public_Interest">{{cite web |url=https://www.apa.org/pi/ |title=Public Interest Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za komunikacije s javnošću i članovima'' odgovoran je za komunikaciju Američko psihološkog udruženja sa članovima, pridruženim organizacijama i širom javnošću.<ref name="APA_Communications">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/offices/directorates/communications |title=Public and Member Communications |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za nauku'' djeluje na unapređenju, promociji i primjeni psihološke nauke u istraživačkom, obrazovnom i profesionalnom kontekstu.<ref name="APA_Science">{{cite web |url=https://www.apa.org/science/ |title=Science Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Članstvo i profesionalni naziv ″psiholog″ === Politika Američkog psihološkog udruženja (APA) u vezi s korištenjem profesionalnog naziva [[psiholog]] zasniva se na Modelskom zakonu za državnu licencu psihologa ([[Engleski jezik|eng.]] ''Model Act for State Licensure of Psychologists''), kojim se definišu osnovni profesionalni standardi za obavljanje psihološke djelatnosti u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="APA_Model_Act">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/policy/model-act-licensure.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930090937/http://www.apapracticecentral.org/ce/state/model-act.aspx |archive-date=2018 |url-status=dead |title=Model Act for State Licensure of Psychologists |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovim standardima, profesionalni naziv ″psiholog″ u pravilu mogu koristiti osobe koje su završile doktorski studij iz psihologije i koje posjeduju odgovarajuću državnu licencu za pružanje psiholoških usluga javnosti, osim u slučajevima kada su zakonski izuzete od obaveze licenciranja. Zakoni o licenciranju razlikuju se među saveznim državama i propisuju posebne obrazovne, stručne i profesionalne uslove za stjecanje licence. Od obaveze licenciranja mogu biti izuzeti istraživači, univerzitetski nastavnici i drugi stručnjaci iz primijenjene psihologije koji djeluju izvan oblasti zdravstvene zaštite. Puno članstvo u Američkom psihološkom udruženju u Sjedinjenim Američkim Državama i [[Kanada|Kanadi]] u pravilu zahtijeva završeno doktorsko obrazovanje iz psihologije, dok pridruženo članstvo zahtijeva najmanje dvije godine postdiplomskog studija iz psihologije ili srodne discipline odobrene od strane Udruženja. U posebnim slučajevima, zahtjev za doktorskom disertacijom kao uslov za puno članstvo može biti izuzet, ukoliko kandidat posjeduje značajne stručne, naučne ili profesionalne doprinose u oblasti psihologije.<ref name="APA_Division_Handbook">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/division/officers/handbook/ |title=Division Officers Handbook |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Publikacije === Američko psihološko udruženje jedan je od najvećih izdavača stručne i naučne literature iz oblasti psihologije. Njegova izdavačka djelatnost obuhvata naučne časopise, stručne knjige, rječnike, enciklopedije, priručnike i digitalne baze podataka.<ref name="APA_Publications">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs |title=APA Publishing |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Službeni i vodeći naučni časopis udruženja je ''American Psychologist'', recenzirani časopis koji objavljuje radove iz različitih oblasti psihologije i prati razvoj discipline na naučnom i profesionalnom nivou.<ref name="APA_Publications" /> Američko psihološko udruženje izdaje više od 70 stručnih i naučnih časopisa koji pokrivaju različite oblasti psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku]], [[Razvojna psihologija|razvojnu]], [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu]], [[Socijalna psihologija|socijalnu]], [[Zdravstvena psihologija|zdravstvenu]] i [[Edukacijska psihologija|edukacijsku psihologiju]]. Među značajnijim publikacijama nalaze se ''Psychological Bulletin'', ''Psychological Review'', ''Journal of Applied Psychology'', ''Developmental Psychology'', ''Health Psychology'' i ''Journal of Personality and Social Psychology''.<ref name="APA_Journals">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/journals/ |title=APA Publishing Journals |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Udruženje objavljuje i stručne knjige, među kojima se posebno izdvajaju Priručnik APA stila ([[Engleski jezik|eng.]] ''Publication Manual of the American Psychological Association''), koji predstavlja standard za naučno pisanje i citiranje u društvenim i bihevioralnim naukama i Rječnik psihologije APA ([[Engleski jezik|engl.]] ''APA Dictionary of Psychology''). Pored naučnih publikacija, Američko psihološko udruženje objavljuje stručne izvještaje, obrazovne materijale, priručnike za praksu i publikacije namijenjene široj javnosti, uključujući izdanja za djecu kroz izdavački ogranak ''Magination Press''.<ref name="APA_Publications" /> === APA stil citiranja === Američko psihološko udruženje razvilo je standard za naučno pisanje i citiranje, poznat kao APA stil ([[Engleski jezik|engl.]] ''APA style''), koji je definisan u publikaciji ''Publication Manual of the American Psychological Association''.<ref name="APA_Manual_7th">{{cite book |last=American Psychological Association |title=Publication Manual of the American Psychological Association |url=https://catocom.cba.ucb.edu.bo/wp-content/uploads/2020/09/APA-2020-7th-Ed.pdf |edition=7. |publisher=American Psychological Association |year=2020 |language=en |access-date=27. 4. 2026 |archive-date=15. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260415152438/https://catocom.cba.ucb.edu.bo/wp-content/uploads/2020/09/APA-2020-7th-Ed.pdf |url-status=dead }}</ref> APA stil predstavlja jedan od najrasprostranjenijih standarda za pisanje naučnih i stručnih radova u oblastima [[psihologija|psihologije]], [[obrazovanje|obrazovanja]], [[sociologija|sociologije]], [[komunikologija|komunikologije]] i drugih društvenih i bihevioralnih nauka. Standard obuhvata pravila za strukturiranje naučnih radova, etičke smjernice u istraživanju, način prezentacije rezultata, stil pisanja, kao i pravila za citiranje i navođenje literature.<ref name="Eckstein_2017">{{cite book |last=Eckstein |first=Jessica J. |title=The SAGE Encyclopedia of Communication Research Methods |publisher=SAGE Publications |year=2017 |editor=Allen, Mike |pages=27–28 |doi=10.4135/9781483381411.n11 |url=https://www.researchgate.net/publication/289980267_American_Psychological_Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Primjena APA stila posebno je zastupljena u kvantitativnim i kvalitativnim istraživanjima u društvenim naukama, gdje služi kao standardizirani okvir za akademsko i istraživačko izvještavanje. Tokom vremena APA stil proširen je i izvan oblasti psihologije, te je postao jedan od vodećih međunarodnih standarda za akademsko citiranje i naučnu komunikaciju. === Baze podataka === Američko psihološko udruženje razvija i održava više specijaliziranih bibliografskih i digitalnih baza podataka namijenjenih istraživanju, obrazovanju i profesionalnoj praksi u oblasti psihologije.<ref name="APA_Databases">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases |title=APA Databases and Electronic Resources |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Među najpoznatijim bazama podataka koje održava Američko psihološko udruženje nalaze se ''PsycINFO'', ''PsycARTICLES'', ''PsycBOOKS'', ''PsycEXTRA'', ''PsycTESTS'' i ''PsycTHERAPY'', dok platforma ''PsycNET'' omogućava objedinjeno pretraživanje više APA-inih digitalnih izvora.<ref name="APA_Databases" /> ''PsycINFO'' predstavlja jednu od najopsežnijih bibliografskih baza podataka iz oblasti psihologije i srodnih disciplina. Sadrži bibliografske zapise i sažetke naučnih članaka, knjiga, poglavlja u knjigama, tehničkih izvještaja i disertacija, s obuhvatom literature koja datira još od 19. vijeka. Ova baza podataka koristi se kao jedan od osnovnih istraživačkih izvora u psihološkim i društvenim naukama.<ref>{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases/psycinfo |title=APA PsycInfo |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{official website|https://www.apa.org/}} * [https://www.iccpp.org/wp-content/uploads/2020/06/APA-Dictionary-of-Psychology-by-American-Psychological-Association-z-lib.org_-2.pdf APA Rječnik psihologije (PDF)] [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Američko psihološko udruženje]] [[Kategorija:Psihološka društva]] [[Kategorija:Stručna udruženja u oblasti psihologije]] [[Kategorija:Međunarodne organizacije]] [[Kategorija:Naučne organizacije osnovane 1892.]] orxab5pisbkbnc4lzibwu4ww8euwqte 3936756 3936755 2026-10-23T11:16:37Z Bosancica by MK 173186 3936756 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svjetska organizacija | zvanično_ime = Američko psihološko udruženje (APA) | izvorno_ime = American Psychological Association | ime_genitiv = | zastava = | zastava_širina = | grb = APA.png | grb_širina = 280px | vrsta_simbola = Logo | uzrečica = | himna = | karta = | glavno_sjedište = [[Washington]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | broj zemalja članica = Više od 190.000 (članova) | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = Wendi Williams | vrsta_druge_vlasti = Izvršni direktor | vladar_druga_vlast = Arthur C. Evans, Jr. | vrsta_treće_vlasti = Glavno tijelo | vladar_treća_vlast = Vijeće predstavnika | vrsta_četvrti_vlasti = | vladar_četvrti_vlast = | datum_osnivanja = {{Početni datum i godine|1892|07}} | web_stranica = [https://www.apa.org www.apa.org] | komentar = Najveće naučno i profesionalno udruženje psihologa u SAD-u i svijetu. }} [[Datoteka:The American Psychological Association headquarters in Washington, D.C.jpg|mini|desno|300px|Sjedište Američkog psihološkog udruženja u [[Washington, D.C.]]]] '''Američko psihološko udruženje''' ([[Engleski jezik|engl.]] ''American Psychological Association'', APA) najveće je profesionalno udruženje [[psiholog]]a u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i jedno od najvećih psiholoških udruženja u svijetu.<ref name="Britannica_APA">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/American-Psychological-Association |title=American Psychological Association |publisher=Encyclopedia Britannica |author=Willis, D. |date=2023 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Udruženje ima više od 190.000 članova, uključujući istraživače, nastavnike, kliničare, savjetnike i studente.<ref name="About">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/ |title=About APA |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Američko psihološko udruženje je organizovana kroz 54 stručne sekcije, koje predstavljaju različite specijalizirane oblasti i tematska područja unutar [[psihologija|psihologije]].<ref name="APA_Divisions">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/division/ |title=Divisions of the APA |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Sjedište udruženja nalazi se u [[Washington, D.C.|Washingtonu, D.C.]]. Djelovanje APA-e obuhvata razvoj naučnih standarda, profesionalne etike, [[Obrazovanje|obrazovanja]] i stručne prakse u psihologiji. Američko psihološko udruženje ne treba miješati s [[Američko psihijatrijsko udruženje|Američkim psihijatrijskim udruženjem]] (engl. ''American Psychiatric Association''), koje također koristi skraćenicu APA. == Historija == [[Datoteka:G. Stanley Hall.jpg|mini|desno|300px|Granville Stanley Hall, prvi predsjednik Američkog psihološkog udruženja (1892)]] Američko psihološko udruženje (APA) osnovano je u julu 1892. kao profesionalna organizacija posvećena razvoju psihološke nauke i stručne prakse u oblasti psihologije. Osnovala ga je manja grupa stručnjaka zainteresovanih za ono što se u to vrijeme nazivalo "novom psihologijom", a među prvim 31 članom izabran je i prvi predsjednik udruženja, [[Granville Stanley Hall]].<ref name="About" /><ref name="Fernberger_1932">{{cite journal |last=Fernberger |first=Samuel W. |date=1932 |title=The American Psychological Association: A Historical Summary, 1892–1930 |journal=Psychological Bulletin |volume=29 |pages=1–89 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Fernberger/1932/history.htm |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Prvi sastanak udruženja održan je u decembru 1892. na [[Univerzitet u Pennsylvaniji|Univerzitetu u Pennsylvaniji]]. U početnom periodu organizacijska struktura Američkog psihološkog udruženja zasnivala se na vijeću i izvršnom odboru, što je predstavljalo osnovu kasnijeg sistema upravljanja koji se održao i u savremenom obliku kroz Vijeće predstavnika i Upravni odbor.<ref name="Fernberger_1932" /> Tokom prvih decenija članstvo je raslo postepeno. Krajem 19. vijeka Američko psihološko udruženje je imalo 125 članova, dok je do 1940. broj redovnih članova porastao na 664. Dodatno proširenje članstva omogućeno je uvođenjem kategorije pridruženih članova 1926., što je doprinijelo većem uključivanju stručnjaka iz primijenjenih područja psihologije.<ref name="Fernberger_1932" /> Značajna reorganizacija udruženja provedena je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada je Američko psihološko udruženje proširilo svoje djelovanje spajanjem s drugim psihološkim organizacijama i uključivanjem profesionalne prakse i unapređenja [[dobrobit]]i u svoje institucionalne ciljeve. Ova reorganizacija doprinijela je transformaciji Američkog psihološkog udruženja iz pretežno akademskog udruženja u širu naučnu i profesionalnu organizaciju.<ref name="Evans_1992">{{cite book |editor-last1=Evans |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Sexton |editor-first2=Virginia S. |editor-last3=Cadwallader |editor-first3=Thomas C. |title=The American Psychological Association: A Historical Perspective |publisher=American Psychological Association |location=Washington, D.C. |year=1992 |url=https://archive.org/details/americanpsycholo0000unse |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Nakon završetka Drugog svjetskog rata psihologija bilježi snažan institucionalni i profesionalni razvoj, posebno u oblastima [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]]. Ovaj rast bio je povezan s povećanom potrebom za psihološkim uslugama, razvojem programa stručnog osposobljavanja i širenjem istraživačke infrastrukture, uključujući osnivanje [[Nacionalni institut za mentalno zdravlje Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnog instituta za mentalno zdravlje]].<ref name="Pickren_2005">{{cite book |editor-last1=Pickren |editor-first1=Wade E. |editor-last2=Schneider |editor-first2=Stanley F. |date=2005 |title=Psychology and the National Institute of Mental Health: A Historical Analysis of Science, Practice, and Policy |publisher=APA Books |location=Washington, D.C. |url=https://psycnet.apa.org/fulltext/2004-21193-000-FRM.pdf |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Organizacijska struktura Američkog psihološkog udruženja dodatno je razvijena kroz sistem stručnih odjela ([[Engleski jezik|eng.]] ''divisions''), uveden u okviru reorganizacije tokom 1940-ih. Prvobitno je formirano 19 odjela, dok ih danas postoji 54, koje obuhvataju različite specijalizirane oblasti psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku psihologiju]], [[edukacijska psihologija|edukacijsku psihologiju]], psihologiju ovisnosti, [[Psihologija žena|psihologiju žena]] i [[Historija psihologije|historiju psihologije]].<ref name="Dewsbury_1997">{{cite journal |last=Dewsbury |first=Donald A. |date=1997 |title=On the Evolution of Divisions |journal=American Psychologist |volume=52 |pages=733–741 |url=https://www.researchgate.net/publication/232459801_On_the_evolution_of_divisions |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Predsjednici === Tokom historije Američkog psihološkog udruženja funkciju predsjednika obavljali su brojni istaknuti psiholozi i naučnici koji su dali značajan doprinos razvoju savremene psihologije. Među ranijim predsjednicima bili su [[Granville Stanley Hall]] (1892), [[William James]] (1894, 1904), [[James McKeen Cattell]] (1895), [[John Dewey]] (1899), [[Mary Whiton Calkins]] (1905) i [[Edward Thorndike]] (1912). U drugoj polovini 20. stoljeća predsjedničku funkciju obavljali su, između ostalih, [[Carl Rogers]] (1947), [[Abraham Maslow]] (1968), [[Albert Bandura]] (1974) i [[Martin Seligman]] (1998). U savremenom periodu među predsjednicima udruženja bili su [[Philip Zimbardo]] (2002), [[Robert Sternberg]] (2003), [[Thema Bryant]] (2023) i [[Cynthia de las Fuentes]] (2024).<ref name="APA_Presidents">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/president/former-presidents |title=Former APA Presidents |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Djelovanje == Američko psihološko udruženje formira stručne radne grupe i odbore koji izrađuju smjernice i zauzimaju stavove o društveno značajnim pitanjima, uključujući [[abortus]], [[ljudska prava]], dobrobit pritvorenih ili osuđenih osoba, [[trgovina ljudima|trgovinu ljudima]], prava osoba s [[mentalni poremećaj|mentalnim poremećajima]], [[kvocijent inteligencije|testiranje inteligencije]], postupke promjene [[seksualna orijentacija|seksualne orijentacije]] i [[rodna ravnopravnost|rodnu ravnopravnost]].<ref name="APA_Policy_Manual">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/policy/ |title=Council Policy Manual |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Organizacijska struktura i upravljanje === Američko psihološko udruženje je korporacija registrovana u [[Washington|Washington, D.C.]]. Njena organizacijska struktura zasniva se na sistemu upravljanja koji uključuje podjelu nadležnosti između više tijela.<ref name="APA_Gov">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance |title=APA Governance |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Osnovna upravljačka tijela Američkog psihološkog udruženja čine predsjednik, Upravni odbor, Vijeće predstavnika i mreža odbora i komisija. Predsjednik se bira iz reda članova organizacije i predsjedava Vijećem predstavnika i Upravnim odborom, uz nadležnosti definisane statutom organizacije.<ref name="APA_Gov" /> Upravni odbor odgovoran je za administrativno i finansijsko upravljanje, uključujući usvajanje budžeta i nadzor nad radom organizacije. Čine ga predsjednik, izabrani predsjednik, bivši predsjednik, blagajnik, zapisničar, predstavnici Vijeća i izvršni direktor.<ref name="APA_Gov" /> Vijeće predstavnika je najviše tijelo za donošenje politika i strateških odluka, a sastavljeno je od predstavnika regionalnih udruženja, stručnih sekcija i drugih organizacijskih jedinica APA-e.<ref name="APA_Gov" /> Većina operativnih aktivnosti odvija se kroz odbore i komisije koji rade na dobrovoljnoj osnovi i nadziru oblasti kao što su istraživanje, [[obrazovanje]], izdavaštvo i međunarodna saradnja.<ref name="APA_Gov" /> === Inicijative u oblasti jednakosti, raznolikosti i inkluzije === Američko psihološko udruženje provodi politike usmjerene na unapređenje jednakosti, raznolikosti i inkluzije ([[Engleski jezik|engl.]] ''Equity, diversity and inclusion'' – EDI), koje su integrisane u strateške i organizacijske aktivnosti udruženja. Ove politike uključuju programe usmjerene na smanjenje nejednakosti i unapređenje profesionalne inkluzije u psihologiji i društvu u cjelini.<ref name="APA_EDI">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/apa/equity-diversity-inclusion/ |title=Equity, Diversity and Inclusion Framework |publisher=American Psychological Association |date=2021 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Udruženje također, naglašava posvećenost zaštiti [[Ljudska prava|ljudskih prava]], što je sastavni dio njegovih etičkih i profesionalnih standarda. === Projekt dobrog upravljanja === Projekt dobrog upravljanja ([[Engleski jezik|engl.]] ''Good Governance Project'', GGP) pokrenut je 2011. s ciljem unapređenja upravljačkih struktura i procesa Američkog psihološkog udruženja.<ref name="APA_GGP">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/good-governance/ |title=Good Governance Project |publisher=American Psychological Association |date=2013 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Projekt je uključivao analizu postojećeg sistema upravljanja, prikupljanje povratnih informacija i izradu prijedloga za organizacijske promjene. U završnoj fazi predložena je reorganizacija upravljačkog modela, uz jačanje korporativne strukture. Prijedlozi su razmatrani i stavljeni na glasanje tokom 2013.<ref name="GGP_July_2013">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/good-governance/final-report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.apa.org/about/governance/good-governance/final-report.pdf |archive-date=2022 |url-status=live |title=Good Governance Project Recommended Changes to Maximize Organizational Effectiveness of APA Governance |publisher=American Psychological Association |date=2013 |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Organizacijska struktura === Američko psihološko udruženje (APA) sastoji se od izvršnog ureda, izdavačke djelatnosti i ureda koji pokrivaju administrativne, poslovne, informatičke i operativne funkcije, kao i pet osnovnih direktorata. * ''Direktorat za obrazovanje'' bavi se akreditacijom doktorskih studijskih programa iz psihologije i pitanjima psihološkog obrazovanja na svim nivoima, od srednjeg do postdiplomskog obrazovanja.<ref name="APA_Education">{{cite web |url=https://www.apa.org/ed/ |title=Education Directorate of the American Psychological Association |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za rad u praksi'' zastupa interese psihologa iz prakse i korisnika psiholoških usluga u zdravstvenom sistemu i široj zajednici.<ref name="APA_Practice">{{cite web |url=https://www.apa.org/practice/ |title=APA Practice Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za javni interes'' promoviše primjenu psihologije u rješavanju društvenih problema i unapređenju dobrobiti ljudi, kao i ravnopravnog i pravednog tretmana svih društvenih grupa.<ref name="APA_Public_Interest">{{cite web |url=https://www.apa.org/pi/ |title=Public Interest Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za komunikacije s javnošću i članovima'' odgovoran je za komunikaciju Američko psihološkog udruženja sa članovima, pridruženim organizacijama i širom javnošću.<ref name="APA_Communications">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/offices/directorates/communications |title=Public and Member Communications |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za nauku'' djeluje na unapređenju, promociji i primjeni psihološke nauke u istraživačkom, obrazovnom i profesionalnom kontekstu.<ref name="APA_Science">{{cite web |url=https://www.apa.org/science/ |title=Science Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Članstvo i profesionalni naziv ″psiholog″ === Politika Američkog psihološkog udruženja (APA) u vezi s korištenjem profesionalnog naziva [[psiholog]] zasniva se na Modelskom zakonu za državnu licencu psihologa ([[Engleski jezik|eng.]] ''Model Act for State Licensure of Psychologists''), kojim se definišu osnovni profesionalni standardi za obavljanje psihološke djelatnosti u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="APA_Model_Act">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/policy/model-act-licensure.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930090937/http://www.apapracticecentral.org/ce/state/model-act.aspx |archive-date=2018 |url-status=dead |title=Model Act for State Licensure of Psychologists |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovim standardima, profesionalni naziv ″psiholog″ u pravilu mogu koristiti osobe koje su završile doktorski studij iz psihologije i koje posjeduju odgovarajuću državnu licencu za pružanje psiholoških usluga javnosti, osim u slučajevima kada su zakonski izuzete od obaveze licenciranja. Zakoni o licenciranju razlikuju se među saveznim državama i propisuju posebne obrazovne, stručne i profesionalne uslove za stjecanje licence. Od obaveze licenciranja mogu biti izuzeti istraživači, univerzitetski nastavnici i drugi stručnjaci iz primijenjene psihologije koji djeluju izvan oblasti zdravstvene zaštite. Puno članstvo u Američkom psihološkom udruženju u Sjedinjenim Američkim Državama i [[Kanada|Kanadi]] u pravilu zahtijeva završeno doktorsko obrazovanje iz psihologije, dok pridruženo članstvo zahtijeva najmanje dvije godine postdiplomskog studija iz psihologije ili srodne discipline odobrene od strane Udruženja. U posebnim slučajevima, zahtjev za doktorskom disertacijom kao uslov za puno članstvo može biti izuzet, ukoliko kandidat posjeduje značajne stručne, naučne ili profesionalne doprinose u oblasti psihologije.<ref name="APA_Division_Handbook">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/division/officers/handbook/ |title=Division Officers Handbook |publisher=American Psychological Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> === Publikacije === Američko psihološko udruženje jedan je od najvećih izdavača stručne i naučne literature iz oblasti psihologije. Njegova izdavačka djelatnost obuhvata naučne časopise, stručne knjige, rječnike, enciklopedije, priručnike i digitalne baze podataka.<ref name="APA_Publications">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs |title=APA Publishing |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Službeni i vodeći naučni časopis udruženja je ''[[American Psychologist]]'', recenzirani časopis koji objavljuje radove iz različitih oblasti psihologije i prati razvoj discipline na naučnom i profesionalnom nivou.<ref name="APA_Publications" /> Američko psihološko udruženje izdaje više od 70 stručnih i naučnih časopisa koji pokrivaju različite oblasti psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku]], [[Razvojna psihologija|razvojnu]], [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu]], [[Socijalna psihologija|socijalnu]], [[Zdravstvena psihologija|zdravstvenu]] i [[Edukacijska psihologija|edukacijsku psihologiju]]. Među značajnijim publikacijama nalaze se ''Psychological Bulletin'', ''[[Psychological Review]]'', ''Journal of Applied Psychology'', ''Developmental Psychology'', ''Health Psychology'' i ''Journal of Personality and Social Psychology''.<ref name="APA_Journals">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/journals/ |title=APA Publishing Journals |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Udruženje objavljuje i stručne knjige, među kojima se posebno izdvajaju Priručnik APA stila ([[Engleski jezik|eng.]] ''Publication Manual of the American Psychological Association''), koji predstavlja standard za naučno pisanje i citiranje u društvenim i bihevioralnim naukama i Rječnik psihologije APA ([[Engleski jezik|engl.]] ''APA Dictionary of Psychology''). Pored naučnih publikacija, Američko psihološko udruženje objavljuje stručne izvještaje, obrazovne materijale, priručnike za praksu i publikacije namijenjene široj javnosti, uključujući izdanja za djecu kroz izdavački ogranak ''Magination Press''.<ref name="APA_Publications" /> === APA stil citiranja === Američko psihološko udruženje razvilo je standard za naučno pisanje i citiranje, poznat kao APA stil ([[Engleski jezik|engl.]] ''APA style''), koji je definisan u publikaciji ''Publication Manual of the American Psychological Association''.<ref name="APA_Manual_7th">{{cite book |last=American Psychological Association |title=Publication Manual of the American Psychological Association |url=https://catocom.cba.ucb.edu.bo/wp-content/uploads/2020/09/APA-2020-7th-Ed.pdf |edition=7. |publisher=American Psychological Association |year=2020 |language=en |access-date=27. 4. 2026 |archive-date=15. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260415152438/https://catocom.cba.ucb.edu.bo/wp-content/uploads/2020/09/APA-2020-7th-Ed.pdf |url-status=dead }}</ref> APA stil predstavlja jedan od najrasprostranjenijih standarda za pisanje naučnih i stručnih radova u oblastima [[psihologija|psihologije]], [[obrazovanje|obrazovanja]], [[sociologija|sociologije]], [[komunikologija|komunikologije]] i drugih društvenih i bihevioralnih nauka. Standard obuhvata pravila za strukturiranje naučnih radova, etičke smjernice u istraživanju, način prezentacije rezultata, stil pisanja, kao i pravila za citiranje i navođenje literature.<ref name="Eckstein_2017">{{cite book |last=Eckstein |first=Jessica J. |title=The SAGE Encyclopedia of Communication Research Methods |publisher=SAGE Publications |year=2017 |editor=Allen, Mike |pages=27–28 |doi=10.4135/9781483381411.n11 |url=https://www.researchgate.net/publication/289980267_American_Psychological_Association |access-date=26. 4. 2026 |language=en}}</ref> Primjena APA stila posebno je zastupljena u kvantitativnim i kvalitativnim istraživanjima u društvenim naukama, gdje služi kao standardizirani okvir za akademsko i istraživačko izvještavanje. Tokom vremena APA stil proširen je i izvan oblasti psihologije, te je postao jedan od vodećih međunarodnih standarda za akademsko citiranje i naučnu komunikaciju. === Baze podataka === Američko psihološko udruženje razvija i održava više specijaliziranih bibliografskih i digitalnih baza podataka namijenjenih istraživanju, obrazovanju i profesionalnoj praksi u oblasti psihologije.<ref name="APA_Databases">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases |title=APA Databases and Electronic Resources |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> Među najpoznatijim bazama podataka koje održava Američko psihološko udruženje nalaze se ''PsycINFO'', ''PsycARTICLES'', ''PsycBOOKS'', ''PsycEXTRA'', ''PsycTESTS'' i ''PsycTHERAPY'', dok platforma ''PsycNET'' omogućava objedinjeno pretraživanje više APA-inih digitalnih izvora.<ref name="APA_Databases" /> ''PsycINFO'' predstavlja jednu od najopsežnijih bibliografskih baza podataka iz oblasti psihologije i srodnih disciplina. Sadrži bibliografske zapise i sažetke naučnih članaka, knjiga, poglavlja u knjigama, tehničkih izvještaja i disertacija, s obuhvatom literature koja datira još od 19. vijeka. Ova baza podataka koristi se kao jedan od osnovnih istraživačkih izvora u psihološkim i društvenim naukama.<ref>{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases/psycinfo |title=APA PsycInfo |publisher=American Psychological Association |access-date=27. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{official website|https://www.apa.org/}} * [https://www.iccpp.org/wp-content/uploads/2020/06/APA-Dictionary-of-Psychology-by-American-Psychological-Association-z-lib.org_-2.pdf APA Rječnik psihologije (PDF)] [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Američko psihološko udruženje]] [[Kategorija:Psihološka društva]] [[Kategorija:Stručna udruženja u oblasti psihologije]] [[Kategorija:Međunarodne organizacije]] [[Kategorija:Naučne organizacije osnovane 1892.]] qgl2b20q9q3zf2nt4scet1kof1sb5qu 10 534830 3936754 3918053 2026-10-23T11:11:57Z Bosancica by MK 173186 promjena pedagoška u edukacijska 3936754 wikitext text/x-wiki {{Bočni stubac sa sklopivim spiskovima | name = Psihologija bočna traka | class = hlist | pretitle = Tema | titlestyle = padding-top:0.2em;background:#ccccff; | title = [[Psihologija]] | imagestyle = padding-bottom:0;padding:0.8em; | image = [[Datoteka:Greek uc psi icon.svg|upright=0.2|frameless|link=|class=skin-invert|alt=Grčko slovo psi, simbol povezan s psihologijom]] | headingstyle = background:#ddddff; | contentstyle = | listtitlestyle = background:#ddddff;text-align:center; | expanded = {{{expanded|{{{1|{{{cTopic|}}}}}}}}} | abovestyle = display:block; margin-bottom:0.35em; | above = * [[Historija psihologije|Historija]] * [[Spisak grana psihologije|Grane]] * [[Pregled psihologije|Pregled]] | list1name = osnovna | list1title = [[Osnovna psihologija]] | list1 = * [[Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja|Abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] * [[Afektivna nauka]] * [[Afektivna neuronauka]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Bihevioralna neuronauka]] * [[Biheviorizam]] * [[Diferencijalna psihologija|Diferencijalna]] * [[Ekološka psihologija|Ekološka]] * [[Eksperimentalna psihologija|Eksperimentalna]] * [[Evolucijska psihologija|Evolucijska]] * [[Geštalt psihologija|Geštalt]] * [[Inteligencija|Inteligencija]] * [[Kognitivna psihologija|Kognitivna]] / [[Kognitivizam (psihologija)|kognitivizam]] * [[Kognitivna neuronauka]] ** [[Socijalna kognitivna neuronauka|socijalna]] * [[Komparativna psihologija|Komparativna]] * [[Kulturna psihologija|Kulturna]] * [[Kvantitativna psihologija|Kvantitativna]] * [[Psihologija ličnosti|Ličnosti]] * [[Matematička psihologija|Matematička]] * [[Međukulturna psihologija|Međukulturna]] * [[Moralna psihologija|Moralna]] * [[Neuropsihologija]] * [[Percepcija]] * [[Psihofiziologija]] * [[Psiholingvistika]] * [[Razvojna psihologija|Razvojna]] * [[Socijalna psihologija|Socijalna]] * [[Teorijska psihologija|Teorijska]] | list2name = primijenjena | list2title = [[Primijenjena psihologija]] | list2 = * [[Anomalistička psihologija|Anomalistička]] * [[Avijacijska psihologija|Avijacijska]] * [[Psihologija boja|Boja]] * [[Edukacijska psihologija|Edukacijska]] * [[Ergonomija]] * [[Feministička psihologija|Feministička]] * [[Forenzička psihologija|Forenzička]] * [[Psihologija fotografije|Fotografije]] * [[Humanistička psihologija|Humanistička]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija|Industrijska i organizacijska]] * [[Psihologija ishrane|Ishrane]] * [[Klinička psihologija|Klinička]] * [[Koučing psihologija|Koučing]] * [[Kritička psihologija|Kritička]] * [[Psihologija mase|Mase]] * [[Medicinska psihologija|Medicinska]] * [[Psihologija medija|Medija]] * [[Psihologija mira|Mira i rata]] * [[Psihologija mode|Mode]] * [[Psihologija muzike|Muzike]] * [[Pastoralna psihologija|Pastoralna]] * [[Policijska psihologija|Policijska]] * [[Politička psihologija|Politička]] * [[Potrošačko ponašanje|Potrošačka]] * [[Pozitivna psihologija|Pozitivna]] * [[Pravna psihologija|Pravna]] * [[Primijenjena analiza ponašanja]] * [[Psihološko testiranje|Procjena]] * [[Psihobiografija]] * [[Psihohistorija]] * [[Psihometrija]] * [[Psihoterapija]] * [[Psihologija religije|Religije]] * [[Saobraćajna psihologija|Saobraćajna]] * [[Savjetodavna psihologija|Savjetodavna]] * [[Sistemska psihologija|Sistemska]] * [[Spolne razlike u psihologiji|Spolne razlike]] * [[Sportska psihologija|Sporta i vježbanja]] * [[Suicidologija]] * [[Svemirska psihologija|Svemirska]] * [[Školska psihologija|Školska]] * [[Berzanski trgovac|Trgovanje]] * [[Psihologija umjetnosti|Umjetnosti]] * [[Vojna psihologija|Vojna]] * [[Psihologija zajednice|Zajednice]] * [[Psihologija zdravlja na radu|Zdravlja na radu]] * [[Zdravstvena psihologija|Zdravstvena]] | list3name = pojmovi | list3title = Pojmovi | list3 = <section begin=Pojmovi /> * [[Afekt (psihologija)|Afekt]] * [[Anksioznost]] * [[Emocije]] * [[Emocionalna inteligencija]] * [[Empatija]] * [[Identitet (društvene nauke)|Identitet]] * [[Inteligencija]] * [[Kazna]] * [[Klasično uslovljavanje]] * [[Konformizam]] * [[Ličnost]] * [[Nagon]] * [[Mentalni poremećaj]] * [[Mentalno zdravlje]] * [[Mišljenje]] * [[Motivacija]] * [[Navika]] * [[Nesvjesni um|Nesvjesno]] * [[Odbrambeni mehanizmi]] * [[Operantno uslovljavanje]] * [[Osjećaj]] * [[Osjet]] * [[Pamćenje]] * [[Pažnja]] * [[Percepcija]] * [[Ponašanje]] * [[Potkrepljenje]] * [[Potreba]] * [[Predrasuda]] * [[Psihopatologija]] * [[Psihoterapija]] * [[Raspoloženje (psihologija)|Raspoloženje]] * [[Rješavanje problema]] * [[Spoznaja]] * [[Psihološki stres|Stres]] * [[Samopoštovanje]] * [[Slika o sebi]] * [[Socijalizacija]] * [[Stav (psihologija)|Stav]] * [[Stereotip]] * [[Svijest]] * [[Temperament]] * [[Učenje]] * [[Um]] * [[Zaboravljanje]] <section end=Pojmovi /> | list4name = spiskovi | list4title = Spiskovi | list4 = * [[Spisak grana psihologije|Discipline]] * [[Hronologija psihologije|Hronologija]] * [[Spisak psiholoških istraživačkih metoda|Istraživačke metode]] * [[Spisak psiholoških organizacija|Organizacije]] * [[Pregled psihologije|Pregled]] * [[Spisak psihologa|Psiholozi]] * [[Spisak psihoterapija|Psihoterapije]] * [[Spisak psiholoških škola|Škole mišljenja]] * [[Indeks članaka o psihologiji|Teme]] * [[Pregled savjetovanja|Teme iz savjetovanja]] }} <noinclude> {{dokumentacija}} </noinclude> 9zb5q5ibxi2gtopmyqqcwxi6raop0uk 0 538845 3936680 3936628 2026-10-22T14:11:17Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936680 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija naučnik | ime = George Armitage Miller | slika = George Armitage Miller.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1920|2|3}} | mjesto_rođenja = [[Charleston (Zapadna Virginia)|Charleston]], [[Zapadna Virginia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2012|7|22|1920|2|3}} | mjesto_smrti = [[Plainsboro]], [[New Jersey]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Kognitivna nauka]] * [[Psiholingvistika]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Princeton]] * [[Univerzitet Harvard]] * [[Masačusetski institut za tehnologiju]] * [[Univerzitet Rockefeller]] * [[Univerzitet u Alabami]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet "George Washington"]] * [[Univerzitet u Alabami]] (BA, MA) * [[Univerzitet Harvard]] (MA, PhD) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Smith Stevens]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[George Sperling]] * [[Ulric Neisser]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva" * Razvoj leksičke baze [[WordNet]] * Doprinos razvoju [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i [[psiholingvistika|psiholingvistike]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nacionalna medalja za nauku]] (1991) * Medalja Louis E. Levy (1991) * Nagrada za životni doprinos psihologiji Američkog psihološkog udruženja (2003) }} | religija = | fusnote = }} '''George Armitage Miller''' (3. februar 1920 – 22. juli 2012) bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Psihologija|psiholog]] i jedan od osnivača [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i šireg područja [[kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Dao je značajan doprinos i razvoju [[psiholingvistika|psiholingvistike]].<ref name="NYTimes">{{cite news |last=Vitello |first=Paul |date=2012-08-01 |title=George A. Miller, a pioneer in cognitive psychology, is dead at 92 |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/08/02/us/george-a-miller-cognitive-psychology-pioneer-dies-at-92.html |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je napisao nekoliko knjiga i vodio razvoj sistema [[WordNet]]. Autor je poznatog naučnog rada "[[Magični broj sedam, plus ili minus dva]]", objavljenog 1956, u kojem je razmatrao ograničenja ljudske sposobnosti obrade informacija. Dobio je brojna priznanja, među kojima je i [[Nacionalna medalja za nauku]] Sjedinjenih Američkih Država. Miller je započeo naučnu karijeru u vrijeme kada je u psihologiji prevladavao [[biheviorizam]], pravac koji je naglašavao proučavanje ponašanja koje se može opažati, a mentalne procese uglavnom isključivao iz neposrednog naučnog istraživanja. Suprotstavljajući se takvom pristupu, Miller je razvijao eksperimentalne postupke i primjenjivao matematičke metode u proučavanju mentalnih procesa, naročito [[govor]]a i jezika. Radio je prvenstveno na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]], [[Masačusetski institut za tehnologiju|Masačusetskom institutu za tehnologiju]] (MIT) i [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]]. Bio je jedan od pionira [[Psiholingvistika|psiholingvistike]] i među istaknutim učesnicima u razvoju [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]] kao interdisciplinarnog područja, naročito tokom druge polovine 20. stoljeća. Sarađivao je s brojnim istraživačima, među kojima je bio i [[Noam Chomsky]]. Njegov rad pomogao je da se proučavanje mentalnih procesa poveže s teorijom informacija, računarskim modelima i [[Lingvistika|lingvistikom]]. U istraživanju objavljenom 2002. godine u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'', Miller je zauzeo 20. mjesto na listi 100 najistaknutijih psihologa 20. stoljeća, sastavljenoj prema procjeni njihove naučne istaknutosti i utjecaja.<ref name="Haggbloom_2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Jason E. |last3=Jones |first3=Vinessa K. |last4=Yarbrough |first4=Gary L. |last5=Russell |first5=Tenea M. |last6=Borecky |first6=Chris M. |last7=McGahhey |first7=Reagan |last8=Powell |first8=John L. III |date=2002 |title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |url=https://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Miller je rođen 3. februara 1920. u [[Charleston]]u, u saveznoj državi [[Zapadna Virginia|Zapadnoj Virginiji]], kao sin Georgea E. Millera, rukovodioca u čeličnoj industriji, i Florence Armitage Miller, rođene Armitage.<ref name="NYTimes" /><ref name="Marquis">{{cite web |title=Profile details: George Armitage Miller |website=Marquis Who's Who |url=http://search.marquiswhoswho.com/profile/100002520559 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi roditelji razveli su se ubrzo nakon njegovog rođenja, pa je odrastao s majkom. Tokom [[Velika depresija|Velike depresije]] pohađao je javnu školu, a 1937. završio je Srednju školu "Charleston". S majkom i očuhom preselio se u [[Washington]], gdje je godinu dana studirao na [[Univerzitet "George Washington"|Univerzitetu "George Washington"]]. Njegova porodica pripadala je pokretu [[Kršćanska nauka]], čije je učenje naglašavalo oslanjanje na molitvu umjesto na medicinsko liječenje. Nakon što je njegov očuh premješten u [[Birmingham]], u saveznoj državi [[Alabama|Alabami]], Miller je nastavio studij na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]].<ref name="PsycNet" /> Godine 1940. diplomirao je [[historija|historiju]] i govorništvo, a 1941. magistrirao govorništvo na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]]. Na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] stekao je zvanje magistra [[Psihologija|psihologije]] 1944, a doktorat iz psihologije 1946.<ref name="Rockefeller_Miller">{{cite web |last=Association for Psychological Science |date=1989-01-01 |title=Miller, George A. |publisher=The Rockefeller University |url=https://digitalcommons.rockefeller.edu/faculty-members/120 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom studija na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]] učestvovao je u radu dramskog kluba, što je dodatno podstaklo njegovo interesovanje za nastavu na Odsjeku za govorništvo. Na njegovo usmjerenje utjecao je i profesor Donald Ramsdell, koji ga je upoznao s psihologijom.<ref name="PsycNet">{{cite journal |date=1991 |title=Gold Medal Awards for Life Achievement: George Armitage Miller |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=4 |pages=326–328 |doi=10.1037/0003-066X.46.4.326 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0003-066X.46.4.326 |url-access=subscription |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na postdiplomskom studiju na Harvardu radio je u Laboratoriji za psihoakustiku, pod nadzorom [[Stanley Smith Stevens|Stanleyja Smitha Stevensa]]. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] istraživao je vojnu glasovnu komunikaciju za potrebe Komunikacijskog korpusa američke vojske. Doktorsku disertaciju, naslovljenu ''Optimalno oblikovanje signala za ometanje'', odbranio je 1946. Disertacija je bila označena kao strogo povjerljiv dokument američke vojske.<ref name="PsycNet" /> === Naučna karijera === Nakon doktoriranja Miller je ostao na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] kao naučni saradnik, gdje je nastavio istraživati [[govor]] i [[sluh]]. Godine 1948. imenovan je docentom psihologije. Kurs o jeziku i komunikaciji koji je razvio poslužio je kao osnova za njegovu prvu značajniju knjigu, ''Jezik i komunikacija'', objavljenu 1951.<ref name="Miller_1951">{{cite book |last=Miller |first=George Armitage |date=1951 |title=Language and Communication |publisher=McGraw-Hill |url=https://books.google.ba/books/about/Language_and_Communication.html?id=zQINAAAAIAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1950. uzeo je slobodnu akademsku godinu i proveo je kao gostujući istraživač na [[Institutu za napredne studije|Institutu za napredne studije]] u [[Princeton]]u, gdje se posvetio [[Matematika|matematici]]. Tokom tog perioda sprijateljio se s fizičarom [[J. Robert Oppenheimer|J. Robertom Oppenheimerom]], s kojim je igrao skvoš.<ref name="Pais_2006">{{cite book |last=Pais |first=Abraham |date=2006 |title=J. Robert Oppenheimer: A Life |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516673-6 |doi=10.1093/oso/9780195166736.001.0001 |url-access=subscription |url=https://academic.oup.com/book/53308 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1951. Miller je prešao na [[Masačusetski institut za tehnologiju|MIT]], gdje je imenovan vanrednim profesorom psihologije. Vodio je psihološku istraživačku grupu u [[Laboratorija Lincoln na MIT-u|Laboratoriji Lincoln na MIT-u]] i bavio se glasovnom komunikacijom i [[ljudski faktori|ljudskim faktorima]] u tehničkim sistemima. Jedan od rezultata tog istraživanja bilo je utvrđivanje minimalnih govornih karakteristika potrebnih da bi govor ostao razumljiv. Na osnovu tih istraživanja pozvan je da 1955. održi izlaganje na skupu Istočnog psihološkog udruženja. Izlaganje pod naslovom "Magični broj sedam, plus ili minus dva" kasnije je prošireno i objavljeno kao naučni rad koji je postao jedno od najutjecajnijih djela [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]].<ref name="PsycNet" /> Miller se 1955. vratio na [[Univerzitet Harvard]] kao vanredni profesor sa stalnim zaposlenjem, a 1958. imenovan je redovnim profesorom. Njegova istraživanja sve su se više usmjeravala na odnos jezika i ljudske spoznaje.<ref name="PsycNet" /> Na Harvardu je upoznao mladog [[Noam Chomsky|Noama Chomskog]], koji će također postati jedna od istaknutih ličnosti [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Njih dvojica provela su jedno ljeto na [[Univerzitet Stanford|Univerzitetu Stanford]], gdje su njihove porodice dijelile kuću. Akademske 1958/1959. Miller je privremeno napustio Harvard i pridružio se [[Centar za napredne studije bihevioralnih nauka|Centru za napredne studije bihevioralnih nauka]] u [[Palo Alto|Palo Altu]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]], koji je kasnije povezan s [[Univerzitet Stanford|Univerzitetom Stanford]].<ref name="APS">{{cite web |last=Hébert |first=Richard |date=1. 6. 2006 |title=The Miller’s Tale |website=Association for Psychological Science - APS |url=https://www.psychologicalscience.org/observer/the-millers-tale |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tamo je s [[Eugene Galanter|Eugeneom Galanterom]] i [[Karl H. Pribram|Karlom Pribramom]] radio na knjizi ''Planovi i struktura ponašanja'', objavljenoj 1960.<ref name="Miller_Galanter_Pribram_1960">{{cite book |last1=Miller |first1=George Armitage |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |isbn=978-0-03-010075-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine Miller je s [[Jerome Bruner|Jeromeom S. Brunerom]] osnovao Centar za kognitivne studije na Univerzitetu Harvard.<ref name="NYTimes" /><ref name="PsycNet" /> Osnivanje centra predstavljalo je važan korak u razvoju pristupa koji je mentalne procese smatrao legitimnim predmetom naučnog istraživanja, nasuprot tada dominantnom biheviorizmu. Centar je ugostio istaknute istraživače, među kojima su bili [[Jean Piaget]], [[Alexander Luria]] i [[Noam Chomsky]].<ref name="APS" /> Miller je kasnije bio i šef Odsjeka za psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]].<ref name="PsycNet" /> Imao ulogu i u angažovanju [[Timothy Leary|Timothyja Learyja]] na Harvardu. Poznavao ga je još sa [[Univerzitet u Alabami|Univerziteta u Alabami]], gdje je Miller predavao psihologiju, a Leary studirao i diplomirao u tom području. Godine 1967. Miller je na [[Univerzitet Rockefeller|Univerzitetu Rockefeller]] radio kao gostujući profesor.<ref name="Marquis" /> Od 1968. do 1979. bio je profesor na tom univerzitetu, a potom je do 1982. nastavio raditi kao pridruženi profesor.<ref name="APS" /> Nakon izbora novog predsjednika Univerziteta Rockefeller prešao je na [[Univerzitet Princeton]], gdje je imenovan uglednim univerzitetskim profesorom psihologije.<ref name="PsycNet" /><ref name="LATimes">{{cite news |last=Haugh II |first=Thomas M. |date=6. 8. 2012 |title=George A. Miller dies at 92; pioneer of cognitive psychology |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-george-miller-20120806,0,6416902.story |access-date=22. 10. 2026}}</ref><ref name="Lindzey">{{cite book |last=Murchison |first=Carl |date=1961 |title=A History of Psychology in Autobiography |publisher=Russel and Russel |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Psychology_in_Autobiography.html?id=aIbk0QEACAAJ&redir_esc=y |access-date=22. 10. 2026}}</ref> Na [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]] je 1986. pomogao u osnivanju Laboratorije za kognitivnu nauku i vodio program McDonnell-Pew za kognitivnu nauku.<ref name="PsycNet" /> Posebno značajan doprinos dao je pokretanjem projekta [[WordNet]] sredinom 1980-ih. Riječ je o leksičkoj bazi podataka [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja povezuje riječi prema njihovim semantičkim i leksičkim odnosima. WordNet je postao važan istraživački alat u [[Lingvistika|lingvistici]] i računarskoj obradi prirodnog jezika.<ref name="WordNet">{{cite web |last=Shiffman |first=Daniel |title=WordNet |url=http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819161743/http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-date=19. 8. 2012 |url-status=dead |access-date=22. 10. 2026}}</ref> Miller je na Princetonu kasnije stekao status profesora [[emeritus]]a i nastavio raditi kao viši istraživački psiholog. == Također pogledajte == == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://psychclassics.yorku.ca/Miller/ Klasici u historiji psihologije: Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20120921224948/http://www.kurzweilai.net/george-a-miller Biografija na sajtu Kurzweil.net] {{en simbol}} * [https://www.cs.princeton.edu/~rit/geo/ Stara profesorska stranica na Univerzitetu Princeton] {{en simbol}} * [http://www.edwardtufte.com/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=0000U6 Blog s linkovima na rasprave o radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://neurotree.org/neurotree/tree.php?pid=597 Neurotree: Millerova akademska shema] {{en simbol}} {{Predsjednici APA-e}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Miller, George A.}} [[Kategorija:Rođeni 1920.]] [[Kategorija:Umrli 2012.]] [[Kategorija:Biografije, Charleston]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki naučnici]] [[Kategorija:Američki kognitivni psiholozi]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Dobitnici Nacionalne medalje za nauku Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Društva za kognitivne nauke]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog psihološkog udruženja]] 4o79g10np9cx0msz6ip5ic2wsk8d96t 3936682 3936680 2026-10-22T15:02:40Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936682 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija naučnik | ime = George Armitage Miller | slika = George Armitage Miller.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1920|2|3}} | mjesto_rođenja = [[Charleston (Zapadna Virginia)|Charleston]], [[Zapadna Virginia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2012|7|22|1920|2|3}} | mjesto_smrti = [[Plainsboro]], [[New Jersey]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Kognitivna nauka]] * [[Psiholingvistika]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Princeton]] * [[Univerzitet Harvard]] * [[Masačusetski institut za tehnologiju]] * [[Univerzitet Rockefeller]] * [[Univerzitet u Alabami]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet "George Washington"]] * [[Univerzitet u Alabami]] (BA, MA) * [[Univerzitet Harvard]] (MA, PhD) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Smith Stevens]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[George Sperling]] * [[Ulric Neisser]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva" * Razvoj leksičke baze [[WordNet]] * Doprinos razvoju [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i [[psiholingvistika|psiholingvistike]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nacionalna medalja za nauku]] (1991) * Medalja Louis E. Levy (1991) * Nagrada za životni doprinos psihologiji Američkog psihološkog udruženja (2003) }} | religija = | fusnote = }} '''George Armitage Miller''' (3. februar 1920 – 22. juli 2012) bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Psihologija|psiholog]] i jedan od osnivača [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i šireg područja [[kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Dao je značajan doprinos i razvoju [[psiholingvistika|psiholingvistike]].<ref name="NYTimes">{{cite news |last=Vitello |first=Paul |date=2012-08-01 |title=George A. Miller, a pioneer in cognitive psychology, is dead at 92 |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/08/02/us/george-a-miller-cognitive-psychology-pioneer-dies-at-92.html |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je napisao nekoliko knjiga i vodio razvoj sistema [[WordNet]]. Autor je poznatog naučnog rada "[[Magični broj sedam, plus ili minus dva]]", objavljenog 1956, u kojem je razmatrao ograničenja ljudske sposobnosti obrade informacija. Dobio je brojna priznanja, među kojima je i [[Nacionalna medalja za nauku]] Sjedinjenih Američkih Država. Miller je započeo naučnu karijeru u vrijeme kada je u psihologiji prevladavao [[biheviorizam]], pravac koji je naglašavao proučavanje ponašanja koje se može opažati, a mentalne procese uglavnom isključivao iz neposrednog naučnog istraživanja. Suprotstavljajući se takvom pristupu, Miller je razvijao eksperimentalne postupke i primjenjivao matematičke metode u proučavanju mentalnih procesa, naročito [[govor]]a i jezika. Radio je prvenstveno na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]], [[Masačusetski institut za tehnologiju|Masačusetskom institutu za tehnologiju]] (MIT) i [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]]. Bio je jedan od pionira [[Psiholingvistika|psiholingvistike]] i među istaknutim učesnicima u razvoju [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]] kao interdisciplinarnog područja, naročito tokom druge polovine 20. stoljeća. Sarađivao je s brojnim istraživačima, među kojima je bio i [[Noam Chomsky]]. Njegov rad pomogao je da se proučavanje mentalnih procesa poveže s teorijom informacija, računarskim modelima i [[Lingvistika|lingvistikom]]. U istraživanju objavljenom 2002. godine u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'', Miller je zauzeo 20. mjesto na listi 100 najistaknutijih psihologa 20. stoljeća, sastavljenoj prema procjeni njihove naučne istaknutosti i utjecaja.<ref name="Haggbloom_2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Jason E. |last3=Jones |first3=Vinessa K. |last4=Yarbrough |first4=Gary L. |last5=Russell |first5=Tenea M. |last6=Borecky |first6=Chris M. |last7=McGahhey |first7=Reagan |last8=Powell |first8=John L. III |date=2002 |title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |url=https://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Miller je rođen 3. februara 1920. u [[Charleston]]u, u saveznoj državi [[Zapadna Virginia|Zapadnoj Virginiji]], kao sin Georgea E. Millera, rukovodioca u čeličnoj industriji, i Florence Armitage Miller, rođene Armitage.<ref name="NYTimes" /><ref name="Marquis">{{cite web |title=Profile details: George Armitage Miller |website=Marquis Who's Who |url=http://search.marquiswhoswho.com/profile/100002520559 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi roditelji razveli su se ubrzo nakon njegovog rođenja, pa je odrastao s majkom. Tokom [[Velika depresija|Velike depresije]] pohađao je javnu školu, a 1937. završio je Srednju školu "Charleston". S majkom i očuhom preselio se u [[Washington]], gdje je godinu dana studirao na [[Univerzitet "George Washington"|Univerzitetu "George Washington"]]. Njegova porodica pripadala je pokretu [[Kršćanska nauka]], čije je učenje naglašavalo oslanjanje na molitvu umjesto na medicinsko liječenje. Nakon što je njegov očuh premješten u [[Birmingham]], u saveznoj državi [[Alabama|Alabami]], Miller je nastavio studij na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]].<ref name="PsycNet" /> Godine 1940. diplomirao je [[historija|historiju]] i govorništvo, a 1941. magistrirao govorništvo na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]]. Na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] stekao je zvanje magistra [[Psihologija|psihologije]] 1944, a doktorat iz psihologije 1946.<ref name="Rockefeller_Miller">{{cite web |last=Association for Psychological Science |date=1989-01-01 |title=Miller, George A. |publisher=The Rockefeller University |url=https://digitalcommons.rockefeller.edu/faculty-members/120 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom studija na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]] učestvovao je u radu dramskog kluba, što je dodatno podstaklo njegovo interesovanje za nastavu na Odsjeku za govorništvo. Na njegovo usmjerenje utjecao je i profesor Donald Ramsdell, koji ga je upoznao s psihologijom.<ref name="PsycNet">{{cite journal |date=1991 |title=Gold Medal Awards for Life Achievement: George Armitage Miller |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=4 |pages=326–328 |doi=10.1037/0003-066X.46.4.326 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0003-066X.46.4.326 |url-access=subscription |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na postdiplomskom studiju na Harvardu radio je u Laboratoriji za psihoakustiku, pod nadzorom [[Stanley Smith Stevens|Stanleyja Smitha Stevensa]]. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] istraživao je vojnu glasovnu komunikaciju za potrebe Komunikacijskog korpusa američke vojske. Doktorsku disertaciju, naslovljenu ''Optimalno oblikovanje signala za ometanje'', odbranio je 1946. Disertacija je bila označena kao strogo povjerljiv dokument američke vojske.<ref name="PsycNet" /> === Naučna karijera === Nakon doktoriranja Miller je ostao na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] kao naučni saradnik, gdje je nastavio istraživati [[govor]] i [[sluh]]. Godine 1948. imenovan je docentom psihologije. Kurs o jeziku i komunikaciji koji je razvio poslužio je kao osnova za njegovu prvu značajniju knjigu, ''Jezik i komunikacija'', objavljenu 1951.<ref name="Miller_1951">{{cite book |last=Miller |first=George Armitage |date=1951 |title=Language and Communication |publisher=McGraw-Hill |url=https://books.google.ba/books/about/Language_and_Communication.html?id=zQINAAAAIAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1950. uzeo je slobodnu akademsku godinu i proveo je kao gostujući istraživač na [[Institutu za napredne studije|Institutu za napredne studije]] u [[Princeton]]u, gdje se posvetio [[Matematika|matematici]]. Tokom tog perioda sprijateljio se s fizičarom [[J. Robert Oppenheimer|J. Robertom Oppenheimerom]], s kojim je igrao skvoš.<ref name="Pais_2006">{{cite book |last=Pais |first=Abraham |date=2006 |title=J. Robert Oppenheimer: A Life |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516673-6 |doi=10.1093/oso/9780195166736.001.0001 |url-access=subscription |url=https://academic.oup.com/book/53308 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1951. Miller je prešao na [[Masačusetski institut za tehnologiju|MIT]], gdje je imenovan vanrednim profesorom psihologije. Vodio je psihološku istraživačku grupu u [[Laboratorija Lincoln na MIT-u|Laboratoriji Lincoln na MIT-u]] i bavio se glasovnom komunikacijom i [[ljudski faktori|ljudskim faktorima]] u tehničkim sistemima. Jedan od rezultata tog istraživanja bilo je utvrđivanje minimalnih govornih karakteristika potrebnih da bi govor ostao razumljiv. Na osnovu tih istraživanja pozvan je da 1955. održi izlaganje na skupu Istočnog psihološkog udruženja. Izlaganje pod naslovom "Magični broj sedam, plus ili minus dva" kasnije je prošireno i objavljeno kao naučni rad koji je postao jedno od najutjecajnijih djela [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]].<ref name="PsycNet" /> Miller se 1955. vratio na [[Univerzitet Harvard]] kao vanredni profesor sa stalnim zaposlenjem, a 1958. imenovan je redovnim profesorom. Njegova istraživanja sve su se više usmjeravala na odnos jezika i ljudske spoznaje.<ref name="PsycNet" /> Na Harvardu je upoznao mladog [[Noam Chomsky|Noama Chomskog]], koji će također postati jedna od istaknutih ličnosti [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Njih dvojica provela su jedno ljeto na [[Univerzitet Stanford|Univerzitetu Stanford]], gdje su njihove porodice dijelile kuću. Akademske 1958/1959. Miller je privremeno napustio Harvard i pridružio se [[Centar za napredne studije bihevioralnih nauka|Centru za napredne studije bihevioralnih nauka]] u [[Palo Alto|Palo Altu]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]], koji je kasnije povezan s [[Univerzitet Stanford|Univerzitetom Stanford]].<ref name="APS">{{cite web |last=Hébert |first=Richard |date=1. 6. 2006 |title=The Miller’s Tale |website=Association for Psychological Science - APS |url=https://www.psychologicalscience.org/observer/the-millers-tale |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tamo je s [[Eugene Galanter|Eugeneom Galanterom]] i [[Karl H. Pribram|Karlom Pribramom]] radio na knjizi ''Planovi i struktura ponašanja'', objavljenoj 1960.<ref name="Miller_Galanter_Pribram_1960">{{cite book |last1=Miller |first1=George Armitage |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |isbn=978-0-03-010075-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine Miller je s [[Jerome Bruner|Jeromeom S. Brunerom]] osnovao Centar za kognitivne studije na Univerzitetu Harvard.<ref name="NYTimes" /><ref name="PsycNet" /> Osnivanje centra predstavljalo je važan korak u razvoju pristupa koji je mentalne procese smatrao legitimnim predmetom naučnog istraživanja, nasuprot tada dominantnom biheviorizmu. Centar je ugostio istaknute istraživače, među kojima su bili [[Jean Piaget]], [[Alexander Luria]] i [[Noam Chomsky]].<ref name="APS" /> Miller je kasnije bio i šef Odsjeka za psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]].<ref name="PsycNet" /> Imao ulogu i u angažovanju [[Timothy Leary|Timothyja Learyja]] na Harvardu. Poznavao ga je još sa [[Univerzitet u Alabami|Univerziteta u Alabami]], gdje je Miller predavao psihologiju, a Leary studirao i diplomirao u tom području. Godine 1967. Miller je na [[Univerzitet Rockefeller|Univerzitetu Rockefeller]] radio kao gostujući profesor.<ref name="Marquis" /> Od 1968. do 1979. bio je profesor na tom univerzitetu, a potom je do 1982. nastavio raditi kao pridruženi profesor.<ref name="APS" /> Nakon izbora novog predsjednika Univerziteta Rockefeller prešao je na [[Univerzitet Princeton]], gdje je imenovan uglednim univerzitetskim profesorom psihologije.<ref name="PsycNet" /><ref name="LATimes">{{cite news |last=Haugh II |first=Thomas M. |date=6. 8. 2012 |title=George A. Miller dies at 92; pioneer of cognitive psychology |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-george-miller-20120806,0,6416902.story |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Lindzey">{{cite book |last=Murchison |first=Carl |date=1961 |title=A History of Psychology in Autobiography |publisher=Russel and Russel |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Psychology_in_Autobiography.html?id=aIbk0QEACAAJ&redir_esc=y |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]] je 1986. pomogao u osnivanju Laboratorije za kognitivnu nauku i vodio program McDonnell-Pew za kognitivnu nauku.<ref name="PsycNet" /> Posebno značajan doprinos dao je pokretanjem projekta [[WordNet]] sredinom 1980-ih. Riječ je o leksičkoj bazi podataka [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja povezuje riječi prema njihovim semantičkim i leksičkim odnosima. WordNet je postao važan istraživački alat u [[Lingvistika|lingvistici]] i računarskoj obradi prirodnog jezika.<ref name="WordNet">{{cite web |last=Shiffman |first=Daniel |title=WordNet |url=http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819161743/http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-date=19. 8. 2012 |url-status=dead |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je na Princetonu kasnije stekao status profesora [[emeritus]]a i nastavio raditi kao viši istraživački psiholog. == Naučni rad i doprinosi == === Neposredno pamćenje i grupisanje informacija === Psiholog [[William James]] je u djelu ''[[Načela psihologije]]'' iz 1890. razlikovao primarno pamćenje, povezano sa sadržajima koji su neposredno prisutni u [[svijest]]i, od sekundarnog pamćenja, koje obuhvata ranija iskustva koja se mogu ponovo prizvati. Ova razlika predstavljala je jednu od ranijih koncepcija privremenog i dugotrajnog zadržavanja informacija, iako se Jamesovi pojmovi ne podudaraju u potpunosti s današnjim modelima [[Pamćenje|pamćenja]].<ref name="NationalAcademies_2005">{{cite book |author=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |date=2005 |title=Memory: The Key to Consciousness |chapter=Memories of the Here and Now |location=Washington, DC |publisher=The National Academies Press |chapter-url=https://www.nationalacademies.org/read/10746/chapter/3 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> U radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva: Neka ograničenja naših kapaciteta za obradu informacija", objavljenom 1956. godine u časopisu ''[[Psychological Review]]'', Miller je razmatrao istraživanja o ograničenjima ljudske sposobnosti primanja, obrade i pamćenja informacija. Analizirao je rezultate zadataka apsolutnog prosuđivanja, neposrednog pamćenja i procjene broja predmeta bez pojedinačnog prebrojavanja. U različitim eksperimentalnim situacijama pojavljivali su se rezultati koji su upućivali na ograničen kapacitet, često izražen kao približno sedam jedinica, uz odstupanje od dvije jedinice u oba smjera.<ref name="Miller_1956">{{cite journal |last=Miller |first=George A. |date=1956 |title=The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information |journal=Psychological Review |volume=63 |issue=2 |pages=81–97 |doi=10.1037/h0043158 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0043158 |access-date=22. 10. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Miller, međutim, nije zaključio da sva tri skupa rezultata odražavaju jedan jedinstven mentalni mehanizam. U radu je upozorio da sličnost između uočenih ograničenja može biti slučajna te da su potrebna daljnja istraživanja kako bi se objasnili procesi koji stoje iza njih.<ref name="Cowan_2015">{{cite journal |last=Cowan |first=Nelson |date=2015 |title=George Miller’s magical number of immediate memory in retrospect: Observations on the faltering progression of science |journal=Psychological Review |volume=122 |issue=3 |pages=536–541 |doi=10.1037/a0039035 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fa0039035 |access-date=22. 10. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Važan dio Millerovog rada odnosio se na grupisanje informacija (''chunking''), odnosno organizovanje pojedinačnih elemenata u smislene cjeline koje se mogu obrađivati i pamtiti kao jedinstvene jedinice. Tako se, na primjer, niz slova može zapamtiti kao poznata skraćenica, umjesto kao nekoliko zasebnih znakova. Miller je ukazao na to da se organizovanjem i ponovnim kodiranjem informacija može povećati količina sadržaja koja se može zadržati u neposrednom pamćenju. Na taj način broj pojedinačnih elemenata nije nužno jednak broju jedinica koje osoba obrađuje kao cjeline.<ref name="Miller_1956" /><ref name="Cowan_2015" /> Millerov rad postao je jedan od najpoznatijih tekstova u historiji [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]], ali se njegov naslov često pojednostavljeno tumači kao tvrdnja da [[kratkotrajno pamćenje]] uvijek može zadržati tačno sedam elemenata, odnosno između pet i devet u svim okolnostima. Kasnija istraživanja osporila su takvo univerzalno tumačenje. [[Nelson Cowan]] je 2001, na osnovu pregleda eksperimentalnih rezultata, predložio da je kapacitet neposrednog zadržavanja informacija u nekim uslovima bliži tri do pet jedinica nego Millerovoj procjeni od sedam.<ref name="Cowan_2001">{{cite journal |last=Cowan |first=Nelson |date=2001 |title=The magical number 4 in short-term memory: A reconsideration of mental storage capacity |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=24 |issue=1 |pages=87–114 |doi=10.1017/s0140525x01003922 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/magical-number-4-in-shortterm-memory-a-reconsideration-of-mental-storage-capacity/44023F1147D4A1D44BDC0AD226838496 |access-date=22. 10. 2026 |doi-access=free |language=en}}</ref> U uvodu izvornog rada Miller je napisao da ga već sedam godina "progoni jedan cijeli broj", aludirajući na učestalo pojavljivanje broja sedam u rezultatima istraživanja i naučnim raspravama. Na kraju rada izrazio je oprez prema pretpostavci da iza svih takvih pojava mora postojati zajedničko objašnjenje, sugerišući da bi njihova sličnost mogla biti tek slučajnost.<ref name="Miller_1956" /> == Također pogledajte == == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://psychclassics.yorku.ca/Miller/ Klasici u historiji psihologije: Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20120921224948/http://www.kurzweilai.net/george-a-miller Biografija na sajtu Kurzweil.net] {{en simbol}} * [https://www.cs.princeton.edu/~rit/geo/ Stara profesorska stranica na Univerzitetu Princeton] {{en simbol}} * [http://www.edwardtufte.com/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=0000U6 Blog s linkovima na rasprave o radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://neurotree.org/neurotree/tree.php?pid=597 Neurotree: Millerova akademska shema] {{en simbol}} {{Predsjednici APA-e}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Miller, George A.}} [[Kategorija:Rođeni 1920.]] [[Kategorija:Umrli 2012.]] [[Kategorija:Biografije, Charleston]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki naučnici]] [[Kategorija:Američki kognitivni psiholozi]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Dobitnici Nacionalne medalje za nauku Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Društva za kognitivne nauke]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog psihološkog udruženja]] 7iqjjhfebztxrtxnutqwm6c1boxhb0t 3936683 3936682 2026-10-22T15:09:37Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936683 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija naučnik | ime = George Armitage Miller | slika = George Armitage Miller.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1920|2|3}} | mjesto_rođenja = [[Charleston (Zapadna Virginia)|Charleston]], [[Zapadna Virginia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2012|7|22|1920|2|3}} | mjesto_smrti = [[Plainsboro]], [[New Jersey]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Kognitivna nauka]] * [[Psiholingvistika]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Princeton]] * [[Univerzitet Harvard]] * [[Masačusetski institut za tehnologiju]] * [[Univerzitet Rockefeller]] * [[Univerzitet u Alabami]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet "George Washington"]] * [[Univerzitet u Alabami]] (BA, MA) * [[Univerzitet Harvard]] (MA, PhD) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Smith Stevens]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[George Sperling]] * [[Ulric Neisser]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva" * Razvoj leksičke baze [[WordNet]] * Doprinos razvoju [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i [[psiholingvistika|psiholingvistike]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nacionalna medalja za nauku]] (1991) * Medalja Louis E. Levy (1991) * Nagrada za životni doprinos psihologiji Američkog psihološkog udruženja (2003) }} | religija = | fusnote = }} '''George Armitage Miller''' (3. februar 1920 – 22. juli 2012) bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Psihologija|psiholog]] i jedan od osnivača [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i šireg područja [[kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Dao je značajan doprinos i razvoju [[psiholingvistika|psiholingvistike]].<ref name="NYTimes">{{cite news |last=Vitello |first=Paul |date=2012-08-01 |title=George A. Miller, a pioneer in cognitive psychology, is dead at 92 |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/08/02/us/george-a-miller-cognitive-psychology-pioneer-dies-at-92.html |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je napisao nekoliko knjiga i vodio razvoj sistema [[WordNet]]. Autor je poznatog naučnog rada "[[Magični broj sedam, plus ili minus dva]]", objavljenog 1956, u kojem je razmatrao ograničenja ljudske sposobnosti obrade informacija. Dobio je brojna priznanja, među kojima je i [[Nacionalna medalja za nauku]] Sjedinjenih Američkih Država. Miller je započeo naučnu karijeru u vrijeme kada je u psihologiji prevladavao [[biheviorizam]], pravac koji je naglašavao proučavanje ponašanja koje se može opažati, a mentalne procese uglavnom isključivao iz neposrednog naučnog istraživanja. Suprotstavljajući se takvom pristupu, Miller je razvijao eksperimentalne postupke i primjenjivao matematičke metode u proučavanju mentalnih procesa, naročito [[govor]]a i jezika. Radio je prvenstveno na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]], [[Masačusetski institut za tehnologiju|Masačusetskom institutu za tehnologiju]] (MIT) i [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]]. Bio je jedan od pionira [[Psiholingvistika|psiholingvistike]] i među istaknutim učesnicima u razvoju [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]] kao interdisciplinarnog područja, naročito tokom druge polovine 20. stoljeća. Sarađivao je s brojnim istraživačima, među kojima je bio i [[Noam Chomsky]]. Njegov rad pomogao je da se proučavanje mentalnih procesa poveže s teorijom informacija, računarskim modelima i [[Lingvistika|lingvistikom]]. U istraživanju objavljenom 2002. godine u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'', Miller je zauzeo 20. mjesto na listi 100 najistaknutijih psihologa 20. stoljeća, sastavljenoj prema procjeni njihove naučne istaknutosti i utjecaja.<ref name="Haggbloom_2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Jason E. |last3=Jones |first3=Vinessa K. |last4=Yarbrough |first4=Gary L. |last5=Russell |first5=Tenea M. |last6=Borecky |first6=Chris M. |last7=McGahhey |first7=Reagan |last8=Powell |first8=John L. III |date=2002 |title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |url=https://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Miller je rođen 3. februara 1920. u [[Charleston]]u, u saveznoj državi [[Zapadna Virginia|Zapadnoj Virginiji]], kao sin Georgea E. Millera, rukovodioca u čeličnoj industriji, i Florence Armitage Miller, rođene Armitage.<ref name="NYTimes" /><ref name="Marquis">{{cite web |title=Profile details: George Armitage Miller |website=Marquis Who's Who |url=http://search.marquiswhoswho.com/profile/100002520559 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi roditelji razveli su se ubrzo nakon njegovog rođenja, pa je odrastao s majkom. Tokom [[Velika depresija|Velike depresije]] pohađao je javnu školu, a 1937. završio je Srednju školu "Charleston". S majkom i očuhom preselio se u [[Washington]], gdje je godinu dana studirao na [[Univerzitet "George Washington"|Univerzitetu "George Washington"]]. Njegova porodica pripadala je pokretu [[Kršćanska nauka]], čije je učenje naglašavalo oslanjanje na molitvu umjesto na medicinsko liječenje. Nakon što je njegov očuh premješten u [[Birmingham]], u saveznoj državi [[Alabama|Alabami]], Miller je nastavio studij na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]].<ref name="PsycNet" /> Godine 1940. diplomirao je [[historija|historiju]] i govorništvo, a 1941. magistrirao govorništvo na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]]. Na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] stekao je zvanje magistra [[Psihologija|psihologije]] 1944, a doktorat iz psihologije 1946.<ref name="Rockefeller_Miller">{{cite web |last=Association for Psychological Science |date=1989-01-01 |title=Miller, George A. |publisher=The Rockefeller University |url=https://digitalcommons.rockefeller.edu/faculty-members/120 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom studija na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]] učestvovao je u radu dramskog kluba, što je dodatno podstaklo njegovo interesovanje za nastavu na Odsjeku za govorništvo. Na njegovo usmjerenje utjecao je i profesor Donald Ramsdell, koji ga je upoznao s psihologijom.<ref name="PsycNet">{{cite journal |date=1991 |title=Gold Medal Awards for Life Achievement: George Armitage Miller |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=4 |pages=326–328 |doi=10.1037/0003-066X.46.4.326 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0003-066X.46.4.326 |url-access=subscription |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na postdiplomskom studiju na Harvardu radio je u Laboratoriji za psihoakustiku, pod nadzorom [[Stanley Smith Stevens|Stanleyja Smitha Stevensa]]. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] istraživao je vojnu glasovnu komunikaciju za potrebe Komunikacijskog korpusa američke vojske. Doktorsku disertaciju, naslovljenu ''Optimalno oblikovanje signala za ometanje'', odbranio je 1946. Disertacija je bila označena kao strogo povjerljiv dokument američke vojske.<ref name="PsycNet" /> === Naučna karijera === Nakon doktoriranja Miller je ostao na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] kao naučni saradnik, gdje je nastavio istraživati [[govor]] i [[sluh]]. Godine 1948. imenovan je docentom psihologije. Kurs o jeziku i komunikaciji koji je razvio poslužio je kao osnova za njegovu prvu značajniju knjigu, ''Jezik i komunikacija'', objavljenu 1951.<ref name="Miller_1951">{{cite book |last=Miller |first=George Armitage |date=1951 |title=Language and Communication |publisher=McGraw-Hill |url=https://books.google.ba/books/about/Language_and_Communication.html?id=zQINAAAAIAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1950. uzeo je slobodnu akademsku godinu i proveo je kao gostujući istraživač na [[Institutu za napredne studije|Institutu za napredne studije]] u [[Princeton]]u, gdje se posvetio [[Matematika|matematici]]. Tokom tog perioda sprijateljio se s fizičarom [[J. Robert Oppenheimer|J. Robertom Oppenheimerom]], s kojim je igrao skvoš.<ref name="Pais_2006">{{cite book |last=Pais |first=Abraham |date=2006 |title=J. Robert Oppenheimer: A Life |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516673-6 |doi=10.1093/oso/9780195166736.001.0001 |url-access=subscription |url=https://academic.oup.com/book/53308 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1951. Miller je prešao na [[Masačusetski institut za tehnologiju|MIT]], gdje je imenovan vanrednim profesorom psihologije. Vodio je psihološku istraživačku grupu u [[Laboratorija Lincoln na MIT-u|Laboratoriji Lincoln na MIT-u]] i bavio se glasovnom komunikacijom i [[ljudski faktori|ljudskim faktorima]] u tehničkim sistemima. Jedan od rezultata tog istraživanja bilo je utvrđivanje minimalnih govornih karakteristika potrebnih da bi govor ostao razumljiv. Na osnovu tih istraživanja pozvan je da 1955. održi izlaganje na skupu Istočnog psihološkog udruženja. Izlaganje pod naslovom "Magični broj sedam, plus ili minus dva" kasnije je prošireno i objavljeno kao naučni rad koji je postao jedno od najutjecajnijih djela [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]].<ref name="PsycNet" /> Miller se 1955. vratio na [[Univerzitet Harvard]] kao vanredni profesor sa stalnim zaposlenjem, a 1958. imenovan je redovnim profesorom. Njegova istraživanja sve su se više usmjeravala na odnos jezika i ljudske spoznaje.<ref name="PsycNet" /> Na Harvardu je upoznao mladog [[Noam Chomsky|Noama Chomskog]], koji će također postati jedna od istaknutih ličnosti [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Njih dvojica provela su jedno ljeto na [[Univerzitet Stanford|Univerzitetu Stanford]], gdje su njihove porodice dijelile kuću. Akademske 1958/1959. Miller je privremeno napustio Harvard i pridružio se [[Centar za napredne studije bihevioralnih nauka|Centru za napredne studije bihevioralnih nauka]] u [[Palo Alto|Palo Altu]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]], koji je kasnije povezan s [[Univerzitet Stanford|Univerzitetom Stanford]].<ref name="APS">{{cite web |last=Hébert |first=Richard |date=1. 6. 2006 |title=The Miller’s Tale |website=Association for Psychological Science - APS |url=https://www.psychologicalscience.org/observer/the-millers-tale |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tamo je s [[Eugene Galanter|Eugeneom Galanterom]] i [[Karl H. Pribram|Karlom Pribramom]] radio na knjizi ''Planovi i struktura ponašanja'', objavljenoj 1960.<ref name="Miller_Galanter_Pribram_1960">{{cite book |last1=Miller |first1=George Armitage |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |isbn=978-0-03-010075-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine Miller je s [[Jerome Bruner|Jeromeom S. Brunerom]] osnovao Centar za kognitivne studije na Univerzitetu Harvard.<ref name="NYTimes" /><ref name="PsycNet" /> Osnivanje centra predstavljalo je važan korak u razvoju pristupa koji je mentalne procese smatrao legitimnim predmetom naučnog istraživanja, nasuprot tada dominantnom biheviorizmu. Centar je ugostio istaknute istraživače, među kojima su bili [[Jean Piaget]], [[Alexander Luria]] i [[Noam Chomsky]].<ref name="APS" /> Miller je kasnije bio i šef Odsjeka za psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]].<ref name="PsycNet" /> Imao ulogu i u angažovanju [[Timothy Leary|Timothyja Learyja]] na Harvardu. Poznavao ga je još sa [[Univerzitet u Alabami|Univerziteta u Alabami]], gdje je Miller predavao psihologiju, a Leary studirao i diplomirao u tom području. Godine 1967. Miller je na [[Univerzitet Rockefeller|Univerzitetu Rockefeller]] radio kao gostujući profesor.<ref name="Marquis" /> Od 1968. do 1979. bio je profesor na tom univerzitetu, a potom je do 1982. nastavio raditi kao pridruženi profesor.<ref name="APS" /> Nakon izbora novog predsjednika Univerziteta Rockefeller prešao je na [[Univerzitet Princeton]], gdje je imenovan uglednim univerzitetskim profesorom psihologije.<ref name="PsycNet" /><ref name="LATimes">{{cite news |last=Haugh II |first=Thomas M. |date=6. 8. 2012 |title=George A. Miller dies at 92; pioneer of cognitive psychology |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-george-miller-20120806,0,6416902.story |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Lindzey">{{cite book |last=Murchison |first=Carl |date=1961 |title=A History of Psychology in Autobiography |publisher=Russel and Russel |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Psychology_in_Autobiography.html?id=aIbk0QEACAAJ&redir_esc=y |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]] je 1986. pomogao u osnivanju Laboratorije za kognitivnu nauku i vodio program McDonnell-Pew za kognitivnu nauku.<ref name="PsycNet" /> Posebno značajan doprinos dao je pokretanjem projekta [[WordNet]] sredinom 1980-ih. Riječ je o leksičkoj bazi podataka [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja povezuje riječi prema njihovim semantičkim i leksičkim odnosima. WordNet je postao važan istraživački alat u [[Lingvistika|lingvistici]] i računarskoj obradi prirodnog jezika.<ref name="WordNet">{{cite web |last=Shiffman |first=Daniel |title=WordNet |url=http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819161743/http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-date=19. 8. 2012 |url-status=dead |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je na Princetonu kasnije stekao status profesora [[emeritus]]a i nastavio raditi kao viši istraživački psiholog. === Smrt === Miller je umro 22. jula 2012. u svom domu u [[Plainsboro]]u, u saveznoj državi [[New Jersey]], od komplikacija povezanih s [[pneumonija|upalu pluća]] i [[demencija|demencijom]].<ref name="LATimes" /> Iza njega su ostali supruga Margaret, sin Donnally James i kćerka Nancy Saunders iz prvog braka, pastorci David Skutch i Christopher Skutch te troje unučadi: Gavin Murray-Miller, Morgan Murray-Miller i Nathaniel James Miller.<ref name="Princeton">{{cite web |last=Hotchkiss |first=Michael |date=26. 7. 2012 |title=George Miller, Princeton psychology professor and cognitive pioneer, dies |url=https://www.princeton.edu/news/2012/07/26/george-miller-princeton-psychology-professor-and-cognitive-pioneer-dies |website=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučni rad i doprinosi == === Neposredno pamćenje i grupisanje informacija === Psiholog [[William James]] je u djelu ''[[Načela psihologije]]'' iz 1890. razlikovao primarno pamćenje, povezano sa sadržajima koji su neposredno prisutni u [[svijest]]i, od sekundarnog pamćenja, koje obuhvata ranija iskustva koja se mogu ponovo prizvati. Ova razlika predstavljala je jednu od ranijih koncepcija privremenog i dugotrajnog zadržavanja informacija, iako se Jamesovi pojmovi ne podudaraju u potpunosti s današnjim modelima [[Pamćenje|pamćenja]].<ref name="NationalAcademies_2005">{{cite book |author=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |date=2005 |title=Memory: The Key to Consciousness |chapter=Memories of the Here and Now |location=Washington, DC |publisher=The National Academies Press |chapter-url=https://www.nationalacademies.org/read/10746/chapter/3 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> U radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva: Neka ograničenja naših kapaciteta za obradu informacija", objavljenom 1956. godine u časopisu ''[[Psychological Review]]'', Miller je razmatrao istraživanja o ograničenjima ljudske sposobnosti primanja, obrade i pamćenja informacija. Analizirao je rezultate zadataka apsolutnog prosuđivanja, neposrednog pamćenja i procjene broja predmeta bez pojedinačnog prebrojavanja. U različitim eksperimentalnim situacijama pojavljivali su se rezultati koji su upućivali na ograničen kapacitet, često izražen kao približno sedam jedinica, uz odstupanje od dvije jedinice u oba smjera.<ref name="Miller_1956">{{cite journal |last=Miller |first=George A. |date=1956 |title=The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information |journal=Psychological Review |volume=63 |issue=2 |pages=81–97 |doi=10.1037/h0043158 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0043158 |access-date=22. 10. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Miller, međutim, nije zaključio da sva tri skupa rezultata odražavaju jedan jedinstven mentalni mehanizam. U radu je upozorio da sličnost između uočenih ograničenja može biti slučajna te da su potrebna daljnja istraživanja kako bi se objasnili procesi koji stoje iza njih.<ref name="Cowan_2015">{{cite journal |last=Cowan |first=Nelson |date=2015 |title=George Miller’s magical number of immediate memory in retrospect: Observations on the faltering progression of science |journal=Psychological Review |volume=122 |issue=3 |pages=536–541 |doi=10.1037/a0039035 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fa0039035 |access-date=22. 10. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Važan dio Millerovog rada odnosio se na grupisanje informacija (''chunking''), odnosno organizovanje pojedinačnih elemenata u smislene cjeline koje se mogu obrađivati i pamtiti kao jedinstvene jedinice. Tako se, na primjer, niz slova može zapamtiti kao poznata skraćenica, umjesto kao nekoliko zasebnih znakova. Miller je ukazao na to da se organizovanjem i ponovnim kodiranjem informacija može povećati količina sadržaja koja se može zadržati u neposrednom pamćenju. Na taj način broj pojedinačnih elemenata nije nužno jednak broju jedinica koje osoba obrađuje kao cjeline.<ref name="Miller_1956" /><ref name="Cowan_2015" /> Millerov rad postao je jedan od najpoznatijih tekstova u historiji [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]], ali se njegov naslov često pojednostavljeno tumači kao tvrdnja da [[kratkotrajno pamćenje]] uvijek može zadržati tačno sedam elemenata, odnosno između pet i devet u svim okolnostima. Kasnija istraživanja osporila su takvo univerzalno tumačenje. [[Nelson Cowan]] je 2001, na osnovu pregleda eksperimentalnih rezultata, predložio da je kapacitet neposrednog zadržavanja informacija u nekim uslovima bliži tri do pet jedinica nego Millerovoj procjeni od sedam.<ref name="Cowan_2001">{{cite journal |last=Cowan |first=Nelson |date=2001 |title=The magical number 4 in short-term memory: A reconsideration of mental storage capacity |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=24 |issue=1 |pages=87–114 |doi=10.1017/s0140525x01003922 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/magical-number-4-in-shortterm-memory-a-reconsideration-of-mental-storage-capacity/44023F1147D4A1D44BDC0AD226838496 |access-date=22. 10. 2026 |doi-access=free |language=en}}</ref> U uvodu izvornog rada Miller je napisao da ga već sedam godina "progoni jedan cijeli broj", aludirajući na učestalo pojavljivanje broja sedam u rezultatima istraživanja i naučnim raspravama. Na kraju rada izrazio je oprez prema pretpostavci da iza svih takvih pojava mora postojati zajedničko objašnjenje, sugerišući da bi njihova sličnost mogla biti tek slučajnost.<ref name="Miller_1956" /> == Također pogledajte == == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://psychclassics.yorku.ca/Miller/ Klasici u historiji psihologije: Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20120921224948/http://www.kurzweilai.net/george-a-miller Biografija na sajtu Kurzweil.net] {{en simbol}} * [https://www.cs.princeton.edu/~rit/geo/ Stara profesorska stranica na Univerzitetu Princeton] {{en simbol}} * [http://www.edwardtufte.com/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=0000U6 Blog s linkovima na rasprave o radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://neurotree.org/neurotree/tree.php?pid=597 Neurotree: Millerova akademska shema] {{en simbol}} {{Predsjednici APA-e}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Miller, George A.}} [[Kategorija:Rođeni 1920.]] [[Kategorija:Umrli 2012.]] [[Kategorija:Biografije, Charleston]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki naučnici]] [[Kategorija:Američki kognitivni psiholozi]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Dobitnici Nacionalne medalje za nauku Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Društva za kognitivne nauke]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog psihološkog udruženja]] tthdmkjtnd87v7z5h66njurbb01muyp 3936698 3936683 2026-10-22T20:29:15Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936698 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija naučnik | ime = George Armitage Miller | slika = George Armitage Miller.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1920|2|3}} | mjesto_rođenja = [[Charleston (Zapadna Virginia)|Charleston]], [[Zapadna Virginia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2012|7|22|1920|2|3}} | mjesto_smrti = [[Plainsboro]], [[New Jersey]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Kognitivna nauka]] * [[Psiholingvistika]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Princeton]] * [[Univerzitet Harvard]] * [[Masačusetski institut za tehnologiju]] * [[Univerzitet Rockefeller]] * [[Univerzitet u Alabami]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet "George Washington"]] * [[Univerzitet u Alabami]] (BA, MA) * [[Univerzitet Harvard]] (MA, PhD) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Smith Stevens]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[George Sperling]] * [[Ulric Neisser]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva" * Razvoj leksičke baze [[WordNet]] * Doprinos razvoju [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i [[psiholingvistika|psiholingvistike]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nacionalna medalja za nauku]] (1991) * Medalja Louis E. Levy (1991) * Nagrada za životni doprinos psihologiji Američkog psihološkog udruženja (2003) }} | religija = | fusnote = }} '''George Armitage Miller''' (3. februar 1920 – 22. juli 2012) bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Psihologija|psiholog]] i jedan od osnivača [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i šireg područja [[kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Dao je značajan doprinos i razvoju [[psiholingvistika|psiholingvistike]].<ref name="NYTimes">{{cite news |last=Vitello |first=Paul |date=2012-08-01 |title=George A. Miller, a pioneer in cognitive psychology, is dead at 92 |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/08/02/us/george-a-miller-cognitive-psychology-pioneer-dies-at-92.html |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je napisao nekoliko knjiga i vodio razvoj sistema [[WordNet]]. Autor je poznatog naučnog rada "[[Magični broj sedam, plus ili minus dva]]", objavljenog 1956, u kojem je razmatrao ograničenja ljudske sposobnosti obrade informacija. Dobio je brojna priznanja, među kojima je i [[Nacionalna medalja za nauku]] Sjedinjenih Američkih Država. Miller je započeo naučnu karijeru u vrijeme kada je u psihologiji prevladavao [[biheviorizam]], pravac koji je naglašavao proučavanje ponašanja koje se može opažati, a mentalne procese uglavnom isključivao iz neposrednog naučnog istraživanja. Suprotstavljajući se takvom pristupu, Miller je razvijao eksperimentalne postupke i primjenjivao matematičke metode u proučavanju mentalnih procesa, naročito [[govor]]a i jezika. Radio je prvenstveno na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]], [[Masačusetski institut za tehnologiju|Masačusetskom institutu za tehnologiju]] (MIT) i [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]]. Bio je jedan od pionira [[Psiholingvistika|psiholingvistike]] i među istaknutim učesnicima u razvoju [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]] kao interdisciplinarnog područja, naročito tokom druge polovine 20. stoljeća. Sarađivao je s brojnim istraživačima, među kojima je bio i [[Noam Chomsky]]. Njegov rad pomogao je da se proučavanje mentalnih procesa poveže s teorijom informacija, računarskim modelima i [[Lingvistika|lingvistikom]]. U istraživanju objavljenom 2002. godine u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'', Miller je zauzeo 20. mjesto na listi 100 najistaknutijih psihologa 20. stoljeća, sastavljenoj prema procjeni njihove naučne istaknutosti i utjecaja.<ref name="Haggbloom_2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Jason E. |last3=Jones |first3=Vinessa K. |last4=Yarbrough |first4=Gary L. |last5=Russell |first5=Tenea M. |last6=Borecky |first6=Chris M. |last7=McGahhey |first7=Reagan |last8=Powell |first8=John L. III |date=2002 |title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |url=https://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Miller je rođen 3. februara 1920. u [[Charleston]]u, u saveznoj državi [[Zapadna Virginia|Zapadnoj Virginiji]], kao sin Georgea E. Millera, rukovodioca u čeličnoj industriji, i Florence Armitage Miller, rođene Armitage.<ref name="NYTimes" /><ref name="Marquis">{{cite web |title=Profile details: George Armitage Miller |website=Marquis Who's Who |url=http://search.marquiswhoswho.com/profile/100002520559 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi roditelji razveli su se ubrzo nakon njegovog rođenja, pa je odrastao s majkom. Tokom [[Velika depresija|Velike depresije]] pohađao je javnu školu, a 1937. završio je Srednju školu "Charleston". S majkom i očuhom preselio se u [[Washington]], gdje je godinu dana studirao na [[Univerzitet "George Washington"|Univerzitetu "George Washington"]]. Njegova porodica pripadala je pokretu [[Kršćanska nauka]], čije je učenje naglašavalo oslanjanje na molitvu umjesto na medicinsko liječenje. Nakon što je njegov očuh premješten u [[Birmingham]], u saveznoj državi [[Alabama|Alabami]], Miller je nastavio studij na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]].<ref name="PsycNet" /> Godine 1940. diplomirao je [[historija|historiju]] i govorništvo, a 1941. magistrirao govorništvo na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]]. Na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] stekao je zvanje magistra [[Psihologija|psihologije]] 1944, a doktorat iz psihologije 1946.<ref name="Rockefeller_Miller">{{cite web |last=Association for Psychological Science |date=1989-01-01 |title=Miller, George A. |publisher=The Rockefeller University |url=https://digitalcommons.rockefeller.edu/faculty-members/120 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom studija na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]] učestvovao je u radu dramskog kluba, što je dodatno podstaklo njegovo interesovanje za nastavu na Odsjeku za govorništvo. Na njegovo usmjerenje utjecao je i profesor Donald Ramsdell, koji ga je upoznao s psihologijom.<ref name="PsycNet">{{cite journal |date=1991 |title=Gold Medal Awards for Life Achievement: George Armitage Miller |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=4 |pages=326–328 |doi=10.1037/0003-066X.46.4.326 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0003-066X.46.4.326 |url-access=subscription |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na postdiplomskom studiju na Harvardu radio je u Laboratoriji za psihoakustiku, pod nadzorom [[Stanley Smith Stevens|Stanleyja Smitha Stevensa]]. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] istraživao je vojnu glasovnu komunikaciju za potrebe Komunikacijskog korpusa američke vojske. Doktorsku disertaciju, naslovljenu ''Optimalno oblikovanje signala za ometanje'', odbranio je 1946. Disertacija je bila označena kao strogo povjerljiv dokument američke vojske.<ref name="PsycNet" /> === Naučna karijera === Nakon doktoriranja Miller je ostao na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] kao naučni saradnik, gdje je nastavio istraživati [[govor]] i [[sluh]]. Godine 1948. imenovan je docentom psihologije. Kurs o jeziku i komunikaciji koji je razvio poslužio je kao osnova za njegovu prvu značajniju knjigu, ''Jezik i komunikacija'', objavljenu 1951.<ref name="Miller_1951">{{cite book |last=Miller |first=George Armitage |date=1951 |title=Language and Communication |publisher=McGraw-Hill |url=https://books.google.ba/books/about/Language_and_Communication.html?id=zQINAAAAIAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1950. uzeo je slobodnu akademsku godinu i proveo je kao gostujući istraživač na [[Institutu za napredne studije|Institutu za napredne studije]] u [[Princeton]]u, gdje se posvetio [[Matematika|matematici]]. Tokom tog perioda sprijateljio se s fizičarom [[J. Robert Oppenheimer|J. Robertom Oppenheimerom]], s kojim je igrao skvoš.<ref name="Pais_2006">{{cite book |last=Pais |first=Abraham |date=2006 |title=J. Robert Oppenheimer: A Life |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516673-6 |doi=10.1093/oso/9780195166736.001.0001 |url-access=subscription |url=https://academic.oup.com/book/53308 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1951. Miller je prešao na [[Masačusetski institut za tehnologiju|MIT]], gdje je imenovan vanrednim profesorom psihologije. Vodio je psihološku istraživačku grupu u [[Laboratorija Lincoln na MIT-u|Laboratoriji Lincoln na MIT-u]] i bavio se glasovnom komunikacijom i [[ljudski faktori|ljudskim faktorima]] u tehničkim sistemima. Jedan od rezultata tog istraživanja bilo je utvrđivanje minimalnih govornih karakteristika potrebnih da bi govor ostao razumljiv. Na osnovu tih istraživanja pozvan je da 1955. održi izlaganje na skupu Istočnog psihološkog udruženja. Izlaganje pod naslovom "Magični broj sedam, plus ili minus dva" kasnije je prošireno i objavljeno kao naučni rad koji je postao jedno od najutjecajnijih djela [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]].<ref name="PsycNet" /> Miller se 1955. vratio na [[Univerzitet Harvard]] kao vanredni profesor sa stalnim zaposlenjem, a 1958. imenovan je redovnim profesorom. Njegova istraživanja sve su se više usmjeravala na odnos jezika i ljudske spoznaje.<ref name="PsycNet" /> Na Harvardu je upoznao mladog [[Noam Chomsky|Noama Chomskog]], koji će također postati jedna od istaknutih ličnosti [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Njih dvojica provela su jedno ljeto na [[Univerzitet Stanford|Univerzitetu Stanford]], gdje su njihove porodice dijelile kuću. Akademske 1958/1959. Miller je privremeno napustio Harvard i pridružio se [[Centar za napredne studije bihevioralnih nauka|Centru za napredne studije bihevioralnih nauka]] u [[Palo Alto|Palo Altu]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]], koji je kasnije povezan s [[Univerzitet Stanford|Univerzitetom Stanford]].<ref name="APS">{{cite web |last=Hébert |first=Richard |date=1. 6. 2006 |title=The Miller’s Tale |website=Association for Psychological Science - APS |url=https://www.psychologicalscience.org/observer/the-millers-tale |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tamo je s [[Eugene Galanter|Eugeneom Galanterom]] i [[Karl H. Pribram|Karlom Pribramom]] radio na knjizi ''Planovi i struktura ponašanja'', objavljenoj 1960.<ref name="Miller_Galanter_Pribram_1960">{{cite book |last1=Miller |first1=George Armitage |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |isbn=978-0-03-010075-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine Miller je s [[Jerome Bruner|Jeromeom S. Brunerom]] osnovao Centar za kognitivne studije na Univerzitetu Harvard.<ref name="NYTimes" /><ref name="PsycNet" /> Osnivanje centra predstavljalo je važan korak u razvoju pristupa koji je mentalne procese smatrao legitimnim predmetom naučnog istraživanja, nasuprot tada dominantnom biheviorizmu. Centar je ugostio istaknute istraživače, među kojima su bili [[Jean Piaget]], [[Alexander Luria]] i [[Noam Chomsky]].<ref name="APS" /> Miller je kasnije bio i šef Odsjeka za psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]].<ref name="PsycNet" /> Imao ulogu i u angažovanju [[Timothy Leary|Timothyja Learyja]] na Harvardu. Poznavao ga je još sa [[Univerzitet u Alabami|Univerziteta u Alabami]], gdje je Miller predavao psihologiju, a Leary studirao i diplomirao u tom području. Godine 1967. Miller je na [[Univerzitet Rockefeller|Univerzitetu Rockefeller]] radio kao gostujući profesor.<ref name="Marquis" /> Od 1968. do 1979. bio je profesor na tom univerzitetu, a potom je do 1982. nastavio raditi kao pridruženi profesor.<ref name="APS" /> Nakon izbora novog predsjednika Univerziteta Rockefeller prešao je na [[Univerzitet Princeton]], gdje je imenovan uglednim univerzitetskim profesorom psihologije.<ref name="PsycNet" /><ref name="LATimes">{{cite news |last=Haugh II |first=Thomas M. |date=6. 8. 2012 |title=George A. Miller dies at 92; pioneer of cognitive psychology |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-george-miller-20120806,0,6416902.story |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Lindzey">{{cite book |last=Murchison |first=Carl |date=1961 |title=A History of Psychology in Autobiography |publisher=Russel and Russel |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Psychology_in_Autobiography.html?id=aIbk0QEACAAJ&redir_esc=y |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]] je 1986. pomogao u osnivanju Laboratorije za kognitivnu nauku i vodio program McDonnell-Pew za kognitivnu nauku.<ref name="PsycNet" /> Posebno značajan doprinos dao je pokretanjem projekta [[WordNet]] sredinom 1980-ih. Riječ je o leksičkoj bazi podataka [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja povezuje riječi prema njihovim semantičkim i leksičkim odnosima. WordNet je postao važan istraživački alat u [[Lingvistika|lingvistici]] i računarskoj obradi prirodnog jezika.<ref name="WordNet">{{cite web |last=Shiffman |first=Daniel |title=WordNet |url=http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819161743/http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-date=19. 8. 2012 |url-status=dead |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je na Princetonu kasnije stekao status profesora [[emeritus]]a i nastavio raditi kao viši istraživački psiholog. === Smrt === Miller je umro 22. jula 2012. u svom domu u [[Plainsboro]]u, u saveznoj državi [[New Jersey]], od komplikacija povezanih s [[pneumonija|upalu pluća]] i [[demencija|demencijom]].<ref name="LATimes" /> Iza njega su ostali supruga Margaret, sin Donnally James i kćerka Nancy Saunders iz prvog braka, pastorci David Skutch i Christopher Skutch te troje unučadi: Gavin Murray-Miller, Morgan Murray-Miller i Nathaniel James Miller.<ref name="Princeton">{{cite web |last=Hotchkiss |first=Michael |date=26. 7. 2012 |title=George Miller, Princeton psychology professor and cognitive pioneer, dies |url=https://www.princeton.edu/news/2012/07/26/george-miller-princeton-psychology-professor-and-cognitive-pioneer-dies |website=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučni rad i doprinosi == === Neposredno pamćenje i grupisanje informacija === Psiholog [[William James]] je u djelu ''[[Načela psihologije]]'' iz 1890. razlikovao primarno pamćenje, povezano sa sadržajima koji su neposredno prisutni u [[svijest]]i, od sekundarnog pamćenja, koje obuhvata ranija iskustva koja se mogu ponovo prizvati. Ova razlika predstavljala je jednu od ranijih koncepcija privremenog i dugotrajnog zadržavanja informacija, iako se Jamesovi pojmovi ne podudaraju u potpunosti s današnjim modelima [[Pamćenje|pamćenja]].<ref name="NationalAcademies_2005">{{cite book |author=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |date=2005 |title=Memory: The Key to Consciousness |chapter=Memories of the Here and Now |location=Washington, DC |publisher=The National Academies Press |chapter-url=https://www.nationalacademies.org/read/10746/chapter/3 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> U radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva: Neka ograničenja naših kapaciteta za obradu informacija", objavljenom 1956. godine u časopisu ''[[Psychological Review]]'', Miller je razmatrao istraživanja o ograničenjima ljudske sposobnosti primanja, obrade i pamćenja informacija. Analizirao je rezultate zadataka apsolutnog prosuđivanja, neposrednog pamćenja i procjene broja predmeta bez pojedinačnog prebrojavanja. U različitim eksperimentalnim situacijama pojavljivali su se rezultati koji su upućivali na ograničen kapacitet, često izražen kao približno sedam jedinica, uz odstupanje od dvije jedinice u oba smjera.<ref name="Miller_1956">{{cite journal |last=Miller |first=George A. |date=1956 |title=The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information |journal=Psychological Review |volume=63 |issue=2 |pages=81–97 |doi=10.1037/h0043158 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0043158 |access-date=22. 10. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Miller, međutim, nije zaključio da sva tri skupa rezultata odražavaju jedan jedinstven mentalni mehanizam. U radu je upozorio da sličnost između uočenih ograničenja može biti slučajna te da su potrebna daljnja istraživanja kako bi se objasnili procesi koji stoje iza njih.<ref name="Cowan_2015">{{cite journal |last=Cowan |first=Nelson |date=2015 |title=George Miller’s magical number of immediate memory in retrospect: Observations on the faltering progression of science |journal=Psychological Review |volume=122 |issue=3 |pages=536–541 |doi=10.1037/a0039035 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fa0039035 |access-date=22. 10. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Važan dio Millerovog rada odnosio se na grupisanje informacija (''chunking''), odnosno organizovanje pojedinačnih elemenata u smislene cjeline koje se mogu obrađivati i pamtiti kao jedinstvene jedinice. Tako se, na primjer, niz slova može zapamtiti kao poznata skraćenica, umjesto kao nekoliko zasebnih znakova. Miller je ukazao na to da se organizovanjem i ponovnim kodiranjem informacija može povećati količina sadržaja koja se može zadržati u neposrednom pamćenju. Na taj način broj pojedinačnih elemenata nije nužno jednak broju jedinica koje osoba obrađuje kao cjeline.<ref name="Miller_1956" /><ref name="Cowan_2015" /> Millerov rad postao je jedan od najpoznatijih tekstova u historiji [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]], ali se njegov naslov često pojednostavljeno tumači kao tvrdnja da [[kratkotrajno pamćenje]] uvijek može zadržati tačno sedam elemenata, odnosno između pet i devet u svim okolnostima. Kasnija istraživanja osporila su takvo univerzalno tumačenje. [[Nelson Cowan]] je 2001, na osnovu pregleda eksperimentalnih rezultata, predložio da je kapacitet neposrednog zadržavanja informacija u nekim uslovima bliži tri do pet jedinica nego Millerovoj procjeni od sedam.<ref name="Cowan_2001">{{cite journal |last=Cowan |first=Nelson |date=2001 |title=The magical number 4 in short-term memory: A reconsideration of mental storage capacity |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=24 |issue=1 |pages=87–114 |doi=10.1017/s0140525x01003922 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/magical-number-4-in-shortterm-memory-a-reconsideration-of-mental-storage-capacity/44023F1147D4A1D44BDC0AD226838496 |access-date=22. 10. 2026 |doi-access=free |language=en}}</ref> U uvodu izvornog rada Miller je napisao da ga već sedam godina "progoni jedan cijeli broj", aludirajući na učestalo pojavljivanje broja sedam u rezultatima istraživanja i naučnim raspravama. Na kraju rada izrazio je oprez prema pretpostavci da iza svih takvih pojava mora postojati zajedničko objašnjenje, sugerišući da bi njihova sličnost mogla biti tek slučajnost.<ref name="Miller_1956" /> === WordNet === Sredinom 1980-ih Miller je pokrenuo je projekt [[WordNet]] na Odsjeku za psihologiju [[Univerzitet Princeton|Univerziteta Princeton]]. Projekt je nastao iz interesa za [[Psiholingvistika|psiholingvistička]] istraživanja i načina na koji ljudi organizuju, razumiju i povezuju značenja riječi. Među istraživačima koji su učestvovali u njegovom razvoju bila je i [[Christiane Fellbaum]], koja je postala jedna od vodećih saradnica na projektu.<ref name="WordNet_2026">{{cite web |title=About WordNet |url=https://wordnet.princeton.edu/ |website=WordNet |publisher=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Christiane Fellbaum |url=https://www.cs.princeton.edu/people/profile/fellbaum |website=Department of Computer Science |publisher=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> WordNet je [[Leksikologija|leksička]] baza podataka [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja organizuje riječi prema njihovim značenjima i međusobnim odnosima. Njegova osnovna jedinica je skup [[sinonim]]a (''synset''), koji okuplja riječi što izražavaju isto ili približno isto značenje u određenom kontekstu. Svaki takav skup predstavlja određeni [[pojam]], a može sadržavati i kratku definiciju i primjere upotrebe. [[Riječ]]i i skupovi [[sinonim]]a povezani su [[Leksikologija|leksičkim]] i [[Semantika|semantičkim]] odnosima. Među njima su odnosi nadređenosti i podređenosti pojmova te odnosi dijela i cjeline. Baza obuhvata [[imenice]], [[Glagoli|glagole]], [[Pridjevi|pridjeve]] i [[Prilozi|priloge]], dok se riječi s više značenja pojavljuju u različitim skupovima sinonima, u skladu s pojedinačnim značenjima.<ref name="WordNet_2026" /> [[WordNet]] se razlikuje od klasičnog [[Tezaurusi|tezaurusa]] po tome što ne grupira samo riječi sličnog značenja nego eksplicitno prikazuje i odnose među pojedinačnim značenjima. Njegova prvobitna namjena bila je pružiti istraživački alat za proučavanje leksičkog znanja i provjeru psiholingvističkih pretpostavki o organizaciji mentalnog leksikona. Miller i saradnici opisali su WordNet kao leksički sistem čiji je dizajn bio nadahnut tadašnjim psiholingvističkim teorijama o ljudskom pamćenju riječi.<ref>{{cite web |last=Miller |first=George A. |last2=Beckwith |first2=Richard |last3=Fellbaum |first3=Christiane |last4=Gross |first4=Derek |last5=Miller |first5=Katherine |title=Introduction to WordNet: An On-line Lexical Database |url=https://wordnetcode.princeton.edu/5papers.pdf |publisher=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zahvaljujući svojoj strukturi, WordNet je postao značajan resurs u [[računarska lingvistika|računarskoj lingvistici]] i [[obrada prirodnog jezika|obradi prirodnog jezika]]. Koristi se u sistemima koji analiziraju značenje riječi i njihove odnose, uključujući zadatke razlikovanja različitih značenja iste riječi. Njegov koncept poslužio je kao osnova za razvoj sličnih leksičkih mreža za druge jezike, među kojima su projekti [[EuroWordNet]] i Global WordNet.<ref name="WordNet_2026" /><ref>{{cite journal |last=Vossen |first=Piek |title=WordNet, EuroWordNet and Global WordNet |journal=Revue française de linguistique appliquée |year=2002 |url=https://research.vu.nl/en/publications/wordnet-eurowordnet-and-global-wordnet |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je učestvovao i u razvoju [[Pretraživač (računarstvo)|pretraživača]] zasnovanog na značenju riječi, povezanog s kompanijom Simpli.com. Sistem je koristio [[WordNet]] kao osnovu za povezivanje pojmova i tumačenje višeznačnih upita, s ciljem da pretraživanje ne zavisi isključivo od podudaranja riječi nego i od njihovog značenja i konteksta.<ref>{{cite web |title=Beyond Keyword Searching—Oingo and Simpli.com Introduce Meaning-Based Searching |url=https://www.infotoday.com/newsbreaks/nb1220-2.htm |website=Information Today |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> ==== Psihologija jezika ==== George A. Miller bio je jedna od značajnih ličnosti u razvoju [[psiholingvistika|psiholingvistike]], područja koje proučava psihološke procese uključene u razumijevanje, proizvodnju i usvajanje jezika. Njegov rad povezivao je [[Psihologija|psihologiju]] s [[Lingvistika|lingvistikom]] i [[Teorija informacija|teorijom informacija]], doprinoseći razvoju pristupa prema kojem se jezik proučava i kao sistem pravila i kao dio ljudskih kognitivnih sposobnosti.<ref name="Miller_1951" /> U knjizi ''Jezik i komunikacija'' iz 1951. Miller je razmatrao različite pristupe proučavanju jezika i komunikacije iz perspektive psihologije. Knjiga je obuhvatila pitanja jezičke strukture, značenja, komunikacijskih procesa i mogućnosti njihove empirijske analize. Predstavljala je jedan od ranih sistematskih pokušaja da se proučavanje jezika poveže s psihološkim teorijama i istraživačkim metodama.<ref name="Miller_1951" /> Miller je sarađivao s lingvistom [[Noam Chomsky|Noamom Chomskim]] na formalnom proučavanju jezika. U zajedničkom radu "Finite State Languages", objavljenom 1958, razmatrali su formalna svojstva jezika i [[gramatika]] koje generišu nizove jezičkih simbola te matematičke odnose među takvim sistemima.<ref name="Chomsky_1958">{{cite journal |last1=Chomsky |first1=Noam |last2=Miller |first2=George A. |date=1958 |title=Finite state languages |journal=Information and Control |volume=1 |pages=91–112 |doi=10.1016/S0019-9958(58)90082-2 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019995858900822 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1963. objavili su i poglavlje "Uvod u formalnu analizu prirodnih jezika" u drugom svesku knjige ''Priručnik za matematičku psihologiju'', posvećeno formalnoj analizi prirodnih jezika.<ref name="Chomsky_1963">{{cite book |last1=Chomsky |first1=Noam |last2=Miller |first2=George A. |date=1963 |title=Handbook of Mathematical Psychology |volume=1 |chapter=Introduction to the Formal Analysis of Natural Languages |editor1-last=Luce |editor1-first=Robert Duncan |editor2-last=Bush |editor2-first=Robert R. |editor3-last=Galanter |editor3-first=Eugene |edition=2. |publisher=Wiley |url=https://books.google.ba/books/about/Handbook_of_Mathematical_Psychology.html?id=aLJqAAAAMAAJ&redir_esc=y |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> U knjizi ''Nauka o riječima'', objavljenoj 1991, Miller se ponovo bavio jezikom, posebno [[riječ]]ima, njihovim značenjima i načinom na koji ih ljudi razumiju i upotrebljavaju.<ref name="Miller_1991">{{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1991 |title=The Science of Words |publisher=Scientific American Library |location=New York |isbn=978-0-7167-5027-7 |url=https://archive.org/details/scienceofwordssc00geor/mode/2up |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Millerov interes za jezik bio je povezan i s njegovim širim proučavanjem [[Misao|mišljenja]] i organizacije ponašanja. U knjizi ''Planovi i struktura ponašanja'' iz 1960, koju je napisao s [[Eugene Galanter|Eugeneom Galanterom]] i [[Karl H. Pribram|Karlom H. Pribramom]], autori su predložili model TOTE, prema engleskom izrazu ''test–operate–test–exit'' (provjera–djelovanje–ponovna provjera–završetak). Prema tom modelu, ponašanje se može organizovati u cikluse u kojima se provjerava postojeće stanje, poduzima radnja radi postizanja željenog rezultata, a zatim ponovo provjerava stanje prije završetka aktivnosti. Knjiga je predstavljala važan doprinos razvoju kognitivnih pristupa ponašanju, naglašavajući ulogu ciljeva, planiranja i organizacije djelovanja, umjesto svođenja ponašanja na niz neposrednih reakcija na podražaje.<ref name="Miller_1960">{{cite book |last1=Miller |first1=George A. |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ&redir_esc=y |isbn=978-0-03-010075-8 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://psychclassics.yorku.ca/Miller/ Klasici u historiji psihologije: Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20120921224948/http://www.kurzweilai.net/george-a-miller Biografija na sajtu Kurzweil.net] {{en simbol}} * [https://www.cs.princeton.edu/~rit/geo/ Stara profesorska stranica na Univerzitetu Princeton] {{en simbol}} * [http://www.edwardtufte.com/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=0000U6 Blog s linkovima na rasprave o radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://neurotree.org/neurotree/tree.php?pid=597 Neurotree: Millerova akademska shema] {{en simbol}} {{Predsjednici APA-e}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Miller, George A.}} [[Kategorija:Rođeni 1920.]] [[Kategorija:Umrli 2012.]] [[Kategorija:Biografije, Charleston]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki naučnici]] [[Kategorija:Američki kognitivni psiholozi]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Dobitnici Nacionalne medalje za nauku Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske holandske akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Društva za kognitivne nauke]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog psihološkog udruženja]] dk17u9ffbgdkrh4bjhfxvg6t1q1a6c5 3936699 3936698 2026-10-22T22:43:03Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3936699 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = George Armitage Miller | slika = George Armitage Miller.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1920|2|3}} | mjesto_rođenja = [[Charleston (Zapadna Virginia)|Charleston]], [[Zapadna Virginia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2012|7|22|1920|2|3}} | mjesto_smrti = [[Plainsboro]], [[New Jersey]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Kognitivna nauka]] * [[Psiholingvistika]] * [[Kognitivna psihologija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet Princeton]] * [[Univerzitet Harvard]] * [[Masačusetski institut za tehnologiju]] * [[Univerzitet Rockefeller]] * [[Univerzitet u Alabami]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet "George Washington"]] * [[Univerzitet u Alabami]] (BA, MA) * [[Univerzitet Harvard]] (MA, PhD) }} | doktorski_mentor = [[Stanley Smith Stevens]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[George Sperling]] * [[Ulric Neisser]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva" * Razvoj leksičke baze [[WordNet]] * Doprinos razvoju [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i [[psiholingvistika|psiholingvistike]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nacionalna medalja za nauku]] (1991) * Medalja Louis E. Levy (1991) * Nagrada za životni doprinos psihologiji Američkog psihološkog udruženja (2003) }} | religija = | fusnote = }} '''George Armitage Miller''' (3. februar 1920 – 22. juli 2012) bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Psihologija|psiholog]] i jedan od osnivača [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] i šireg područja [[kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Dao je značajan doprinos i razvoju [[psiholingvistika|psiholingvistike]].<ref name="NYTimes">{{cite news |last=Vitello |first=Paul |date=2012-08-01 |title=George A. Miller, a pioneer in cognitive psychology, is dead at 92 |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/08/02/us/george-a-miller-cognitive-psychology-pioneer-dies-at-92.html |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je napisao nekoliko knjiga i vodio razvoj sistema [[WordNet]]. Autor je poznatog naučnog rada "[[Magični broj sedam, plus ili minus dva]]", objavljenog 1956, u kojem je razmatrao ograničenja ljudske sposobnosti obrade informacija. Dobio je brojna priznanja, među kojima je i [[Nacionalna medalja za nauku]] Sjedinjenih Američkih Država. Miller je započeo naučnu karijeru u vrijeme kada je u psihologiji prevladavao [[biheviorizam]], pravac koji je naglašavao proučavanje ponašanja koje se može opažati, a mentalne procese uglavnom isključivao iz neposrednog naučnog istraživanja. Suprotstavljajući se takvom pristupu, Miller je razvijao eksperimentalne postupke i primjenjivao matematičke metode u proučavanju mentalnih procesa, naročito [[govor]]a i jezika. Radio je prvenstveno na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]], [[Masačusetski institut za tehnologiju|Masačusetskom institutu za tehnologiju]] (MIT) i [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]]. Bio je jedan od pionira [[Psiholingvistika|psiholingvistike]] i među istaknutim učesnicima u razvoju [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]] kao interdisciplinarnog područja, naročito tokom druge polovine 20. stoljeća. Sarađivao je s brojnim istraživačima, među kojima je bio i [[Noam Chomsky]]. Njegov rad pomogao je da se proučavanje mentalnih procesa poveže s teorijom informacija, računarskim modelima i [[Lingvistika|lingvistikom]]. U istraživanju objavljenom 2002. godine u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'', Miller je zauzeo 20. mjesto na listi 100 najistaknutijih psihologa 20. stoljeća, sastavljenoj prema procjeni njihove naučne istaknutosti i utjecaja.<ref name="Haggbloom_2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Jason E. |last3=Jones |first3=Vinessa K. |last4=Yarbrough |first4=Gary L. |last5=Russell |first5=Tenea M. |last6=Borecky |first6=Chris M. |last7=McGahhey |first7=Reagan |last8=Powell |first8=John L. III |date=2002 |title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |url=https://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Miller je rođen 3. februara 1920. u [[Charleston]]u, u saveznoj državi [[Zapadna Virginia|Zapadnoj Virginiji]], kao sin Georgea E. Millera, rukovodioca u čeličnoj industriji, i Florence Armitage Miller, rođene Armitage.<ref name="NYTimes" /><ref name="Marquis">{{cite web |title=Profile details: George Armitage Miller |website=Marquis Who's Who |url=http://search.marquiswhoswho.com/profile/100002520559 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi roditelji razveli su se ubrzo nakon njegovog rođenja, pa je odrastao s majkom. Tokom [[Velika depresija|Velike depresije]] pohađao je javnu školu, a 1937. završio je Srednju školu "Charleston". S majkom i očuhom preselio se u [[Washington]], gdje je godinu dana studirao na [[Univerzitet "George Washington"|Univerzitetu "George Washington"]]. Njegova porodica pripadala je pokretu [[Kršćanska nauka]], čije je učenje naglašavalo oslanjanje na molitvu umjesto na medicinsko liječenje. Nakon što je njegov očuh premješten u [[Birmingham]], u saveznoj državi [[Alabama|Alabami]], Miller je nastavio studij na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]].<ref name="PsycNet" /> Godine 1940. diplomirao je [[historija|historiju]] i govorništvo, a 1941. magistrirao govorništvo na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]]. Na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] stekao je zvanje magistra [[Psihologija|psihologije]] 1944, a doktorat iz psihologije 1946.<ref name="Rockefeller_Miller">{{cite web |last=Association for Psychological Science |date=1989-01-01 |title=Miller, George A. |publisher=The Rockefeller University |url=https://digitalcommons.rockefeller.edu/faculty-members/120 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom studija na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]] učestvovao je u radu dramskog kluba, što je dodatno podstaklo njegovo interesovanje za nastavu na Odsjeku za govorništvo. Na njegovo usmjerenje utjecao je i profesor Donald Ramsdell, koji ga je upoznao s psihologijom.<ref name="PsycNet">{{cite journal |date=1991 |title=Gold Medal Awards for Life Achievement: George Armitage Miller |journal=American Psychologist |volume=46 |issue=4 |pages=326–328 |doi=10.1037/0003-066X.46.4.326 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0003-066X.46.4.326 |url-access=subscription |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na postdiplomskom studiju na Harvardu radio je u Laboratoriji za psihoakustiku, pod nadzorom [[Stanley Smith Stevens|Stanleyja Smitha Stevensa]]. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] istraživao je vojnu glasovnu komunikaciju za potrebe Komunikacijskog korpusa američke vojske. Doktorsku disertaciju, naslovljenu ''Optimalno oblikovanje signala za ometanje'', odbranio je 1946. Disertacija je bila označena kao strogo povjerljiv dokument američke vojske.<ref name="PsycNet" /> === Naučna karijera === Nakon doktoriranja Miller je ostao na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] kao naučni saradnik, gdje je nastavio istraživati [[govor]] i [[sluh]]. Godine 1948. imenovan je docentom psihologije. Kurs o jeziku i komunikaciji koji je razvio poslužio je kao osnova za njegovu prvu značajniju knjigu, ''Jezik i komunikacija'', objavljenu 1951.<ref name="Miller_1951">{{cite book |last=Miller |first=George Armitage |date=1951 |title=Language and Communication |publisher=McGraw-Hill |url=https://books.google.ba/books/about/Language_and_Communication.html?id=zQINAAAAIAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1950. uzeo je slobodnu akademsku godinu i proveo je kao gostujući istraživač na [[Institutu za napredne studije|Institutu za napredne studije]] u [[Princeton]]u, gdje se posvetio [[Matematika|matematici]]. Tokom tog perioda sprijateljio se s fizičarom [[J. Robert Oppenheimer|J. Robertom Oppenheimerom]], s kojim je igrao skvoš.<ref name="Pais_2006">{{cite book |last=Pais |first=Abraham |date=2006 |title=J. Robert Oppenheimer: A Life |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516673-6 |doi=10.1093/oso/9780195166736.001.0001 |url-access=subscription |url=https://academic.oup.com/book/53308 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1951. Miller je prešao na [[Masačusetski institut za tehnologiju|MIT]], gdje je imenovan vanrednim profesorom psihologije. Vodio je psihološku istraživačku grupu u [[Laboratorija Lincoln na MIT-u|Laboratoriji Lincoln na MIT-u]] i bavio se glasovnom komunikacijom i [[ljudski faktori|ljudskim faktorima]] u tehničkim sistemima. Jedan od rezultata tog istraživanja bilo je utvrđivanje minimalnih govornih karakteristika potrebnih da bi govor ostao razumljiv. Na osnovu tih istraživanja pozvan je da 1955. održi izlaganje na skupu Istočnog psihološkog udruženja. Izlaganje pod naslovom "Magični broj sedam, plus ili minus dva" kasnije je prošireno i objavljeno kao naučni rad koji je postao jedno od najutjecajnijih djela [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]].<ref name="PsycNet" /> Miller se 1955. vratio na [[Univerzitet Harvard]] kao vanredni profesor sa stalnim zaposlenjem, a 1958. imenovan je redovnim profesorom. Njegova istraživanja sve su se više usmjeravala na odnos jezika i ljudske spoznaje.<ref name="PsycNet" /> Na Harvardu je upoznao mladog [[Noam Chomsky|Noama Chomskog]], koji će također postati jedna od istaknutih ličnosti [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]]. Njih dvojica provela su jedno ljeto na [[Univerzitet Stanford|Univerzitetu Stanford]], gdje su njihove porodice dijelile kuću. Akademske 1958/1959. Miller je privremeno napustio Harvard i pridružio se [[Centar za napredne studije bihevioralnih nauka|Centru za napredne studije bihevioralnih nauka]] u [[Palo Alto|Palo Altu]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]], koji je kasnije povezan s [[Univerzitet Stanford|Univerzitetom Stanford]].<ref name="APS">{{cite web |last=Hébert |first=Richard |date=1. 6. 2006 |title=The Miller’s Tale |website=Association for Psychological Science - APS |url=https://www.psychologicalscience.org/observer/the-millers-tale |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tamo je s [[Eugene Galanter|Eugeneom Galanterom]] i [[Karl H. Pribram|Karlom Pribramom]] radio na knjizi ''Planovi i struktura ponašanja'', objavljenoj 1960.<ref name="Miller_Galanter_Pribram_1960">{{cite book |last1=Miller |first1=George Armitage |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |isbn=978-0-03-010075-8 |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Iste godine Miller je s [[Jerome Bruner|Jeromeom S. Brunerom]] osnovao Centar za kognitivne studije na Univerzitetu Harvard.<ref name="NYTimes" /><ref name="PsycNet" /> Osnivanje centra predstavljalo je važan korak u razvoju pristupa koji je mentalne procese smatrao legitimnim predmetom naučnog istraživanja, nasuprot tada dominantnom biheviorizmu. Centar je ugostio istaknute istraživače, među kojima su bili [[Jean Piaget]], [[Alexander Luria]] i [[Noam Chomsky]].<ref name="APS" /> Miller je kasnije bio i šef Odsjeka za psihologiju na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]].<ref name="PsycNet" /> Imao ulogu i u angažovanju [[Timothy Leary|Timothyja Learyja]] na Harvardu. Poznavao ga je još sa [[Univerzitet u Alabami|Univerziteta u Alabami]], gdje je Miller predavao psihologiju, a Leary studirao i diplomirao u tom području. Godine 1967. Miller je na [[Univerzitet Rockefeller|Univerzitetu Rockefeller]] radio kao gostujući profesor.<ref name="Marquis" /> Od 1968. do 1979. bio je profesor na tom univerzitetu, a potom je do 1982. nastavio raditi kao pridruženi profesor.<ref name="APS" /> Nakon izbora novog predsjednika Univerziteta Rockefeller prešao je na [[Univerzitet Princeton]], gdje je imenovan uglednim univerzitetskim profesorom psihologije.<ref name="PsycNet" /><ref name="LATimes">{{cite news |last=Haugh II |first=Thomas M. |date=6. 8. 2012 |title=George A. Miller dies at 92; pioneer of cognitive psychology |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-george-miller-20120806,0,6416902.story |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Lindzey">{{cite book |last=Murchison |first=Carl |date=1961 |title=A History of Psychology in Autobiography |publisher=Russel and Russel |url=https://books.google.ba/books/about/A_History_of_Psychology_in_Autobiography.html?id=aIbk0QEACAAJ&redir_esc=y |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]] je 1986. pomogao u osnivanju Laboratorije za kognitivnu nauku i vodio program McDonnell-Pew za kognitivnu nauku.<ref name="PsycNet" /> Posebno značajan doprinos dao je pokretanjem projekta [[WordNet]] sredinom 1980-ih. Riječ je o leksičkoj bazi podataka [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja povezuje riječi prema njihovim semantičkim i leksičkim odnosima. WordNet je postao važan istraživački alat u [[Lingvistika|lingvistici]] i računarskoj obradi prirodnog jezika.<ref name="WordNet">{{cite web |last=Shiffman |first=Daniel |title=WordNet |url=http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819161743/http://www.shiffman.net/teaching/a2z/wordnet/ |archive-date=19. 8. 2012 |url-status=dead |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je na Princetonu kasnije stekao status profesora [[emeritus]]a i nastavio raditi kao viši istraživački psiholog. === Smrt === Miller je umro 22. jula 2012. u svom domu u [[Plainsboro]]u, u saveznoj državi [[New Jersey]], od komplikacija povezanih s [[pneumonija|upalu pluća]] i [[demencija|demencijom]].<ref name="LATimes" /> Iza njega su ostali supruga Margaret, sin Donnally James i kćerka Nancy Saunders iz prvog braka, pastorci David Skutch i Christopher Skutch te troje unučadi: Gavin Murray-Miller, Morgan Murray-Miller i Nathaniel James Miller.<ref name="Princeton">{{cite web |last=Hotchkiss |first=Michael |date=26. 7. 2012 |title=George Miller, Princeton psychology professor and cognitive pioneer, dies |url=https://www.princeton.edu/news/2012/07/26/george-miller-princeton-psychology-professor-and-cognitive-pioneer-dies |website=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučni rad i doprinosi == === Neposredno pamćenje i grupisanje informacija === Psiholog [[William James]] je u djelu ''[[Načela psihologije]]'' iz 1890. razlikovao primarno pamćenje, povezano sa sadržajima koji su neposredno prisutni u [[svijest]]i, od sekundarnog pamćenja, koje obuhvata ranija iskustva koja se mogu ponovo prizvati. Ova razlika predstavljala je jednu od ranijih koncepcija privremenog i dugotrajnog zadržavanja informacija, iako se Jamesovi pojmovi ne podudaraju u potpunosti s današnjim modelima [[Pamćenje|pamćenja]].<ref name="NationalAcademies_2005">{{cite book |author=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |date=2005 |title=Memory: The Key to Consciousness |chapter=Memories of the Here and Now |location=Washington, DC |publisher=The National Academies Press |chapter-url=https://www.nationalacademies.org/read/10746/chapter/3 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> U radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva: Neka ograničenja naših kapaciteta za obradu informacija", objavljenom 1956. godine u časopisu ''[[Psychological Review]]'', Miller je razmatrao istraživanja o ograničenjima ljudske sposobnosti primanja, obrade i pamćenja informacija. Analizirao je rezultate zadataka apsolutnog prosuđivanja, neposrednog pamćenja i procjene broja predmeta bez pojedinačnog prebrojavanja. U različitim eksperimentalnim situacijama pojavljivali su se rezultati koji su upućivali na ograničen kapacitet, često izražen kao približno sedam jedinica, uz odstupanje od dvije jedinice u oba smjera.<ref name="Miller_1956">{{cite journal |last=Miller |first=George A. |date=1956 |title=The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information |journal=Psychological Review |volume=63 |issue=2 |pages=81–97 |doi=10.1037/h0043158 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fh0043158 |access-date=22. 10. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Miller, međutim, nije zaključio da sva tri skupa rezultata odražavaju jedan jedinstven mentalni mehanizam. U radu je upozorio da sličnost između uočenih ograničenja može biti slučajna te da su potrebna daljnja istraživanja kako bi se objasnili procesi koji stoje iza njih.<ref name="Cowan_2015">{{cite journal |last=Cowan |first=Nelson |date=2015 |title=George Miller’s magical number of immediate memory in retrospect: Observations on the faltering progression of science |journal=Psychological Review |volume=122 |issue=3 |pages=536–541 |doi=10.1037/a0039035 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fa0039035 |access-date=22. 10. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Važan dio Millerovog rada odnosio se na grupisanje informacija (''chunking''), odnosno organizovanje pojedinačnih elemenata u smislene cjeline koje se mogu obrađivati i pamtiti kao jedinstvene jedinice. Tako se, na primjer, niz slova može zapamtiti kao poznata skraćenica, umjesto kao nekoliko zasebnih znakova. Miller je ukazao na to da se organizovanjem i ponovnim kodiranjem informacija može povećati količina sadržaja koja se može zadržati u neposrednom pamćenju. Na taj način broj pojedinačnih elemenata nije nužno jednak broju jedinica koje osoba obrađuje kao cjeline.<ref name="Miller_1956" /><ref name="Cowan_2015" /> Millerov rad postao je jedan od najpoznatijih tekstova u historiji [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]], ali se njegov naslov često pojednostavljeno tumači kao tvrdnja da [[kratkotrajno pamćenje]] uvijek može zadržati tačno sedam elemenata, odnosno između pet i devet u svim okolnostima. Kasnija istraživanja osporila su takvo univerzalno tumačenje. [[Nelson Cowan]] je 2001, na osnovu pregleda eksperimentalnih rezultata, predložio da je kapacitet neposrednog zadržavanja informacija u nekim uslovima bliži tri do pet jedinica nego Millerovoj procjeni od sedam.<ref name="Cowan_2001">{{cite journal |last=Cowan |first=Nelson |date=2001 |title=The magical number 4 in short-term memory: A reconsideration of mental storage capacity |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=24 |issue=1 |pages=87–114 |doi=10.1017/s0140525x01003922 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/magical-number-4-in-shortterm-memory-a-reconsideration-of-mental-storage-capacity/44023F1147D4A1D44BDC0AD226838496 |access-date=22. 10. 2026 |doi-access=free |language=en}}</ref> U uvodu izvornog rada Miller je napisao da ga već sedam godina "progoni jedan cijeli broj", aludirajući na učestalo pojavljivanje broja sedam u rezultatima istraživanja i naučnim raspravama. Na kraju rada izrazio je oprez prema pretpostavci da iza svih takvih pojava mora postojati zajedničko objašnjenje, sugerišući da bi njihova sličnost mogla biti tek slučajnost.<ref name="Miller_1956" /> === WordNet === Sredinom 1980-ih Miller je pokrenuo je projekt [[WordNet]] na Odsjeku za psihologiju [[Univerzitet Princeton|Univerziteta Princeton]]. Projekt je nastao iz interesa za [[Psiholingvistika|psiholingvistička]] istraživanja i načina na koji ljudi organizuju, razumiju i povezuju značenja riječi. Među istraživačima koji su učestvovali u njegovom razvoju bila je i [[Christiane Fellbaum]], koja je postala jedna od vodećih saradnica na projektu.<ref name="WordNet_2026">{{cite web |title=About WordNet |url=https://wordnet.princeton.edu/ |website=WordNet |publisher=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Christiane Fellbaum |url=https://www.cs.princeton.edu/people/profile/fellbaum |website=Department of Computer Science |publisher=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> WordNet je [[Leksikologija|leksička]] baza podataka [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja organizuje riječi prema njihovim značenjima i međusobnim odnosima. Njegova osnovna jedinica je skup [[sinonim]]a (''synset''), koji okuplja riječi što izražavaju isto ili približno isto značenje u određenom kontekstu. Svaki takav skup predstavlja određeni [[pojam]], a može sadržavati i kratku definiciju i primjere upotrebe. [[Riječ]]i i skupovi [[sinonim]]a povezani su [[Leksikologija|leksičkim]] i [[Semantika|semantičkim]] odnosima. Među njima su odnosi nadređenosti i podređenosti pojmova te odnosi dijela i cjeline. Baza obuhvata [[imenice]], [[Glagoli|glagole]], [[Pridjevi|pridjeve]] i [[Prilozi|priloge]], dok se riječi s više značenja pojavljuju u različitim skupovima sinonima, u skladu s pojedinačnim značenjima.<ref name="WordNet_2026" /> [[WordNet]] se razlikuje od klasičnog [[Tezaurusi|tezaurusa]] po tome što ne grupira samo riječi sličnog značenja nego eksplicitno prikazuje i odnose među pojedinačnim značenjima. Njegova prvobitna namjena bila je pružiti istraživački alat za proučavanje leksičkog znanja i provjeru psiholingvističkih pretpostavki o organizaciji mentalnog leksikona. Miller i saradnici opisali su WordNet kao leksički sistem čiji je dizajn bio nadahnut tadašnjim psiholingvističkim teorijama o ljudskom pamćenju riječi.<ref>{{cite web |last=Miller |first=George A. |last2=Beckwith |first2=Richard |last3=Fellbaum |first3=Christiane |last4=Gross |first4=Derek |last5=Miller |first5=Katherine |title=Introduction to WordNet: An On-line Lexical Database |url=https://wordnetcode.princeton.edu/5papers.pdf |publisher=Princeton University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Zahvaljujući svojoj strukturi, WordNet je postao značajan resurs u [[računarska lingvistika|računarskoj lingvistici]] i [[obrada prirodnog jezika|obradi prirodnog jezika]]. Koristi se u sistemima koji analiziraju značenje riječi i njihove odnose, uključujući zadatke razlikovanja različitih značenja iste riječi. Njegov koncept poslužio je kao osnova za razvoj sličnih leksičkih mreža za druge jezike, među kojima su projekti [[EuroWordNet]] i Global WordNet.<ref name="WordNet_2026" /><ref>{{cite journal |last=Vossen |first=Piek |title=WordNet, EuroWordNet and Global WordNet |journal=Revue française de linguistique appliquée |year=2002 |url=https://research.vu.nl/en/publications/wordnet-eurowordnet-and-global-wordnet |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je učestvovao i u razvoju [[Pretraživač (računarstvo)|pretraživača]] zasnovanog na značenju riječi, povezanog s kompanijom Simpli.com. Sistem je koristio [[WordNet]] kao osnovu za povezivanje pojmova i tumačenje višeznačnih upita, s ciljem da pretraživanje ne zavisi isključivo od podudaranja riječi nego i od njihovog značenja i konteksta.<ref>{{cite web |title=Beyond Keyword Searching-Oingo and Simpli.com Introduce Meaning-Based Searching |url=https://www.infotoday.com/newsbreaks/nb1220-2.htm |website=Information Today |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Psihologija jezika === George A. Miller bio je jedna od značajnih ličnosti u razvoju [[psiholingvistika|psiholingvistike]], područja koje proučava psihološke procese uključene u razumijevanje, proizvodnju i usvajanje jezika. Njegov rad povezivao je [[Psihologija|psihologiju]] s [[Lingvistika|lingvistikom]] i [[Teorija informacija|teorijom informacija]], doprinoseći razvoju pristupa prema kojem se jezik proučava i kao sistem pravila i kao dio ljudskih kognitivnih sposobnosti.<ref name="Miller_1951" /> U knjizi ''Jezik i komunikacija'' iz 1951. Miller je razmatrao različite pristupe proučavanju jezika i komunikacije iz perspektive psihologije. Knjiga je obuhvatila pitanja jezičke strukture, značenja, komunikacijskih procesa i mogućnosti njihove empirijske analize. Predstavljala je jedan od ranih sistematskih pokušaja da se proučavanje jezika poveže s psihološkim teorijama i istraživačkim metodama.<ref name="Miller_1951" /> Miller je sarađivao s lingvistom [[Noam Chomsky|Noamom Chomskim]] na formalnom proučavanju jezika. U zajedničkom radu "Finite State Languages", objavljenom 1958, razmatrali su formalna svojstva jezika i [[gramatika]] koje generišu nizove jezičkih simbola te matematičke odnose među takvim sistemima.<ref name="Chomsky_1958">{{cite journal |last1=Chomsky |first1=Noam |last2=Miller |first2=George A. |date=1958 |title=Finite state languages |journal=Information and Control |volume=1 |pages=91–112 |doi=10.1016/S0019-9958(58)90082-2 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019995858900822 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1963. objavili su i poglavlje "Uvod u formalnu analizu prirodnih jezika" u drugom svesku knjige ''Priručnik za matematičku psihologiju'', posvećeno formalnoj analizi prirodnih jezika.<ref name="Chomsky_1963">{{cite book |last1=Chomsky |first1=Noam |last2=Miller |first2=George A. |date=1963 |title=Handbook of Mathematical Psychology |volume=1 |chapter=Introduction to the Formal Analysis of Natural Languages |editor1-last=Luce |editor1-first=Robert Duncan |editor2-last=Bush |editor2-first=Robert R. |editor3-last=Galanter |editor3-first=Eugene |edition=2. |publisher=Wiley |url=https://books.google.ba/books/about/Handbook_of_Mathematical_Psychology.html?id=aLJqAAAAMAAJ&redir_esc=y |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> U knjizi ''Nauka o riječima'', objavljenoj 1991, Miller se ponovo bavio jezikom, posebno [[riječ]]ima, njihovim značenjima i načinom na koji ih ljudi razumiju i upotrebljavaju.<ref name="Miller_1991">{{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1991 |title=The Science of Words |publisher=Scientific American Library |location=New York |isbn=978-0-7167-5027-7 |url=https://archive.org/details/scienceofwordssc00geor/mode/2up |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> [[Datoteka:TOTE Model diagram (Test-Operate-Test-Exit) in Bosnian.jpg|mini|desno|300px|Model TOTE (''Test-Operate-Test-Exit'')]] Millerov interes za jezik bio je povezan i s njegovim širim proučavanjem [[Misao|mišljenja]] i organizacije ponašanja. U knjizi ''Planovi i struktura ponašanja'' iz 1960, koju je napisao s [[Eugene Galanter|Eugeneom Galanterom]] i [[Karl H. Pribram|Karlom H. Pribramom]], autori su predložili model TOTE, prema engleskom izrazu ''test–operate–test–exit'' (provjera–djelovanje–ponovna provjera–završetak). Prema tom modelu, ponašanje se može organizovati u cikluse u kojima se provjerava postojeće stanje, poduzima radnja radi postizanja željenog rezultata, a zatim ponovo provjerava stanje prije završetka aktivnosti. Knjiga je predstavljala važan doprinos razvoju kognitivnih pristupa ponašanju, naglašavajući ulogu ciljeva, planiranja i organizacije djelovanja, umjesto svođenja ponašanja na niz neposrednih reakcija na podražaje.<ref name="Miller_1960">{{cite book |last1=Miller |first1=George A. |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ&redir_esc=y |isbn=978-0-03-010075-8 |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Priznanja == Miller je izabran za člana [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]] 1957, a 1962. postao je član [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]]. Bio je predsjednik [[Istočno psihološko udruženje|Istočnog psihološkog udruženja]] 1962. i predsjednik [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] 1969. Godine 1971. izabran je za člana [[Američko filozofsko društvo|Američkog filozofskog društva]], a 1985. [[Nizozemska kraljevska akademija nauka i umjetnosti|Nizozemske kraljevske akademije nauka i umjetnosti]].<ref name="Princeton" /><ref name="APS_2026">{{cite web |title=Member History: George Miller |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=George+Miller&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |website=American Philosophical Society |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_2003">{{cite web |date=2003 |title=George Miller to be honored for a lifetime of work in psychology |url=https://www.apa.org/monitor/feb03/miller |website=Monitor on Psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Bio je stipendista [[Program "Fulbright"|programa "Fulbright"]] na [[Univerzitet u Oxfordu|Univerzitetu u Oxfordu]] tokom akademske 1964/1965. Godine 1989. održao je uvodno predavanje na prvoj konvenciji [[Udruženje za psihološku nauku|Udruženja za psihološku nauku]]. Dobio je počasne doktorate [[Univerzitet Yale|Univerziteta Yale]] 1979, [[Univerzitet Columbia|Univerziteta Columbia]] 1980, [[Univerzitet u Sussexu|Univerziteta u Sussexu]] 1984, [[Katolički univerzitet u Louvainu|Katoličkog univerziteta u Louvainu]] 1978, [[Univerzitet Williams|Univerziteta Williams]] 2000. i [[Univerzitet "Carnegie Mellon"|Univerziteta "Carnegie Mellon"]] 2003.<ref name="PsycNet" /><ref name="APS" /><ref name="Cribbs_2003">{{cite web |last=Cribbs |first=Susan |date=13. 5. 2003 |title=Preeminent Leaders Awarded Honorary Degrees |url=https://www.cmu.edu/cmnews/extra/030513_commence03.html |website=Carnegie Mellon News |publisher=Carnegie Mellon University |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APS_2008">{{cite web |date=12. 1. 2008 |title=The History of APS: A Timeline |url=https://www.psychologicalscience.org/publications/observer/obsonline/the-history-of-aps-a-timeline.html |website=Observer |publisher=Association for Psychological Science |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je 1991. dobio [[Nacionalna medalja za nauku Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnu medalju za nauku Sjedinjenih Američkih Država]] za doprinos naučnom proučavanju jezika i [[Spoznaja|kognicije]] te unapređenju [[Obrazovanje|obrazovanja]] i [[pismenost]]i.<ref name="NSF_2026">{{cite web |title=George A. Miller |url=https://www.nsf.gov/honorary-awards/national-medal-science/recipients/george-a-miller |website=National Science Foundation |access-date=22. 10. 2026 |language=en}}</ref> Njegov rad i značaj za razvoj [[Kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] prepoznati su i kroz nagrade koje nose njegovo ime. [[Društvo za kognitivnu neuronauku]] ustanovilo je 1995. nagradu "George A. Miller" za doprinos toj oblasti, dok [[Američko psihološko udruženje]] dodjeljuje nagradu "George A. Miller" za izuzetan rad iz opće psihologije. Od 1987. Odsjek za psihologiju [[Univerzitet Princeton|Univerziteta Princeton]] dodjeljuje godišnju nagradu "George A. Miller" za najbolji interdisciplinarni završni rad iz [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]].<ref name="CogNeuro_2026">{{cite web |title=George A. Miller Prize in Cognitive Neuroscience (GAM) |url=https://www.cogneurosociety.org/george-a-miller-award/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20261023000000/https://www.cogneurosociety.org/george-a-miller-award/ |archive-date=23. 10. 2026 |url-status=live |website=Cognitive Neuroscience Society |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Division1_2026">{{cite web |title=George A. Miller Award for an Outstanding Recent Article on General Psychology |url=https://apadiv1.org/awards-grants/apply/5f8erdayrsx9uzujmvyawb/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20261023000000/https://apadiv1.org/awards-grants/apply/5f8erdayrsx9uzujmvyawb/ |archive-date=23. 10. 2026 |url-status=live |website=APA Division 1 |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Miller je u pregledu historijski utjecajnih psihologa 20. stoljeća, koji su sastavili Haggbloom i saradnici, zauzeo 20. mjesto.<ref name="Haggbloom_2002" /> == Odabrana djela == * {{cite book |last1=Miller |first1=George A. |last2=Galanter |first2=Eugene |last3=Pribram |first3=Karl H. |date=1960 |title=Plans and the Structure of Behavior |publisher=Holt, Rinehart and Winston |url=https://books.google.ba/books/about/Plans_and_the_Structure_of_Behavior.html?id=3UgAAAAAMAAJ&redir_esc=y |isbn=978-0-03-010075-8}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1962 |title=Psychology: The Science of Mental Life |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-020838-2 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychology.html?id=Lf4uwAEACAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |last=Miller |first=George Armitage |date=1951 |title=Language and Communication |publisher=McGraw-Hill |url=https://books.google.ba/books/about/Language_and_Communication.html?id=zQINAAAAIAAJ}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1964 |title=Mathematics and Psychology |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-60408-2 |url=https://books.google.ba/books/about/Mathematics_and_Psychology.html?id=dkePAAAAIAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |editor1-last=Smith |editor1-first=Frank |editor2-last=Miller |editor2-first=George A. |date=1966 |title=The Genesis of Language: A Psycholinguistic Approach |publisher=M.I.T. Press |isbn=978-0-262-63021-4 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Genesis_of_language_a_psycholinguist.html?id=RAFZAAAAMAAJ&hl=en&redir_esc=y}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1973 |title=Communication, Language, and Meaning: Psychological Perspectives |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=978-0-465-01283-1 |url=https://archive.org/details/communicationlan0000mill/mode/2up}} * {{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George A. |date=1974 |title=Linguistic Communication: Perspectives for Research |publisher=International Reading Association |location=Newark, Delaware |isbn=978-0-87207-929-8 |url=https://iiif.library.cmu.edu/file/Simon_box00066_fld05070_bdl0001_doc0001/Simon_box00066_fld05070_bdl0001_doc0001.pdf}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1967 |title=The Psychology of Communication: Seven Essays |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06705-3 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Psychology_of_Communication.html?id=09B-AAAAMAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |last1=Miller |first1=George A. |last2=Johnson-Laird |first2=Philip N. |date=1976 |title=Language and Perception |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge, Mass. |isbn=978-0-674-50947-4 |url=https://archive.org/details/languagepercepti00mill}} * {{cite book |editor1-last=Halle |editor1-first=Morris |editor2-last=Bresnan |editor2-first=Joan |editor3-last=Miller |editor3-first=George A. |date=15. 5. 1978 |title=Linguistic Theory and Psychological Reality |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-08095-8 |url=https://mitpress.mit.edu/9780262080958/linguistic-theory-and-psychological-reality/}} * {{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=George A. |editor2-last=Lenneberg |editor2-first=Elizabeth |date=1978 |title=Psychology and Biology of Language and Thought: Essays in Honor of Eric Lenneberg |publisher=Academic Press |location=New York |isbn=978-0-12-497650-4 |url=https://archive.org/details/psychologybiolog0000unse/page/n5/mode/2up}} * {{cite book |editor1-last=Grusky |editor1-first=Oscar |editor2-last=Miller |editor2-first=George A. |date=1970 |title=The Sociology of Organizations: Basic Studies |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-219642-4 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Sociology_of_Organizations_Basic_Stu.html?id=V-oA0QEACAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1977 |title=Spontaneous Apprentices: Children and Language |publisher=Seabury Press |isbn=978-0-8164-9330-2 |url=https://digitalcommons.rockefeller.edu/ru-authors/118/}} * {{cite book |last=Miller |first=George A. |date=1991 |title=The Science of Words |publisher=Scientific American Library |location=New York |isbn=978-0-7167-5027-7 |url=https://archive.org/details/scienceofwordssc00geor/mode/2up}} == Također pogledajte == * [[Claude Shannon]] * [[Jerome Bruner]] * [[Karl H. Pribram]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Kognitivna nauka]] * [[Kratkotrajno pamćenje]] * [[Magični broj sedam, plus ili minus dva]] * [[Noam Chomsky]] * [[Psiholingvistika]] * [[Teorija informacija]] * [[Ulric Neisser]] * [[WordNet]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://psychclassics.yorku.ca/Miller/ Klasici u historiji psihologije: Rad "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20120921224948/http://www.kurzweilai.net/george-a-miller Biografija na sajtu Kurzweil.net] {{en simbol}} * [https://www.cs.princeton.edu/~rit/geo/ Stara profesorska stranica na Univerzitetu Princeton] {{en simbol}} * [http://www.edwardtufte.com/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=0000U6 Blog s linkovima na rasprave o radu "Magični broj sedam, plus ili minus dva"] {{en simbol}} * [https://neurotree.org/neurotree/tree.php?pid=597 Neurotree: Millerova akademska shema] {{en simbol}} {{Predsjednici APA-e}} {{Psihologija}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Miller, George A.}} [[Kategorija:Rođeni 1920.]] [[Kategorija:Umrli 2012.]] [[Kategorija:Biografije, Charleston]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki naučnici]] [[Kategorija:Američki kognitivni psiholozi]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Dobitnici Nacionalne medalje za nauku Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Američke akademije umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Članovi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Članovi Nizozemske kraljevske akademije nauka i umjetnosti]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne akademije nauka SAD-a]] [[Kategorija:Članovi Društva za kognitivne nauke]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog psihološkog udruženja]] icb0r4299dncueaxpaujyrygz6zl62g 0 538857 3936675 2026-10-22T13:37:50Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija album | naziv = In the Wee Small Hours | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Songsforswinginlovers.jpg | objavljen = 5. mart 1956. | snimljen = oktobar 1955. - januar 1956. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Swing]], [[tradicionalni pop]], [[džez]] | trajanje = 43:59 | izdavač = [[Capitol Records]]... 3936675 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = In the Wee Small Hours | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Songsforswinginlovers.jpg | objavljen = 5. mart 1956. | snimljen = oktobar 1955. - januar 1956. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Swing]], [[tradicionalni pop]], [[džez]] | trajanje = 43:59 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[In the Wee Small Hours]]''<br/>(1955) | ovaj_album = ''Songs for Swingin' Lovers!''<br/>(1956) | sljedeći_album = ''[[This Is Sinatra!]]''<br/>(1956) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{rating|5|5}}<ref name="AllMusic">{{AllMusic|class=album|id=r24097|first=Stephen Thomas|last=Erlewine}}</ref> | zbirna2 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite book |last=Larkin |first=Colin |author-link=Colin Larkin |year=2006 |title=Encyclopedia of Popular Music |title-link=Encyclopedia of Popular Music |edition=4th |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195313734}}</ref> | zbirna3 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna3ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''Songs for Swingin' Lovers!''' deseti je studijski [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] i njegov četvrti album za izdavačku kuću [[Capitol Records]]. Aranžmane je uradio [[Nelson Riddle]], a album je objavljen u martu 1956. na LP ploči, te u januaru 1987. na CD-u. Bio je to prvi album u historiji koji je zauzeo prvo mjesto na britanskoj top-listi albuma (''[[UK Albums Chart]]''), koja je prvi put objavljena 22. jula 1956. == Produkcija == Aranžmane za ovaj album potpisuje Nelson Riddle. U odnosu na prethodni album, ''[[In the Wee Small Hours]]'' (1955), ovdje je zauzet drugačiji pristup: postojeći pop standardi snimljeni su u modernijem, džeziranijem stilu, odišući općom vedrinom i energijom, slično kao na albumima ''[[Songs for Young Lovers]]'' i ''[[Swing Easy!]]''. Tokom snimanja nastala je i pjesma "Memories of You", ali ona na kraju nije uvrštena na album. Budući da je riječ o sporoj baladi, procijenjeno je da ne odgovara konceptu albuma koji čine brže, "swing" kompozicije, tim više što je na albumu već bila prisutna balada "We'll Be Together Again". Iako je Sinatra 1961. ponovo snimio ovu pjesmu s [[Axel Stordahl|Axelom Stordahlom]] za album ''[[Point of No Return]]'', verzija iz 1956. (s Riddleom) ostala je neobjavljena sve dok se nije pojavila na albumu ''[[Sinatra Like Never Before]]'' (izdanje kuće The Longines Symphonette, oznaka SYS-5637). Taj album objavljen je u septembru 1973. kao dodatna LP ploča u sklopu kolekcije od 10 albuma pod nazivom ''[[Sinatra, The Works]]''. Snimak iz 1956. postao je dostupan široj publici tek 1990, kada je uvršten na kompilaciju ''[[The Capitol Years]]''.[1] Na originalnom omotu albuma Sinatra je prikazan okrenut leđima mladom paru, ali je izdavačka kuća Capitol 1957. promijenila omot, postavivši novu sliku na kojoj je Sinatra okrenut prema paru. Većina CD izdanja zadržala je taj novi dizajn, dok servis Apple Music koristi originalnu verziju omota. == Naslijeđe == Godine 2000. album je uvršten u [[Grammy kuća slavnih|Grammy kuću slavnih]], a 2003. našao se na 306. mjestu liste 500 najboljih albuma svih vremena časopisa ''[[Rolling Stone (časopis)|Rolling Stone]]'',[5] dok je na revidiranoj listi iz 2012. zauzeo 308. mjesto.[6] Sinatra-entuzijasti ga često svrstavaju na prvo ili drugo mjesto među njegovim albumima (odmah iza ''In the Wee Small Hours''), a mnogi muzički kritičari smatraju ga jednim od najvećih albuma tog doba.[7] Godine 2000. uvršten je na 100. mjesto liste "1000 najboljih albuma svih vremena" autora [[Colin Larkin|Colina Larkina]].[8] Ovaj LP bio je prvi album koji je dospio na vrh top-liste u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Nakon dvije sedmice s prvog mjesta ga je potisnuo album ''[[Carousel]]'' (muzička podloga za [[Carousel (film)|istoimeni film]] iz 1956).[9] Godine 2025. časopis ''[[Uncut]]'' svrstao ga je na 18. mjesto svoje liste "500 najboljih albuma 1950-ih".[10] Saradnik [[Nick Hasted]] napisao je da je Sinatra na rock and roll odgovorio "određenom dozom mladalačke živahnosti, crpljene iz najpoletnijih dijelova muzičkog repertoara", te pojasnio: "Debitantski album [[Elvis Presley|Elvisa Presleyja]], nazvan po njemu samom, objavljen je – baš kao i ''Songs for Swingin' Lovers'' – u martu 1956; pjesma "Heartbreak Hotel" penjala se prema prvom mjestu, a na top-liste probijao se i Little Richard, dok je [[rokenrol]] osvajao mladu Ameriku. Iako je Sinatra možda smatrao da je to ispod njegovog nivoa, njegov album je zapravo bio odgovor na taj novi zvuk. Dok je izrazito konzervativni pjevač [[Pat Boone]] 'ublažio' pjesmu 'Tutti Frutti' kako bi je učinio prikladnom za top-liste, ritmična snaga orkestra Nelsona Riddlea omogućila je Sinatri da preoblikuje svoje muzičko carstvo – uz elegantne, savremene aranžmane, suptilnu ali moćnu energiju i zavodljivu intimnost – čineći stare, dobro poznate standarde ponovo svježim i novim. Pjesma "I've Got You Under My Skin", na svoj način, nosi jednako snažan roknroll duh kao i bilo šta drugo objavljeno te godine."[10] == Izdanja == ''Songs for Swingin' Lovers!'' Objavljen je 5. marta 1956. na LP ploči, a u januaru 1987. na CD-u. U februaru 2014, izdavačka kuća Mobile Fidelity Sound Lab objavila je hibridno izdanje albuma (SACD + CD). Za ovo izdanje ponovo je korišten originalni dizajn naslovnice iz 1956. == Spisak pjesama == {{Track listing|headline=Side 1|title1=[[You Make Me Feel So Young]]|writer1={{hlist|[[Josef Myrow]]|[[Mack Gordon]]}}|length1=2:57|title2=[[It Happened in Monterey]]|writer2={{hlist|[[Mabel Wayne]]|[[Billy Rose]]}}|length2=2:36|title3=[[You're Getting to Be a Habit with Me]]|writer3={{hlist|[[Harry Warren]]|[[Al Dubin]]}}|length3=2:19|title4=[[You Brought a New Kind of Love to Me]]|writer4={{hlist|[[Sammy Fain]]|[[Irving Kahal]]|[[Pierre Norman]]}}|length4=2:48|title5=[[Too Marvelous for Words]]|writer5={{hlist|[[Richard A. Whiting]]|[[Johnny Mercer]]}}|length5=2:29|title6=[[Old Devil Moon]]|writer6={{hlist|[[Burton Lane]]|[[E.Y. Harburg]]}}|length6=3:56|title7=[[Pennies from Heaven (pjesma)|Pennies from Heaven]]|writer7={{hlist|[[Arthur Johnston (kompozitor)|Arthur Johnston]]|[[Johnny Burke]]}}|length7=2:44|title8=[[Love Is Here to Stay]]|writer8={{hlist|[[George Gershwin]]|[[Ira Gershwin]]}}|length8=2:42}}{{Track listing|headline=Side 2|title9=[[I've Got You Under My Skin]]|writer9=[[Cole Porter]]|length9=3:43|title10=[[I Thought About You]]|writer10={{hlist|[[Jimmy Van Heusen]]|Mercer}}|length10=2:30|title11=[[We'll Be Together Again]]|writer11={{hlist|[[Carl T. Fischer]]|[[Frankie Laine]]}}|length11=4:26|title12=[[Makin' Whoopee]]|writer12={{hlist|[[Walter Donaldson (tekstopisac)|Walter Donaldson]]|[[Gus Kahn]]}}|length12=3:06|title13=[[Swingin' Down the Lane]]|writer13={{hlist|[[Isham Jones]]|Kahn}}|length13=2:54|title14=[[Anything Goes (Cole Porter)|Anything Goes]]|writer14=Porter|length14=2:43|title15=[[How About You?]]|writer15={{hlist|Lane|[[Ralph Freed]]}}|length15=2:45|total_length=43:59}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{AllMusic | class= album| id=0000195713| label= Songs for Swingin' Lovers! | accessdate= 14:01, 22 October 2026 (UTC) }} * [https://www.discogs.com/master/144114-Frank-Sinatra-Songs-For-Swingin-Lovers ''Songs for Swingin' Lovers!''] na ''[[Discogs]]u'' {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1956.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] 6boxtpaoetuavd80yodrppd5255cp13 0 538858 3936700 2026-10-22T22:49:20Z Nerko65 55647 Nova stranica: {{Infokutija singl | ime = Stardust | omot = | opis = | muzičar_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | album = | A-strana = | B-strana = | objavljen = 1940. | format = | snimljen = 1940. | žanr = [[Džez]], [[sving]]. balada | trajanje = 3:21 | izdavač = [[RCA Victor Records]] | kompozitor = Hoagy Carmichael | pisac = | produ... 3936700 wikitext text/x-wiki {{Infokutija singl | ime = Stardust | omot = | opis = | muzičar_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | album = | A-strana = | B-strana = | objavljen = 1940. | format = | snimljen = 1940. | žanr = [[Džez]], [[sving]]. balada | trajanje = 3:21 | izdavač = [[RCA Victor Records]] | kompozitor = Hoagy Carmichael | pisac = | producent = | certifikacija = | ISWC = | hronologija = | prethodni_singl = "[[We Three (My Echo, My Shadow and Me)]]" (1940) | ovaj_singl = '''Stardust (Frank Sinatra)|Sturdast''' (1940) | sljedeći_singl = "[[You're Breaking My Heart All Over Again]]" (1940) | dodatno = }} '''"Stardust"''' jest balada iz 1927. koju je komponovao [[Hoagy Carmichael]], a prvi put je snimljena 31. oktobra iste godine u Gennet Records studiju u [[Richmond (Indiana)|Richmondu]], [[Indiana]]. Prvi put su je snimili a objavila ju je u oktobru iste godine diskografska kuća [[Decca Records]]. Godine 1940. [[Frank Sinatra]] snimio je za [[RCA Victor Records]] ovu hit pjesmu uz pratnju orkestra [[Tommy Dorsey|Tommyja Dorseyja]] i pjevačkog [[Pop-muzika|pop]] sastava [[The Pied Pipers]]. Ovom pjesmom Sinatra je započeo uspješnu dvogodišnju saradnju sa [[trombon]]istom i vođom orkestra Tommyjem Dorsyjem. Za razliku od drugih pjesama iz početaka Sinatrine karijere, ova balada od istaknutih [[Puhački instrument|puhača]] ima samo trombon uz istaknute prateće pjevače, a komponovana je u stilu laganog [[sving]]a. Tekst u ovoj nostalgičnoj pjesmi govori o izgubljenoj [[ljubav]]i njenoj moći da transformiše, inspiriše i ostavi neizbrisiv trag u našim životima. Snimak ove pjesme uradili su iste godine i drugi umjetnici poput poznatog [[klarinet]]iste tog vremena [[Artie Shaw|Artija Shawa]] i [[trombon]]iste [[Glenn Miller|Glenna Millera]] uz pratnju njihovih orkestara. Značajni snimci Franka Sinatre poput: "Stardust", "[[I'll Be Seeing You (pjesma)|I'll Be Seeing You]]", "[[I'll Never Smile Again]]", "[[Everything Happens To Me (Frank Sinatra)|Everything Happens To Me]]" i druge predstavljaju klasike iz vremena vellike popularnosti velikih bendova i početak novog doba romantičnog popularnog pjevanja. Nijedan muški pjevač nikada nije otišao tako daleko kao Sinatra u istraživanju nježnih osjećaja izraženih u ovim pjesmama, uz potpuno identifikovanje sa značenjem date pjesme. Bila je to revolucija u popularnoj senzibilnosti, koja još uvijek ima utjecaja na današnju muziku.<ref>{{Cite web|url= https://www.allmusic.com/album/stardust-mw0000678484|title= ''Sturdust''|work= allmusic.com|access-date= 22. 10. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Singlovi Franka Sinatre}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pjesme iz 1927.]] [[Kategorija:Singlovi iz 1940.]] [[Kategorija:Pjesme Franka Sinatre]] [[Kategorija:Pjesme o nostalgiji]] [[Kategorija:Singlovi u izdanju RCA Victor Recordsa]] 83hrukcbr4uqcy1gw2iaiwfvqepk9xo 0 538859 3936703 2026-10-22T23:42:42Z Bosancica by MK 173186 Novi članak 3936703 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svjetska organizacija | zvanično_ime = Udruženje za psihološku nauku | izvorno_ime = Association for Psychological Science (APS) | ime_genitiv = Udruženja za psihološku nauku | zastava = | zastava_širina = | grb = Association_for_Psychological_Science_Logo_-_PNG.png | grb_širina = 220px | vrsta_simbola = | uzrečica = | himna = | karta = | glavno_sjedište = [[Washington, D.C.]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | broj zemalja članica = Članovi iz više od 80 zemalja | vrsta_prve_vlasti = Predsjednica | vladar_prva_vlast = [[Pamela Davis-Kean]] | vrsta_druge_vlasti = Predsjednica-izabrana | vladar_druga_vlast = [[Ayanna Thomas]] | vrsta_treće_vlasti = Izvršni direktor | vladar_treća_vlast = [[Robert E. Gropp]] | vrsta_četvrti_vlasti = | vladar_četvrti_vlast = | datum_osnivanja = {{Početni datum i godine|1988|08|12}} | web_stranica = [https://www.psychologicalscience.org/ psychologicalscience.org] | komentar = Međunarodna naučna organizacija posvećena unapređenju psihološke nauke. }} '''Udruženje za psihološku nauku''' ({{en|Association for Psychological Science}}, '''APS'''), ranije poznato kao '''Američko psihološko društvo''' ({{en|American Psychological Society}}), međunarodna je neprofitna stručna organizacija osnovana 1988. radi unapređenja [[Psihologija|psihologije]] kao naučne discipline i jačanja njenog položaja u naučnoj zajednici. Sjedište organizacije nalazi se u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], a njeno članstvo obuhvata istraživače, nastavnike i druge stručnjake iz različitih područja psihološke nauke.<ref name="APSHistory">{{cite web |title=History of APS |url=https://www.psychologicalscience.org/about/history-of-aps |website=Association for Psychological Science |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> APS izdaje naučne časopise, organizuje stručne skupove, informiše javnost o rezultatima psiholoških istraživanja i zagovara podršku naučnom istraživanju kod donosioca javnih politika.<ref name="APSAbout">{{cite web |title=About APS |url=https://www.psychologicalscience.org/about |website=Association for Psychological Science |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == Udruženje je osnovano 12. augusta 1988, nakon višegodišnjih neslaganja oko organizacije psihologije u Sjedinjenim Američkim Državama. U to vrijeme [[Američko psihološko udruženje]] (APA) okupljalo je stručnjake različitih usmjerenja, uključujući istraživače i praktičare. Dio psihologa smatrao je da struktura APA-e i njeni prioriteti ne pružaju dovoljno prostora za zastupanje interesa naučno orijentisane psihologije.<ref name="Cautin1">{{cite journal |last=Cautin |first=Robin L. |date=2009 |title=The Founding of the Association for Psychological Science: Part 1. Dialectical Tensions Within Organized Psychology |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=4 |issue=3 |pages=211–223 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01120.x |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.1745-6924.2009.01120.x |doi-access=free |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1970-ih i 1980-ih razmatrani su različiti prijedlozi za reorganizaciju APA-e. Godine 1987. osnovana je organizacija Skupština naučnih i primijenjenih psihologa (ASAP), koja je nastojala podržati jednu od takvih reformi. Iako je prijedlog reorganizacije dobio podršku dijela rukovodstva, članstvo APA-e odbacilo ga je početkom 1988. U augustu iste godine ASAP je prerastao u Američko psihološko društvo (APS), čime je nastala zasebna organizacija usmjerena na zastupanje naučne psihologije.<ref name="Cautin2">{{cite journal |last=Cautin |first=Robin L. |date=2009 |title=The Founding of the Association for Psychological Science: Part 2. The Tipping Point and Early Years |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=4 |issue=3 |pages=224–235 |doi=10.1111/j.1745-6924.2009.01121.x |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.1745-6924.2009.01121.x |doi-access=free |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Udruženje je u prvim mjesecima brzo povećalo članstvo, premašivši 5.000 članova tokom prvih šest mjeseci djelovanja. Već 1989. organizovalo je prvi skup predstavnika naučnih psiholoških udruženja, na kojem se raspravljalo o zastupanju psihološke nauke, njenom položaju u obrazovanju i istraživanju te primjeni naučnih spoznaja u javnom interesu.<ref name="APSHistory" /> Dana 1. januara 2006. organizacija je promijenila naziv iz Američkog psihološkog društva u Udruženje za psihološku nauku. Promjena je trebala jasnije izraziti njenu naučnu orijentaciju i međunarodni karakter članstva.<ref name="APSHistory" /> == Organizacija i rukovodstvo == APS-om upravlja upravni odbor, koji uključuje predsjednika, predsjednika-izabranog, bivšeg predsjednika i druge članove. Izvršni direktor vodi operativni rad organizacije.<ref name="APSBoard">{{cite web |title=Board of Directors 2026–2027 |url=https://www.psychologicalscience.org/about/board-of-directors |website=Association for Psychological Science |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Prema sastavu Upravnog odbora za period 2026–2027, predsjednica APS-a je [[Pamela Davis-Kean]], profesorica na [[Univerzitet u Michiganu|Univerzitetu u Michiganu]], dok je [[Ayanna Kim Thomas|Ayanna Thomas]] s [[Univerzitet Tufts|Univerziteta Tufts]] predsjednica-izabrana. Izvršni direktor organizacije je Robert E. Gropp.<ref name="APSBoard" /> == Članstvo == APS okuplja naučnike, istraživače, nastavnike i stručnjake iz oblasti psihologije koji se bave primjenom psiholoških spoznaja, kao i studente psihologije i srodnih disciplina. APS ima približno 26.000 članova u više od 80 zemalja.<ref name="APSHistory" /> Organizacija nudi više kategorija članstva, prilagođenih stepenu obrazovanja i profesionalnom statusu. Redovno članstvo namijenjeno je osobama s doktoratom iz psihologije ili srodne oblasti, kao i pojedincima koji mogu dokazati značajan doprinos naučnoj psihologiji. Pridruženo članstvo dostupno je stručnjacima koji djeluju u psihologiji ili srodnim područjima, ali nemaju doktorat. Posebne kategorije postoje za postdoktorande te studente dodiplomskih i postdiplomskih studija. APS nudi i mogućnosti članstva za penzionirane stručnjake i doživotne članove.<ref name="APSMembers">{{cite web |title=Members |url=https://www.psychologicalscience.org/members |website=Association for Psychological Science |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Članstvo omogućava pristup časopisima APS-a, profesionalnim resursima, prilikama za umrežavanje i programima nagrađivanja i finansijske podrške istraživanju. Uslovi i pogodnosti razlikuju se prema kategoriji članstva.<ref name="APSMembers" /> === Studentski ogranak === Studentski ogranak APS-a (Studentski odbor Udruženja za psihološku nauku, APSSC) čine studenti koji su članovi organizacije. Njegove aktivnosti uključuju predstavljanje studentskih istraživanja, učešće u naučnim skupovima, povezivanje studenata i istraživača te podršku profesionalnom razvoju na početku karijere. Studenti se mogu uključiti i kao predstavnici svojih visokoškolskih ustanova ili učestvovati u studentskim publikacijama i istraživačkim takmičenjima.<ref name="APSMembers" /> == Naučni skupovi i međunarodna saradnja == APS organizuje godišnji skup na kojem se okupljaju istraživači i nastavnici psihologije iz različitih zemalja. Program obuhvata pozvana predavanja, simpozije, prezentacije naučnih radova i postere, a cilj mu je omogućiti razmjenu rezultata istraživanja i saradnju među stručnjacima iz različitih područja psihološke nauke.<ref name="APSConventions">{{cite web |title=APS Convention Program Archive |url=https://www.psychologicalscience.org/conventions/archive |website=Association for Psychological Science |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Poseban dio međunarodne djelatnosti APS-a predstavlja Međunarodni skup psihološke nauke (ICPS), čiji je cilj povezivanje istraživača iz različitih naučnih disciplina i podsticanje interdisciplinarne saradnje u proučavanju psiholoških procesa i ljudskog ponašanja. Prvi skup održan je u [[Amsterdam]]u od 12. do 14. marta 2015. i okupio je oko 2.200 učesnika iz više od 75 zemalja. Drugi je održan u [[Beč]]u od 23. do 25. marta 2017, a naredni skupovi organizovani su u [[Pariz]]u 2019. i [[Brisel]]u 2023.<ref name="ICPSHistory">{{cite web |title=International Convention of Psychological Science History |url=https://www.psychologicalscience.org/icps/history |website=Association for Psychological Science |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> ICPS obuhvata istraživanja i metodološke pristupe iz [[Psihologija|psihologije]], [[Neuronauka|neuronauke]], [[Genetika|genetike]], [[Sociologija|sociologije]], [[Antropologija|antropologije]], [[Ekonomija|ekonomije]], [[Lingvistika|lingvistike]] i srodnih disciplina. Njegov je cilj podsticati saradnju u istraživanjima koja povezuju različite nivoe analize ljudskog ponašanja i mentalnih procesa.<ref name="ICPSAbout">{{cite web |title=About ICPS |url=https://www.psychologicalscience.org/icps/about |website=Association for Psychological Science |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Naučne publikacije == APS izdaje recenzirane [[Naučni časopis|naučne časopise]] koji obuhvataju različita područja psihološke nauke, od empirijskih istraživanja i teorijskih pregleda do [[Klinička psihologija|kliničke psihologije]], istraživačkih metoda i tema od javnog interesa.<ref name="APSJournals">{{cite web |title=APS Journals |url=https://www.psychologicalscience.org/publications |website=Association for Psychological Science |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Među časopisima koje izdaje nalaze se: * ''[[Psychological Science]]'' – objavljuje empirijska istraživanja iz različitih područja psihologije; prvi broj izašao je 1989. * ''[[Current Directions in Psychological Science]]'' – objavljuje pregledne radove koji predstavljaju aktuelne spoznaje iz psihološke nauke; osnovan je 1992. * ''[[Psychological Science in the Public Interest]]'' – objavljuje kritičke preglede istraživanja o pitanjima važnim za javnost i javne politike; pokrenut je 2000. * ''[[Perspectives on Psychological Science]]'' – časopis za teorijske rasprave, pregledne radove, metaanalize i šire teme iz psihološke nauke, pokrenut 2006. * ''Clinical Psychological Science'' – objavljuje istraživanja iz [[Klinička psihologija|kliničke psihologije]], uključujući [[Psihopatologija|psihopatologiju]], [[Psihološka procjenu|procjenu]] i intervencije; počeo je izlaziti 2013. * ''Advances in Methods and Practices in Psychological Science'' – posvećen metodologiji i istraživačkoj praksi u psihološkoj nauci; pokrenut je 2018. APS izdaje i mjesečni časopis ''Observer'', koji donosi vijesti i informacije o istraživanju, akademskom radu i drugim pitanjima važnim za članove organizacije.<ref name="APSJournals" /> == Informisanje javnosti i obrazovne inicijative == Jedan od ciljeva APS-a jeste učiniti rezultate psiholoških istraživanja dostupnijim široj javnosti. Na svojoj internetskoj stranici organizacija objavljuje vijesti, prikaze istraživanja i sadržaje koji naučne nalaze predstavljaju čitaocima koji nisu stručnjaci za psihologiju.<ref name="APSAbout" /> U februaru 2011. APS je pokrenuo inicijativu za unapređenje sadržaja o psihološkoj nauci na [[Wikipedia|Wikipediji]]. Inicijativa je pozivala članove organizacije i njihove studente da pišu, uređuju i dopunjavaju članke kako bi se poboljšali obim i kvalitet informacija o psihološkim istraživanjima.<ref name="APSWiki">{{cite web |title=APS Wikipedia Initiative |url=https://www.psychologicalscience.org/index.php/members/aps-wikipedia-initiative |website=Association for Psychological Science |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> APS podržava i unapređenje nastave psihologije. Godine 2006. osnovao je Fond za nastavu i javno razumijevanje psihološke nauke, koji dodjeljuje sredstva za aktivnosti povezane s [[obrazovanje]]m i predstavljanjem psiholoških spoznaja javnosti. Organizacija također učestvuje u organizaciji stručnih programa i skupova posvećenih nastavi psihologije.<ref name="APSHistory" /> == Zagovaranje psihološke nauke == APS zastupa interese naučnog istraživanja u psihologiji pred institucijama koje oblikuju naučnu i istraživačku politiku. Od osnivanja se zalagao za finansiranje [[Osnovna psihologija|osnovnih]] i [[Primijenjena psihologija|primijenjenih]] istraživanja ponašanja te za prepoznavanje njihovog značaja u oblastima kao što su [[zdravstvo]], [[obrazovanje]] i produktivnost.<ref name="APSHistory" /> Među inicijativama koje je organizacija podržala bili su razvoj programa za finansiranje istraživanja mladih naučnika i osnivanje institucionalnih mehanizama za unapređenje bihevioralnih i [[Društvene nauke|društvenih nauka]]. APS je, između ostalog, doprinio podršci programu ''Behavioral Science Track Award for Rapid Transition'' (B/START), pokrenutom pri američkom [[Nacionalnom institutu za mentalno zdravlje Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnom institutu za mentalno zdravlje]] 1994, a kasnije proširenom i na druge institute [[Nacionalni instituta za zdravlje Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnog instituta za zdravlje]] (NIH).<ref name="APSHistory" /> APS je podržao i osnivanje Ureda za bihevioralne i društvene nauke (OBSSR) pri NIH-u, uspostavljenog 1993. radi koordinacije i unapređenja istraživanja u tim područjima.<ref name="APSHistory" /> Časopis ''[[Psychological Science in the Public Interest]]'' također doprinosi ovom cilju objavljivanjem stručnih procjena i pregleda istraživanja o pitanjima koja su važna za javno zdravlje, obrazovanje i druge oblasti društvenog života.<ref name="APSJournals" /> == Nagrade i priznanja == APS dodjeljuje nagrade i priznanja za naučne doprinose, istraživački rad, mentorstvo i razvoj karijere u psihologiji. Među glavnim priznanjima su:<ref name="APSAwards">{{cite web |title=APS Awards and Honors |url=https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors |website=Association for Psychological Science |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> * Nagrada "William James Fellow" – priznanje za značajan doprinos osnovnoj nauci psihologije tokom karijere. * Nagrada "James McKeen Cattell Fellow" – priznanje za dugogodišnji doprinos primijenjenim psihološkim istraživanjima. * Nagrada "APS Mentor" – priznanje za izuzetan doprinos mentorstvu i profesionalnom razvoju drugih istraživača. * Nagrada "Janet Taylor Spence" za transformativne doprinose na početku karijere – priznanje za značajne i inovativne doprinose psihološkoj nauci na početku karijere. * Članovi APS-a – status koji se dodjeljuje članovima s trajnim i istaknutim doprinosima istraživanju, nastavi, službi ili primjeni psihološke nauke. * Mlada zvijezda APS-a – priznanje istraživačima na početku karijere čiji rad već pokazuje značajan doprinos i potencijal za daljnji razvoj.<ref name="APSAwards" /> Studentska istraživanja podržavaju se i kroz nagrade i grantove, uključujući nagradu za diplomska istraživanja koja APS dodjeljuje u saradnji s organizacijom [[Psi Chi]], kao i putne stipendije za učešće studenata na godišnjem skupu.<ref name="APSAwards" /> == Također pogledajte == * [[Američko psihološko udruženje]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjske linkovi == * [https://www.psychologicalscience.org/ Službena stranica Udruženja za psihološku nauku] {{en simbol}} * [https://www.psychologicalscience.org/about/history-of-aps Historija APS-a] {{en simbol}} * [https://www.psychologicalscience.org/publications Naučni časopisi APS-a] {{en simbol}} * [https://www.psychologicalscience.org/members/awards-and-honors Nagrade i priznanja APS-a] {{en simbol}} [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Udruženje za psihološku nauku| ]] [[Kategorija:Psihološka društva]] [[Kategorija:Stručna udruženja u oblasti psihologije]] [[Kategorija:Međunarodne organizacije]] [[Kategorija:Naučne organizacije osnovane 1988.]] 49avcc41mh0erq5xyi9yuyx3eq1is2a 1 538860 3936705 2026-10-22T23:54:04Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936705 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 1 538861 3936706 2026-10-22T23:54:51Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936706 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 1 538862 3936707 2026-10-22T23:55:23Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936707 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 1 538863 3936708 2026-10-22T23:55:52Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936708 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 0 538864 3936710 2026-10-23T06:06:25Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija album | naziv = This Is Sinatra! | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = This_Is_Sinatra1.jpg | objavljen = 10. novembar 1956. | snimljen = 30. april 1953 - 13. septembar 1955. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 35:52 | izdavač = [[Capitol Records]] |... 3936710 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = This Is Sinatra! | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = This_Is_Sinatra1.jpg | objavljen = 10. novembar 1956. | snimljen = 30. april 1953 - 13. septembar 1955. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 35:52 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[Songs for Swingin' Lovers!]]''<br/>(1956) | ovaj_album = ''[[This Is Sinatra!]]''<br/>(1956) | sljedeći_album = ''[[Close to You (album Franka Sinatre)|Close to You]]''<br/>(1957) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>[{{AllMusic|class=album|id=r26372|pure_url=yes}} Allmusic review]</ref> | zbirna2 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''This Is Sinatra!''' deseti je kompilacijski [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]], objavljen 1956. Ovo je prva kolekcija Sinatrinih singlova i pjesama s B-strana snimljenih u saradnji s [[Nelson Riddle|Nelsonom Riddleom]]. Album je danas dostupan na CD-u (Bluemoon CD 803). Sve pjesme s njega također se nalaze u kolekciji ''[[The Complete Capitol Singles Collection]]'', kao i na raznim reizdanjima izdavačke kuće [[Capitol Records|Capitol]]. Druga kolekcija, pod nazivom ''[[This Is Sinatra Volume 2]]'', objavljena je 1958. Oba albuma bila su dio Capitolove serije "This Is". Ovi albumi predstavljali su ranije hitove izvođača kao što su Sinatra, [[June Christy]], [[Dean Martin]] i [[Nat Cole|Nat "King" Cole]], ali i novobjavljene singlove (od kojih se očekivalo da postanu hitovi). == Spisak pjesama == # "[[I've Got the World on a String]]" ([[Harold Arlen]], [[Ted Koehler]]) - 2:14 # "[[Three Coins in the Fountain (pjesma)|Three Coins in the Fountain]]" ([[Jule Styne]], [[Sammy Cahn]]) - 3:07 # "[[Love and Marriage]]" ([[Jimmy Van Heusen]], Cahn) - 2:41 # "From Here to Eternity" (Freddy Karger, [[Robert Wells (tekstopisac)|Robert Wells]]) - 3:01 # "[[South of the Border (1939)|South of the Border]]" ([[Jimmy Kennedy]], [[Michael Carr (kompozitor)|Michael Carr]]) - 2:52 # "Rain (Falling from the Skies)" ([[Robert Mellin]], [[Gerald Finlay]]) - 3:27 # "[[The Gal That Got Away]]" (Arlen, [[Ira Gershwin]]) - 3:12 # "[[Young at Heart (Frank Sinatra)|Young at Heart]]" ([[Johnny Richards]], [[Carolyn Leigh]]) - 2:53 # "[[Learnin' the Blues]]" ([[Dolores Silvers]]) - 3:04 # "[[My One and Only Love]]" ([[Guy Wood]], Mellin) - 3:14 # "[[(Love Is) The Tender Trap]]" (Van Heusen, Cahn) - 3:00 # "[[Don't Worry 'Bout Me]]" ([[Rube Bloom]], Koehler) - 3:07 == Izvođači == * Frank Sinatra – vokal * [[Nelson Riddle]] – aranžer, dirigent == Pozicije na top-listama == {| class="wikitable sortable" !Top lista !Godina !Položaj |- | align="left" |[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/archive/official-albums-chart/|title=The Official Charts Company - Frank Sinatra - This Is Sinatra|work=[[Official Charts Company]]|access-date=8 May 2011}}</ref> | align="left" |1957. | align="left" |1 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{AllMusic | class= album| id=0000847168| label= This Is Sinatra!| access-date= 14:05, 22 October 2026 (UTC) }} {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1956.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] 1r3f97c8iu13fdzzi65bsoaa6pua3og 3936711 3936710 2026-10-23T06:09:30Z Panasko 146730 3936711 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = This Is Sinatra! | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = This_Is_Sinatra1.jpg | objavljen = 10. novembar 1956. | snimljen = 30. april 1953 - 13. septembar 1955. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 35:52 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[Songs for Swingin' Lovers!]]''<br/>(1956) | ovaj_album = ''[[This Is Sinatra!]]''<br/>(1956) | sljedeći_album = ''[[Close to You (album Franka Sinatre)|Close to You]]''<br/>(1957) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>[{{AllMusic|class=album|id=r26372|pure_url=yes}} Allmusic review]</ref> | zbirna2 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''This Is Sinatra!''' [[Kompilacijski album|kompilacijski]] je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]], objavljen 1956. Ovo je prva kolekcija Sinatrinih singlova i pjesama s B-strana snimljenih u saradnji s [[Nelson Riddle|Nelsonom Riddleom]]. Album je danas dostupan na CD-u (Bluemoon CD 803). Sve pjesme s njega također se nalaze u kolekciji ''[[The Complete Capitol Singles Collection]]'', kao i na raznim reizdanjima izdavačke kuće [[Capitol Records|Capitol]]. Druga kolekcija, pod nazivom ''[[This Is Sinatra Volume 2]]'', objavljena je 1958. Oba albuma bila su dio Capitolove serije "This Is". Ovi albumi predstavljali su ranije hitove izvođača kao što su Sinatra, [[June Christy]], [[Dean Martin]] i [[Nat Cole|Nat "King" Cole]], ali i novobjavljene singlove (od kojih se očekivalo da postanu hitovi). == Spisak pjesama == # "[[I've Got the World on a String]]" ([[Harold Arlen]], [[Ted Koehler]]) - 2:14 # "[[Three Coins in the Fountain (pjesma)|Three Coins in the Fountain]]" ([[Jule Styne]], [[Sammy Cahn]]) - 3:07 # "[[Love and Marriage]]" ([[Jimmy Van Heusen]], Cahn) - 2:41 # "From Here to Eternity" (Freddy Karger, [[Robert Wells (tekstopisac)|Robert Wells]]) - 3:01 # "[[South of the Border (1939)|South of the Border]]" ([[Jimmy Kennedy]], [[Michael Carr (kompozitor)|Michael Carr]]) - 2:52 # "Rain (Falling from the Skies)" ([[Robert Mellin]], [[Gerald Finlay]]) - 3:27 # "[[The Gal That Got Away]]" (Arlen, [[Ira Gershwin]]) - 3:12 # "[[Young at Heart (Frank Sinatra)|Young at Heart]]" ([[Johnny Richards]], [[Carolyn Leigh]]) - 2:53 # "[[Learnin' the Blues]]" ([[Dolores Silvers]]) - 3:04 # "[[My One and Only Love]]" ([[Guy Wood]], Mellin) - 3:14 # "[[(Love Is) The Tender Trap]]" (Van Heusen, Cahn) - 3:00 # "[[Don't Worry 'Bout Me]]" ([[Rube Bloom]], Koehler) - 3:07 == Izvođači == * Frank Sinatra – vokal * [[Nelson Riddle]] – aranžer, dirigent == Pozicije na top-listama == {| class="wikitable sortable" !Top lista !Godina !Položaj |- | align="left" |[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/archive/official-albums-chart/|title=The Official Charts Company - Frank Sinatra - This Is Sinatra|work=[[Official Charts Company]]|access-date=8 May 2011}}</ref> | align="left" |1957. | align="left" |1 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{AllMusic | class= album| id=0000847168| label= This Is Sinatra!| access-date= 14:05, 22 October 2026 (UTC) }} {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1956.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] 6l0rsvbpo4efpoqx80wtt1qgggdm3kh 3936712 3936711 2026-10-23T06:11:22Z Panasko 146730 3936712 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = This Is Sinatra! | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = This_Is_Sinatra1.jpg | objavljen = 10. novembar 1956. | snimljen = 30. april 1953 - 13. septembar 1955. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 35:52 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[Songs for Swingin' Lovers!]]''<br/>(1956) | ovaj_album = ''This Is Sinatra!''<br/>(1956) | sljedeći_album = ''[[Close to You (album Franka Sinatre)|Close to You]]''<br/>(1957) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>[{{AllMusic|class=album|id=r26372|pure_url=yes}} Allmusic review]</ref> | zbirna2 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''This Is Sinatra!''' [[Kompilacijski album|kompilacijski]] je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]], objavljen 1956. Ovo je prva kolekcija Sinatrinih singlova i pjesama s B-strana snimljenih u saradnji s [[Nelson Riddle|Nelsonom Riddleom]]. Album je danas dostupan na CD-u (Bluemoon CD 803). Sve pjesme s njega također se nalaze u kolekciji ''[[The Complete Capitol Singles Collection]]'', kao i na raznim reizdanjima izdavačke kuće [[Capitol Records|Capitol]]. Druga kolekcija, pod nazivom ''[[This Is Sinatra Volume 2]]'', objavljena je 1958. Oba albuma bila su dio Capitolove serije "This Is". Ovi albumi predstavljali su ranije hitove izvođača kao što su Sinatra, [[June Christy]], [[Dean Martin]] i [[Nat Cole|Nat "King" Cole]], ali i novobjavljene singlove (od kojih se očekivalo da postanu hitovi). == Spisak pjesama == # "[[I've Got the World on a String]]" ([[Harold Arlen]], [[Ted Koehler]]) - 2:14 # "[[Three Coins in the Fountain (pjesma)|Three Coins in the Fountain]]" ([[Jule Styne]], [[Sammy Cahn]]) - 3:07 # "[[Love and Marriage]]" ([[Jimmy Van Heusen]], Cahn) - 2:41 # "From Here to Eternity" (Freddy Karger, [[Robert Wells (tekstopisac)|Robert Wells]]) - 3:01 # "[[South of the Border (1939)|South of the Border]]" ([[Jimmy Kennedy]], [[Michael Carr (kompozitor)|Michael Carr]]) - 2:52 # "Rain (Falling from the Skies)" ([[Robert Mellin]], [[Gerald Finlay]]) - 3:27 # "[[The Gal That Got Away]]" (Arlen, [[Ira Gershwin]]) - 3:12 # "[[Young at Heart (Frank Sinatra)|Young at Heart]]" ([[Johnny Richards]], [[Carolyn Leigh]]) - 2:53 # "[[Learnin' the Blues]]" ([[Dolores Silvers]]) - 3:04 # "[[My One and Only Love]]" ([[Guy Wood]], Mellin) - 3:14 # "[[(Love Is) The Tender Trap]]" (Van Heusen, Cahn) - 3:00 # "[[Don't Worry 'Bout Me]]" ([[Rube Bloom]], Koehler) - 3:07 == Izvođači == * Frank Sinatra – vokal * [[Nelson Riddle]] – aranžer, dirigent == Pozicije na top-listama == {| class="wikitable sortable" !Top lista !Godina !Položaj |- | align="left" |[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/archive/official-albums-chart/|title=The Official Charts Company - Frank Sinatra - This Is Sinatra|work=[[Official Charts Company]]|access-date=8 May 2011}}</ref> | align="left" |1957. | align="left" |1 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{AllMusic | class= album| id=0000847168| label= This Is Sinatra!| access-date= 14:05, 22 October 2026 (UTC) }} {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1956.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] sah2j02uvc6mg86sb4ygfm03h4rx54w 0 538865 3936713 2026-10-23T06:15:35Z Lord Valensus 6962 Nova stranica: '''Rikard II''' (oko 980 – 28. august 1026), poznat kao '''Rikard Dobri''', bio je [[Spisak normanskih vojvoda|vojvoda Normandije]] od 996. do 1026 godine. Bio je sin ''duxa'' Rikarda I i njegove žene, koja je poznata kao Gunnor. Pobožan čovjek, Rikard je pomogao franačkom kralju [[Robert II, kralj Francuske|Robertu II]] protiv Burgundije. Svoju sestru [[Hawise Normanska|Hawise Normansku]] Rikard je udao za Gotfrida I od Bretanje. Sa svojom suprugom, Juditom Bretonsko... 3936713 wikitext text/x-wiki '''Rikard II''' (oko 980 – 28. august 1026), poznat kao '''Rikard Dobri''', bio je [[Spisak normanskih vojvoda|vojvoda Normandije]] od 996. do 1026 godine. Bio je sin ''duxa'' Rikarda I i njegove žene, koja je poznata kao Gunnor. Pobožan čovjek, Rikard je pomogao franačkom kralju [[Robert II, kralj Francuske|Robertu II]] protiv Burgundije. Svoju sestru [[Hawise Normanska|Hawise Normansku]] Rikard je udao za Gotfrida I od Bretanje. Sa svojom suprugom, Juditom Bretonskom, Rikard je imao Rikarda III od Normandije,<ref>{{cite book |title=The Normans in Europe |editor-first=Elisabeth |editor-last=Van Houts |publisher=Manchester University Press |year=2000 }}</ref> Roberta I od Normandije, [[Alisa Normanska|Alisu]], Vilima i još dvije kćeri – kćerku koja je možda bila Eleonora te kćerku Matildu, koja je bila redovnica. Alisa se udala za [[Renaud I, burgundski grof|Renauda I, burgundskoga grofa]].<ref>{{cite book |title=The Normans in Europe |editor-first=Elisabeth |editor-last=Van Houts |publisher=Manchester University Press |year=2000 }}</ref> Rikard je imao seksualnu vezu sa ženom zvanom Poppa. == Reference == {{Refspisak}} 8rsa4uupjs98auobnw1ao67qbd4f9yd 3936714 3936713 2026-10-23T06:16:45Z Lord Valensus 6962 [[Kategorija:Vojvode Normandije]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3936714 wikitext text/x-wiki '''Rikard II''' (oko 980 – 28. august 1026), poznat kao '''Rikard Dobri''', bio je [[Spisak normanskih vojvoda|vojvoda Normandije]] od 996. do 1026 godine. Bio je sin ''duxa'' Rikarda I i njegove žene, koja je poznata kao Gunnor. Pobožan čovjek, Rikard je pomogao franačkom kralju [[Robert II, kralj Francuske|Robertu II]] protiv Burgundije. Svoju sestru [[Hawise Normanska|Hawise Normansku]] Rikard je udao za Gotfrida I od Bretanje. Sa svojom suprugom, Juditom Bretonskom, Rikard je imao Rikarda III od Normandije,<ref>{{cite book |title=The Normans in Europe |editor-first=Elisabeth |editor-last=Van Houts |publisher=Manchester University Press |year=2000 }}</ref> Roberta I od Normandije, [[Alisa Normanska|Alisu]], Vilima i još dvije kćeri – kćerku koja je možda bila Eleonora te kćerku Matildu, koja je bila redovnica. Alisa se udala za [[Renaud I, burgundski grof|Renauda I, burgundskoga grofa]].<ref>{{cite book |title=The Normans in Europe |editor-first=Elisabeth |editor-last=Van Houts |publisher=Manchester University Press |year=2000 }}</ref> Rikard je imao seksualnu vezu sa ženom zvanom Poppa. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Vojvode Normandije]] oenowvvffldl8bdfjnnuz9e3pbwgkrl 0 538866 3936715 2026-10-23T06:23:33Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija album | naziv = Close to You | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Sinatraclosetoyou.jpg | objavljen = 22. januar 1957. | snimljen = 8. mart, 4-5. april, 1. novembar 1956. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 43:31 | izdavač = [[Capitol Records]] | pr... 3936715 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = Close to You | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Sinatraclosetoyou.jpg | objavljen = 22. januar 1957. | snimljen = 8. mart, 4-5. april, 1. novembar 1956. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 43:31 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[This Is Sinatra!!]]''<br/>(1956) | ovaj_album = ''Close to You''<br/>(1957) | sljedeći_album = ''[[A Swingin' Affair!]]''<br/>(1957) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>[{{AllMusic|class=album|id=r24155|pure_url=yes}} Allmusic review]</ref> | zbirna2 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>{{cite book|last=Larkin|first=Colin|author-link=Colin Larkin|title=Encyclopedia of Popular Music|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|edition=4th|isbn=978-0195313734|title-link=Encyclopedia of Popular Music}}</ref> | zbirna3 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna3ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''Close to You''' jedanaesti je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]], uz pratnju gudačkog kvarteta [[Hollywood String Quartet]]. Objavljen je 22. januara 1957. Album je sniman tokom perioda od osam mjeseci kroz pet različitih sesija, a aranžmane je uradio [[Nelson Riddle]]. Nelson Riddle je prokomentarisao da struktura popularnih pjesama nije pogodna za aranžiranje u stilu klasičnog gudačkog kvarteta, te je smatrao da nije postigao onoliko koliko se nadao. Ipak, po objavljivanju, album je naišao na pohvale kritike, a kako je sam Riddle primijetio: "Sinatri se dopao!"<ref>Alan Dell, 1984 Close To You sleeve notes in Sinatra, The Capitol Years box set. </ref> Za izdanje na CD-u, album je preimenovan u ''Close to You and More'', čime se aludira na dodatne (bonus) pjesme. == Spisak pjesama == # "[[Close to You (1943)|Close to You]]" ([[Al Hoffman]], Carl G. Lampl, [[Jerry Livingston]]) – 3:37 # "[[P.S. I Love You (1934)|P.S. I Love You]]" ([[Gordon Jenkins]], [[Johnny Mercer]]) – 4:21 # "Love Locked Out" ([[Max Kester]], [[Ray Noble (muzičar)|Ray Noble]]) – 2:41 # "[[Everything Happens to Me (pjesma)|Everything Happens to Me]]" ([[Tom Adair]], [[Matt Dennis]]) – 3:20 # "[[It's Easy to Remember (And So Hard to Forget)]]" ([[Richard Rodgers]], [[Lorenz Hart]]) – 3:34 # "[[House of Flowers (musical)|Don't Like Goodbyes]]" ([[Harold Arlen]], [[Truman Capote]]) – 4:51 # "With Every Breath I Take" ([[Ralph Rainger]], [[Leo Robin]]) – 3:38 # "[[Blame It on My Youth]]" ([[Edward Heyman]], [[Oscar Levant]]) – 2:58 # "[[It Could Happen to You (pjesma)|It Could Happen to You]]" ([[Johnny Burke (tekstopisac)|Johnny Burke]], [[Jimmy Van Heusen]]) – 3:13 # "I've Had My Moments" ([[Walter Donaldson (tekstopisac)|Walter Donaldson]], [[Gus Kahn]]) – 3:47 # "[[I Couldn't Sleep a Wink Last Night]]" ([[Harold Adamson]], [[Jimmy McHugh]]) – 3:25 # "The End of a Love Affair" (Edward Redding) – 4:11 # : ''CD reissue bonus tracks not included on the original 1957 release:'' # "If It's the Last Thing I Do" ([[Sammy Cahn]], [[Saul Chaplin]]) – 4:00 # "There's a Flaw in My Flue" (Burke, Van Heusen) – 2:41 # "[[Wait till You See Her]]" (Rodgers, Hart) – 3:08 == Izvođači == * [[Frank Sinatra]] – vokal * [[Nelson Riddle]] – aranžer, dirigent * The Hollywood String Quartet: * [[Felix Slatkin]] – violina, vođa * [[Paul Shure]] – violina * [[Eleanor Aller]] – violončelo * [[Alvin Dinkin]] – viola == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{AllMusic | class= album| id=0000191733| label= Close to You | accessdate= 14:07, 22 October 2026 (UTC) }} *''[https://www.discogs.com/master/144011-Frank-Sinatra-Close-To-You Close to You]'' na Discogs {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1957.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] tn4k6oomjdg4iwvwy6uwyfij1y66slz 3936716 3936715 2026-10-23T06:24:52Z Panasko 146730 3936716 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = Close to You | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Sinatraclosetoyou.jpg | objavljen = 22. januar 1957. | snimljen = 8. mart, 4-5. april, 1. novembar 1956. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 43:31 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[This Is Sinatra!]]''<br/>(1956) | ovaj_album = ''Close to You''<br/>(1957) | sljedeći_album = ''[[A Swingin' Affair!]]''<br/>(1957) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>[{{AllMusic|class=album|id=r24155|pure_url=yes}} Allmusic review]</ref> | zbirna2 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>{{cite book|last=Larkin|first=Colin|author-link=Colin Larkin|title=Encyclopedia of Popular Music|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|edition=4th|isbn=978-0195313734|title-link=Encyclopedia of Popular Music}}</ref> | zbirna3 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna3ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''Close to You''' jedanaesti je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]], uz pratnju gudačkog kvarteta [[Hollywood String Quartet]]. Objavljen je 22. januara 1957. Album je sniman tokom perioda od osam mjeseci kroz pet različitih sesija, a aranžmane je uradio [[Nelson Riddle]]. Nelson Riddle je prokomentarisao da struktura popularnih pjesama nije pogodna za aranžiranje u stilu klasičnog gudačkog kvarteta, te je smatrao da nije postigao onoliko koliko se nadao. Ipak, po objavljivanju, album je naišao na pohvale kritike, a kako je sam Riddle primijetio: "Sinatri se dopao!"<ref>Alan Dell, 1984 Close To You sleeve notes in Sinatra, The Capitol Years box set. </ref> Za izdanje na CD-u, album je preimenovan u ''Close to You and More'', čime se aludira na dodatne (bonus) pjesme. == Spisak pjesama == # "[[Close to You (1943)|Close to You]]" ([[Al Hoffman]], Carl G. Lampl, [[Jerry Livingston]]) – 3:37 # "[[P.S. I Love You (1934)|P.S. I Love You]]" ([[Gordon Jenkins]], [[Johnny Mercer]]) – 4:21 # "Love Locked Out" ([[Max Kester]], [[Ray Noble (muzičar)|Ray Noble]]) – 2:41 # "[[Everything Happens to Me (pjesma)|Everything Happens to Me]]" ([[Tom Adair]], [[Matt Dennis]]) – 3:20 # "[[It's Easy to Remember (And So Hard to Forget)]]" ([[Richard Rodgers]], [[Lorenz Hart]]) – 3:34 # "[[House of Flowers (musical)|Don't Like Goodbyes]]" ([[Harold Arlen]], [[Truman Capote]]) – 4:51 # "With Every Breath I Take" ([[Ralph Rainger]], [[Leo Robin]]) – 3:38 # "[[Blame It on My Youth]]" ([[Edward Heyman]], [[Oscar Levant]]) – 2:58 # "[[It Could Happen to You (pjesma)|It Could Happen to You]]" ([[Johnny Burke (tekstopisac)|Johnny Burke]], [[Jimmy Van Heusen]]) – 3:13 # "I've Had My Moments" ([[Walter Donaldson (tekstopisac)|Walter Donaldson]], [[Gus Kahn]]) – 3:47 # "[[I Couldn't Sleep a Wink Last Night]]" ([[Harold Adamson]], [[Jimmy McHugh]]) – 3:25 # "The End of a Love Affair" (Edward Redding) – 4:11 # : ''CD reissue bonus tracks not included on the original 1957 release:'' # "If It's the Last Thing I Do" ([[Sammy Cahn]], [[Saul Chaplin]]) – 4:00 # "There's a Flaw in My Flue" (Burke, Van Heusen) – 2:41 # "[[Wait till You See Her]]" (Rodgers, Hart) – 3:08 == Izvođači == * [[Frank Sinatra]] – vokal * [[Nelson Riddle]] – aranžer, dirigent * The Hollywood String Quartet: * [[Felix Slatkin]] – violina, vođa * [[Paul Shure]] – violina * [[Eleanor Aller]] – violončelo * [[Alvin Dinkin]] – viola == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{AllMusic | class= album| id=0000191733| label= Close to You | accessdate= 14:07, 22 October 2026 (UTC) }} *''[https://www.discogs.com/master/144011-Frank-Sinatra-Close-To-You Close to You]'' na Discogs {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1957.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] ocuk0noopwly2kp1szlpwk7dbhpz75e 6 538867 3936717 2026-10-23T06:27:02Z Panasko 146730 {{Infoslika |Opis = Omot albuma [[Songs for Swingin' Lovers!]] izvođača [[Frank Sinatra]]. |Izvor = Naslovnica dostupna kod izdavačke kuće Capitol Records. |Datum = 26. 7. 2007 |Autor = [[:en:User:Snow1215|Snow1215]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} 3936717 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis = Omot albuma [[Songs for Swingin' Lovers!]] izvođača [[Frank Sinatra]]. |Izvor = Naslovnica dostupna kod izdavačke kuće Capitol Records. |Datum = 26. 7. 2007 |Autor = [[:en:User:Snow1215|Snow1215]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} == Licenciranje == {{Audio omot}} awvypvjfq5v1k8q94emf6m4j4wvivb0 6 538868 3936718 2026-10-23T06:28:44Z Panasko 146730 {{Infoslika |Opis = Omot albuma [[This Is Sinatra!]] izvođača [[Frank Sinatra]]. |Izvor = Naslovnica dostupna kod izdavačke kuće Capitol Records. |Datum = 29. 5. 2026 |Autor = [[:en:User:RunTonyShells|RunTonyShells]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} 3936718 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis = Omot albuma [[This Is Sinatra!]] izvođača [[Frank Sinatra]]. |Izvor = Naslovnica dostupna kod izdavačke kuće Capitol Records. |Datum = 29. 5. 2026 |Autor = [[:en:User:RunTonyShells|RunTonyShells]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} == Licenciranje == {{Omot albuma}} qu6hx08yq09kyzgokr8swai7xhdykv1 6 538869 3936719 2026-10-23T06:30:17Z Panasko 146730 {{Infoslika |Opis = Omot albuma [[Close to You (album Franka Sinatre)|Close to You]] izvođača [[Frank Sinatra]]. |Izvor = Naslovnica dostupna kod izdavačke kuće Capitol Records. |Datum = 23. 6. 2026 |Autor = [[:en:User:Sweeneytoddao|Sweeneytoddao]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} 3936719 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis = Omot albuma [[Close to You (album Franka Sinatre)|Close to You]] izvođača [[Frank Sinatra]]. |Izvor = Naslovnica dostupna kod izdavačke kuće Capitol Records. |Datum = 23. 6. 2026 |Autor = [[:en:User:Sweeneytoddao|Sweeneytoddao]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} == Licenciranje == {{Audio omot}} 7sb0o7ixiz0meaukfayca0dzuo32tnq 0 538870 3936721 2026-10-23T09:24:41Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija album | naziv = A Swingin' Affair! | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Aswinginaffair.jpg | objavljen = 6. maj 1957. | snimljen = 15-18. novembra 1956. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 45:31 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = ... 3936721 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = A Swingin' Affair! | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Aswinginaffair.jpg | objavljen = 6. maj 1957. | snimljen = 15-18. novembra 1956. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 45:31 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[Close to You]]''<br/>(1957) | ovaj_album = ''A Swingin' Affair!''<br/>(1957) | sljedeći_album = ''[[Where Are You? (album Franka Sinatre) |Where Are You?]]''<br/>(1957) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{AllMusic|class=album|id=r24147}}</ref> | zbirna2 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite book|last=Larkin|first=Colin|author-link=Colin Larkin|title=Encyclopedia of Popular Music|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|edition=4th|isbn=978-0195313734|title-link=Encyclopedia of Popular Music}}</ref> | zbirna3 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna3ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''A Swingin' Affair!''' dvanaesti je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]]. Ponekad se navodi kao nastavak albuma ''[[Songs for Swingin' Lovers!]]''. Pjesma "The Lady Is a Tramp" izbačena je s prvobitnog albuma i zamijenjena pjesmom "No One Ever Tells You", koja je bila snimljena nekoliko mjeseci ranije. Kasnije se "The Lady Is a Tramp" pojavila na muzičkoj podlozi za film *Pal Joey*. Na album je vraćena prilikom izdavanja na kompakt-disku. == Spisak pjesama == # "[[Night and Day (pjesma)|Night and Day]]" ([[Cole Porter]]) &nbsp;– 3:58 # "[[I Wish I Were in Love Again]]" ([[Richard Rodgers]], [[Lorenz Hart]]) &nbsp;– 2:27 # "[[I Got Plenty o' Nuttin']]" ([[DuBose Heyward]], [[George Gershwin]], [[Ira Gershwin]]) &nbsp;– 3:09 # "[[I Guess I'll Have to Change My Plan]]" ([[Arthur Schwartz]], [[Howard Dietz]]) &nbsp;– 2:23 # "[[Nice Work If You Can Get It (pjesma)|Nice Work If You Can Get It]]" (G. Gershwin, I. Gershwin) &nbsp;– 2:20 # "[[Stars Fell on Alabama]]" ([[Frank Perkins (kompozitor)|Frank Perkins]], [[Mitchell Parish]]) &nbsp;– 2:37 # "No One Ever Tells You" (Hub Atwood, [[Carroll Coates]]) &nbsp;– 3:23 # "[[I Won't Dance]]" ([[Jerome Kern]], [[Jimmy McHugh]], [[Oscar Hammerstein II]], [[Otto Harbach]], [[Dorothy Fields]]) &nbsp;– 3:21 # "[[The Lonesome Road]]" ([[Nathaniel Shilkret|Nat Shilkret]], [[Gene Austin]]) &nbsp;– 3:53 # "[[At Long Last Love (pjesma)|At Long Last Love]]" (Porter) &nbsp;– 2:23 # "[[You'd Be So Nice to Come Home To]]" (Porter) &nbsp;– 2:03 # "[[I Got It Bad (And That Ain't Good)]]" ([[Duke Ellington]], [[Paul Francis Webster]]) &nbsp;– 3:21 # "[[From This Moment On (Cole Porter)|From This Moment On]]" (Porter) &nbsp;– 3:50 # "[[If I Had You (1928)|If I Had You]]" ([[Jimmy Campbell (tekstopisac)|Jimmy Campbell]], [[Reginald Connelly]], [[Ted Shapiro]]) &nbsp;– 2:35 # "[[Oh! Look at Me Now]]" ([[Joe Bushkin]], [[John DeVries]]) &nbsp;– 2:48 #: ''Dodatna pjesma na CD reizdanju, koja nije bila uključena u originalno izdanje iz 1957:'' # "[[The Lady Is a Tramp]]" (Rodgers, Hart) &nbsp;– 3:14 == Pozicije na top-listama == {| class="wikitable sortable" !Top lista !Godina !Pozicija |- | align="left" |[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/search/albums/A%20Swingin%27%20Affair|title=The Official Charts Company&nbsp;– Frank Sinatra&nbsp;– A Swingin' Affair|work=[[Official Charts Company]]|access-date=26 May 2011}}</ref> | align="left" |1957. | align="left" |1 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{AllMusic | class= album| id=0000312463| label= A Swingin' Affair! | access-date= 14:07, 22 October 2026 (UTC) }} *''[https://www.discogs.com/master/144009-Frank-Sinatra-A-Swingin-Affair A Swingin' Affair!]'' na Discogs {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1957.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] mia0qnajget8xnrgg3a4ncztr5j4aux 3936722 3936721 2026-10-23T09:26:14Z Panasko 146730 3936722 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = A Swingin' Affair! | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Aswinginaffair.jpg | objavljen = 6. maj 1957. | snimljen = 15-18. novembra 1956. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 45:31 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[Close to You]]''<br/>(1957) | ovaj_album = ''A Swingin' Affair!''<br/>(1957) | sljedeći_album = ''[[Where Are You? (album Franka Sinatre)|Where Are You?]]''<br/>(1957) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{AllMusic|class=album|id=r24147}}</ref> | zbirna2 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite book|last=Larkin|first=Colin|author-link=Colin Larkin|title=Encyclopedia of Popular Music|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|edition=4th|isbn=978-0195313734|title-link=Encyclopedia of Popular Music}}</ref> | zbirna3 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna3ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''A Swingin' Affair!''' dvanaesti je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]]. Ponekad se navodi kao nastavak albuma ''[[Songs for Swingin' Lovers!]]''. Pjesma "The Lady Is a Tramp" izbačena je s prvobitnog albuma i zamijenjena pjesmom "No One Ever Tells You", koja je bila snimljena nekoliko mjeseci ranije. Kasnije se "The Lady Is a Tramp" pojavila na muzičkoj podlozi za film *Pal Joey*. Na album je vraćena prilikom izdavanja na kompakt-disku. == Spisak pjesama == # "[[Night and Day (pjesma)|Night and Day]]" ([[Cole Porter]]) &nbsp;– 3:58 # "[[I Wish I Were in Love Again]]" ([[Richard Rodgers]], [[Lorenz Hart]]) &nbsp;– 2:27 # "[[I Got Plenty o' Nuttin']]" ([[DuBose Heyward]], [[George Gershwin]], [[Ira Gershwin]]) &nbsp;– 3:09 # "[[I Guess I'll Have to Change My Plan]]" ([[Arthur Schwartz]], [[Howard Dietz]]) &nbsp;– 2:23 # "[[Nice Work If You Can Get It (pjesma)|Nice Work If You Can Get It]]" (G. Gershwin, I. Gershwin) &nbsp;– 2:20 # "[[Stars Fell on Alabama]]" ([[Frank Perkins (kompozitor)|Frank Perkins]], [[Mitchell Parish]]) &nbsp;– 2:37 # "No One Ever Tells You" (Hub Atwood, [[Carroll Coates]]) &nbsp;– 3:23 # "[[I Won't Dance]]" ([[Jerome Kern]], [[Jimmy McHugh]], [[Oscar Hammerstein II]], [[Otto Harbach]], [[Dorothy Fields]]) &nbsp;– 3:21 # "[[The Lonesome Road]]" ([[Nathaniel Shilkret|Nat Shilkret]], [[Gene Austin]]) &nbsp;– 3:53 # "[[At Long Last Love (pjesma)|At Long Last Love]]" (Porter) &nbsp;– 2:23 # "[[You'd Be So Nice to Come Home To]]" (Porter) &nbsp;– 2:03 # "[[I Got It Bad (And That Ain't Good)]]" ([[Duke Ellington]], [[Paul Francis Webster]]) &nbsp;– 3:21 # "[[From This Moment On (Cole Porter)|From This Moment On]]" (Porter) &nbsp;– 3:50 # "[[If I Had You (1928)|If I Had You]]" ([[Jimmy Campbell (tekstopisac)|Jimmy Campbell]], [[Reginald Connelly]], [[Ted Shapiro]]) &nbsp;– 2:35 # "[[Oh! Look at Me Now]]" ([[Joe Bushkin]], [[John DeVries]]) &nbsp;– 2:48 #: ''Dodatna pjesma na CD reizdanju, koja nije bila uključena u originalno izdanje iz 1957:'' # "[[The Lady Is a Tramp]]" (Rodgers, Hart) &nbsp;– 3:14 == Pozicije na top-listama == {| class="wikitable sortable" !Top lista !Godina !Pozicija |- | align="left" |[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/search/albums/A%20Swingin%27%20Affair|title=The Official Charts Company&nbsp;– Frank Sinatra&nbsp;– A Swingin' Affair|work=[[Official Charts Company]]|access-date=26 May 2011}}</ref> | align="left" |1957. | align="left" |1 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{AllMusic | class= album| id=0000312463| label= A Swingin' Affair! | access-date= 14:07, 22 October 2026 (UTC) }} *''[https://www.discogs.com/master/144009-Frank-Sinatra-A-Swingin-Affair A Swingin' Affair!]'' na Discogs {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1957.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] 3d7hjqnpefnsj58o66wxq6i87p8l02i 3936723 3936722 2026-10-23T09:27:50Z Panasko 146730 3936723 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = A Swingin' Affair! | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Aswinginaffair.jpg | objavljen = 6. maj 1957. | snimljen = 15-18. novembra 1956. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 45:31 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[Close to You]]''<br/>(1957) | ovaj_album = ''A Swingin' Affair!''<br/>(1957) | sljedeći_album = ''[[Where Are You? (album Franka Sinatre)|Where Are You?]]''<br/>(1957) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{AllMusic|class=album|id=r24147}}</ref> | zbirna2 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite book|last=Larkin|first=Colin|author-link=Colin Larkin|title=Encyclopedia of Popular Music|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|edition=4th|isbn=978-0195313734|title-link=Encyclopedia of Popular Music}}</ref> | zbirna3 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna3ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''A Swingin' Affair!''' dvanaesti je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]]. Ponekad se navodi kao nastavak albuma ''[[Songs for Swingin' Lovers!]]''. Pjesma "The Lady Is a Tramp" izbačena je s prvobitnog albuma i zamijenjena pjesmom "No One Ever Tells You", koja je bila snimljena nekoliko mjeseci ranije. Kasnije se "The Lady Is a Tramp" pojavila na muzičkoj podlozi za film [[Prijatelj Joey (film)|''Prijatelj Joey'']]. Na album je vraćena prilikom izdavanja na [[Compact disc|compakt-disku]]. == Spisak pjesama == # "[[Night and Day (pjesma)|Night and Day]]" ([[Cole Porter]]) &nbsp;– 3:58 # "[[I Wish I Were in Love Again]]" ([[Richard Rodgers]], [[Lorenz Hart]]) &nbsp;– 2:27 # "[[I Got Plenty o' Nuttin']]" ([[DuBose Heyward]], [[George Gershwin]], [[Ira Gershwin]]) &nbsp;– 3:09 # "[[I Guess I'll Have to Change My Plan]]" ([[Arthur Schwartz]], [[Howard Dietz]]) &nbsp;– 2:23 # "[[Nice Work If You Can Get It (pjesma)|Nice Work If You Can Get It]]" (G. Gershwin, I. Gershwin) &nbsp;– 2:20 # "[[Stars Fell on Alabama]]" ([[Frank Perkins (kompozitor)|Frank Perkins]], [[Mitchell Parish]]) &nbsp;– 2:37 # "No One Ever Tells You" (Hub Atwood, [[Carroll Coates]]) &nbsp;– 3:23 # "[[I Won't Dance]]" ([[Jerome Kern]], [[Jimmy McHugh]], [[Oscar Hammerstein II]], [[Otto Harbach]], [[Dorothy Fields]]) &nbsp;– 3:21 # "[[The Lonesome Road]]" ([[Nathaniel Shilkret|Nat Shilkret]], [[Gene Austin]]) &nbsp;– 3:53 # "[[At Long Last Love (pjesma)|At Long Last Love]]" (Porter) &nbsp;– 2:23 # "[[You'd Be So Nice to Come Home To]]" (Porter) &nbsp;– 2:03 # "[[I Got It Bad (And That Ain't Good)]]" ([[Duke Ellington]], [[Paul Francis Webster]]) &nbsp;– 3:21 # "[[From This Moment On (Cole Porter)|From This Moment On]]" (Porter) &nbsp;– 3:50 # "[[If I Had You (1928)|If I Had You]]" ([[Jimmy Campbell (tekstopisac)|Jimmy Campbell]], [[Reginald Connelly]], [[Ted Shapiro]]) &nbsp;– 2:35 # "[[Oh! Look at Me Now]]" ([[Joe Bushkin]], [[John DeVries]]) &nbsp;– 2:48 #: ''Dodatna pjesma na CD reizdanju, koja nije bila uključena u originalno izdanje iz 1957:'' # "[[The Lady Is a Tramp]]" (Rodgers, Hart) &nbsp;– 3:14 == Pozicije na top-listama == {| class="wikitable sortable" !Top lista !Godina !Pozicija |- | align="left" |[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/search/albums/A%20Swingin%27%20Affair|title=The Official Charts Company&nbsp;– Frank Sinatra&nbsp;– A Swingin' Affair|work=[[Official Charts Company]]|access-date=26 May 2011}}</ref> | align="left" |1957. | align="left" |1 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{AllMusic | class= album| id=0000312463| label= A Swingin' Affair! | access-date= 14:07, 22 October 2026 (UTC) }} *''[https://www.discogs.com/master/144009-Frank-Sinatra-A-Swingin-Affair A Swingin' Affair!]'' na Discogs {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1957.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] i51wnxxnp149neukufzcn25or9aebrp 0 538871 3936724 2026-10-23T09:37:02Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija album | naziv = Where Are You? | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Sinatrawhereareyou.jpg | objavljen = 2. septembar 1957. | snimljen = 10. april - 1. maj 1957. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 41:52 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent... 3936724 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = Where Are You? | vrsta = Album | pozadina = | izvođač_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | slika = Sinatrawhereareyou.jpg | objavljen = 2. septembar 1957. | snimljen = 10. april - 1. maj 1957. | mjesto = [[Hollywood]] | studio = | žanr = [[Tradicionalni pop]], [[vokalni džez]] | trajanje = 41:52 | izdavač = [[Capitol Records]] | producent = [[Voyle Gilmore]] | prethodni_album = ''[[A Swingin' Affair!]]''<br/>(1957) | ovaj_album = ''AWhere Are You?''<br/>(1957) | sljedeći_album = ''[[A Jolly Christmas from Frank Sinatra]]''<br/>(1957) }} {{Recenzije albuma | naslov = | podnaslov = <!-- Zbirne ocjene --> | ADM = | MC = | zbirna1 = [[Allmusic]] | zbirna1ocjena = {{Rating|5|5}}<ref>{{AllMusic|class=album|id=r78710}}</ref> | zbirna2 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' | zbirna2ocjena = {{Rating|4|5}}<ref>{{cite book|last=Larkin|first=Colin|author-link=Colin Larkin|title=[[The Encyclopedia of Popular Music]]|year=2007|publisher=[[Oxford University Press]]|edition=4th|isbn=978-0195313734}}</ref> | zbirna3 = ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]'' | zbirna3ocjena = {{Rating|2|5}}<ref>{{Cite magazine |last=Aiken |first=Kit |date=November 2003 |title=Croon squad |magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]] |page=92 |issue=20}}</ref> <!-- ... --> <!-- Recenzije --> | rec1 = | rec1ocjena = | rec2 = | rec2ocjena = | rec3 = | rec3ocjena = <!-- ... --> <!-- Recenzije se moraju proširiti u prozu --> | nemaproze = Da }} '''Where Are You?''' trinaesti je [[album]] američkog pjevača [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]]. To je prvi album koji je Sinatra snimio za izdavačku kuću Capitol bez [[Nelson Riddle|Nelsona Riddlea]], a u saradnji s [[Gordon Jenkins|Gordonom Jenkinsom]], kao i prvi album koji je snimio u stereo tehnici. Godine 1970. ponovo je objavljen kao album s deset pjesama pod nazivom ''[[The Night We Called It a Day]]''. == Spisak pjesama == # "[[Where Are You? (1937)|Where Are You?]]" ([[Harold Adamson]], [[Jimmy McHugh]])&nbsp;– 3:30 # "[[The Night We Called It a Day (pjesma)|The Night We Called It a Day]]" ([[Matt Dennis]], [[Tom Adair]])&nbsp;– 3:28 # "[[I Cover the Waterfront (pjesma)|I Cover the Waterfront]]" ([[Johnny Green]], [[Edward Heyman]])&nbsp;– 2:58 # "[[Maybe You'll Be There]]" ([[Rube Bloom]], [[Sammy Gallop]])&nbsp;– 3:07 # "[[Laura (1945)|Laura]]" ([[David Raksin]], [[Johnny Mercer]])&nbsp;– 3:28 # "[[Lonely Town (On the Town)|Lonely Town]]" ([[Leonard Bernstein]], [[Betty Comden]], [[Adolph Green]])&nbsp;– 4:12 # "[[Autumn Leaves (1945)|Autumn Leaves]]" ([[Jacques Prévert]], Mercer, [[Joseph Kosma]])&nbsp;– 2:52 # "[[I'm a Fool to Want You]]" ([[Frank Sinatra]], Jack Wolf, Joel Herron)&nbsp;– 4:51 # "I Think of You" ([[Jack Elliott (kompozitor)|Jack Elliott]], Don Marcotte)&nbsp;– 3:04 # "Where Is the One?" ([[Alec Wilder]], [[Edwin Finckel]])&nbsp;– 3:13 # "[[There's No You]]" ([[Tom Adair]], Hal Hopper)&nbsp;– 3:48 # "[[Baby Won't You Please Come Home]]" (Charles Warfield, [[Clarence Williams (muzičar)|Clarence Williams]])&nbsp;– 3:00 #: ''dodatne pjesme na CD reizdanju koje nisu bile uključene u originalno izdanje iz 1957:'' # "I Can Read Between the Lines" (Sid Frank, Ray Getzov)&nbsp;– 2:43 # "It Worries Me" (Fritz Schultz-Reichelt, [[Carl Sigman]])&nbsp;– 2:53 # "Rain (Falling from the Skies)" ([[Robert Mellin]], Gunther Finlay)&nbsp;– 3:25 # "[[Don't Worry 'Bout Me]]" ([[Rube Bloom]], [[Ted Koehler]])&nbsp;– 3:08 Pjesma "I Think of You" zasnovana je na liričkoj drugoj temi u Es-duru iz prvog stava (Moderato) Koncerta za klavir i orkestar br. 2 u c-molu, op. 18, Sergeja Rahmanjinova. Rana izdanja originalnog stereo albuma sadržavala su samo 11 pjesama, dok je mono verzija obuhvatala svih 12. Moguće je da je na stereo izdanju nedostajala pjesma "I Cover The Waterfront" zato što je snimljena isključivo u mono tehnici.<ref>{{cite web | url=http://www.11fifty.com/Site_108/1957_-_Where_Are_You_2_3.html | title=Where Are You - Abridged Stereo Editions }}</ref> Kasnija stereo izdanja na nekim međunarodnim tržištima, kao i ona u okviru kolekcija (box setova), ponovo su uključila "Waterfront"; to je počelo otprilike 1975. (u Nizozemskoj).<ref>{{cite web | url=http://www.11fifty.com/Site_108/1957_-_Where_Are_You_unabridged.html | title=Where Are You - Unabridged Stereo Editions }}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{AllMusic | class= album| id=0000691401| label= Where Are You? | access-date= 14:13, 22 October 2026 (UTC) }} *''[https://www.discogs.com/master/137979-Frank-Sinatra-With-Gordon-Jenkins-And-His-Orchestra-Where-Are-You Where Are You?]'' na Discogs {{Frank Sinatra}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Albumi iz 1957.]] [[Kategorija:Albumi Franka Sinatre]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] 5ercel93vf25ezsghc0kqelfytyeqj6 0 538872 3936725 2026-10-23T09:40:06Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936725 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} '''Psiholog''' je stručnjak koji se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]] pojedinaca, a u pojedinim područjima psihologije i životinja, te primjenom psiholoških spoznaja u istraživanju, procjeni, unapređenju [[dobrobit]]i i rješavanju različitih problema. Zavisno od stručnog usmjerenja, psiholozi proučavaju [[mišljenje]], [[emocije]], [[Opažanje|opažanje]], [[učenje]], [[pamćenje]], [[Motivacija|motivaciju]], [[ličnost]] i međuljudske odnose, provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]], razvijaju i primjenjuju intervencije te istražuju ponašanje pojedinaca, grupa i organizacija.<ref name="APADictionary">{{cite web |title=Psychology |url=https://dictionary.apa.org/psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ILO_2012">{{cite book |author=International Labour Organization |date=2012 |title=International Standard Classification of Occupations (ISCO-08): Volume 1. Structure, Group Definitions and Correspondence Tables |publisher=International Labour Office |location=Geneva |volume=1 |isbn=978-92-2-125952-7 |url=https://webapps.ilo.org/ilostat-files/ISCO/newdocs-08-2021/ISCO-08/ISCO-08%20EN%20Vol%201.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rade u različitim područjima, uključujući [[zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučna istraživanja, socijalnu zaštitu, [[privreda|privredu]], pravosuđe, [[sport]], [[saobraćaj]], [[Vojska|vojsku]] i [[policija|sigurnosne službe]]. Njihovi poslovi mogu obuhvatati istraživanje psihičkih procesa, procjenu sposobnosti i ponašanja, savjetovanje, psihološke intervencije, prevenciju poteškoća, unapređenje radnog učinka i dobrobiti te primjenu psiholoških spoznaja u razvoju tehnologije i oblikovanju okruženja.<ref name="IAAPDivisions">{{cite web |title=Divisions |url=https://www.iaapsy.org/divisions |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obrazovanje, uslovi za obavljanje profesije i zakonska ovlaštenja psihologa razlikuju se među državama. U zavisnosti od nacionalnog sistema, za pojedine poslove mogu biti potrebni dodatna stručna obuka, praksa pod supervizijom, specijalizacija ili upis u odgovarajući profesionalni registar.<ref name="EuroPsy">{{cite web |title=About EuroPsy |url=https://www.efpa.eu/about-europsy/ |website=European Federation of Psychologists’ Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> U nekim državama korištenje profesionalnog naziva i samostalan rad podliježu posebnim zakonskim uslovima, a kvalifikacije i postupci profesionalnog priznavanja uređuju se nacionalnim propisima.<ref name="EFPA_Regulation_2026">{{cite web |title=Regulation of the Profession |url=https://www.efpa.eu/regulation-of-the-profession/ |website=European Federation of Psychologists' Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholog nije isto što i [[Psihijatrija|psihijatar]] i [[Psihoterapija|psihoterapeut]]. Stručne profesije psihologa, psihijatara i psihoterapeuta razlikuju se na osnovu prethodnog obrazovanja, stručnih kompetencija i poslova koje obavljaju. Psiholog je stručnjak obrazovan u području [[Psihologija|psihologije]] koji se, između ostalog, bavi procjenom psihičkih procesa i ponašanja primjenom [[Psihološka procjena|psiholoških testova]] i drugih standardiziranih mjernih instrumenata, istraživanjem i pružanjem psihološke podrške. Psihijatar je [[ljekar]] specijaliziran za [[Psihijatrija|psihijatriju]] koji dijagnosticira i liječi [[Mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] te može propisivati [[lijek]]ove. Psihoterapeut je stručnjak osposobljen za provođenje [[Psihoterapija|psihoterapije]], što u pravilu podrazumijeva dodatnu edukaciju iz određenog psihoterapijskog pristupa; njegova osnovna struka može biti [[psihologija]], [[medicina]] ili drugo srodno područje, zavisno od uslova koji važe u određenoj državi.<ref name="APARecognized">{{cite web |title=Recognized Specialties, Subspecialties, and Proficiencies in Professional Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/recognized.html |website=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_About_2026">{{cite web |title=About APA |url=https://www.psychiatry.org/about-apa--psychiatry |website=American Psychiatric Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Uslovi za stjecanje statusa psihoterapeuta razlikuju se među državama, a psihoterapiju mogu provoditi psiholozi, psihijatri i drugi stručnjaci koji ispunjavaju odgovarajuće zakonske i stručne uslove. == Također pogledajte == * [[Spisak psihologa]] * [[Stručnjak za mentalno zdravlje]] * [[Spisak tema u psihologiji]] * [[Spisak psihologa na poštanskim markama]] == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Zanimanja u oblasti mentalnog zdravlja]] [[Kategorija:Psiholozi| ]] [[Kategorija:Zanimanja u društvenim naukama]] mo3p0qvjfnneei1wvj6wqriifz2lcb7 3936735 3936725 2026-10-23T10:02:10Z Bosancica by MK 173186 Dodana infokutija 3936735 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija zanimanje | naslov = Psiholog | slika = [[Datoteka:Psychologist at work.jpg|250px]] | opis_slike = | tip = Stručno zanimanje | službeno_ime = Psiholog | sektor_aktivnosti = [[Javno zdravstvo|Zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučno istraživanje, [[privreda]], [[policija|sigurnosne]] i [[vojska|odbrambene službe]], javna uprava i druge oblasti | sposobnosti = Psihološka procjena, primjena i tumačenje psiholoških testova, istraživanje psihičkih procesa i ponašanja, savjetovanje i druge aktivnosti u skladu sa stručnim kompetencijama | obrazovanje = Visoko obrazovanje iz psihologije; dodatna obuka, supervizirana praksa ili specijalizacija zavisno od područja rada i nacionalnih propisa | mjesta_zaposlenja = Zdravstvene i obrazovne ustanove, univerziteti i istraživačke ustanove, privredne organizacije, policija, obavještajne i sigurnosne službe, oružane snage, pravosudne ustanove, sportske organizacije i druge ustanove | srodni_poslovi = [[Psihijatrija|Psihijatar]], [[Psihoterapija|psihoterapeut]] }} '''Psiholog''' je stručnjak koji se bavi proučavanjem psihičkih procesa i [[Ponašanje|ponašanja]] pojedinaca, a u pojedinim područjima psihologije i životinja, te primjenom psiholoških spoznaja u istraživanju, procjeni, unapređenju [[dobrobit]]i i rješavanju različitih problema. Zavisno od stručnog usmjerenja, psiholozi proučavaju [[mišljenje]], [[emocije]], [[Opažanje|opažanje]], [[učenje]], [[pamćenje]], [[Motivacija|motivaciju]], [[ličnost]] i međuljudske odnose, provode [[Psihološka procjena|psihološke procjene]], razvijaju i primjenjuju intervencije te istražuju ponašanje pojedinaca, grupa i organizacija.<ref name="APADictionary">{{cite web |title=Psychology |url=https://dictionary.apa.org/psychology |website=APA Dictionary of Psychology |publisher=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ILO_2012">{{cite book |author=International Labour Organization |date=2012 |title=International Standard Classification of Occupations (ISCO-08): Volume 1. Structure, Group Definitions and Correspondence Tables |publisher=International Labour Office |location=Geneva |volume=1 |isbn=978-92-2-125952-7 |url=https://webapps.ilo.org/ilostat-files/ISCO/newdocs-08-2021/ISCO-08/ISCO-08%20EN%20Vol%201.pdf |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholozi rade u različitim područjima, uključujući [[zdravstvo]], [[obrazovanje]], naučna istraživanja, socijalnu zaštitu, [[privreda|privredu]], pravosuđe, [[sport]], [[saobraćaj]], [[Vojska|vojsku]] i [[policija|sigurnosne službe]]. Njihovi poslovi mogu obuhvatati istraživanje psihičkih procesa, procjenu sposobnosti i ponašanja, savjetovanje, psihološke intervencije, prevenciju poteškoća, unapređenje radnog učinka i dobrobiti te primjenu psiholoških spoznaja u razvoju tehnologije i oblikovanju okruženja.<ref name="IAAPDivisions">{{cite web |title=Divisions |url=https://www.iaapsy.org/divisions |website=International Association of Applied Psychology |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obrazovanje, uslovi za obavljanje profesije i zakonska ovlaštenja psihologa razlikuju se među državama. U zavisnosti od nacionalnog sistema, za pojedine poslove mogu biti potrebni dodatna stručna obuka, praksa pod supervizijom, specijalizacija ili upis u odgovarajući profesionalni registar.<ref name="EuroPsy">{{cite web |title=About EuroPsy |url=https://www.efpa.eu/about-europsy/ |website=European Federation of Psychologists’ Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> U nekim državama korištenje profesionalnog naziva i samostalan rad podliježu posebnim zakonskim uslovima, a kvalifikacije i postupci profesionalnog priznavanja uređuju se nacionalnim propisima.<ref name="EFPA_Regulation_2026">{{cite web |title=Regulation of the Profession |url=https://www.efpa.eu/regulation-of-the-profession/ |website=European Federation of Psychologists' Associations |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Psiholog nije isto što i [[Psihijatrija|psihijatar]] i [[Psihoterapija|psihoterapeut]]. Stručne profesije psihologa, psihijatara i psihoterapeuta razlikuju se na osnovu prethodnog obrazovanja, stručnih kompetencija i poslova koje obavljaju. Psiholog je stručnjak obrazovan u području [[Psihologija|psihologije]] koji se, između ostalog, bavi procjenom psihičkih procesa i ponašanja primjenom [[Psihološka procjena|psiholoških testova]] i drugih standardiziranih mjernih instrumenata, istraživanjem i pružanjem psihološke podrške. Psihijatar je [[ljekar]] specijaliziran za [[Psihijatrija|psihijatriju]] koji dijagnosticira i liječi [[Mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] te može propisivati [[lijek]]ove. Psihoterapeut je stručnjak osposobljen za provođenje [[Psihoterapija|psihoterapije]], što u pravilu podrazumijeva dodatnu edukaciju iz određenog psihoterapijskog pristupa; njegova osnovna struka može biti [[psihologija]], [[medicina]] ili drugo srodno područje, zavisno od uslova koji važe u određenoj državi.<ref name="APARecognized">{{cite web |title=Recognized Specialties, Subspecialties, and Proficiencies in Professional Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/recognized.html |website=American Psychological Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_About_2026">{{cite web |title=About APA |url=https://www.psychiatry.org/about-apa--psychiatry |website=American Psychiatric Association |access-date=23. 10. 2026 |language=en}}</ref> Uslovi za stjecanje statusa psihoterapeuta razlikuju se među državama, a psihoterapiju mogu provoditi psiholozi, psihijatri i drugi stručnjaci koji ispunjavaju odgovarajuće zakonske i stručne uslove. == Također pogledajte == * [[Spisak psihologa]] * [[Stručnjak za mentalno zdravlje]] * [[Spisak tema u psihologiji]] * [[Spisak psihologa na poštanskim markama]] == Reference == {{Refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Zanimanja u oblasti mentalnog zdravlja]] [[Kategorija:Psiholozi| ]] [[Kategorija:Zanimanja u društvenim naukama]] h566x61idxpbmfgnns3utiv4r6apldk 14 538873 3936726 2026-10-23T09:44:35Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Briga o mentalnom zdravlju|Zanimanja]] [[Kategorija:Zdravstvena zanimanja]] 3936726 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Briga o mentalnom zdravlju|Zanimanja]] [[Kategorija:Zdravstvena zanimanja]] augnnixwlsc85w8778uaebihhpvxdk7 0 538874 3936748 2026-10-23T11:04:16Z Bosancica by MK 173186 Bosancica by MK premjestio je stranicu [[Pedagoška psihologija]] na [[Edukacijska psihologija]]: Uobičajen naziv: Termin pedagoška etimološki i tradicionalno se vezuje za odgoj i obrazovanje djece u školskom sistemu, a edukacijska psihologija obuhvata procese učenja i poučavanja u svim životnim dobima (uključujući obrazovanje odraslih, cjeloživotno učenje i stručno usavršavanje). Edukacijska psihologija predstavlja i terminološku usklađenost sa savremenom naučnom literaturom. 3936748 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Edukacijska psihologija]] bb20m3cfjdxq0yagvzyry4qok8akvid 1 538875 3936750 2026-10-23T11:04:16Z Bosancica by MK 173186 Bosancica by MK premjestio je stranicu [[Razgovor:Pedagoška psihologija]] na [[Razgovor:Edukacijska psihologija]]: Uobičajen naziv: Termin pedagoška etimološki i tradicionalno se vezuje za odgoj i obrazovanje djece u školskom sistemu, a edukacijska psihologija obuhvata procese učenja i poučavanja u svim životnim dobima (uključujući obrazovanje odraslih, cjeloživotno učenje i stručno usavršavanje). Edukacijska psihologija predstavlja i terminološku usklađenost sa savremenom naučnom literaturom. 3936750 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Edukacijska psihologija]] 8sghcdqaeg4n66iu8ilvpffnntxftnl